Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 243.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Axloqiy tarbiyada kaykovusning “qobusnoma” asaridan foydalanish

Купить
MAVZU: AXLOQIY TARBIYADA KAYKOVUSNING “ QOBUSNOMA ” ASARIDAN FOYDALANISH MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………….…3 I BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI DA TA’LIM TIZIMI NI RIVOJLANTIRISHNING KONTSEPTUAL ASOSLARI………………..…5 1.1. “Qobusnoma” haqida ma`lumot ……………………………………….…..5 1.2. Kadrlar tayyorlash Milliy modeli va uning tarkibiy qismlari … ………...….12 1.3. Ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy tamoyillari ……………….….23 II BOB. KAYKOVUSNING «QOBUSNOMA» ASARINING TAR - BIYAVIY AHAMIYATI ………………………………………………………27 2. 1. Sharq ma’naviyati va axloq ilmida “Qobusnoma”asari ning tut gan o‘rni . … .27 2.2. Kaykovusning so‘z odobi xususidagi qarashlari. …………………….……30 XULOSA ………………………………………………………………….……32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………..….35 KIRISH. Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda Respublikamiz ta’lim sohasida innovatsion va kreativ fikrlaydigan, zamonaviy kadrlar tayyorlash, yoshlarni vatanparvarlik ruhida, yuksak ma’naviyat egalari etib tarbiyalash, shu maqsadda ta’lim tizimini takomillashtirish masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan, 2019 yil 23-avgust kuni ta’lim tizimidagi muammolar yechimiga bag‘ishlangan videoselektor yig‘ilishida Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev “Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari” degan tamoyilga asoslangan holda, milliy g‘oya va uning mafkuraviy negizlarini puxta ishlab chiqish, yosh avlodni bolalikdan milliy g‘urur va vatanparvarlik ruhida tarbiyalash dolzarb ahamiyatga ega ekanini ta’kidladi 1 . Mamlakatimizda yosh avlod ta’lim-tarbiyasi, o‘g‘il-qizlarning zamonaviy bilim olishi, yuksak ma’naviyatli bo‘lib ulg‘ayishi uchun zarur sharoit yaratish borasidagi ishlar izchil davom ettirilmoqda. Predizentimiz rahbarligida maktablarda 11 yillik ta’lim qayta tiklanib, uning qoshida o‘quv-kasb kursi tashkil etildi, kasbiy ta’lim tizimi takomillashtirildi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2017 yil 15-iyun kuni Toshkentda bo‘lib o‘tgan “Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, muqaddas dinimizning sofligini asrash – davr talabi” mavzusidagi anjumanda so‘zlagan nutqida yosh avlod tarbiyasi haqida alohida to‘xtalib o‘tdi: “Bizni hamisha o‘ylantirib keladigan yana bir muhim masala – bu yoshlarimizning odob-axloqi, yurish-turishi, bir so‘z bilan aytganda, dunyoqarashi bilan bog‘liq. Bugun zamon shiddat bilan o‘zgaryapti. Bu o‘zgarishlarni hammadan ham ko‘proq his etadigan kim – yoshlar. Mayli, yoshlar o‘z davrining talablari bilan uyg‘un bo‘lsin. Lekin ayni paytda o‘zligini ham unutmasin. Biz kimmiz, qanday ulug‘ zotlarning avlodimiz, degan da’vat ularning qalbida doimo aks-sado berib, o‘zligiga sodiq qolishga undab tursin. Bunga nimaning hisobidan erishamiz? Tarbiya, tarbiya va faqat tarbiya hisobidan”, - deya ta’kidladi prezidentimiz. 1 Shavkat Mirziyoyev “Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz” Toshkent-O’zbekiston-2017 3 Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Bu vazifalar maktab, oila, mahalla, butun jamoatchilikka katta mas’uliyat yuklaydi. Mamlakatimizda ta’lim-tarbiya sohasining barcha bo‘g‘inlari – maktabgacha ta’lim, maktab, o‘rta maxsus va oliy ta’lim tizimini takomillashtirish, yangi muassasalar bunyod etish va mavjudlarini qayta ta’mirlash, ularning moddiy-texnik, o‘quv-uslubiy ta’minotini takomillashtirish bo‘yicha olib borilayotgan ishlar yoshlar kamolotida o‘z samarasini beradi. Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev soha mutasaddilari oldiga vazirlik va uning bo‘linmalari ta’lim-tarbiyaning mazmuni, o‘quv dasturlari, uning sifati va o‘quv qo‘llanmalari bilan ta’minlash masalalariga jiddiy e’tibor qaratish vazifasini qo‘yib, bugungi kunda respublikamiz bo‘yicha 400 nomdagi 32 million nusxa darslik va o‘quv-metodik qo‘llanmalar nashr qilinganligini, bu esa rejadagi ko‘rsatkichning 87,5 foizini tashkil tashkil etishini ta’kidlab o‘tdi 2 . Yuqoridagilarni inobatga olib mualliflar tomonidan o‘quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratish maqsadida pedagogika oliy ta’lim muassasalarining barcha yo‘nalishlari uchun “Umumiy pedagogika” darsligi tayyorlandi. Mazkur darslik mualliflar D.I.Ro‘ziyeva, B.X.Xodjayevlar tomonidan tayyorlangan, Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligidan 28.06.2018 yilda №BD-5110100-3.01 raqami bilan ro‘yxatga olingan “Umumiy pedagogika” fan dasturi asosida ishlandi. Darslik pedagogika oliy ta’lim muassasalarining barcha bakalavriat ta’lim yo‘nalishlari uchun tayyorlandi, undan pedagog, magisrt va talabalar hamda ilmiy izlanuvchilar foydalanishi mumkin. Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar. 2 Shavkat Mirziyoyev “Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz” Toshkent-O’zbekiston-2017 4 I-BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI DA TA’LIM TIZIMI NI RIVOJLANTIRISHNING KONTSEPTUAL ASOSLARI 1.1 “Qobusnoma” haqida ma`lumot. XI asrning 82–83-yillarida arbiy Eron podshohining nabirasi Kaykovus ibn Iskandar o‘z o‘g‘li Gilonshohga bag‘ishlab «Nasihatnoma»sini yaratadi va o‘sha davr an’anasiga ko‘ra uni bobosi podshoh shamsul-maoliy Qobus sharafiga «Qobusnoma» deb ataydi. «Qobusnoma» 1860 yilda o‘sha davrda hali 16 yoshli shahzoda bo‘lgan Muhammad Rahimxon Feruz (1844-1910) topshirig‘i bilan buyuk shoir va mutafakkir Muhammad Rizo Ogahiy tomonidan birinchi bo‘lib o‘zbek tiliga tarjima qilingan. «Qobusnoma» pand-nasihat tarzida yozilgan bo‘lib, mana bir necha asrlardan beri xalqlarni, jumladan yoshlarni ma’naviy hayotga tayyorlashda, ularni har tomonlama etuk inson qilib tarbiyalashda muhim qo‘llanma bo‘lib kelmoqda. Kaykovus odamlarning xislatlarini uch xilga bo‘ladi: biri aql, biri rostlik, yana biri juvonmardlikdir. U bilim va aqlning ahamiyatini ulug‘lar ekan, uni mol- dunyodan ham yuqori qo‘yadi. Asarda yoshlar tarbiyasida – juvonmardlik talablaridan eng muhimi – axloq tarbiyasi, deb ko‘rsatiladi. U yoshlarda insonga nisbatan insoniy munosabatda bo‘lish, adolatlilik, samimiylik, saxiylik kabi xislatlarni tarkib toptirishni istaydi va asarning boshidan oxirigacha ana shu ezgu maqsadini amalga oshirishga harakat qiladi. Ko‘rinib turibdiki, Kaykovus qarashlarida inson tarbiyasi omili muhim o‘rin tutadi. U axloqlilikning birinchi belgichi suxandonlik deb biladi. U notiqlikda rost so‘zlash kerakligini ta’kidlaydi 3 . Kaykovusning axloqiy ugitlari kitobda ota-ona haqqini bilish bilan boshlanadi. Unda Kaykovus Qur’on va Hadislardagi talablardan kelib chiqqan holda o‘zining nuqtai nazarlarini bayon qiladi: «O‘z farzanding sening haqingda qanday bo‘lishini tilasang, sen ham ota-onang haqida Shunday bo‘lg‘il, nedinkim 3 Kaykovus. “Qobusnoma”. T., 1986. 5 sen ta-onang haqida ne ish qilsang, farzanding ham sening haqingda shundoq ish qilur, chunki farzand mevaga, ota-ona daraxtga o‘xshaydir» 1 . Kaykovus oilada ota vazifasi va burchiga alohida e’tibor beradi. Farzand tug‘ilganda avvalo unga yaxshi ot qo‘yish, undan so‘ng aqlli va mehribon murabbiyga topshirish, o‘qitish, ulg‘aya boshlaganda kasb-hunar o‘rgatish, harbiy ish bilan tanishtirish, so‘ng suvda suzishni o‘rgatish kerak, deydi. Kaykovus otaning burchi yana o‘z farzandiga adab ham o‘rgatishda, deb ta’kidlaydi. U ilm, hunar va adabni farzandga meros qoldirish har bir otaning farzandi haqqini bajargani, deb hisoblaydi. Kaykovus otalarning o‘z farzandlariga nisbatan qattiqqo‘l bo‘lishini talab etadi. Lekin bolalarni jazolashni otaning o‘zi emas, murabbiy tomonidan bajarilishini istaydi. Chunki otaning o‘z qo‘li bilan farzandini jazolashi unda adovat hissini paydo qaladi. Lekin otadan farzand hayiqib tursin, agar u hayiqmasa, ota-onani xor qiladi, deb ta’lim beradi. Kaykovusning hayotda xulq-odob qoidalariga qanday amal qilish haqidagi, yoshlarni adolatparvar, insonparvar, saxovatli, qanoatli, muruvvatli bo‘lishi haqidagi qarashlari ayniqsa diqqatga sazovor. Ular yaxshilik va yomonlik rtasidagi qarama-qarshilik asosida bayon etiladi. Kaykovus yuksak axloqiylikning yana bir tarkibiy qismi do‘stlik deb biladi va do‘st tutmoq odobi haqida fikr bayon etar ekan, uning asosiy talablarini talqin etadi. Asarda jismoniy tarbiyaga ham katta e’tibor berilga, zero Kaykovus asarini juvonmardlar tarbiyasiga bag‘ishlar ekan, ularning eng avvalo jismonan sog‘lom bo‘lib kamolga etishini alohida ta’kidlaydi. Demak, Kaykovusning «Qobusnoma» asari XI asrda yuzaga kelgan yirik tarbiyaviy asardir. Bunda o‘sha davrga xos har bir yosh egallashi zarur bo‘lgan aqliy, axloqiy, jismoniy tarbiya bilan bog‘liq faoliyat turlari: otda yurish, merganlik, suvda suzish, harbiy mashqlar san’ati, ifodali o‘qish, xattotlik san’ati, she’r yoza olish, musiqiy bilimga ega bo‘lish, shatranj va nard o‘yinini bilish kabilar ham o‘z ifodasini topgan. Kaykovusning katta xizmati shundaki, u yoshlarni hayotga tayyorlashda ularni har tomonlama kamolga etkazishning 1 1 Kaykovus . Qobusnoma . (nashrga tayyorlovchilar: S.Dolimov, U.Dolimov) Т.: O’qituvchi, 2006. – 208 b. ( 30- b) . 6 nazariy masalalarini amaliy faoliyatga tadbiqi nuqtai nazaridan ifodalashi bilan hamma zamonlarda, har qanday tuzumda ham o‘z qimmatini yuqotmadi va amaliy hayot dasturi sifatida o‘z o‘rniga ega bo‘ldi. Kaykovusning “Qobusnoma” asari melodiy 1082-1083 hijriy 475-yillarda yaratilgan bo‘lib, bugungi kunda umumjahon madaniyatining ulkan boyligiga aylandi. Vushmagir o‘g‘li Shamsulmaoliy Qobus muallif Kaykovusning bobosi bo‘lgan. Bu nasihatomuz kitobni Kaykovus o‘z o‘g‘li Gilonshohga bag‘ishlaydi. Ma`lumki, X-XI asrlarda ilm-fan, madaniyat, san`at va adabiyot taraqqiy etdi. Abu Abdulloh Ro‘dakiy, Abulqosim Firdavsiy, Abul Hasan binni Ahmad Unsuriy kabi shoir, olimlar shu davrda yetishib chiqdilar. Kaykovusning “Qobusnoma” asari ham mana shunday ilm-fan jadal sur`atlarda rivojlangan bir paytda dunyoga keldi. “Qobusnoma” Sharq olimlari bilan bir qatorda g‘arb ilm ahlining diqqatini ham o‘ziga tortdi. Ulkan tarbiyaviy ahamiyatga ega ekanligi sababli ham turli tillarga tarjima etildi va butun dunyo xalqlariga tanildi. 1702-1705-yillarda turk tiliga, 1786-87-yillarda Muhammad Siddiq Rashidiy tomonidan uyg‘ur tiliga, 1811-yil nemis tiliga tarjima qilindi. Asli fors-tojik tilida yaratilgan bu asarni ota- bobolarimiz asl nusxasidan foydalangan holda asrlar mobaynida mutolaa qilib keldilar. 1860-yilda mashhur o‘zbek shoiri va olimi Muhammad Rizo Ogahiy tomonidan bu kitob o‘zbek tiliga o‘girildi. “Qobusnoma” 1881-yilda Qayum Nosiriy tomonidan tatar tiliga, 1886-yilda rus va franso‘z tillariga tarjima qilindi. Mashhur rus olimi .Ye.I.Beltels 1953-yilda rus tiliga tarjima qildi. Vushmagir o‘g‘li Unsurmaoliy Kaykovus Kaspiy dengizining qirg‘og‘ida yashagan Giloe qabilasida tarbiyalangan. Kaykovus 1021-1022 (hijriy 412) yillarda mayda feodal oilasida tug‘ilgan. 63 yoshga to‘lgan paytida G‘arbiy Eron podshohining nabirasi Kaykovus ibn Iskandar bu asarni yozdi 4 . - ta'lim tizimining ishlashi va rivojlanishi uchun huquqiy kafolatlar va mexanizmlarni yaratish; 4 Kaykovus. “Qobusnoma”. T., 1986. 7 - ta’lim olish jarayonida ta’lim oluvchilar uchun teng imkoniyatlar yaratish va shaffoflikni ta’minlash; - O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimini xalqaro ta’lim standartlari darajasigacha takomillashtirish 5 ; - ta’lim sohasida davlat hokimiyati va davlat boshqaruvi organlari hamda mahalliy davlat hokimiyati organlari vakolatlarini belgilash va ular o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solish; - ta’lim sohasida yuridik va jismoniy shaxslarning huquqlari, majburiyatlari va javobgarligini hamda ularning o‘zari munosabatlarini huquqiy jihatdan tartibga solish. Ta’lim O‘zbekiston Respublikasi ijtimoiy taraqqiyoti sohasida ustuvor deb tan olinadi. 1-bo‘lim «Umumiy qoidalar» deb nomlanadi. Unda ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy prinsiplari, bilim olish, pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish huquqlari, ta’lim berish tili kabi masalalar o‘z ifodasini topgan. 2-bo‘limda ta’lim tizimi va turlari mohiyati yoritilgan. Masalan, 9-moddada ta’lim tizimining mohiyati ifodalangan. Qonunning uchinchi bo‘limi ta’lim jarayoni qatnashchilarini ijtimoiy himoya qilishga bagishlangan bo‘lib, unda ta’lim oluvchilarni va ta’lim muassasasi xodimlarini ijtimoiy himoya qilish, yetim hamda jismoniy va ruhiy rivojlanishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning o‘qish masalalari qonuniy ifodasini topgan. To‘rtinchi bo‘limida ta’lim tizimini boshqarishdagi vazirlar mahkamasining, ta’limni boshqarish bo‘yicha vakolatli davlat organlarining vakolatlari ko‘rsatilgan bo‘lsa, beshinchi bo‘limda yakuniy qoidalar ifodalab berilgan. O‘zbekistonning Kadrlar tayyorlash milliy dasturi 1997-yilning 29-avgustida qabul qilingan bo‘lib, u besh bo‘limdan tashkil topgan. Dasturning ikkinchi bo‘limida uning maqsad va vazifalari bilan birga ro‘yobga chiqarish bosqichlari ham ko‘rsatib berilgan. Dasturning maqsad va vazifalarini ketma-ket uch bosqichda amalga oshirish ko‘zda tutilgan. 5 Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash – yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi. – Toshkent:O`zbekiston,2017. 8 Birinchi bosqich 1997-2001 yillarni o‘z ichiga qamrab olgan bo‘lib, unda mavjud kadrlar tayyorlash tizimining ijobiy salohiyatini saqlab qolish asosida ushbu tizimni isloh qilish va rivojlantirish uchun huquqiy, kadrlar jihatidan, ilmiy– uslubiy, moliyaviy-moddiy shart-sharoitlar yaratish ko‘zda tutilgan edi. Bu bosqichda Ta’lim Qonuni asosida ta’lim tizimi va mazmuni qayta qurildi, umumiy o‘rta va oliy ta’lim uchun DTSlar yaratildi, ta’lim jarayoni didaktik va axborot ta’minotining yangi avlodini ishlab chiqish va joriy etish boshlandi, o‘rta maxsus ta’lim uchin zarur moddiy texnika, o‘quv uslubiy va kadrlar bazasi tayyorlandi, ta’lim muassasalari faoliyatiga baho berishning reyting tizimi joriy etila boshladi. Ikkinchi bosqich 2001-2005 yillarni o‘z ichiga qamrab olgan bo‘lib, unda Milliy dasturni to‘liq ro‘yobga chiqarish, mehnat bozorini rivojlantirish va real ijtimoiy iqtisodiy sharoitlarni hisobga olgan holda unga aniqliklar kiritish nazarda tutildi. Bu bosqichda quyidagi vazifalarni ham amalga oshirish muhim deb belgilangan: Majburiy umumiy o‘rta va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limiga, shuningdek o‘quvchilarning qobiliyatlari va imkoniyatlariga qarab, tabaqalashtirilgan ta’limga o‘tishni to‘liq amalga oshirish; Ta’lim muassalarining maxsus tayyorlangan malakali pedagog kadrlar bilan to‘ldirish, ularning faoliyatida raqobatga asoslangan muhit vujudga keltirish; Ta’lim muassasalarining moddiy texnika va axborot bazasini mustahkamlashni davom ettirish, o‘quv tarbiya jarayonini yuqori sifatli o‘quv adabiyotlari va ilg‘or pedagogik texnologiyalar bilan ta’minlash, uzluksiz ta’lim tizimini axborotlashtirishni amalga oshirish. Bu bosqichda ta’lim xizmati ko‘rsatish bozorini shakllantirish mexanizmlarini to‘liq ishga solish lozim. Ikkinchi bosqichda belgilangan vazifalar bajarilib, hayotga tadbiq etildi. Uchinchi bosqich 2005 va undan keyingi yillarni o‘z ichiga qamrab olgan bo‘lib unda to‘plangan tajribani tahlil etish va umumlashtirish asosida mamlakatni ijtimoiy iqtisodiy rivojlantirish istiqbollariga muvofiq kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish va yanada rivojlantirish ko‘zda tutilgan. 9 Bunda ta’lim muassasalarining resurs, kadrlar va axborot bazalari yanada mustahkamlanishi o‘quv tarbiya jarayonini yangi o‘quv-uslubiy majmualar ilg‘or pedagogik texnologiyalar bilan to‘liq ta’minlanishi, elita oliy ta’lim muassasalari qaror topishi ko‘zda tutilgan. O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimini yanada rivojlantirish, kadrlar tayyorlash tizimini tubdan isloh qilish maqsadida so‘nggi yillarda bir qator chora- tadbirlar ishlab chiqildi, me’yoriy hujjatlar qabul qilindi. Ular quyidagilar: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-son “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni. O‘zbekiston Respublikasining 2016 yil 14 sentyabrda qabul qilingan “Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida”gi Qonuni O‘RQ-406-son. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlarni ma’naviy-axloqiy va jismoniy barkamol etib tarbiyalash, ularga ta’lim-tarbiya berish tizimini sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tarish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 2018 yil 14 avgustdagi PQ-3907 qarori. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 2017 yil 21 apreldagi PQ-2909-son qarori. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kitob mahsulotlarini chop etish va tarqatish tizimini takomillashtirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ‘ibot qilish bo‘yicha komissiya tuzish to‘g‘risida”gi Farmoyishi 6 . Bundan tashqari O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimi Prezidentning “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoniga muvofiq ta’lim muassasalarining moddiy-texnik, axborot va o‘quv-metidik resurslarini mustahkamlash, ta’lim muassasalari binolarini qaytadan rekonstruktsiya qilish, laboratoriya asbob-uskunalari bilan ta’minlash, 6 Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash – yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi. – Toshkent:O`zbekiston,2017. 10 yutuk mutaxassis pedagog kadrlar bilan ta’minlash, xorijiy hamkorliklarni yanada rivojlantirish masalalariga alohida e’tibor qaratildi. Prezidentimiz tomonidan ijtimoiy va ma’naviy-ma’rifiy sohalarga oid yoshlar ma’naviyatini yuksaltirish va ularning bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etish bo‘yicha beshta muhim tashabbus ilgari surildi. Ular quyidagilar: birinchi tashabbus – yoshlarning musiqa, rassomchilik, teatr va san’atning boshqa turlariga qiziqishni oshirish, o‘z qobiliyat va isde’dodlarini namoyon qilishga ko‘maklashish; ikkinchi tashabbus – yoshlarni jismoniy chiniqtirish, sport bilan shug‘ullanishlari uchun zarur sharoitlar yaratish; uchinchi tashabbus – aholi va yoshlarning kompyuter texnologiyalari hamda internetdan foydalanish ko‘nikmalarini oshirish; to‘rtinchi tashabbus – yoshlar ma’naviyatini yuksaltirish, ular o‘rtasida kitobxonlikni keng targ‘ib qilish; beshinchi tashabbus – xotin- qizlarni ish bilan ta’minlash uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratish. 11 1.2. Kadrlar tayyorlash Milliy modeli va uning tarkibiy qismlari Kadrlar tayyorlash Milliy modelining asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iboratdir: 1. Shaxs kadrlar tayyorlash tizimining bosh sub’ekti va ob’ekti, ta’lim sohasidagi xizmatlarning iste’molchisi va ularni amalga oshiruvchidir. 2. Davlat va jamiyat ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimining faoliyatini tartibga solish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi kadrlarni tayyorlash va ularni qabul qilib olishning kafillaridir. 3. Uzluksiz ta’lim malakali, raqobatbardosh kadrlar tayyorlashning asosi bo‘lib, ta’limning barcha turlari, davlat ta’lim standartlarini, kadrlar tayyorlash tizimi tuzilmasi va uning faoliyat ko‘rsatish muhitini o‘z ichiga oladi. 4. Fan yuqori malakali mutaxassisni tayyorlovchi va ulardan foydalanuvchi, ilg‘or pedagogik va axborot texnologiyalarini ishlab chiqaruvchi bo‘lib, kadrlar tayyorlash milliy tizimida tabiat va jamiyat taraqqiyoti qonuniyatlari to‘g‘risidagi yangi fundamental va amaliy bilimlardan foydalanishni, yuqori malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tarkibini shakllantirishni, ulardan ta’lim tizimida unumli foydalanishni, shuningdek, kadrlar tayyorlash jarayonining ilmiy tadqiqotlar infratusilmasini yaratish, ta’limning axborot tarmoqlarida foydalanish uchun bilimning turli sohalari bo‘yicha axborot bazasini shakllantirishni hamda ilmiy tadqiqotlar darajasiga yangicha qarashlar zamirida yosh olimlarning, ilmiy- pedagogik xodimlarning ijtimoiy mavqei va obro‘sini oshirishni va shu kabilarni qamrab oladi. 5. Ishlab chiqarish – kadrlarga bo‘lgan ijtimoiy ehtiyojni shuningdek, ularning tayyorgarlik sifati va saviyasiga nisbatan qo‘yiladigan talablarni belgilovchi asosiy buyurtmachi, kadrlar tayyorlash tizimini moliyaviy va moddiy- texnika jihatdan ta’minlash jarayonining qatnashchisi. Kadrlar tayyorlash Milliy modelining mazkur komponentlari yaxlit holda ta’lim tizimida raqobatbardosh, yetuk kompetentli kadr tayyorlashga mustahkam asos boladi. 12 Kadrlar tayyorlash Milliy modelining asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iboratdir: shaxs - kadrlar tayyorlash tizimining bosh sub’ekti va ob’ekti, ta’lim soxasidagi xizmatlarning iste’molchisi va ularni amalga oshiruvchi; davlat va jamiyat - ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimining faoliyatini tartibga solish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi kadrlar tayyorlash va ularni qabul qilib olishning kafillari; uzluksiz ta’lim - malakali raqobatbardosh kadrlar tayyorlashning asosi bo‘lib, ta’limning barcha turlarini, davlat ta’lim standartlarini, kadrlar tayyorlash tizimi tuzilmasi va uning faoliyat ko‘rsatish muxitini o‘z ichiga oladi; fan - yuqori malakali mutaxassislar tayyorlovchi va ulardan foydalanuvchi, ilg‘or pedagogik va axborot texnologiyalarini ishlab chiquvchi; ishlab chiqarish - kadrlarga bo‘lgan extiyojni, shuningdek ularning tayyorgarlik sifati va saviyasiga nisbatan qo‘yiladigan talablarni belgilovchi asosiy buyurtmachi, kadrlar tayyorlash tizimini moliya va moddiy-texnika jihatidan ta’minlash jarayonining qatnashchisi 7 . Davlat va jamiyat uzluksiz ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimi barcha uchun ochiq bo‘lishini va hayot o‘zgarishlariga moslanuvchanligini ta’minlaydi. Ta’lim xizmatlarining iste’molchisi sifatida shaxsga davlat ta’lim olish va kasb-hunar tayyorgarligi ko‘rish kafolatlanadi. Ta’lim olish jarayonida shaxs davlat ta’lim standartlarida ifoda etilgan talablarni bajarishi shart. Shaxs ta’lim xizmatlarining yaratuvchisi sifatida tegishli malaka darajasini olgach, ta’lim, moddiy ishlab chiqarish, fan, madaniyat va xizmat ko‘rsatish sohasida faoliyat ko‘rsatadi va o‘z bilimi va tajribasini o‘rgatishda ishtirok etadi. Davlat va jamiyat kadrlar tayyorlash tizimi amal qilishi va rivojlanishining kafillari, yuqori malakali raqobatbardosh mutaxassislar tayyorlash bo‘yicha ta’lim muassasalarining faoliyatini uyg‘unlashtiruvchi sifatida faoliyat ko‘rsatadi. Davlat va jamiyat quyidagilarga, chunonchi: fuqarolarning bilim olish, kasb tanlash va o‘z malakasini oshirish hquqlari ro‘yobga chiqarilishiga; majburiy va o‘rta ta’lim hamda akademik lisey yoki kasb-hunar kollejida ta’lim olish yo‘nalishini tanlash huquqi asosida majburiy o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi olishga; davlat grantlari yoki pullik-shartnomaviy asosda oliy ta’lim va oliy o‘quv 7 Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash – yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi. – Toshkent:O`zbekiston,2017. 13 yurtidan keyingi ta’lim olish huquqiga; davlat ta’lim muassasalarini mablag‘bilan ta’minlashga; ta’lim oluvchilarning o‘qishi, turmushi va dam olishi uchun shart- sharoitlar yaratish borasidagi vazifalar hal etilishida jamoatchilik boshqaruvini rivojlantirishga; ta’lim jarayoni qatnashchilarini ijtimoiy jihatdan qo‘llab- quvvatlashga; sog‘liq va rivojlanishda nuqsoni bo‘lgan shaxslar ta’lim olishiga kafolat beradilar. Kadrlar tayyorlash milliy modeli salmoqli element sifatida fanni o‘z ichiga oladi, bu sohada: tabiat va jamiyat taraqqiyoti qonuniyatlari to‘g‘risidagi yangi fundamental va amaliy bilimlar shakllanadi, kadrlar tayyorlash tizimida ommalashtirish, o‘rganish va foydalanish uchun kerakli ilmiy natijalar jamlanadi; oliy malakali ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlash amalga oshiriladi; kadrlar tayyorlash jarayoini ilmiy-tadkikot jihatidan taominlash infrastrukturasi vujudga keltiriladi, ta’limning soxalari bo‘yicha axborot bazasi shakllantiriladi; mamlakatimiz ilm-fanining jahon ilm-faniga integrasiyasi sodir bo‘ladi, zamonaviy ilm-fan va texnologiyalarning eng muxim muammolarini hal etish uchun ilmiy yutuqlar va kadrlarni xalqaro miqyosda almashinuv amalga oshiriladi. Ishlab chiqarishning talab-extiyojlari kadrlar tayyorlash tizimining yo‘nalishi, darajasi va miqyoslarini shakllantiradi, kasb tayyorgarligining maqsadi, vazifalari va mazmunini belgilaydi, malaka talablarini ilgari so‘radi, ta’limning muvoziy texnologiyalari va shakllarini tanlashni taqozo etadi. Ishlab chiqarish pirovard natijada kadrlarning sifati va raqobatbardoshligiga baho beradi. Ishlab chiqarishning kadrlar tayyorlash tizimidagi vazifalari quyidagilar bilan belgilanadi, chunonchi u: turli saviya va malakadagi mutaxassislarga bo‘lgan talab extiyojni shakllantiriladi; o‘z ixtiyoridagi moddiy-texnika, moliya, kadr resurslari hamda kadrlarni o‘qitish, malakasini oshirish va qayta tayyorlash uchun zarur boshqa resurslarni berish bilan uzluksiz ta’lim tizimiga ko‘maklashadi; muassis, vasiy, donor, homiy tariqasida ayrim mutaxassislarni va guruhlarni maqsadli tayyorlashni, shuningdek turli tip va darajadagi o‘quv yurtlarini moliyalashda qatnashadi: ta’lim va ilm-fanning turli shakllardagi integrasiyasini (muvaqqat 14 ijodiy jamoalar, o‘quv-ilmiy-ishlab chiqarish majmualari, markazlari, texnoparklar, texnopolislar) rivojlantiradi. Kadrlar tayyorlash tizimining demokratik o‘zgarishlar va bozor islohotlari talablariga muvofiqеmasligi, o‘quv jarayonining moddiy-texnika va axborot bazasi yetarli еmasligi, yuqori malakali pedagog kadrlarning yetishmasligi, sifatli o‘quv- uslubiy va ilmiy adabiyot hamda didaktik materiallarning kamligi, ta’lim tizimi, fan va ishlab chiqarish o‘rtasida puxta o‘zaro hamkorlik va o‘zaro foydali integratsiyaning yo‘qligi kadrlar tayyorlashning mavjud tizimidagi jiddiy kamchiliklar sirasiga kiradi. Ta’lim-tarbiya va o‘quv jarayonlarining tarkibini, bosqichlarini bir-biri bilan uzviy bog‘lash, ya’ni uzluksiz ta’lim-tarbiya tizimini tashkil qilish muammolari hal qilingan еmas. Amaldagi ta’lim tizimi zamonaviy, taraqqiy topgan demokratik davlatlar talablariga javob bera olmayotir. Mutaxassislar tayyorlash, ta’lim-tarbiya tizimi jamiyatda bo‘layotgan islohot, yangilanish jarayonlari talablari bilan bog‘lanmagan. Maktabgacha ta’lim va tarbiya ahvoli qoniqarsizligicha qolmoqda. Bog‘cha yoshidagi bolalarning 25 foizigina maktabgacha tarbiya muassasalariga qamrab olingan, xolos. Maktabgacha bolalar muassasalaridan va oiladan maktabga kelgan bolalarning tayyorgarlik darajasi o‘rtasida sezilarli tafovut mavjud. Maktablarda va boshqa o‘quv yurtlarida ta’lim jarayonining o‘zidagi va o‘qitish uslubiyatidagi har xil kamchiliklar oqibatida bilim berishda yuzaga kelgan nodemokratik hamda jamiyat uchun zararli muhit shunga olib keldiki o‘quvchilarda mustaqil fikrlash rivojlanmay qolayapti, oqilona hayotiy yechimlar qabul qilish uchun yetarli tayyorgarlik yo‘q. 9-11 sinflarni tamomlagan yoshlar mustaqil hayotda o‘z o‘rnini aniqlay olmaydi. Ularda o‘zlariga ishonch shakllangan еmas. o‘rta maktab bitiruvchilarining 10 foizigina oliy o‘quv yurtlariga o‘qishga kirmoqda, xolos. Majburiy to‘qqiz yillik ta’limga asoslangan o‘n bir yillik umumiy o‘rta ta’lim ilmiy asoslanmagandir, u o‘quvchilarda kasbga yo‘naltirish va ta’limning amaliy yo‘nalganligi yetarli darajada bo‘lishi hamda mustaqil fikr yuritish, mehnat 15 faoliyati ko‘nikmalari shakllanishini ta’minlamayapti. Har yili tayanch maktablarning 100 ming nafarga yaqin bitiruvchisi ishlab chiqarish sohasida hamda kasb-hunar ta’limini davom еttirish uchun talab еtilmay qoldirilmoqda. Ta’lim tizimidagi mavjud umumta’lim va kasb-hunar dasturlari o‘rtasida uzviylik va vorislikning yo‘qligi sababli tayanch va o‘rta maktab bitiruvchilarida kasbga yo‘naltirilganlik va mehnat faoliyati ko‘nikmalari shakllanmay qolayapti. Natijada yigit va qizlar o‘z qobiliyatlari, istaklari, ijodiy va mehnat moyilliklariga monand hayot yo‘lini belgilab olishda jiddiy qiyinchiliklar sezmoqdalar. O‘quv jarayoni bilim darajasi o‘rtacha bo‘lgan o‘quvchilarga mo‘ljallangan bo‘lib, ta’limning iqtidorli yoshlar bilan yakka tartibdagi o‘quv dasturlari bo‘yicha ishlash kabi mexanizmlaridan yaxshi foydalanilmayapti. o‘quv dasturlari mafkuraviy sarqitlardan to‘liq xoli bo‘lganicha yo‘q, ularda ma’naviyat va ahloq asoslarini o‘rgatuvchi, huquqiy, еstetik bilimlarni beruvchi fanlarga yetarlicha o‘rin berilmayapti. Hunar-texnika bilim yurtlaridan yangi tipdagi ta’lim muassasalariga o‘tish ko‘proq og‘izda bo‘lib, amalda еsa ularda ta’lim еskirib qolgan moddiy-texnika va o‘quv-uslubiy bazasida, tegishli qayta tayyorgarlikdan o‘tmagan o‘qituvchi kadrlar bilan amalga oshirilmoqda. Bir bosqichli oliy ta’lim mehnat bozori еhtiyojlarini, ishlab chiqarishdagi tarkibiy o‘zgarishlarni va ilg‘or xalqaro tajribani to‘liq hajmda hisobga olmayotir. o‘quv-tarbiya jarayonini tashkil еtishda o‘quv yurtlari yetarlicha mustaqillikka еga еmas, ular kasbiy mehnat bozorining o‘zgaruvchan sharoitlariga yaxshi moslashib bormayapti 8 . Ilmiy muassasalar, ishlab chiqarish va ijtimoiy institutlar kadrlarni tayyorlash jarayoniga yetarli darajada qo‘shilganlari yo‘q. Davlat ta’lim standartlarini ishlab chiqish va joriy еtish, ta’lim muassasalarini davlat attestatsiyasi va akkreditatsiyasidan o‘tkazish vazifalari belgilab olinmagan. o‘quvchilarning bilim darajasini baholash tizimi ob’ektivlik va tezkorlikni ta’minlamaydi. 8 Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash – yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi. – Toshkent:O`zbekiston,2017. 16 Kasb-hunar ta’limining obro‘si hamda o‘qituvchilar, tarbiyachilar va murabbiylarning, ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlarning ijtimoiy maqomi pasayib bormoqda. Ta’lim xizmati ko‘rsatish va kadrlar tayyorlash sohasida marketing mavjud еmas, ta’lim tizimini ko‘p variantli moliyalash sxemasi ishlab chiqilmagan. Oliy malakali kadrlardan samarali foydalanilmayapti. Kadrlar bilimi va ular tayyorgarligining sifatini nazorat qilish hamda baholash tizimi qoniqarsiz ishlamoqda. O‘qituvchilar, pedagoglar va tarbiyachilarning kattagina qismi yaxshi tayyorgarlik ko‘rmaganligi, ularning bilim va kasb saviyasi pastligi jiddiy muammo bo‘lib qolmoqda, malakali pedagog kadrlar yetishmasligi sezilmoqda. Maktabgacha ta’lim sohasidagi jami tarbiyachi va pedagoglarning atigi 20 foizi oliy ma’lumotlidir. Maktablarning o‘qituvchilar bilan ta’minlanganligi o‘rtacha 93 foizni tashkil еtgani holda, bu ko‘rsatkich ayrim viloyatlarda 77-80 foizdan, muayyan fanlar bo‘yicha еsa 50 foizdan oshmaydi. Ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlarning o‘rtacha yoshi “ulg‘ayib” bormoqda. Respublika oliy o‘quv yurtlarida 40 yoshga to‘lmagan fan doktorlari jami fan doktorlarining 0,9 foizini, 50 va undan katta yoshdagilari еsa 79 foizini tashkil еtadi. Fan doktorlari ilmiy darajasiga tasdiqlanganlar o‘rtacha 50, fan nomzodlari еsa 36 yoshdadir. Kadrlar tayyorlash tizimini tubdan isloh qilishning muhim omillari quyidagilardan iborat: respublikaning demokratik huquqiy davlat va adolatli fuqarolik jamiyati qurish yo‘lidan izchil ilgarilab borayotganligi; mamlakat iqtisodiyotida tub o‘zgartirishlarning amalga oshirilishi, respublika iqtisodiyoti asosan xomashyo yo‘nalishidan raqobatbardosh pirovard mahsulot ishlab chiqarish yo‘liga izchil o‘tayotganligi, mamlakat еksport salohiyatining kengayayotganligi; davlat ijtimoiy siyosatida shaxs manfaati va ta’lim ustuvorligi qaror topganligi; 17 milliy o‘zlikni anglashning o‘sib borishi, vatanparvarlik, o‘z vatani uchun iftixor tuyg‘usining shakllanayotganligi, boy milliy madaniy-tarixiy an’analarga va xalqimizning intellektual merosiga hurmat; O‘zbekistonning jahon hamjamiyatiga integratsiyasi, respublikaning jahondagi mavqei va obro‘-е’tiborining mustahkamlanib borayotganligi. Mazkur dasturning maqsadi ta’lim sohasini tubdan isloh qilish, uni o‘tmishdan qolgan mafkuraviy qarashlar va sarqitlardan to‘la xalos еtish, rivojlangan demokratik davlatlar darajasida, yuksak ma’naviy va ahloqiy talablarga javob beruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash Milliy tizimini yaratishdir. Ushbu maqsadni ro‘yobga chiqarish quyidagi vazifalar hal еtilishini nazarda tutadi: "Ta’lim to‘g‘risida"gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiqta’lim tizimini isloh qilish, davlat va nodavlat ta’lim muassasalari hamda ta’lim va kadrlar tayyorlash sohasida raqobat muhitini shakllantirish negizida ta’lim tizimini yagona o‘quv-ilmiy-ishlab chiqarish majmui sifatida izchil rivojlantirishni ta’minlash; ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimini jamiyatda amalga oshirilayotgan yangilanish, rivojlangan demokratik huquqiy davlat qurilishi jarayonlariga moslash; kadrlar tayyorlash tizimi muassasalarini yuqori malakali mutaxassislar bilan ta’minlash, pedagogik faoliyatning nufuzi va ijtimoiy maqomini ko‘tarish; kadrlar tayyorlash tizimi va mazmunini mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti istiqbollaridan, jamiyat еhtiyojlaridan, fan, madaniyat, texnika va texnologiyaning zamonaviy yutuqlaridan kelib chiqqan holda qayta qurish; ta’lim oluvchilarni ma’naviy-ahloqiy tarbiyalashning va ma’rifiy ishlarning samarali shakllari hamda uslublarini ishlab chiqish va joriy еtish; ta’lim va kadrlar tayyorlash, ta’lim muassasalarini attestatsiyadan o‘tkazish va akrreditatsiya qilish sifatiga baho berishning xolis tizimini joriy qilish; 18 yangi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda ta’limning talab qilinadigan darajasi va sifatini, kadrlar tayyorlash tizimining amalda faoliyat ko‘rsatishi va barqaror rivojlanishining kafolatlarini, ustuvorligini ta’minlovchi normativ, moddiy-texnika va axborot bazasini yaratish; ta’lim, fan va ishlab chiqarish samarali integratsiyalashuvini ta’minlash, tayyorlanayotgan kadrlarning miqdori va sifatiga nisbatan davlatning talablarini, shuningdek nodavlat tuzilmalari, korxonalar va tashkilotlarning buyurtmalarini shakllantirishning mexanizmlarini ishlab chiqish; uzluksiz ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimiga byudjetdan tashqari mablag‘lar, shu jumladan chet еl investitsiyalari jalb еtishning real mexanizmlarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy еtish; kadrlar tayyorlash sohasida o‘zaro manfaatli xalqaro hamkorlikni rivojlantirish. Milliy dasturning maqsad va vazifalari bosqichma-bosqich ro‘yobga chiqariladi. Birinchi bosqich (1997 - 2001 yillar) mavjud kadrlar tayyorlash tizimining ijobiy salohiyatini saqlab qolish asosida ushbu tizimni isloh qilish va rivojlantirish uchun huquqiy, kadrlar jihatidan, ilmiy-uslubiy, moliyaviy-moddiy shart-sharoitlar yaratish. Ushbu bosqichda quyidagilarni amalga oshirish zarur: "Ta’lim to‘g‘risida"gi Qonunga muvofiq ta’lim tizimi mazmunini tarkibiy qayta qurish va tubdan yangilash; pedagog va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash hamda ularning malakasini oshirishni zamon talablariga javob beradigan darajada tashkil еtish; ta’lim oluvchilarning yuksak tayyorgarlilik darajasi, malakasi, madaniy va ma’naviy-ahloqiy saviyasining sifatiga nisbatan qo‘yiladigan zarur talablarni belgilab beruvchi davlat ta’lim standartlarini yaratish va joriy еtish; o‘quv-uslubiy majmualarning hamda ta’lim jarayoni didaktik va axborot ta’minotining yangi avlodini ishlab chiqish va joriy еtish; 19 o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi uchun zarur moddiy-texnika, o‘quv-uslubiy va kadrlar bazasini tayyorlash; ta’lim va kadrlar tayyorlashga byudjetdan tashqari mablag‘lar jalb еtishning mexanizmlarini takomillashtirish, davlat ta’lim muassasalari bilan bir qatorda nodavlat ta’lim muassasalarini rivojlantirishni ham nazarda tutgan holda ta’lim xizmati ko‘rsatish sohasida raqobatga asoslangan muhitni vujudga keltirish; ta’lim muassasalari faoliyatiga baho berishning reyting tizimini, kadrlar tayyorlash sifati va ularga bo‘lgan еhtiyojning monitoringini olib borish tizimini ishlab chiqish va joriy еtish; xalqaro aloqalarni kengaytirish va kuchaytirish, kadrlar tayyorlashda xalqaro donorlik tashkilotlari va fondlari faoliyatiga tegishli sharoitlar yaratish, shuningdek respublika ta’lim sohasiga chet еl investitsiyalarini jalb еtish bo‘yicha real chora- tadbirlar ishlab chiqish va ularni amalga oshirish; Kadrlar tayyorlash milliy dasturini ro‘yobga chiqarishning monitoringini olib borish. Ushbu bosqichda bolalarni olti-etti yoshdan maktabga qabul qilish, ularning jismoniy va aqliy jihatdan rivojlanganligini е’tiborga olgan holda amalga oshiriladi. Taqozo еtilayotgan o‘quvchi o‘rinlari zarur moddiy-texnika shart- sharoitlari va pedagog kadrlar bilan ta’minlangan holda izchil tayyorlanadi. Birinchi bosqich bajarilishining monitoringi asosida Milliy dasturni ro‘yobga chiqarish yo‘nalishlariga aniqliklar kiritiladi. Ikkinchi bosqich (2001 - 2005 yillar) Milliy dasturni to‘liq ro‘yobga chiqarish, mehnat bozorining rivojlanishi va real ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarni hisobga olgan holda unga aniqliklar kiritish. Majburiy umumiy o‘rta va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limiga, shuningdek o‘quvchilarning qobiliyatlari va imkoniyatlariga qarab, tabaqalashtirilgan ta’limga o‘tish to‘liq amalga oshiriladi. Ta’lim muassasalarini maxsus tayyorlangan malakali pedagog kadrlar bilan to‘ldirish ta’minlanadi, ularning faoliyatida raqobatga asoslangan muhit vujudga keltiriladi. 20 Ta’lim muassasalarining moddiy-texnika va axborot bazasini mustahkamlash davom еttiriladi, o‘quv-tarbiya jarayoni yuqori sifatli o‘quv adabiyotlari va ilg‘or pedagogik texnologiyalar bilan ta’minlanadi. Uzluksiz ta’lim tizimini axborotlashtirish amalga oshiriladi. Ta’lim xizmat ko‘rsatish bozorini shakllantirish mexanizmlari to‘liqishga solinadi. Uchinchi bosqich (2005 va undan keyingi yillar) to‘plangan tajribani tahlil еtish va umumlashtirish asosida, mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish istiqbollariga muvofiqkadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish va yanada rivojlantirish. Ta’lim muassasalarining resurs, kadrlar va axborot bazalari yanada mustahkamlanadi, o‘quv-tarbiya jarayoni yangi o‘quv-uslubiy majmualar, ilg‘or pedagogik texnologiyalar bilan to‘liqta’minlanadi. Milliy (еlita) oliy ta’lim muassasalarini qaror toptirish va rivojlantirish amalga oshiriladi. Kasb-hunar ta’limi muassasalarining mustaqil faoliyat yuritishi va o‘zini o‘zi boshqarishi shakllari mustahkamlanadi. Ta’lim jarayonini axborotlashtirish, uzluksiz ta’lim tizimi jahon axborot tarmog‘iga ulanadigan kompyuter axborot tarmog‘i bilan to‘liqqamrab olinadi. Kadrlar tayyorlash milliy modelining asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iboratdir: shaxs - kadrlar tayyorlash tizimining bosh sub’ekti va ob’ekti, ta’lim sohasidagi xizmatlarning iste’molchisi va ularni amalga oshiruvchi; davlat va jamiyat - ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimining faoliyatini tartibga solish va nazorat qilishni amalga oshiruvchi kadrlar tayyorlash va ularni qabul qilib olishning kafillari; uzluksiz ta’lim malakali raqobatbardosh kadrlar tayyorlashning asosi bo‘lib, ta’limning barcha turlarini, davlat ta’lim standartlarini, kadrlar tayyorlash tizimi tuzilmasi va uning faoliyat ko‘rsatish muhitini o‘z ichiga oladi; fan yuqori malakali mutaxassislar tayyorlovchi va ulardan foydalanuvchi, ilg‘or pedagogik va axborot texnologiyalarini ishlab chiquvchi; 21 ishlab chiqarish kadrlarga bo‘lgan еhtiyojni, shuningdek ularning tayyorgarlik sifati va saviyasiga nisbatan qo‘yiladigan talablarni belgilovchi asosiy buyurtmachi, kadrlar tayyorlash tizimini moliya va moddiy-texnika jihatidan ta’minlash jarayonining qatnashchisi. Davlat va jamiyat uzluksiz ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimi barcha uchun ochiqbo‘lishini va hayot o‘zgarishlariga moslashuvchanligini ta’minlaydi. O‘zbekiston Respublikasi tomonidan inson huquqlari, ta’lim, bola huquqi sohasidagi shartnomalar va konvensiyalarning bajarilishi, kadrlar tayyorlash sohasida jahon ilg‘or tajribasini hisobga olish uzluksiz ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimining barcha jihatlariga daxldor bo‘lib, uning rivojlanishi omillaridan biridir. Kadrlar tayyorlash sohasidagi davlat siyosati insonni intellektual va ma’naviy- ahloqiy jihatdan tarbiyalash bilan uzviy bog‘liqbo‘lgan uzluksiz ta’lim tizimi orqali har tomonlama barkamol shaxs fuqaroni shakllantirishni nazarda tutadi. Shu tarzda fuqaroning еng asosiy konstitutsiyaviy huquqlaridan biri bilim olish, ijodiy qobiliyatni namoyon еtish, intellektual jihatdan rivojlanish, kasbi bo‘yicha mehnat qilish huquqi ro‘yobga chiqariladi. "Ta’lim to‘g‘risida"gi Qonun umumiy o‘rta va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi standartlari orqali sifatli ta’lim olish, shuningdek ta’lim va kasb-hunar jihatdan tayyorgarlikning shakllari va turlarini tanlashni, uzluksiz malaka oshirib borish, zarurat taqozo еtsa, tegishli qayta tayyorgarlikdan o‘tish huquqini va keng imkoniyatlarini nazarda tutadi. Ta’lim xizmatlarining iste’molchisi sifatida shaxsga davlat ta’lim olish va kasb-hunar tayyorgarligi ko‘rish kafolatlanadi. Ta’lim olish jarayonida shaxs davlat ta’lim standartlarida ifoda еtilgan talablarni bajarishi shart. Shaxs ta’lim xizmatlarining yaratuvchisi sifatida tegishli malaka darajasini olgach, ta’lim, moddiy ishlab chiqarish, fan, madaniyat va xizmat ko‘rsatish sohasida faoliyat ko‘rsatadi va o‘z bilimi va tajribasini o‘rgatishda ishtirok еtadi. 22 1.3. Ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy tamoyillari O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunining 3-moddasi ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy tamoyillariga bag‘ishlangan. Ta’lim O‘zbekiston Respublikasi ijtimoiy taraqqiyoti sohasida ustuvor deb e’lon qilinadi. Ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy tamoyil lari quyidagilardan iborat: - ta’lim va tarbiyaning uyg‘unlikda olib borilishi - ta’lim va tarbiyaning insonparvar, demokratik xususiyatga ega ekanligi ; - ta’limning uzluksizligi, uzviyligi va izchilligi; - 12 yillik (6 yoshdan 7 yoshgacha bolalarni bir yil davomida umumiy o‘rta ta’limga tayyorlash hamda o‘n bir yillik umumiy o‘rta va o‘rta maxsus) ta’limning majburiyligi; - ta’lim tizimining dunyoviy xususiyatga ega ekanligi; - davlat ta’lim standartlari va davlat ta’lim talablari doirasida ta’lim olishning hamma uchun ochiqligi; - ta’lim dasturlarini tanlashga yagona va tabaqalashtirilgan yondashuv; - bilimli bo‘lishni va iste’dodni rag‘batlantirish; - insonning butun hayoti davomida ta’lim olishi; - jamiyatda pedagog xodimlar ijtimoiy himoyasining kafolatlanganligi; - ta’lim tizimida davlat va jamoat boshqaruvini uyg‘unlashtirish. Davlat jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoia kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsi, ijtimoiy mavqeidan qat’iy nazar, har kimga ta’lim olishda teng huquqlarni kafolatlaydi. Davlat ta’lim olish huquqini quyidagilar orqali ta’minlaydi: ta’lim tashkilotlarini rivojlantirish; ta’lim tashkilotlarida innovatsion faoliyatni va ta’lim dasturlarini innovatsion texnologiyalar yordamida amalgam oshirishni qo‘llab- quvvatlash; yetakchi klassik oily ta’lim muassasalari maqomini belgilash va ularni qo‘llab-quvvatlash; ishlab chiqarishdan ajralgan (kunduzgi) va ajralmagan (sirtqi, kechki, masofaviy, dual) ta’lim olishni tashkil etish; kadrlar tayyorlash va ta’limga 23 oid davlat dasturlari asosida o‘qitish; umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’limni bepul olish; oilada yoki o‘zi mustaqil ravishda bilim olgan, shuningdek, majburiy umumiy o‘rta ta’limni to‘liq ilmagan fuqarolarga akkreditatsiyadan o‘tgan davlat ta’lim muassasalarida eksternat tartibida atteastatsiyadan o‘tish huquqini berish; ta’lim muassasalarida kadrlar tayyorlash bo‘yicha davlat buyurtmalarini mehnat bozorining talablariga muvofiq shakllantirish. Xorijiy mamlakatlarning fuqarolari O‘zbekiston Respublikasida xalqaro shartnomalarga va qonun hujjatlariga muvofiq ta’lim olish huquqiga ega. O‘zbekiston Respublikasida doimiy yashab turgan fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar ta’lim olishda O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari bilan teng huquqlarga ega. Uzluksiz ta’limning faoliyat ko‘rsatish prinsiplari quyidagilardan iborat: ta’limning ustuvorligi uning rivojlanishining birinchi darajali ahamiyatga еga еkanligi, bilim, ta’lim va yuksak intellektning nufuzi; ta’limning demokratlashuvi ta’lim va tarbiya uslublarini tanlashda o‘quv yurtlari mustaqilligining kengayishi, ta’limni boshqarishning davlat-jamiyat tizimiga o‘tilishi; ta’limning insonparvarlashuvi inson qobiliyatlarining ochilishi va uning ta’limga nisbatan bo‘lgan turli-tuman еhtiyojlarining qondirilishi, milliy va umumbashariy qadriyatlar ustuvorligining ta’minlanishi, inson, jamiyat va atrof- muhit o‘zaro munosabatlarining uyg‘unlashuvi; ta’limning ijtimoiylashuvi ta’lim oluvchilarda еstetik boy dunyoqarashni hosil qilish, ularda yuksak ma’naviyat, madaniyat va ijodiy fikrlashni shakllantirish; ta’limning milliy yo‘naltirilganligi ta’limning milliy tarix, xalqan’analari va urf-odatlari bilan uzviy uyg‘unligi, O‘zbekiston xalqlarining madaniyatini saqlab qolish va boyitish, ta’limni milliy taraqqiyotning o‘ta muhim omili sifatida е’tirof еtish, boshqa xalqlarning tarixi va madaniyatini hurmatlash; ta’lim va tarbiyaning uzviy bog‘liqligi, bu jarayonning har tomonlama kamol topgan insonni shakllantirishga yo‘naltirilganligi; iqtidorli yoshlarni aniqlash, ularga ta’limning еng yuqori darajasida, izchil ravishda fundamental va maxsus bilim olishlari uchun shart-sharoitlar yaratish. 24 Uzluksiz ta’lim sohasidagi islohotlar quyidagilarni nazarda tutadi: ta’lim tizimining kadrlar salohiyatini tubdan yaxshilash, tarbiyachi, o‘qituvchi, muallim va ilmiy xodimning kasbiy nufuzini oshirish; davlat va nodavlat ta’lim muassasalarining har xil turlarini rivojlantirish; ta’lim tizimini tarkibiy jihatdan qayta qurish, ta’lim, fan, texnika va texnologiyaning, iqtisodiyot va madaniyatning jahon miqyosidagi zamonaviy yutuqlarini hisobga olgan holda ta’lim va kasb-hunar ta’limi dasturlarini tubdan o‘zgartirish; majburiy umumiy o‘rta ta’limdan o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limiga o‘tilishini ta’minlash; maxsus, kasb-hunar ta’limining markazlari sifatida fan va ishlab chiqarish integratsiyalashgan yangi tipdagi o‘quv muassasalarini vujudga keltirish; ilg‘or texnologiyalarni keng o‘zlashtirish, iqtisodiyotdagi tarkibiy o‘zgarishlar, chet еl investitsiyalari ko‘lamlarining kengayishi, tadbirkorlik, kichik va xususiy biznesni rivojlantirish bilan bog‘liqyangi kasb-hunar va mutaxassisliklar bo‘yicha kadrlar, shu jumladan boshqaruv tizimi kadrlarini tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish; milliy mustaqillik prinsiplari va xalqning boy intellektual merosi hamda umumbashariy qadriyatlarning ustuvorligi asosida ta’limning barcha darajalari va bo‘g‘inlarida ta’lim oluvchilarning ma’naviy va ahloqiy fazilatlarini rivojlantirish; ta’limni boshqarish tizimini takomillashtirish, ta’lim muassasalarini mintaqalashtirish; ta’lim olishda, shuningdek bolalar va yoshlarni ma’naviy-ahloqiy, intellektual va jismoniy jihatdan tarbiyalashda oila, ota-onalar, jamoat tashkilotlari, mahallalar, xayriya va xalqaro fondlarning rolini kuchaytirish yuzasidan chora-tadbirlar ishlab chiqish hamda ularni amalga oshirish; ta’lim jarayoni va kadrlar tayyorlash sifatiga xolis baho berish tizimini yaratish va joriy еtish; ta’lim tizimini moliyaviy, moddiy-texnika va boshqa tarzdagi resurslar bilan ta’minlash mexanizmlarini shakllantirish; 25 uzluksiz ta’limni fan va ishlab chiqarish bilan integratsiyalashtirishning puxta mexanizmlarini ishlab chiqish va joriy еtish ; ta’lim va ilm-fan bilan bog‘liq chet еl hamda xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kengaytirish va rivojlantirish; tub yerli millatga mansub bo‘lmagan shaxslar zich yashaydigan joylarda ular o‘z ona tillarida ta’lim olishlari uchun tashkiliy va pedagogik shart-sharoitlar yaratish; ta’limning barcha darajalarida ta’lim oluvchilarning huquqiy, iqtisodiy, еkologik va sanitariya-gigiyena ta’limi hamda tarbiyasini takomillashtirish. Uzluksiz ta’lim tizimi va turlari Uzluksiz ta’lim tizimining faoliyat olib borishi davlat ta’lim standartlari asosida, turli darajalardagi ta’lim dasturlarining izchilligi asosida ta’minlanadi va quyidagi ta’lim turlarini o‘z ichiga oladi: maktabgacha ta’lim; umumiy o‘rta ta’lim; o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi; oliy ta’lim; oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’lim; kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash; maktabdan tashqari ta’lim. Kadrlar tayyorlash milliy modelining o‘ziga xos xususiyati mustaqil ravishdagi to‘qqiz yillik umumiy o‘rta hamda uch yillik o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limini joriy еtishdan iboratdir. Bu еsa, umumiy ta’lim dasturlaridan o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi dasturlariga izchil o‘tilishini ta’minlaydi. Umumiy ta’lim dasturlari: maktabgacha ta’lim, boshlang‘ich ta’lim (I-IV sinflar), umumiy o‘rta ta’lim (I-IX sinflar), o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limini qamrab oladi. 26 II BOB. KAYKOVUSNING «QOBUSNOMA» ASARINING TARBIYAVIY AHAMIYATI 2.1. Sharq ma’naviyati va axloq ilmida “Qobusnoma” asarining tutgan o‘rni. Tarixdan ma`lumki Qobus xonadoni Somoniylar davlati hukmronlari bilan yaqin munosabatda bo‘lgan. Somoniylar xonadonini tiklash uchun Qobus uyg‘ur xoni Ilikxon bilan janglar olib borib g‘alaba qozongan. Ammo Somoniylar davlatini yemirilishdan asrab qola olmaydi. Qoraxoniylar Farg‘onadan Xitoygacha tarqalgan turkiy qabilalarni birlashtirib, Somoniylr ustidan g‘alaba qozonadilar. Qobus Tabaristonni ishg‘ol etadi va shu o‘lkaga hukmron qoladi. Qobus nihoyatda ilmparvar, san`atni sevadigan inson edi. U o‘z zamonasining barcha ilmlarini egallashga harakat qildi 9 . Adabiyot muxlisi va shoir bo‘lgan Qobus arabda fors tilini chuqur o‘rgandi va arab tilida “Nomalar” kitobini yozdi. Musiqa va tabiiyat ilmiga qiziqdi. Hattoki Qobus mashhur o‘zbek olimi Abu Rayhon Beruniyning Jurjonda yashab ilm bilan shug‘ullanishiga sharoitlar yaratib berdi. Qobusning o‘z davrining barcha ilmlarini egallaganini asardan bilib olsa bo‘ladi. Kaykovus ham o‘z salaflarining asarlari bilan tanishadi. O‘g‘liga maslahatlar berish uchun “Qobusnoma” ni yaratadi. Sharq olimlari qadimgi davrlardan boshlab bola tarbiyasiga, so‘z odobiga, axloqiy masalalarga katta e`tibor berganlar. Bu tarbiya hind kitobi “Kalila va Dimna”, Nizomulmulkning “Siyosatnoma”, Nosir Xusravning “Saodatnoma”, “Ro‘shnoinoma”, Yu.X.Hojibning “Qutadg‘u bilig”, M. Koshg‘ariyning “Devoni lug‘otit turk”, A.Yugnakiyning “Hibbatul haqoyiq”, A.Navoiyning “Mahbub ul-qulub”, “Vaqfiya” asarlarida o‘z ifodasini topgan. Umumjahon manfaatlarini ifoda etuvchi axloqiy masalalarni o‘zida mujassam etgan asarlardan biri “Qobusnoma” 44 bobdan iborat. 4 bobi diniy xarakterda bo‘lgan. Sobiq ittifoq davrida diniy xarakterdagi asarlar yetarlicha o‘rganilmaganligi sababli, bu 4 bob kam o‘rganilgan. 9 Yo‘ldoshev J., Usmonov S. Pedagogik texnologiya asoslari. –T.: O‘qituvchi 2004. 27 Sharq allomalari axloqiy-tarbiyaviy asarlarining asosini Qur`oni karim suralari, Muhammad payg‘ambar faoliyati va ko‘rsatmalarini ifodalovchi hadislar, hikmatli hikoyatlar tashkil etadi. “Qobusnoma” ham bundan mastasno emas. “Qobusnoma” “Parvardigori olamni tanimoq zikrida”, “Payg‘ambarlarning xilqati zikrida” boblari bilan boshlanadi. Gilonshohga bag‘ishlab yozilgan bu “Nasihatnoma” o‘sha davr an`anasiga ko‘ra bobosi podshoh Shamsulmaoliy Qobus sharafiga “Qobusnoma” deb ataladi. Mo‘`jaz rivoyatlar, ixcham latifalar, kichik- kichik hikoyatlar kitobning yanada jozibador bo‘lishini ta`minlaydi. Kitob yosh avlodni tarbiyalash, ularning kamolotini ta`minlashning muhim muammolariga doir ilk Sharq pandnomasi hisoblanadi. Asar o‘tmishda maktab va madrasalarda “Guliston”, “Bo‘ston” kabi asarlar bilan bir qatorda darslik sifatida o‘qitilgan. 1935-yilda Tehron dorilfununi professori Said Nafisiy “Qobusnoma” ni Tehronda bosmadan chiqardi. Ogahiy tarjimasining qo‘lyozma nusxasi O‘zFA Sharqshunoslik institutining qo‘lyozmalar fondida va Sankt-Petrburgdagi Saltikov Shedrin nomli kutubxonada saqlanmoqda. Ogahiy tarjimalaridagi asar 1965-1973- 1986-yillarda adabiyotshunos olim Subutoy Dolimov tomonidan uch marta nashrdan chiqarildi. “Qobusnoma” axloqiy mavzudagi asar bo‘lganligi sababli, unda eng avvalo qanday qilib axloqli, ilmli, dono farzand tarbiyalash yo‘llari ko‘rsatiladi. 40-bob ham hayotiy masalalarni qamrab oladi. “Qobusnoma” ota va ona haqini bilmoq, hunar afzunligi, qarilik va yigitlik sifati, taom tartibini yeyish bayoni, sharob ichmoq, mehmon bo‘lmoq va mehmonga bormoq, ishq odatlari, uxlamoq, hammomga bormoq, ovga chiqmoq, chavgon o‘ynamoq, omonatni saqlamoq, uy va yer sotib olmoq, ot sotib olmoq, xotin olmoq, farzand tarbiyalamoq, ilm o‘rganmoq kabi turli masalalar yuzasidan keng mulohaza yuritilgan, insonga xos axloqiy sifatlar mushohada asosida tahlil etib berilgan. “Qobusnoma”ning yettinchi bobi suxandonlik bilan baland martabaga ega bo‘lish masalasiga bag‘ishlangan. Kaykovus bu bobda so‘zlovchining nutqi go‘zal ma`noli bo‘lishi, so‘zni nutqda noo‘rin ishlatmay, o‘z o‘rnida ishlatish masalalarini yoritib beradi. Kishi 28 yolg‘on so‘zlamasligi, xalqqa ma`qul keladigan so‘z so‘zlashga harakat qilmog‘i haqida mulohaza yuritadi. Hamma hunardan so‘z hunari yaxshiroqdir deydi. Kaykovus har bir kishi notiq bo‘lmog‘i lozimligini, ammo yolg‘onchi bo‘lmasligini ta`kidlab shunday deydi 10 : “Kishi suxandon, suxango‘y (notiq) bo‘lishi kerak. Ammo, ey farzand, sen suxango‘y bo‘lg‘il va lekin durug‘go‘y (yolg‘onchi) bo‘lmag‘il. Rostgo‘ylikda o‘zing shuhrat qozong‘il, tokim biror vaqt zururat yuzidin yolg‘on so‘z desang qabo‘l qilg‘aylar. Har so‘z desang ham rost deg‘il va lekin yolg‘onga o‘xshagan rostni demag‘ilkim, rostga o‘xshagan durug‘ durug‘ga o‘xshag‘on rostdin yaxshiroqdur, nedinkim ul durug‘ maqbo‘l bo‘lur, ammo ul rost maqbil bo‘lmas. Demak, nomaqbo‘l rostni aytishdan parhez qil...” Kaykovus faqat nutq so‘zlashni emas, boshqalarning so‘zi va nutqidan ibrat olishni o‘qtiradi, shu yil bilan ham yaxshi notiq bo‘la olish mumkinligini aytib o‘tadi. “Ey farzand, toki qila olsang so‘z eshitmakdin qochmag‘ilki, kishi so‘z eshitmak bila suxango‘y (notiqlik) hosil qilur”. Agar farzand yoshligida hech kishining so‘zini eshitmay katta bo‘lsa, u albatta soqov bo‘ladi. Kamolga yetishish jarayonida chiroyli so‘zlar eshitsa suxango‘y bo‘ladi. Muallif suxandon bo‘lish uchun donishmandlar so‘zini tinglashni tavsiya etadi. Sovuq so‘z bo‘lmagil deb o‘qtiradi. Xosga xos, oliyga oliy so‘z aytish muvofiqdir deyiladi. “Dononing pand-nasihati ko‘ngil ko‘zin ravshan qilur, nedinkim, ul pand aql va hikmat ko‘zining surmasi va to‘tiyosidir. Bas, bu toifaning so‘zin hushqulog‘i bilan eshitmak kerakdur. Bu jamoatning so‘zinda manfaat ko‘pdur”. 10 Yo‘ldoshev J., Usmonov S. Pedagogik texnologiya asoslari. –T.: O‘qituvchi 2004. 29 2.2. Kaykovusning so‘z odobi xususidagi qarashlari. “Ey farzand, agar har negakim suxandon bo‘lsang, o‘zingni bilg‘ondan kamroq tutg‘il, to so‘zlash vaqtida nodon va beburd bo‘lib qolmag‘aysan. Ko‘p bilib, oz so‘zlag‘il va kam bilib ko‘p so‘z demag‘il”. Demak, kishi donolar so‘zini tinglamoq orqali notiqlik darajasiga erishar ekan, o‘z nutqi ustida ko‘p mashq qilishi, xalq oldida nutq so‘zlaganda yoqimli va ba`mani gapirishi, xalqning e`tiborini qozonishi zarur. “Xalq oldida gapirganda so‘zing go‘zal bo‘lsin, bu so‘zni xalq qabo‘l qilsin. Xaloyiq sening so‘z bilan baland darajaga erishganingni bilsin, chunki kishining martabasini so‘z orqali biladilar,... har kishining ahvoli o‘z so‘zi ostida yaxshiringan bo‘ladi”. Kaykovus notiq so‘zning ma`nolarini ham har tomonlama o‘rgangan bo‘lishi lozim, deb hisoblaydi. “Ey farzand, so‘z yuz va orqa tomonini bilgil, ularga rioya qilgil, so‘zlaganda ma`noli gapir, bu notiqlik alomatidir. Agar gapirgan vaqtingda so‘zning qanday ma`noga ega ekanligini bilmasang, qushga o‘xshaysan, bunday qushni to‘ti deydilar!”. Notiq shunday kishiki, uning har so‘zi xalqqa tushunarli va xalqning har so‘zi unga ma`lum bo‘ladi. Suxandon nutq so‘zlaganda pushaymon bo‘lmasligi uchun har so‘z o‘ylab gapirmog‘i zarurdir. Kaykovus “Qobusnoma” asarida kishi faoliyatida so‘z odobining naqadar buyukligini pand-nasihatlar bilan o‘qtirar ekan, turli hikoyatlar keltirib, fikrlarini isbotlab boradi. Shirin va o‘rinli so‘zlar orqali Xorun-ar-Rashid tushining ta`birini aytgan munajjimning yuz tillo bilan mukofotlanishi haqidagi hikoyat, donishmand Abuzurjmehrning bilmagan narsasini bo‘yniga olishi haqidagi hikoyat, donishmand Shayx va Alaviy yigit haqidagi rivoyatlarda so‘zning qudrati ochib beriladi. Bugungi kun o‘qituvchisining oldiga kelajak avlodni har tomonlama yetuk qilib tarbiyalash vazifasi topshirilgan. To‘g‘ri, farzand tarbiyasi avvalo oiladan boshlanadi. Shunday ekan, bola tarbiyasida nutq madaniyati va so‘z odobining o‘rni katta. Chunki qadim Sharqda bu axloqiy masalaga jiddiy e`tibor berilgan va 30 odob- axloqli inson eng avval muomalali, shirin so‘zli deb tan olingan. Kamtar, tarbiyali inson har bir so‘ziga e`tibor berishi o‘qtirilgan. Shuning uchun ham yosh avlod tarbiyasida nutq odobi muhim masala sanaladi. Nutq madaniyati va so‘z odobiga rioya qilmagan farzand tarbiyali inson hisoblanmagan. Demak, Kaykovusning har bir gapi hikmat. Bu kitobni o‘qimoq va o‘qmoq-mag‘zini chaqmoq darkor. Agar ota-ona, qarindoshlar bolaga uyda, ko‘cha-ko‘yda so‘zlash odobini o‘rgatishsa, o‘qituvchi jamoat joyida o‘zini tutish qoidalarini o‘rgatadi. Kattalar bola tarbiyasida ibrat namunasi hisoblanadi 11 . O‘z aytgan so‘zlariga rioya qilish ham tarbiyali ekanlik belgisidir. “Agar tiling uzun bo‘lmog‘in tilasang, qo‘lingni qisqa qilg‘il” –deb nasihat qiladi Kaykovus. Ammo kishi o‘z maqsadi yo‘lida kurashar ekan, doimo og‘ir va vazmin bo‘lmog‘i ham maqsadga muvofiq emas. O‘z maqsadi yo‘lida odob doirasidan chiqmagan har bir inson so‘z ayta bilmog‘i shart. Sharm qilib, uyalib kerakli so‘zni ayta olmaslik bolani og‘ir ahvolga solib qo‘yadi. Shuning uchun yoshlikdan bolaga o‘z fikrini aytish qobiliyatini oilada rivojlantirish zarur. O‘qituvchi esa bolani mustaqil fikrlashga, so‘z vositasida o‘z fikrini bemalol bayon qila olish qobiliyatini shakllantirishi hayotiy zaruratdir. Demak, Kaykovusning “Qobusnoma” asari Sharq madaniyatining ulkan yodgorligi “Asarda inson hayotiy faoliyatini qamrab oluvchi turli sohalarga oid falsafiy qarashlar mavjud bo‘lib, shu jumladan nutq odobi masalalari xususida ham ibratli hikmatlar bayon etilgan. Shaxs hayotida so‘zning, nutqning o‘rni katta ekan, unga bo‘lgan munosabat ham jiddiy masala hisoblanadi. Shu jihatlarni hisobga olgan holda, “Qobusnoma” asari ham so‘z xususida” nutq madaniyati borasida umumjahon madaniyatining xazinasiga qo‘shilgan ulkan hissadir. Sharqda notiqlik san`atining rivojlanishiga bu asarni o‘ziga xos salmoqli o‘rni mavjud. 11 Yo‘ldoshev J., Usmonov S. Pedagogik texnologiya asoslari. –T.: O‘qituvchi 2004. 31 XULOSA Xulosa qilib aytganda asarda yoshlar tarbiyasida – juvonmardlik talablaridan eng muhimi – axloq tarbiyasi, deb ko‘rsatiladi. U yoshlarda insonga nisbatan insoniy munosabatda bo‘lish, adolatlilik, samimiylik, saxiylik kabi xislatlarni tarkib toptirishni istaydi va asarning boshidan oxirigacha ana shu ezgu maqsadini amalga oshirishga harakat qiladi. Ko‘rinib turibdiki, Kaykovus qarashlarida inson tarbiyasi omili muhim o‘rin tutadi. U axloqlilikning birinchi belgichi suxandonlik deb biladi. U notiqlikda rost so‘zlash kerakligini ta’kidlaydi. Kaykovusning axloqiy ugitlari kitobda ota-ona haqqini bilish bilan boshlanadi. Unda Kaykovus Qur’on va Hadislardagi talablardan kelib chiqqan holda o‘zining nuqtai nazarlarini bayon qiladi: «O‘z farzanding sening haqingda qanday bo‘lishini tilasang, sen ham ota-onang haqida Shunday bo‘lg‘il, nedinkim sen ta-onang haqida ne ish qilsang, farzanding ham sening haqingda shundoq ish qilur, chunki farzand mevaga, ota-ona daraxtga o‘xshaydir». Kaykovus oilada ota vazifasi va burchiga alohida e’tibor beradi. Farzand tug‘ilganda avvalo unga yaxshi ot qo‘yish, undan so‘ng aqlli va mehribon murabbiyga topshirish, o‘qitish, ulg‘aya boshlaganda kasb-hunar o‘rgatish, harbiy ish bilan tanishtirish, so‘ng suvda suzishni o‘rgatish kerak, deydi. Kaykovus otaning burchi yana o‘z farzandiga adab ham o‘rgatishda, deb ta’kidlaydi. U ilm, hunar va adabni farzandga meros qoldirish har bir otaning farzandi haqqini bajargani, deb hisoblaydi. Kaykovus otalarning o‘z farzandlariga nisbatan qattiqqo‘l bo‘lishini talab etadi. Lekin bolalarni jazolashni otaning o‘zi emas, murabbiy tomonidan bajarilishini istaydi. Chunki otaning o‘z qo‘li bilan farzandini jazolashi unda adovat hissini paydo qaladi. Lekin otadan farzand hayiqib tursin, agar u hayiqmasa, ota-onani xor qiladi, deb ta’lim beradi. Kaykovusning hayotda xulq-odob qoidalariga qanday amal qilish haqidagi, yoshlarni adolatparvar, insonparvar, saxovatli, qanoatli, muruvvatli bo‘lishi haqidagi qarashlari ayniqsa diqqatga sazovor. Ular yaxshilik va yomonlik rtasidagi qarama-qarshilik asosida bayon etiladi. Kaykovus yuksak axloqiylikning yana bir 32 tarkibiy qismi do‘stlik deb biladi va do‘st tutmoq odobi haqida fikr bayon etar ekan, uning asosiy talablarini talqin etadi 12 . Asarda jismoniy tarbiyaga ham katta e’tibor berilga, zero Kaykovus asarini juvonmardlar tarbiyasiga bag‘ishlar ekan, ularning eng avvalo jismonan sog‘lom bo‘lib kamolga etishini alohida ta’kidlaydi. Demak, Kaykovusning «Qobusnoma» asari XI asrda yuzaga kelgan yirik tarbiyaviy asardir. Bunda o‘sha davrga xos har bir yosh egallashi zarur bo‘lgan aqliy, axloqiy, jismoniy tarbiya bilan bog‘liq faoliyat turlari: otda yurish, merganlik, suvda suzish, harbiy mashqlar san’ati, ifodali o‘qish, xattotlik san’ati, she’r yoza olish, musiqiy bilimga ega bo‘lish, shatranj va nard o‘yinini bilish kabilar ham o‘z ifodasini topgan. Kaykovusning katta xizmati shundaki, u yoshlarni hayotga tayyorlashda ularni har tomonlama kamolga etkazishning nazariy masalalarini amaliy faoliyatga tadbiqi nuqtai nazaridan ifodalashi bilan hamma zamonlarda, har qanday tuzumda ham o‘z qimmatini yuqotmadi va amaliy hayot dasturi sifatida o‘z o‘rniga ega bo‘ldi. Bugungi kun o‘qituvchisining oldiga kelajak avlodni har tomonlama yetuk qilib tarbiyalash vazifasi topshirilgan. To‘g‘ri, farzand tarbiyasi avvalo oiladan boshlanadi. Shunday ekan, bola tarbiyasida nutq madaniyati va so‘z odobining o‘rni katta. Chunki qadim Sharqda bu axloqiy masalaga jiddiy e`tibor berilgan va odob- axloqli inson eng avval muomalali, shirin so‘zli deb tan olingan. Kamtar, tarbiyali inson har bir so‘ziga e`tibor berishi o‘qtirilgan. Shuning uchun ham yosh avlod tarbiyasida nutq odobi muhim masala sanaladi. Nutq madaniyati va so‘z odobiga rioya qilmagan farzand tarbiyali inson hisoblanmagan. Demak, Kaykovusning har bir gapi hikmat. Bu kitobni o‘qimoq va o‘qmoq- mag‘zini chaqmoq darkor. Agar ota-ona, qarindoshlar bolaga uyda, ko‘cha-ko‘yda so‘zlash odobini o‘rgatishsa, o‘qituvchi jamoat joyida o‘zini tutish qoidalarini o‘rgatadi. Kattalar bola tarbiyasida ibrat namunasi hisoblanadi. Bolalarni barkamol inson qilib yetishtirishda maktabni oila bilan mustaxkam bog‘lamay turib, tarbiya sohasidagi butun ishlarni muvaffaqiyatli amalga oshirib 12 Yo‘ldoshev J., Usmonov S. Pedagogik texnologiya asoslari. –T.: O‘qituvchi 2004. 33 bo‘lmaydi. Shu maqsadda ota-onalar o‘rtasida ta'lim-tarbiyaga oid tashviqot ishlarini kengaytirish ularni maktabning faol yordamchilariga, o‘quv-chilarning sinfdan va maktabdan tashqaridagi ishlarida har tomonlama foydali tashkilotchilariga aylantirish zarur. Jamiyatning jadal rivojlanishi, faoliyat turlarining tobora murakkablashib borishi shaxs ongiga ko‘rsatayotgan ko‘rinmas ta'sirlarning kuchayishiga olib kelmoqda. Mana shunday sharoitda kishining mavjud bilimi, kasb-hunari, malakalari kamlik qilib qolnoqda. Eng avvalo, insonlarda oilada tarkib topgan did, farosat, aql, odob, emotsional madaniyatga muhtojlik sezilmoqda. Estetik, axloqiy va boshqa tarbiya sifatlari kundalik hayot -ehtiyojga aylanib bormoqda. Tabiiyki, bunday sifatlarga oilaviy tarbiya orqali asos solinadi, kamol toptiriladi. To‘g‘ri, bunda ijtimoiy tarbiyaning o‘rnini inkor etib bo‘lmaydi 13 . 13 Yo‘ldoshev J., Usmonov S. Pedagogik texnologiya asoslari. –T.: O‘qituvchi 2004. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Shavkat Mirziyoyev “Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz” Toshkent-O‘zbekiston-2017 2. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash – yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi. – Toshkent:O‘zbekiston,2017. 3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajakimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent:O‘zbekiston, 2017. 4. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon , demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. –T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 32 b. 5. Shavkat Mirziyoyev. Asarlar. 1-jild. Milliy t а r а qqiyot yo limizni qʼ а tiyat bil а n d а vom ettirib, yangi bosqichg а ko t ʼ а r а miz. – M.: Toshkent. “O‘zbekiston”; 2017. 6. Kaykovus. “Qobusnoma”. T., 1986. 7. Qudratov T. Nutq madaniyati masalari. T., 1993. 8. Qilichev E., Qilichev B. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. Buxoro, 2002. 9. Ochilova G., Musaxanova G., Tojieva Sh. Tarbiyaviy ishlar metodikasi. Masalalar to‘plami. 2005. 10. Ochilova G., Musaxanova.G., Tojiyeva .Sh. Pedagogika. Masalalar to‘plami. 2005. 11. I.Mamajonov. Yangi pedagogik texnologiyalar. Masalalar to‘plami. – T. 2005. 12. I.Mamajonov. Kasbiy ta’lim metodikasi. Masalalar to‘plami. –T. 2005. 13. Yo‘ldoshev J., Usmonov S. Pedagogik texnologiya asoslari. –T.: O‘qituvchi 2004. 14. www.ziyonet.uz 35

AXLOQIY TARBIYADA KAYKOVUSNING “QOBUSNOMA” ASARIDAN FOYDALANISH.docx

Купить