B.Karimov, U.Hamdam, U.Jo‘raqulovlarning adabiy-tanqidiy qarashlari
![pafosdan ruhlangan, ammo barcha his-ehtiroslari dilining tub-tubida saqlangan
olimu ulamolarning, shoiru shuarolarning bahri-dili ochildi. Ta’qib, tahdid va
tahlikadan omonlikda qalam tebratish imkoniyati paydo bo‘lgan muhitda ulug‘
adibimizga daxldor quvonch va surur, g‘am va tashvish afsus ila nadomat –
barcha-barchasi to‘kib solindi. «Bir avlod umri davomida Abdulla Qodiriy
ta’qiqlandi va tahqirlandi. Bu insonga qarshi, insoniyatga qarshi, xalqlarning
ma’naviy mulki bo‘lgan tarixi, madaniyati va iftixor tuyg‘usiga qarshi, tili, odati,
dini, ixlos-e’tiqodiga qarshi qilingan buyuk jinoyatning bir ko‘rinishi edi…».[1]
Bunday e’tiroflar, haqiqat tantanasi ba’zan she’riy yo‘sinda ifoda etildi:
«Azaliy haq gapni yashirmoq nechun,
Zavol yo‘q eng asl iste’dod uchun.
Agarda koinot tegirmon bo‘lib,
Olamni yanchsa ham, qolgay u butun». [2]
Ayni zamonda adabiyotshunoslik ilmi Abdulla Qodiriy hayoti va ijodini, «O‘tkan
kunlar», «Mehrobdan chayon»dek go‘zal romanlariga munosabat tarixini qayta
idrok etish, qayta baholash, qayta talqin qilish jarayoniga qadam qo‘ydi.
Ilmiy tadqiqot qoidasiga ko‘ra ob’ekt tarixiga nazar tashlanadi; mavjud
manbalarning holati ilmiy nuqtai nazardan kuzatiladi. Shu ma’noda
qodiriyshunoslik o‘zining yangi maydoni va bosqichiga kirar ekan, tabiiyki,
aytilajak ayrim yangi fikrlarni avvalo mavjud manbalarga munosabatdan keltirib
chiqarishi kerak edi.
Shu o‘rinda adibning nevarasi Xondamir Qodiriy tomonidan 1992 yili «O‘tkan
kunlar» romani 1926 yilgi, «Mehrobdan chayon» esa 1929 yilgi nashrlari asosida
qayta nashr ettirganini ta’kidlash lozim bo‘ladi.O‘zining ijodiy-ilmiy faoliyati
davomida Abdulla Qodiriy asarlariga murojaatni kanda qilmagan adabiyotshunos
olim Matyoqub Qo‘shjonov 90-yillarga kelib, ko‘pgina kuzatishlarini «Qodiriy-
erksizlik qurboni» hamda «O‘zbekning o‘zligi»[3] degan kitoblarida jamlashga
muvaffaq bo‘ldi.
M.Qo‘shjonov «Qodiriy – erksizlik qurboni» kitobida adabiy tanqidchilikning
ulug‘ adib ijodiga munosabatining ayrim qirralarini tekshiradi. Ijoddagi, fikrdagi](https://docx.uz/documents/91877ca6-1cfd-4b01-94c7-e4ccfc3ec54a/page_5.png?v=1)
![erksizlik Qodiriy ijodini talqin etishda naqadar g‘ayriilmiy yondashuvlarga olib
kelganligi ustida qimmatli fikrlar bildiradi. Abdulla Qodiriy ijodini talqin qilgan
M.Sheverdin, S.Husayn, Oybekning ilmiy qarashlari bilan bahsga kirishadi.
Adabiyotshunosning mukammal shakllangan estetik pozitsiyasi badiiy asarga
estetik voqea, san’at namunasi, ma’naviyatning ko‘rkam obidasi sifatida qarashga
imkon beradi. Agarda insonda bu ichki did-farosat, go‘zallikni anglash, his etish,
tushunishdek ne’mat yo‘q bo‘lsa, adabiyotdek pokiza maydonga, so‘z saltanatining
oltin qasriga ko‘zsiz qalb, qalbsiz ko‘z bilan kirishdan foyda yo‘q.
Badiiy matn talqinida esa mazmun-mohiyatdan uzoqlashish, matnning immanent
xususiyatlaridan kelib chiqmaslik biryoqlamaliklar, sub’ektivizm, siyosiy
mafkuraga moslashishga olib keladi. Matnni tushunish va tushuntirish – talqin
jarayonidir. Agar voqelikning badiiy talqinini ilmiy tilga ko‘chirishda, tushunish,
tushuntirish va his etishda matn mohiyatidan uzoqlanish anglashilmovchilikni
yuzaga keltiradi.
«Mehrobdan chayon»ning yozilganiga oltmish yil to‘lgan mahalda «Romanning
mashaqqatli yo‘li»4] nomli maqolasi bilan chiqish qilgan Abdug‘afur Rasulov
matn va talqin orasidagi ziddiyatlarni, xatolik va anglashilmovchiliklarni faktlar
asosida ko‘rsatdi; qodiriyshunos-likdagi tadqiqotlarga, darslik kitoblarga murojaat
etdi. Xususan, ijodiy metod va roman mohiyati yuzasidan o‘rinli fikrlarni bildirdi.
Maqolada «Mehrobdan chayon» qahramonlarini iloji baricha yangicha talqin
qilishga intilish seziladi. «Mehrobdan chayon» romanining tekstida serma’nolilik,
ramz, ishora nihoyatda kuchliday» tuyulishi aytiladi. O‘zigacha bo‘lgan
talqinlardan qoniqmaslik va albatta, roman matnidagi o‘sha serma’nolikni, ramzni,
ishorani, jozibani namoyon etish kayfiyati seziladi.
Oradan besh yil o‘tib, olim yana «Mehrobdan chayon» romaniga murojaat etadi.
«Taqdirlar talqini» deya nomlangan bu maqola «Romanning mashaqqatli yo‘li»
negizida yozilgan; boyitilgan, muhimi, asarga «yangi rakursdan boqish,
yangilangan konsepsiyadan yondashish» (A. Rasulov ta’biri) jarayonida yuqorida
keltirilgan bir qator jumlalar tahrir qilingan. Maqolada olim goh Otabek bilan
Anvar salohiyatiga, goh Anvar bilan Ra’no hamda Nasim do‘stligiga, ruhiy](https://docx.uz/documents/91877ca6-1cfd-4b01-94c7-e4ccfc3ec54a/page_6.png?v=1)
![yaqinligiga, ba’zan Solih maxdum va uning maktabidan chiqqan o‘zbek
adabiyotidagi xasislarga, ziyolilar obrazining qiyosi va ba’zan «onhazratning otgan
o‘qlari» bo‘lmish Gulshanning «jonli odam, tirik inson» ekanligiga diqqatini
qaratar ekan, imkoni boricha yangicha tafakkur mezonlari asosida ish ko‘radi.
Adabiyotning chinakam insonshunoslik ekanligini ta’kidlab boradi.
Tabiiyki, badiiy asarga, xususan, Abdulla Qodiriy romanlariga bunday yangicha
yondashuv, talqin va tahlillar ijtimoiy-siyosiy, adabiy-ilmiy muhitdagi
tozarishlardan darak beradi.Bunday tozarish nafasi «Abdulla Qodiriyning badiiy
dunyosi»[5] majmuasiga kirgan maqolalarda, ayniqsa, professor Umarali
Normatovning «Qodiriy bog‘i» («Yozuvchi» nashriyoti, T., 1995. 12 b.t.), «O‘tkan
kunlar» hayrati»[6] kitoblarida yaqqol seziladi.
Jadidchilik, milliy uyg‘onish davri ijodkorlariga munosabat tubdan o‘zgargan,
ularning adabiy merosini qayta idrok etish, yangidan baholash va yangicha talqin
qilish jarayonlari boshlangan davrda professor Umarali Normatov Abdulla Qodiriy
ijodini jiddiy suratda qayta xolis ilmiy nazardan o‘tkazdi. Ulug‘ adib ijod
olamining, hayot yo‘lining turli-turli qirralarini yangicha idrok asosida namoyon
etadigan o‘ndan ortiq nihoyatda salmoqli maqolalar yozdi. Va ularning
jamlanishidan yuqorida tilga olingan kitoblar yuzaga keldi.
Biz dunyo adabiyotshunosligida «Gyote estetikasi», «L.N.Tolstoy estetikasi» yoki
«F.M.Dostoevskiy estetikasi» singari sarlavhayu ta’birlarga ko‘p duch kelamiz.
Zero, muayyan adib ijodiy dunyoqarashidagi nafosatni, estetik prinsiplarni tadqiq
etishda jahon adabiyotshunosligida adabiy-ilmiy maktablar bor. Shu jihatlar o‘zbek
adabiyotshunosligida ham ertami-kechmi o‘z ifodasini topishi lozim. Ushbu estetik
masala qodiriyshunoslikda «Adib estetikasi» tarzida qo‘yildi. U.Normatovning bu
yo‘sindagi talqinlarida ham yangicha adabiy-ilmiy tafakkur nafasi seziladi. Olim
adibning adabiy-nazariy qarashlarini talqin etib, adib estetikasidagi, «adib adabiy-
tanqidiy qarashlaridagi bosh gap-realizm masalasidir», «haqiqat, hayot, haqiqatga
sadoqat – yozuvchining ijodidagi bosh shiordir…» degan xulosalarga keladi.
Ayni bir asarni yosh e’tibori ila kattagina farqqa ega bo‘lgan ikki olim,
adabiyotshunos ikki yo‘sinda talqin qilishi mumkin.](https://docx.uz/documents/91877ca6-1cfd-4b01-94c7-e4ccfc3ec54a/page_7.png?v=1)
![U.Normatov «O‘tkan kunlar»ning yangicha talqinida sotsial muhitni yangicha
kuzatsa, yosh adabiyotshunos Murtazo Qarshiboy roman negizida «Bir ishq, ham
chin bir ishq»ni ko‘radi. «Ishq – adabiy ehtiyoj, abadiy mavzu»ligini ta’kidlagan
M.Qarshiboy «O‘tkan kunlar»da ishqiy iztiroblar naqadar teran tasvir etilganini
dalillarga asoslanib bir-bir tushuntiradi. Roman ichidan yashil ip bo‘lib o‘tadigan
asosiy syujet voqeasi Otabek va Kumushning ishqi. Kompozitsiya ham shu asosga
qurilgan. Bu ikki pokiza qalb orasida paydo bo‘lgan muhabbatni M.Qarshiboy
ilohiy ishqqa yaqinlashtirib qo‘yadi va ba’zan fikri isboti uchun islom falsafasidan
ilmiy asoslar keltiradi. Xulosani esa, «Xuddi shunday, «O‘tkan kunlar» ham «bir
ishq, ham chin bir ishq» haqidagi g‘ussali ro‘mondir»[7] degan so‘zlar bilan
yakunlaydi. Aynan bir adabiy-estetik voqelikning, aniqrog‘i, badiiy obrazning
nisbatan ikki xil talqiniga yana bir misol keltiramiz. «Mehrobdan chayon»
romanidagi Solih maxdum obrazi yangicha baholanayotgan, «yangicha ijtimoiy-
iqtisodiy konsepsiya»lar ilgari surilayotgan sharoitda bahs ob’ektiga aylandi.
Adabiyotshunos Azim Rahimov «Solih maxdumda nima gunoh?» [8] nomli
maqolasida ko‘proq Solih maxdumdan fazilat izlaydi. Uning ilgarigi talqinlariga
nisbatan yangilangan, samimiyatga yaqin talqinini berishni istaydi. Solih
maxdumni bunday «reablitatsiya qilish» yosh adabiyotshunos Murtazo
Qarshiboyga ma’qul kelmaydi va «Solih maxdum farishtami?» degan maqola bilan
chiqadi. Adabiyotshunoslik o‘zining «muqim tayanch nuqtasi – konsepsiyasi»ni
yo‘qotganligini ta’kidlagan muallif o‘z qarashlarida, romandagi inson tabiati, inson
qismatini yangicha talqin etishda o‘zi uchun islom falsafasining asoslarini ilmiy
konsepsiya darajasiga ko‘tarib oladi. Shu bois onaga yaxshilik qilish haqidagi,
«Hayo-iymondandir», «Tangri nazdida bandalarning eng yaxshisi o‘z ahli-ayoliga
foydasi ko‘p tegadigan kishidir», «Bir gunoh ishni ko‘rsalaring, qo‘llaring bilan
qarshi bo‘linglar. Qo‘llaring bilan qarshi bo‘lolmasalaring, tillaring bilan qarshi
bo‘linglar. Mabodo tillaring bilan qarshi bo‘lolmasalaring, dillaring bilan qarshi
bo‘lib turinglar. Ammo bu iymonlaring zaifligidan dalolat beradi» kabi hadislar
asosida o‘z qarashlarini isbotlashga urinadi. A.Rahimov Solih maxdumni iloji
boricha ziyoli, fazilatli qilib talqin etishga intilsa, M.Qarshiboy ko‘proq ikkinchi](https://docx.uz/documents/91877ca6-1cfd-4b01-94c7-e4ccfc3ec54a/page_8.png?v=1)
![qiroqqa o‘zini uradi. Ilgari o‘ta xasis, ziqna tip o‘laroq talqin etilgan Solih
maxdumning bir yo‘la oppoq-serfazilat ziyoli to‘nini kiyishi ham yoki yangi
sharoitda iymonsiz, munofiqroq, shayton, hayosiz singari sifatlar bilan tavsiflanishi
ham ayni obrazning butun jozibasini, estetik qiymatini ochib bera olmaydi.
Qolaversa, «Mehrobdan chayon» romanidagi eng yorqin, tabiiy va realistik
baquvvat obrazi bo‘lgani uchun ham haliga qadar Solih maxdumning kimligi
ustidagi mulohaza- munozaralar davom etmoqda. A.Rahimov va M.Qarshiboyning
bahslariga munosabat bildirgan maxsus maqola ham yozildi va uchinchi bir neytral
talqin ilgari surildi.[9]
Muayyan estetik hodisaning turlicha talqini uchun manba bo‘la olishi ayni asarning
badiiy quvvatini ko‘rsatadi. Bunga shubha yo‘q. Ta’kidlash joiz bo‘lgan yana bir
fikr shuki, har bir adabiyotshunos o‘z bilimi, dunyoqarashi, hayotiy tajribasi, o‘z
imkoniyati, iymon-e’tiqodi doirasida fikr aytadi. O‘zi anglagan, his etgan
haqiqatning qaysidir qirrasini tushuntiradi. Shuningdek, estetik hodisani tushunish
va tushuntirishda interpretatorning tabiati, psixik temperamenti hamda yoshi
qaysidir ma’noda rol o‘ynaydi.
«Qush tilini qush biladi», deganlaridek, Abdulla Qodiriy qalamining jozibasini,
tasvirlaridagi psixologik holatlarning ayrim qirralarini ochib bergan asar sifatida
Xayriddin Sultonovning «Shoirona, darveshona, bir ma’no» maqolasini ko‘rsatish
mumkin. Bunda zerikarli, badiiy asar vujudiga begona nazariy gaplarning quruq
takrori yo‘q. «Qodiriyning mahorat sirlari haqida» fikr yuritar ekan, Anvar bilan
Ra’noning munosabatlaridan, Toyir akaning xaroba kulbasidan, Sharif, Rahim va
Qobulboylarning qat’iyatidan va ayniqsa, ba’zida «o‘z qusurlari ustidan o‘zi ham
kulishga qodir odam» – Solih maxdumning «tabiatidagi o‘ziga xos joziba»dan so‘z
ochadi. Boshqacha aytganda, realistik roman jozibasini, biz tashnalik ila talabida
bo‘lgan, estetik nuqtai nazardan ishonarli talqin etadi. «Uning (Solih maxdumning
– B.K.) qiliqlarini kuzatganingiz sari zavqingiz oshib boraveradi, biroq
miyig‘ingizdagi tabassum hech vaqt zaharxanda yoki yovuz nafratga aylanib
kelmaydi. Beixtiyor ich-ichingizdan: «E, buyam xudoning bandasi-da», degan
xayol kechadi.](https://docx.uz/documents/91877ca6-1cfd-4b01-94c7-e4ccfc3ec54a/page_9.png?v=1)
![Chinakam san’atkorga xos jozibaning qudrati ana shunday bo‘ladi».[10]
X.Sultonovning bunday nozik, nafis talqinlari yordamida adabiyotchilar bahsidagi
qandaydir mavhumlik yoki biryoqlama-liklarni aniqlashtirib olish mumkin, albatta.
«Adabiyot» so‘zi «adab»ning ko‘pligidir. So‘z san’atining mazkur alifbosini
barcha yaxshi biladi. Azal-azaldan adabiyot odob-axloqning takomiliga, komil
inson ma’naviy qiyofasini yuksalishiga xizmat etgan. Garchand keyingi yillarda
badiiy adabiyotning tarbiyaviy xususiyatiga kam e’tibor berilayotgan bo‘lsa-da,
mazkur omilni so‘z san’ati negizidan tashqarida ko‘rish mumkin emas. Ehtimol,
qandaydir asarlarni tilga olib, «bundagi voqealar ibrati yoki qahramonlar hayoti
o‘quvchida hayotga muhabbat uyg‘otadi» tarzidagi stereotiplardan xolos bo‘lgan
holda, badiiy adabiyotning inson ruhiyati va kayfiyatini mavjud boshqa realliklarga
ham moslashtirishi mumkinligi vazifasini inobatga olmoq joizdir. Masalan,
insonning o‘limga munosabati. O‘lim har qanday tirik maxluq, jonli inson boshiga
ertami-kechmi kelib qo‘nadigan hodisa. Dunyo yaralgandan beri, Odam ota va
momo Havo yaralgandan buyon o‘limdan hech kim qochib qutilgan emas. Zotan,
insonning bu o‘tkinchi dunyoni bir kunmas-bir kun tark etib ketishligiga tabiiy
kayfiyatni, munosabatni, ehtimol, adabiyot shakllantirmog‘i lozimdir. Shaxsan
men fransuz yozuvchisi Alber Kamyuning «Begona» asarini mutolaa qilganda va
ayniqsa, sharq tasavvuf adabiyotini o‘qiganda, xususan, Ahmad Yassaviy
hikmatlari mag‘zini chaqqanda adabiyotning «hayotga muhabbat uyg‘otadi»
tarzidagi tarbiyaviy qiymatidan tashqari «o‘limga ko‘nikma hosil qilish» tarzidagi
xizmati borligini ham his etganman. Inchunun, bu alohida mavzu. Bu o‘rinda
qodiriyshunoslikka aloqadorlikda tarbiyaviy ahamiyat xususida so‘z ochilar ekan,
dunyo ilm-fanida adabiy-falsafiy talqinning etik – odob-axloq yo‘nalishi ham
mavjudligini eslab o‘tish joizdir. Moralistlar badiiy adabiyotdagi inson fazilati va
qusurlari bilan bog‘liq hodisalarni tadqiq etganlar, albatta. Masalan, Avgust
Antonovich Milts ismli latish professori o‘zining «Vijdon» nomli maqolasida ayni
axloqiy tushunchani adabiy-falsafiy negizda tadqiq etadi. Uning inson hayotida
naqadar muhim o‘rin tutishini ta’kidlaydi.[11]
Xayriddin Sultonov aynan adib romanlarini sof etik-estetik nuqtai-nazardan talqin](https://docx.uz/documents/91877ca6-1cfd-4b01-94c7-e4ccfc3ec54a/page_10.png?v=1)
![kerak. Yozuvchining o‘zigina tushunib, boshqalarning tushunmasligi katta ayb».
[12]
Inchunun, andisha tuyg‘usi, «o‘n karra o‘lchab, bir marta kesmoqlik» har qanday
inson uchun, har qanday qalam sohibi va ayni paytda adabiyotshunos-talqinchilar
uchun ham juda zarurdir.
Ba’zan estetik voqelik his etilmasdan badiiy asar qahramonlarini guruhlash,
turkumlash ko‘zga tashlanib qoladi. Goh yozuvchini alqab, qahramonni qoralab,
goh san’atning mumtoz qoidalarini toptab, qaysidir qahramonlarni oqlab qalam
surilgan holatlar ham kuzatiladi. Yaqin kechmishda muayyan nazariy metin
qolipiga aylangan, an’anaviy «ijobiy» va «salbiy» sifatlarni qo‘llashga bir oz
istihola qilgan holda, ularning sinonimlarini qo‘llab, eskicha fikr, eskicha talqinlar
doirasida tentirashlar ham seziladi. Holbuki, san’at-obrazli voqelik, ramzlar tilidir.
«Unutilgan til»ni (E.Fromm ta’biri) qayta idrok etish yangicha tafakkur uchun
imkoniyat ostonasi hisoblanadi. Badiiy asar qahramonlarini qoralash-oqlash
yo‘nalishi «ramzlar tili»ni jo‘nlashtiradi, kamalakdek serjilo san’atning yuksak
salohiyatini tubanlashtiradi.
Aslida talqinda umumnazariy, ijtimoiy-siyosiy omillardan tashqari,
adabiyotshunos-talqinchining individual nazari ham, shaxsiyati va jinsiyati ham
muhim ahamiyat kasb etadi. Fikriy xilma-xillik, so‘z erkinligiga imkoniyat yuzaga
kelgan muhitda badiiy asarlarni yangicha talqin qilishga e’tibor kuchayadi. Hatto
adabiyot tarixida aniq, real ilmiy talqini, asar g‘oyasiga, umumpafosiga munosib
tahlili majud bo‘lgan holatlarda ham gohida, garchi bir oz sun’iyroq tuyulsa-da,
yangicha fikr aytish istagi paydo bo‘ladi. Bu istak mevasi-hosilasi ehtimol
qandaydir e’tirozga, bahs-munozaraga yoki qo‘llab-quvvatlashlar va «voqelik
chegaralariga hujum» ekanini uqtirishga sabab bo‘lishi ham mumkin.[13] Shu
ma’noda Abdulla Qodiriy ijodi yuzasidan yangidan-yangi talqinlarning maydonga
kelishini, ularning tasdiqlanishi yoki inkor etilishini, ular ustida bahs-
munozaralarning avj olinishi ilm olamidagi taibiy hodisa sifatida qabul etmoq joiz.
Zotan, adib ijod bog‘idagi og‘ochlarning ildizlari baquvvat, mevalari totlidir. Bu
ulug‘ so‘z ne’matidan bahramandlik qalbga shirin bezovtalik olib kiradi. Bu](https://docx.uz/documents/91877ca6-1cfd-4b01-94c7-e4ccfc3ec54a/page_12.png?v=1)
![bezovtalik muayyan fikr libosini kiyguncha, fikr muayyan shakl va mohiyat kasb
etguncha yillar o‘tadi, o‘ylashning adog‘i ko‘rinmaydi, poetik ma’no chegaralariga
yetib borilmaydi. Abdulla Qodiriyning estetik, ruhiy dunyosiga munosib talqin
yozish istagi ko‘ngilni tark etmaydi. Gohida bunday tadqiqotlar yuzaga ham
keladi.[14]
Vaqt, zamon tushunchasi muayyan butunlikni, astronomik qatorni tashkil etadi.
Ijod ahli tasvirlayotgan voqea-hodisalarining ishonchlilik quvvatini oshirish uchun
shu astronomik vaqtdan turli yo‘sinda o‘z dunyoqarashi, mahorati, fahm-farosatiga
qarab foydalanadi. Boshqacharoq aytganda, badiiy asarda zamon-vaqt fizikaviy
mazmundan adabiy-falsafiy mohiyatiga ko‘chadi.
Abdulla Qodiriy vaqtdagi «O‘tkan kunlar» mavhumotini romanning birinchi
satrlaridayoq parchalaydi. Voqealar sahnaga chiqayotgan zamon alomatini aniq
bitib qo‘yadi: «1264-nchi hijriya, dalv oyining 17-nchisi, qishki kunlarning biri,
quyosh botqan, tevarakdan shom azoni eshitiladir…».[15]
Kunlik voqea-hodisalar tasviri-tavsifida ijod ahli cheksiz zamonning ayni
parchasiga juda ko‘p murojaat etadilar. Va aksar holatlarda quyoshning chiqishi va
botishi yoki soat millarining yugirishini vaqt belgisi-aniqligi uchun ilova qiladilar.
Qodiriy romanlarida kunlik vaqtning «quyosh botqan», «sahar payti» yoki «bu kun
soat o‘n ikkida…», «hozir soat kechki yettilar bo‘lib qolgan…», «kechki soat
to‘rtlarda…» tarzidagi ifodasini onda-sondagina kuzatiladi.
Goho ayni tarzdagi ifoda yonida kichik bir izoh keladi: «…quyosh botqan,
tevarakdan shom azoni eshitiladir», «sahar vaqti turib choy ichdilar. Subh
namozini o‘qub, arava qo‘shildi», «Kechki soat to‘rtlar, asrdan bir oz ertaroq
hukumat askari bilan xalq orasida urush boshlandi…».
Vaqt alomatining ifodasi uchun «shom azoni» (shom vaqti), «subh namozi»
(bomdod vaqti), «asrdan bir oz ertaroq» (asr vaqti) shaklidagi kichik bir izoh,
aniqroq qilib aytganda, kunda farz o‘laroq besh mahal ado qilinadigan namoz
vaqtlari Abdulla Qodiriy romanlari xronotopida juda yuksak ma’no kasb etadi;
ya’ni adbiy zamonning poetik tizimi-qatori darajasiga ko‘tariladi; deyarlik har
doim kunlik vaqt belgisi, tilshunoslar ta’biricha, payt holining ifodasida namoz](https://docx.uz/documents/91877ca6-1cfd-4b01-94c7-e4ccfc3ec54a/page_13.png?v=1)
![vaqtlari asosiy o‘rinni egallaydi.[16]
Shuningdek, qodiriyshunoslikda adib romanlarining o‘zidan keyingi avlod
yozuvchilari ijodiga ta’siri masalalari ham yangicha nuqtai nazardan talqin qilindi.
[17]
Abdulla Qodiriy ijodi yuzasidan keyingi yillarda nashr qilingan eng muhim va
jiddiy asarlardan biri sifatida professor U.Normatovning “Qodiriy mo‘jizasi”
kitobini ko‘rsatish o‘rinldir. U.Normatov bu kitobida yozuvchining asarlarini va
arxiv hujjatlarini, mavjud ilmiy tadqiqotlar hamda biografik ma’lumotlarni qayta
nazardan o‘tkazadi. Abdulla Qodiriy dunyosini, ham iste’dodli ijodkor, ham o‘z
zamonasining kishisi sifatidagi xususiyatlarini teran talqin etadi. Adib
dunyoqarashi shakllangan muhit ob-havosi haroratiga, ta’lim-tarbiya
maskanlarining saviyasiga to‘g‘ri tashxis qo‘yadi; bir qancha chigal masalalarga
oydinlik kiritadi. Olim muayyan muammo ustida fikr yuritar ekan, bir qirg‘oqni
tashlab, ikkinchi qirg‘oqni zabt etib «zamona qahramoni»ga aylanishni xush
ko‘rmaydi. Balki o‘z talqinlarida ijod psixologiyasini, inson tabiatiga xos barcha
xususiyat va mayllarni inobatga oladi.[18]
Umuman olganda, mustaqillik yillarida maydonga kelgan yangicha tafakkur
hosilalari, yangicha talqinlar o‘zbek adabiyotshunosligi tarixida, xususan,
qodiriyshunoslik sohasida o‘zining jiddiy izini qoldirdi. Bu davrda eskicha
talqinlardan, qahramonlarni ijobiy va salbiyga ajratib tahlil etishdan, talqinlardagi
biryoqlamaliklardan umuman voz kechildi.
Badiiy asarning poetik mohiyatini, badiiy qiymatini namoyon etish yo‘lida estetik,
etik talqinlarga, til va uslubni tadqiq etishga, mavjud adabiy durdonalarni o‘zaro
qiyoslashga ham e’tibor berildi.
Bu davrda Abdulla Qodiriy asarlarini makon va zamon nuqtai nazaridan o‘rganish,
adabiy ta’sir hodisalarini talqin qilish hamda romanlarni muayyan ma’naviy-
axloqiy jihatlarga bog‘lab tekshirish ham o‘zining ijobiy samaralarini berdi.
Xullas, e’tirof etish joizki, o‘zbek adabiyotshunosligida ilmiy-nazariy talqin badiiy
asar mohiyatiga yaqinlashdi. Buni Abdulla Qodiriyga doir tadqiqotlar yaqqol
ko‘rsatib turibdi.](https://docx.uz/documents/91877ca6-1cfd-4b01-94c7-e4ccfc3ec54a/page_14.png?v=1)
B.Karimov, U.Hamdam, U.Jo‘raqulovlarning adabiy-tanqidiy qarashlari