Ba`zi mevalar tarkibidagi qandning miqdorini aniqlash

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	8.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Ba`zi mevalar tarkibidagi qandning miqdorini aniqlash

Купить

Mamlakatimiz o‘zida yetishtirilgan ba’zi qishloq xo‘jalik mahsulotlarini
xorijning boy bozorlariga eksport qilish imkoniyatiga ega. Amerika, Yevropa va
Yaponiyaning bozorlari qimmat bozorlarga kiradi. Qishloq xo‘jalik mahsulotlari
shunday qimmat bozorlarda sotilsa daromad keltiradi. Lekin, bunday bozorlarda
raqobat kuchli bo‘lgani uchun maxsulotning sifatiga bo‘lgan talab ham juda
yuqori. Birinchi navbatda ma h sulotning tarkibidagi foydali va zararli
moddalarning hamda elementlarning miqdori o‘lchanadi. Zararli moddalarning
miqdori chegaraviy ruxsat berilgan konsentrasiyadan kam bo‘lishi kerak. Bu
norma oziq-ovqat xavfsizligi bilan bog liq. Rivojlangan davlatlarda aholiningʻ
sog ligi, bizning gapimiz bilan aytsak davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan.
ʻ
Demak, respublikamizda yetishtirilayotgan meva va sabzavot maxsulotlarini
eksport qilmoqchi bo‘lsak, mahsulotning sifatini uning tarkibidagi foydali va
zararli moddalarning, elementlarning miqdorini aniq o‘lchash natijasida baholash
kerak. Kelajakda, nafaqat eksport qilinadigan maxsulotlarni balki ichki bozorga
chiqarilayotgan hamma oziq-ovqat maxsulotlari va dori-darmonlarni tarkibini
aniqlash kerak bo‘ladi. Chunki, oziq-ovqat xavfsizligi masalasi bizning
mamlakatimizda ham dolzarb masalaga aylanayapti.
Mamlakatimizda oziq-ovqat maxsulotlarining tarkibini zamon talabiga mos
darajada o‘lchashga imkon beradigan ishonchli zamonaviy laboratoriyalar bormi?
Bu savolga aynan shu ish bilan shug ullangan yapon tadbirkorining
ʻ
aytganlari bilan javob bersak. Ozbekistondan Yaponiyaga qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari importini yo‘lga qo‘yayotgan yapon shirkati menejeri Yaponiyaning
Nagoya iqtisodiyot universitetining biznes huquqi fakultetida professor
lavozimida ishlayotgan O‘zbekistonlik Alisher Umirdinovga quyidagilarni aytgan:
« Yana bir bosh og rig i bu — ishonchli laboratoriyalar mavjud emasligi.
ʻ ʻ
Rivojlangan davlatlarning yuksak talabiga javob bera oladigan sertifikatlarni
beradigan laboratoriyalar yo‘q sizlarda. Shuning uchun biz mahsulot nusxalarini
Turkiya kabi davlatlarga jo‘natamiz yoki Yaponiya, Koreyaning o‘ziga olib kelib,
laboratoriyalardan sertifikat olamiz, undan keyingina mahsulotingizni import
qila olamiz. O‘zbekistondagi laboratoriyalar bergan sertifikat esa bizga o‘tmaydi
2

— ishonarli emas. Chunki bu laboratoriyalarda mahsulot yetarlicha tekshirilmaydi.
Sizlarda zamonaviy, dunyo talabiga javob beradigan tarzda jihozlangan va
malakali mutaxassislarga ega bo‘lgan laboratoriyalarni yaratish kerak. Va bu
masalani zudlik bilan hal qilish lozim, yo‘qsa o‘zbek mahsulotlarining
tannarxi qimmatligicha qolaveradi , rivojlangan dunyo bozorlariga chiqishingiz
kechga suriladi» [1].
Matbuotda e’lon qilingan quyidagi xabar hozirgacha ishonchli
laboratoriyalarning va mutaxassislar yo‘qligini tasdiqlaydi. O‘tgan 2023 yil
Farg ona viloyatining Oltiariq tumanida yetishtirilgan ʻ uzumlar AQSh bozoriga
ham kirib bordi. Amerikadagi yirik supermarketlar bilan hamkorlik qiluvchi “E.L.A.
Superior Produce Inc.” kompaniyasi bilan Farg onadagi “Sherakhun” xususiy
ʻ
korxona o‘rtasida doimiy eksport shartnomasi imzolandi. Amerika kompaniyasi
kelajakda tezkor yetkazib berishni ta’minlash maqsadida Oltiariq tumanida
AQShning qishloq xo‘jaligi departamenti oziq-ovqat mahsulotlarining sanitar
nazorati boshqarmasi FDA lisenziyasidan o‘tgan AQSh meva-sabzavot bazasini
yaratib, shu yerning o‘zida xorijiy standart talablari asosida karantin
ruxsatnomasi rasmiylashtirishni yo‘lga qo‘yish uchun O‘zbekiston tomoniga yordam
beradi [2].
Bu sohadagi ahvol haqiqatan ham shunday. Zamonaviy asbob -uskunalar,
jihozlar, toza kimyoviy moddalar, standart namunalar, tan olingan standart
metodikalar bilan jihozlangan laboratoriyalar yo‘q. Eng asosiysi bu ishlarni ozmi-
ko‘pmi biladigan, tushunadigan va uni bajarish qo‘lidan keladigan mutaxassislar
ham yo‘q. Laboratoriyalar universitetlarda tashkil etilib, mutaxassislar ham shu
yerda tayyorlanishi kerak.
Demak, Respublikamizda yetishtirilayotgan qishloq xo‘jalik
maxsulotlarining tarkibini aniqlash va bu sohaga mutaxassislar tayyorlash
dolzarb masalaga kiradi.
Shuning uchun, fakultetning asbob-uskuna va boshqa imkoniyatlarini
hisobga olib respublikamizda yetishtirilayotgan ba’zi mevalarning tarkibidagi
qand (saxaroza) miqdorini xalqaro standart (ISO International Organization
3

for Standardization ) talab qilgan usullar bilan o‘lchashni maqsad qilib
mavzu tanladik .
Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi ishlarni bajarishni vazifa
qilib reja tuzdik:
1. meva va sabzavotlarning tarkibidagi qandning miqdorini aniqlash usullari
bilan tanishish;
2. usullarning orasidan ISO ma’qullaganini tanlab usulni va u ishlatadigan
asbob-uskunalarning tuzilishi va ishlash prinsipini batafsil o‘rganish;
3. respublikamizda yetishtirilayotgan mevalarning tarkibidagi qand, boshqa
moddalar va elementlarning maqdorini o‘lchashga bag ishlangan adabiyotlar bilanʻ
tanishish;
4. ba’zi mevalarni tanlab ularning tarkibidagi qandning miqdorini aniqlash
uchun namunalar tayyorlash
5. namunalar tarkibidagi qandning miqdorini o‘lchash;
6. olingan natijalarni muhokama etish va MBI tayyorlash.
Bitiruv malakaviy ishning tadqiqot predmeti yuqorida aytganimizdek ba’zi
mevalarning tarkibidagi qandning miqdorini ISO talablariga javob beradigan usul
bilan aniqlash. Respublikamizda yetishtirilayotgan ba’zi mevalarni (uzum, olma,
gilos, tut ) tadqiqot obyekti sifatida oldik. Tadqiqot obyekti sifatida olingan
mevalarning ba’zilari o‘tgan 2023 yilning kuzida pishgan va to joriy yilning
apreligacha tegishli shart sharoitlarda saqlangan, ba’zilari esa shu yil yetishtirilgan
edi.
BMI ilmiydan ko‘ra ko‘proq amaliy ahamiyatga ega. Masalan, kelajakda
to‘plangan o‘lchashlar natijasiga asoslanib, qaysi uzum navlarining tarkibida
qandning ko‘pligini, bir xil navlar bo‘lgan taqdirda qaysi rayonlarda (xo‘jaliklarda,
dalalarda) yetishtirilayotganlarining tarkibida qandning miqdori yuqori ekanligi,
saqlash sharoitlari va muddatlariga qanday bog liqligi haqida xulosalar qilishga va
ʻ
ular asosida ishlab chiqaruvchilar, saqlovchilarga amaliy tavsiyalar ishlab
chiqishga imkon yaratadi.
4

II. Adabiyotlar sharxi
Ushbu bitiruv ishning adabiyotlar sharxiga bag ishlangan qismidaʻ
respublikamizda yetishtirilgan mevalarning tarkibidagi qand va boshqa moddalar
hamda elementlarni miqdorini aniqlash bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlarga e’tibor
qaratdik. Buning uchun oxirgi yillarda asosan oziq-ovqat xavfsizligiga
bag ishlangan konferensiyalarning materiallarini qaradik. C
ʻ h et ellarda bu masalaga
nisbatan yondoshish qandayligini o‘rganishga qaratdik .
Respublikamiz olimlari tomonidan mevalarning tarkibidagi qand va boshqa
moddalarning tarkibini va miqdorini aniqlashga bag ishlangan ishlarning juda
ʻ
kam ligini ko‘rdik.
Ishda tahlil uchun Kitob va Urgut tumanida yetishtirilgan sharbat chiqishi
yuqori bo‘lgan (qizil anor, qora dona, oq dona va ulfi) anor navlari tanlab olindi.
Namunalardagi suvda eruvchan quruq moddalar miqdori refraktometr (Atago Pal-
2) yordamida, 20 °C haroratda aniqlandi. Qand miqdorini aniqlashda anor sharbati
namunalarining fruktoza va glyukoza miqdori xalqaro tizimda qabul qilingan
me’yori usulida LC-20 Prominence yuqori aniqlikdagi suyuqlik xromatografiyasi
qurilmasi orqali aniqlandi. Tajribalarni o‘tkazishda sharbat tarkibidagi quruq
modda, pH miqdori, shakar miqdori, oqsil, pektin moddasi va vitaminlar foizlar
hisobida kimyoviy tahlil qilindi [3].
Respublikamizning ikki viloyatida yetishtirilgan anor navlarining
mevalaridan olingan anor sharbati namunalarining kimyoviy tahlillari natijasida
sharbat tarkibidagi quruq modda aniqlab olindi. Qizil anor va qora dona navi
sharbatida (Kitob tumani Varganza qishlog ida yetishtirilgan) quruq modda 15,1 %
ʻ
va 16,04 % ni tashkil qilib, oq dona va ulfi (Urgut tumani Qorabuloq qishlog ida
ʻ
yetishtirilgan) navlarida 14,2 % va 15,5 % ni tashkil qildi (1. jadval).
Jadval ma’lumotidan qora dona anor navining kimyoviy tarkibi bo‘yicha
qand miqdori, quruq modda, fruktoza, oqsil, pektin moddasi va vitaminlar boshqa
navlarga qaraganda biroz yuqoriligini ko‘rishimiz mumkin. Ulfi navli anor mevasi
sharbatining kimyoviy tahliliga ko‘ra glyukoza miqdori 10,31 %, pektin 0,92 %,
vitamin C 4,2 mg/100 g miqdorini tashkil qilib boshqa navlarga nisbatan yuqori.
Oqsil miqdori o‘rganilgan navlar ichida qizil anor navida ko‘p bo‘lib 1,68 % ni
tashkil qilgan. O‘rganishlar natijasida anor sharbatidagi pH miqdorining o‘ta
yuqoriligi yoki pastligi kislotalik darajasi anor sharbatining iste`mollik hamda
foydalilik xususiyatini belgilashda muhim o‘rin tutadi. pH miqdori eng ko‘p qizil
anorda 3,14 va eng kam ulfi navidan olingan sharbatda 2,83 ni tashkil qilgan bo‘lsa
kislotaliligi yuqori bo‘lgan nav qora dona navida 1,95 % ni, eng kam ulfi navidan
olingan sharbatda 1,43 % ni tashkil qildi.
5

1 - Jadval
Jadvaldan ko‘rinayaptiki, ikkala tumandan olingan navlarning tarkibidagi
fruktozaning miqdori bir-bidan katta farq qiladi. Kitobning anorlaridagi
fruktozaning miqdori Urgut anorlarinikiga qaraganda qariyb 10% ko‘p. Urgutning
anorlari esa glyukozaga boy. Saxaroza, glyukoza va fruktozadan iborat bo‘lgan
qandning umumiy miqdori esa navlarga qarab quyidagicha taqsimlangan: qizil
anorda – 28,71 %, qora donada – 33,24 %, oq donada – 23,21 %, ulfi navida – 25,7
%. Eng katta farq 10 % ga boradi [3]. Bunday tahlillar natijasida respublikamiz
viloyatlarida yetishtirilgan anor mevasi sharbatini kimyoviy tarkini o‘rganish
orqali sanoatda sharbat ishlab chiqarish uchun kerak bo‘ladigan navlarni aniqlab
olish imkoniyati paydo bo‘ladi.
S.Q.Rasulov S h .N. To‘ramqulovlarning ishida [8,20]. Ja h on Sog liqniʻ
Saqlash Tashkiloti (JSST) va YUNISEF tomonidan qabul qilingan xalqaro
h ujjatlarda onalar va bolalar o
ʻ rtasida mikronutrientlar tanqisligi 30% dan
ortiq tarqalgan d avlatlarda mikronutrientlar tanqisligining oldini olish uchun
tezkor tadbirlar o
ʻ tkazish tavsiya etiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
Zarafshon vohasining maktab yoshidagi bolalar o rtasida hayot uchun eng zarur
ʻ
bo lgan mikroelementlar (temir, rux, mis, kobalt, marganets) tanqisligi 40% dan
ʻ
70% gacha uchrashi qayd etildi.
Shuni ta’kidlash joizki, ovqatlanishda kishilar ayniqsa bolalar sevib
iste’mol qiladigan sun’iy sanoat yuli bilan tayyorlangan shirinliklar shakar
energiya manbai bo lib xizmat qiladi. Lekin, uning tarkibidagi saxaroza va
ʻ
ximikatlardan boshqa na vitamin, na mikroelementlar, oqsil va biologik faol
moddalar uchramaydi.
6

Bolalarda mikronutrientlar tanqisligining oldini olishda mahalliy oziq-
ovqat mahsulotlari sarasiga kiruvchi uzum va uzum mahsulotlari nafaqat to`yimli
energiyaga boy mahsulot, balki vitamin, makro-mikroelementlar va boshqa
biologik faol moddalari serob bo lgan mahsulot ekanligini unitmasligimiz kerak.ʻ
O zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasining Yadro Fizikasi
ʻ
institutida ishlab chiqilgan neytron – aktivatsion usulida amalga oshirildi.
Neytron-aktivatsion usulda tok va uning mahsulotlari tarkibida
mikroelementlar miqdorini aniqlash bioelementlarga mansub makroelement
guruhiga kiruvchi kalsiy, xlor, natriy, kaliy va essensial mikroelementlarga
kiruvchi – temir, rux, mis, marganets, xrom va boshqa jami 1 8 element aniqlandi.
Olingan natijalar. Tadqiqotlarimizda uzumning aholi ko p iste’mol
ʻ
qiladigan asosan ikki turi haqida ba’zi bir ma’lumotlar, ya’ni husayni oq kishmish
navlari o rganib chiqildi. Bu uzum navlarining kimyoviy tarkibi 2- jadvalda
ʻ
kelt irilgan .
2-Jadval . Uzum tarkibida makro va mikroelementlar miqdori mg/kg.
№ Elementlarning nomi Uzum navlari
Xusayni Oq kishmish
1 Cl ( xlor) 266 150 – 160
2 Cu (mis) 8 7
3 Mn (marganets) 12 5,4 – 5,9
4 Na (natriy) 82 72 – 120
5 Ca (kalsiy) 2280 677 – 1286
6 Au (oltin) 0,165 0,0015 – 0,23
7 Br (brom) 0,45 0,41 – 0,42
8 Hg (simob) 0,01
9 Cr (xrom) 0,24 0,1 – 0,46
10 Sk (skandiy) 0,01 0,0052 – 0,056
11 Rb (rubidiy) 0,1 1,1 – 1,6
12 Fe (temir) 25 18 – 110
13 Zn (rux) 5,6 0,8 – 2
14 Co (kobalt) 0,01 0,1 – 0,058
15 Sb (surma) 0,081 0,026 – 0,089
16 La (lantaniy) 0,01 0,01
17 K (kaliy) 10110 6637 – 10310
7

Xulosa qilib aytganda, yuqorida bayon etilgan makro va mikroelementlar
yetishmagan bolalar va kattalarda mikroelementlar tanqisligini oldini olishda
ham shirinlikka bo‘lgan ehtiyojini qondirishda uzum mahsulotlarini iste’mol qilish,
mikroelementozlarni davolashda, bolalarning o sishida kutilgan samaralar berishiʻ
mumkin.
Meva sharbatlari asosida tayyorlangan maxsulotlar S h ri-Lankada juda
xaridorgir va ko‘p ishlatiladi [9,21]. Shuning uchun, bir guruh olimlar bozorda
sotilayotgan meva sharbatlaridagi qandning umumiy miqdorini baholash hamda
titrlash va UB spektrofotometriya kabi analitik usullarning unumdorligini aniqlash
maqsadida o‘tkazildi. Shuningdek, maxsulotlar tarkibidagi sintetik bo‘yoqlarning
nima ekanligi aniqlanib etiketkadagi ma’lumotlar bilan taqqoslandi. Mevalarning
sharbatidagi qandning umumiy miqdori ikkala usul bilan alohida alohida aniqlandi.
№ «1» markali olmaning (Limonia acidissima) tarkibidagi titrlash usuli bilan
o‘lchangan qandning maksimal miqdori 18,38 g/100 ml, spektrofotometrik usul
bilan o‘lchangan miqdori esa 18,31 g/100 ml. Saxarozaning maksimal miqdori
(10,57 g/100 ml) mango (Mangifera indica L. № «1») sharbatida aniqlangan.
Ikkala usul bilan o‘lchangan qandning umumiy miqdori SAS 9.0 (Randomized
Complete Block Design, RCBD) ning natijasi bilan taqqoslandi. Ikkala o‘lchash
usullarining orasida jiddiy farq yo‘q. Yupqa qatlamli xramatografik analiz
natijalariga ko‘ra, ko‘pchilik mevalarning sharbati (57,14 %) tabiiy bo‘yoq
moddalarga ega, o‘lchangan namunalar umumiy miqdorining 42,86 % esa, sintetik
bo‘yoqlar bor. Maqola mualliflari aholi tomonidan qandning ko‘p miqdorda
iste’mol qilinishi oqibatida paydo bo‘ladigan sog liq uchun xavf-xatarni minimal
ʻ
darajasini doim nazorat qilib turishni maslahat berishadi.
Italiyalik mutaxassislar tomonidan bajarilgan bu ishda [10,22].Sotuvga
chiqariladigan meva sharbatlari tarkibidagi qandning miqdori refraktometrik,
titrimetrik va yupqa qatlamli va yuqori unumli suyuqlik xromatografiya usullari
bilan aniqlangan. Usullarning har birini ustunligi va kamchiliklari muhokama
etilgan. Refraktometrik usul faqat qandning umumiy miqdorini o‘lchaydi va
namuna tayyorlashda hech qanday qo‘shimcha amallarni talab qilmaydi, yupqa
qatlamli xromatografiya faqat sifat analizi o‘tkazish uchun foydali bo‘ladi.
Ikkinchi xromatografik usul esa monosaxarid, dixaridlarni alohida alohida sifat va
miqdor analiz qilishda ishlatiladi. Meva sharbatidan tayyorlangan ichimliklar
tarkibidagi mono va disaxaridlarni aniqlash uchun tanlangan usul ishonchli, aniq
va yaxshi takrorlanuvchan bo‘lishi kerak.
Uglevodlar oziq-ovqatlar va ichimliklarning tarkibiy qismi bo‘lib ularning
ta’mi va to‘yimliligiga ta’sir qilivchi moddalar bo‘lib ularning miqdorini aniqlash
muhim ahamiyatga ega. Oziq-ovqatlar tarkibidagi uglevodlarning miqdorini
aniqlash, ularning energetik quvvatini aniqlash, sifatini nazorat qilish va ba’zi
8

ko‘zbo‘yamachiliklarni, qalbakilashtirishlarni ochish uchun zarur. Shuning uchun,
oziq-ovqat tayyorlaydigan va ichimliklar ishlab chiqaradigan korxonalar qand kabi
oddiy uglevodlarning miqdorini ishonchli aniqlash uchun tegishli usullar ishlab
chiqishni talab qiladi.
Ishda o‘rik, apelsin va ananas sharbatlari tarkibidagi saxaroza, fruktoza va
glyukozalarning miqdori yuqori unumli suyuqlik xromatografiya va Leyn-Eynon
bo‘yicha titrlash usullari bilan aniqlangan.[28,29]. Qandning umumiy miqdori
ya’ni Briks konsentratsiyasi shu uchalasining yig indisi sifatida olingan. Ikkalaʻ
usul ham bir biriga yaqin natijalar bergan. Ishning natijalari quyidagi jadvalda
keltirilgan. [25].
3.Jadval
N amuna Qand turi HPLC
bo‘yicha
konsentratsiya,
( g/100 ml ) Titrlash
bo‘yicha
konssentrats
( g/100 ml ) Briks
konsen -
siya, %
O‘rik
sharbati Fruktoza (F) 5,30  0,7 (F + G)
8,0  0,1 (F + G + S)
Glyukoza (G) 4,50  0,09
Saxaroza(S) 6,00  0,11 7,6  0,1
Jami (F+G+S) 15,80  0,16 15,6  0,1 17,0  0,5
Birlashgan Arab Amirliklari universitetining xodimi Moustafa A. Fadel
Saudiya Arabistonida etishtiriladigan Lolo, Bomaan, Khalas va Fard navli
xurmolarning tarkibidagi eriydigan qattiq moddalarning (qandlarni) miqdorini
yuqori unumli suyuqlik xromatografiyasi usuli bilan aniqlagan [11,24].
Lembe Samukelo Magwazaa, Umezuruike Linus Opara bog dorchilik
ʻ
maxsulotlari tarkibidagi qandning miqdorini aniqlash usullariga bag ishlangan
ʻ
kattagina obzor maqola e’on qilgan [12,23].Maqolada qandning miqdorini
aniqlashda ishlatiladigan oddiy usullardan boshlab to aniqligi va sezgirligi yuqori
bo‘lgan murakkab qimmatbaho usullar muhokama etilgan. Mualliflarning oxirgi
xulosasi hozirgi vaqtda tendensiya ishlatishda oson, tezkor va maxsulotni
buzmaydigan usullarga ehtiyoj kattaligi va aynan ular ko‘proq ishlatilayotgani
aytilgan.[26,27].
2. Mevalar tarkibidagi qandning miqdorini o‘lchash usullari.
2.1. Refraktometriya usuli. Sindirish ko‘rsatkichini o‘lchab eritmaning
konsentratsiyasini aniqlash.
9

Modda zichligining o‘zgarishi doim uning sindirish ko‘rsatkichining
o‘zgarishiga olib keladi. Odatda zichlikning ko‘payishi bilan sindirish ko‘rsatkichi
ham ko‘payadi. Modda zichligi va uning sindirish ko‘rsatkichi orasidagi
bog lanishni nazariy o‘rganish va tajriba natijalarini tahlil qilish sindirishʻ
ko‘rsat k ichining f ( n ) funksiyasi d zichlikka to‘g ri proporsional ekanligini
ʻ
ko‘rsatadi:
f ( n ) = rd (1)
Ayni modda uchun xarakterli bo‘lgan r doimiy koeffitsientga solishtirma
refraksiya deyishadi.
Ikki komponentli eritmalar uchun sindirish ko‘rsat k ichi bilan
aralashmaning tarkibi orasidagi bog lanishni ifodalovchi grafiklar turli xil shaklga
ʻ
ega bo‘lishi mumkin. Ularning shakli ikki omilga, ya’ni eritmadagi
komponentlarning tabiati va ular orasidagi o‘zaro ta’sirga hamda eritmaning
tarkibini ifodalash usuliga bog liq.
ʻ
Ikkinchi faktor, ya’ni eritmaning tarkibini ifodalash usuli grafikning
shakliga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ideal eritmalarda (hajmi va komponentlarning
qutblanuvchanligi o‘zgarmaydigan) agar eritmaning konsentratsiyasi hajmning
ulushlarida ifodalangan bo‘lsa, sindirish ko‘rsat k ichining konsentratsiyaga
bog liqligini ifodalovchi egrilik to‘g ri chiziqqa yaqin bo‘ladi:
ʻ ʻ
n = n
1 V
1 + n
2 V
2 ( 2 )
yoki
n = n
2 + ( n
1 – n
2 )V
1 ( 3 )
Bu erda, n , n
1 va n
2 – mos ravishda eritmaning va tegishli
komponentlarning sindirish ko‘rsat k ichlari, V
1 va V
2 – komponentlarning
eritmadagi hajmiy ulushlari. V
1 + V
2 = V = 1
Kimyoviy birikma hosil qilmaydigan normal sistemalarda n (V) izoterma
chiziqlarning egriligi asosan komponentlar aralashtirilganda hajmning o‘zgarishi
bilan aniqlanadi. Bunday sistemalarning hajmi kamayganda, odatda ( 2 )
additivlikdan musbat chetlanish, ko‘payganda esa manfiy chetlanish kuzatiladi.
10

Doimiy hajmdagi gaz aralashmalari uchun sindirish ko‘rsat k ichining
additivligi ( 2 ) juda yuqori aniqlikda bajariladi (to 2*10 -8
) va bu hol refraktometrik
usullar bilan gazlarni analiz qilishda ishonchli asos bo‘lib xizmat qiladi.
Eritmalarda butun konsentratsiya oralig ida ʻ n bilan V orasidagi chiziqli bog lanish ʻ
yuqori aniqlikda kam kuzatiladi. Shuning uchun , additivlik qoidasi normal va bir
xil tipdagi birikmalardan iborat eritmalarning konsentratsiyasini aniqlash uchun
ishlatiladi. Lekin , cheklangan konsentratsiya oralig ida (to 10–20 % gacha) to‘g ri
ʻ ʻ
chiziqli bog lanish saqlanadi. Xususan, suyultirilgan eritmalarni refraktometrik
ʻ
analiz qilish uchun
n = n
0 + k C (4)
formuladan keng foydalaniladi.
Bu erda, n – eritmaning, n
0 – erituvchining sindirish ko‘rsat k ichlari, C –
eritmaning konsentratsiyasi, k – sindirish ko‘rsat k ichining inkrementi deb
ataluvchi empirik koeffitsient [13].
Refraktometrik o‘lchash usullarini besh guruhga ajratish mumkin:
1) ikki muhitni ajratuvchi chegaradan o‘tgan yorug likning sinish
ʻ
burchaklarini bevosita o‘lchashga asoslangan usullar;
2) yorug likning to‘la ichga qaytish hodisasini ishlatadigan usullar;
ʻ
3) interferensiya hodisasiga asoslangan usullar;
4) ikki muhit chegarasida yorug likni o‘tkazish koeffisiyentini ularning
ʻ
sindirish ko‘rsatkichlarining nisbatiga bog liqligini ishlatadigan fotometrik usullar;
ʻ
5) boshqa usullar (linza materialining sindirish ko‘rsatkichini aniqlash
uchun uning fokus masofasini va sirtini egriligini o‘lchash va hokazo).
Birinchi uch guruh usullar eng ko‘p ishlatiladi.
Umuman olganda sinish (refraksiya) – bu ikki muhit chegarasida paydo
bo‘ladigan nur (to‘lqin) tarqalish yo‘nalishining o‘zgarishidir.
Shunday qilib, yorug lik bir muhitdan ikkinchi muhitga o‘tganda uning
ʻ
tarqalish tezligi o‘zgaradi, chastotasi (to‘lqin uzunligi) esa o‘zgarmaydi.
Havo/shisha yoki havo/suv chegarasida yorug likning sinishi, yorug lik to‘lqinlari
ʻ ʻ
tarqalish yo‘nalishining o‘zgarishi yaqqol ko‘rinadigan eng oddiy misollarga
11

kiradi. Yorug lik optik zichligi katta bo‘lgan muhitdan optik zichligi kichikʻ
muhitga o‘tganda, ikki muhitni ajratuvchi chegarada ham qaytish, ham sinish,
ham to‘la ichga qaytish hodisalari ro‘y beradi. Bu optik hodisalar 1-rasmda
keltirilgan suratda ko‘rsatilgan.
1 - rasm. Ikki muhitni ajratuvchi chegarada yorug ʻ likning sinishi.
Ikkita shaffof dielektrik muhitni ajratuvchi yassi chegaraga yorug lik nuri
ʻ
tushganda uning keyingi tarqalish yo‘nalishini bayon qiluvchi qonun Snellius
qonuni yoki yorug likning sinish qonuni deb ataladi. Uning matematik ifodasi
ʻ
quyidagi ko‘rinishga ega.
n1⋅sin θ1= n2⋅sin θ2
(5)
Bu yerda n
1 – nurning tarqalish yo‘nalishi bo‘yicha birinchi muhitning
sindirish ko‘rsatkichi, θ
1 – yorug lik nurining ikki muhitni ajratuvchi yuzaga
ʻ
tushish burchagi, n
2 – ikkinchi muhitning sindirish ko‘rsatkichi, θ
2 – yorug lik
ʻ
nurining ikkinchi muhitdagi sinish burchagi (2a-rasm).
12

2-rasm. a (chapdagi) – Snellius qonunini namoyish qilish; b (o‘ngdagi) –
ikkita muhitning ajralish chegarasida nurlarning tarqalishi.
Agar nur ikkita turli muhit chegarasiga vertikal yo‘nalishda, ya’ni “normal”
bo‘ylab tushayotgan bo‘lsa, u ikkinchi muhitga sinmasdan to‘g ri o‘tadi.ʻ
Tushish burchagining ma’lum qiymatida sinish burchagi 90° ga teng va nur
ikki muhit chegarasida sirpanganday bo‘ladi. Bunday tushish burchagiga
chegaraviy burchak ( θ
s ) deyiladi (2b-rasmda 3-3 1
nur). Tushish burchagini bunday
qilganda yorug lik ikkinchi muhitga o‘tmaydi va ikki muhitni ajratuvchi yuzadan
ʻ
to‘liq ichga qaytadi (2b-rasmda 4-4 1
nur). Shunday qilib, to‘liq ichga qaytish sinish
qonunining xususiy holi hisoblanadi.Chegaraviy burchakning qiymatini quyidagi
formula orqali hisoblash mumkin.
θc= arcsin
n2
n1
(6)
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, umuman olganda, ikki muhitning ajralish
chegarasiga xohlagan burchak bilan tushgan nurlarning bir qismi albatta qaytadi
(bu 1-rasmda ham ko‘rinib turibdi). Ba’zi tushish burchaklarida yorug lik
ʻ
intensivligining katta qismi (singan nur) ikkinchi muhitga o‘tadi.
Agar yorug lik dastasining nurlari ikki muhitning ajralish chegarasiga har
ʻ
xil burchaklar bilan tushayotgan bo‘lsa, ularning bir qismi sinib ikkinchi muhitga
o‘tadi, boshqa qismi esa birinchi muhitning ichki yuzasidan to‘liq qaytadi. Buning
natijasida okulyarning fokal tekisligida (ko‘rish maydonida) aniq chegaraga ega
bo‘lgan ikkita, ya’ni “yorug`” va “soya” deb ataluvchi sohalar hosil bo‘ladi.
13

Refraktometriya usuli anashu ikki soha chegarasining joyini aniqlashga
asoslangan.
Moddaning sindirish ko‘rsatkichi unga tushayotgan yorug likning to‘lqinʻ
uzunligining funksiyasi bo‘lgani uchun uning qiymati har xil bo‘lishi mumkin.
Olingan narijalarni taqqoslash mumkin bo‘lishi uchun dunyoda asosan sindirish
ko‘rsatkichini natriyning sariq nuriga (
λ = 589.3 nm) nisbatan olingan qiymati
ishlatiladi va u
nD yoki n deb belgilanadi [ 13 ].
2 . 2 Polyarimetriya
2. 2.1. Optik faol moddalar. Qutblanish tekisligining burilishi
(aylanishi)
Polyarimetriya — optik faol moddalarning chiziqli qutblangan yorug likni
ʻ
qutblanish tekisligini burish (chetlatish) xossasiga asoslangan miqdoriy analizning
fizikaviy usuliga kiradi.
Qutblangan yorug lik
ʻ — yorug lik to‘lqini nurining tebranishi faqat bitta ʻ
tekislikda bo‘layotgan yorug likdan iborat.
ʻ Tebranish tekisligi — yorug lik to‘lqini ʻ
nurining tebranishi sodir bo‘layotgan tekislik. SHu tekislikka perpendikulyar
bo‘lgan tekislik qutblanish tekisligi deb ataladi. YOrug lik to‘lqini elektr
ʻ
maydonining kuchlanganlik vektori E va yorug lik nuri aynan shu tekislikda
ʻ
yotadi.
Qutblangan yorug likka nisbatan hamma moddalar
ʻ optik faol va optik faol
emaslarga bo‘linadi. Optik faol (OF) moddalar o‘zidan o‘tayotgan qutblangan
yorug likni qutblanish tekisligini,
ʻ qutblanish tekisligini burish burchagi deb
ataladigan ma’lum burchakka burish qobiliyatiga ega. Odatda terpenlar,
alkaloidlar, aminokislotalar, shakar, antibiotiklar, gormonlar, vitaminlar kabi tabiiy
birikmalar OF moddalar ga kir adi. Moddalarning optik faolligi ularning
molekulalarini asimmetriyasi, ya’ni to‘rtta har xil o‘rinbosarga ega bo‘lgan
asimmetrik (xiral) uglerod atomining mavjudligi bilan bog liq. Quyida OF
ʻ
moddalarga misollar keltirilgan.
14

Optik faol moddaning tabiatiga bog liq ravishda qutblanish tekisliginingʻ
aylanishi har xil yo‘nalish va qiymatga ega bo‘lishi mumkin. Nur yo‘nalishining
qarshisidan qaraganda, qutblanish tekisligining burilishi soat strelkasi bo‘yicha
bo‘lsa, u o‘ngga burilish deb ataladi va musbat (+) hisoblanadi. Agar qutblanish
tekisligining burilishi soat strelkasiga qarshi bo‘lsa, u chapga aylanish deb ataladi
va manfiy (−) hisoblanadi. Agar kimyoviy modda OF bo‘lsa, uning nomidan yoki
kimyoviy formulasidan oldin o‘ngga buruvchi moddaga d , chapga buruvchi
moddaga esa l harflari yoziladi. Masalan, atsetat kortizon o‘ngga buruvchi OF
modda, mentol esa chapga buruvchi OF modda. Agar birikma bir xil formulaga
ega bo‘lgan holda qutblanish tekisligini ham o‘ngga, ham chapga burish xossasiga
ega bo‘lsa, bunday moddalar optik izomer bo‘ladi. Masalan, chapga va o‘ngga
buruvchi kamfora. O‘ngga va chapga buruvchi izomerlarning optik faol bo‘lmagan
ekvimolekulyar aralashmasiga ratsemat deyiladi. Masalan, levomitsenning
ratsemati bu sintomitsin [14].
15

Qutblanish tekisligini boshlang ich holatdan chetlanish kattaligini burchakʻ
graduslarida (°) ifodalangan qiymati burilish burchagi deb ataladi va grek
alifbosining α («+» yoki «−» ishoralik) harfi bilan belgilanadi. Aylanish
burchagining kattaligi OF moddaning tabiatiga, OF muhitning (toza moddada yoki
eritmada) ichidan o‘tgan qutblangan yorug lik yo‘lining uzunligiga bog liq.
ʻ ʻ
Temperaturaning ta’sirini ko‘pchilik hollarda hisobga olmasa ham bo‘ladi.
Eritmalar uchun aylanish burchagining kattaligi erituvchining tabiatiga, OF
moddaning konsentratsiyasiga, yorug lik yo‘lining uzunligiga, ya’ni eritma
ʻ
qatlamining qalinligiga. Polyarimetrik o‘lchashlar quyidagi tenglamaga
asoslangan.
α = α solisht ⋅l⋅C
(7)
Bu erda C – OF moddaning eritmadagi konsentratsiyasi, g/sm 3
, l – eritma
qatlamining qalinligi, dm,
αsolisht − qutblanish tekisligining burchak graduslarida
(°) ifodalanuvchi solishtirma burilish burchagi «+» yoki «−» ishora bilan.
Konsentratsiyasi 1 g/sm 3
,
qalinligi 1 dm bo‘lgan moddaning 20 ° C
temperaturada qutblangan monoxromatik yorug likning qutblanish tekisligini
ʻ
burish burchagiga solishtirma burilish burchagi deyiladi. Monoxromatik yorug lik
ʻ
sifatida natriy spektrining to‘lqin uzunligi 589,3 nm bo‘lgan D chizig i olingan.
ʻ
Solishtirma burilish burchagi OF modda uchun doimiy (konstanta) bo‘ladi.
Erituvchini almashtirish
αsolisht
ning nafaqat son qiymatini balki ishorasini ham
o‘zgartirishi mumkin. SHuning uchun, solishtirma burilish burchagini qiymatini
keltirganda erituvchini va eritmaning konsentratsiyasini albatta ko‘rsatish kerak.
Solishtirma burilish burchagi
αsolisht quyidagi formulalarning biri bilan
hisoblab topiladi.
Suyuq toza moddalar uchun :
α solisht =
α
l⋅ρ
(8)
16

$Bu erda α – polyarimetrning shkalasi bo‘yicha o‘lchangan burilish burchagi, °, l – suyuqlik qatlamining qalinligi, ρ – suyuq moddaning zichligi, g/sm 3 . Erituvchida eritilgan moddalar uchun:α solisht = α l⋅C ⋅100 % (9) Bu erda C — erigan moddaning konsentratsiya si , %. Bundan eritmadagi moddaning konsentratsiyasini ( C , %) topish uchun ishlatiladigan formulani keltirib chiqarish mumkin : C = α αsolisht ⋅l ⋅100 % (10) Solishtirma burilish burchagi doimiy bo‘lgan konsentratsiyalar oralig ida ʻ bu formuladan foydalanish mumkin. 2.3 GOST ISO 2173 – 2013 Xalqaro standartda taklif etilgan o‘lchash usuli Meva va sabzavotlar hamda ularni qayta ishlash natijasida olingan maxsulotlar tarkibidagi qandning miqdorini aniqlash usuli sifatida GOST ISO 2173 – 2013 da refraktometriya usuli tavsiya etilgan. Endi ushbu muhim rasmiy hujjatning ishga tegishli asosiy qismlarini keltiramiz. Ushbu standart Rossiya qishloq xo‘jalik fanlar akademiyasining “Konserva va meva quritish sanoatiga qarashli Rossiya ilmiy tadqiqot instituti” tomonidan tayyorlangan va standartlash, metrologiya va sertifikatlash bo‘yicha davlatlararo kengash tomonidan qabul qilingan (28 avgust 2013 y. № 58-P qaror)) hamda 01.07.2015 dan boshlab a’zo davlatlarda jumladan O‘zbekistonda amaliyotga kiritilgan (hozir ham amalda). Ushbu standart ISO 2173:2003 xalqaro standart bilan bir xil. Fruit and vegetable products - Determination of soluble solids. Refractometric method. Xalqaro standart, standartlash bo‘yicha xalqaro tashkilotning (ISO) ISO/TC 34 17$

«Oziq-ovqat maxsulotlari” texnik komitetining ISO TS 34/SC 3 “Meva va
sabzavot maxsulotlari” kichik komiteti tomonidan ishlab chiqilgan.
Ushbu davlatlararo standartni tayyorlashga asos bo‘lgan Xalqaro
standartning rasmiy nusxasi Rossiya Federasiyasining texnik tartibga solish va
metrologiya bo‘yicha Federal agentligida mavjud (saqlanadi). Mos kelish darajasi
– bir xil (IDT).
1. Standartni qo‘llash sohalari
Ushbu standart meva va sabzavotlarni qayta ishlash natijasida olinadigan
maxsulotlar tarkibidagi suvda eriydigan quruq moddalarni refraktometrik usul
bilan aniqlashni o‘rnatadi.
Usul, quyuq maxsulotlar uchun, tarkibida muallaq zarrachalar bo‘lgan
maxsulotlar uchun, va ko‘p qandga ega bo‘lgan maxsulotlar uchun ishlatiladi.
Tarkibida qanddan tashqari boshqa erigan moddalar ham bo‘lgan maxsulotlarni
ushbu usul bilan o‘lchash natijasida olingan ma’lumotlar, qulaylik uchun erigan
quruq modalarning miqdori sifatida qabul qilinadigan shartli kattalikni ifodalaydi.
2. Atamalar va ularning ma’nosi, mazmuni.
Ushbu standartda mazmuni quyidagicha bo‘lgan quyidagi atamalar
ishlatilgan:
2.1. Erigan quruq moddalarning refraktometrik usul bilan aniqlangan
miqdori: Mavjud temperatura va shart-sharoitlarda analiz qilinayotgan eritmaning
sindirish ko‘rsatkichiga teng bo‘lgan sindirish ko‘rsatkichli suvlik eritmadagi
saxarozaning miqdori. Erigan quruq moddaning miqdori massa ulushi ko‘rinishida
foizlarda (%) ifodalanadi.
Analiz qilinayotgan eritmaning sindirish ko‘rsatkichi (20,0±0,5) °C
temperaturada refraktometrda o‘lchanadi. Eritmaning sindirish ko‘rsatkichiga mos
keluvchi erigan quruq moddaning massa ulushi (saxarozaga qayta hisoblanganda),
jadval bo‘yicha topiladi (A ilovaga qarang) yoki erigan quruq moddaning massa
ulushi refraktometrning shkalasi bo‘yicha to‘g ridan to‘g ri sanash orqali topiladi.ʻ ʻ
18

Analiz o‘tkazish uchun faqat kimyoviy toza moddalar ishlatiladi.
Ishlatiladigan suv borsilikat shishadan yasalgan uskunada ikki marta distillangan
bo‘lishi kerak, hyech bo‘lmasa shunga yaqin ekvivalent toza bo‘lishi kerak.
3. Asbob uskunalar.
Analiz o‘tkazishda ishlatib kelinayotgan laboratoriya asboblari ishlatiladi,
xususan, quyida nomlari keltirilgan refraktometrlardan biri ishlatiladi:
3.1. Shkalasi sindirish ko‘rsatkichining birligi bo‘yicha darajalangan
refraktometr. Refraktometr shkalasi bo‘linmalarining qiymati 0,001 va
ko‘rsatkichni chamalash aniqligi 0,0002 gacha bo‘lishi kerak. Bunday
refraktometrning (20,0±0,5) °C temperaturada distillangan suv uchun sindirish
ko‘rsatkichi 1,333 qilib sozlanishi kerak.
3.2. Shkalasi saxarozaning massa ulushi birliklarida darajalangan, bir
bo‘linmasi 0,10 % bo‘lgan refraktometr. Bunday refraktometrning (20,0±0,5)
°Ctemperaturada distillangan suv uchun, eriydigan quruq modda (saxarozaning)
massa ulushining qiymati nolga teng qilib sozlanishi kerak.
3.3. Refraktometr prizmalarini (20,0±0,5) °C temperaturada ushlab
turishda ishlatiladigan suvning haroratini va aylanishini ta’minlashda
ishlatiladigan vositalar yoki temperaturaning o‘zgarishi avtomatik ravishda
kompensasiya qilinadigan raqamlm refraktometr.
Analiz uchun olingan namuna savdoga chiqarilayotgan maxsulotning
ichidan olingan “vakil” bo‘lishi va saqlashda yoki tashishda zararlangan
bo‘lmasligi kerak.
4. Analiz o‘tkazish uchun namunalar tayyorlash .
Olingan namuna shaffof bo‘lsa, analiz uchun bevosita uning o‘zi
ishlatiladi.
Yarimquyuq maxsulotlar (bo‘tqasimon va shunga o‘xshashlar) dan
olingan namuna tozalab maydalangandan keyin, siqib to‘rt qavat marmardan
o‘tkaziladi. Marmardan o‘tgan suyuqlik analiz uchun ishlatiladi.
Quyuq maxsulotlar (quyuq shinni, meva suvi va boshqalar) ning
namunalarining tegishli miqdori (40 g gacha) 0,01 g aniqlikda tarozida o‘lchab
19

olinadi va massasi oldindan o‘lchangan stakanga solinadi va ustiga 100 dan to 150
sm 3
gacha suv qo‘shiladi. Stakan ichidagi qaynash temperaturasigacha isitilib,
shisha tayoqcha bilan aralashtirib 2-3minut qaynatladi. Stakan sovutiladi va
ichidagi yaxshilab aralashtiriladi. Yigirma minutdan so‘ng analiz qilinayotgan
namuna 0,01 g aniqlikda tortib olinadi, keyin burmachan filtr yoki Byuxner
voronkasidan o‘tkazib filtrlanadi. Filtrat aniqlash uchun qo‘yiladi.
Muzlatilgan maxsulotlarning namunalarini muzi erigandan keyin zarur
bo‘lsa danagini, donini (urug ini), urug saqlanadigan joyining qattiq devoriniʻ ʻ
ajratib tashlash kerak va namunani muzi eriganda hosil bo‘lgan suyuqlikka
aralashtirish kerak.
Quritilgan maxsulotlarni analiz qilishda ajratib olingan namunaning bir
qismi mayda qilib kesiladi. Zarurat bo‘lganda danagi, doni va urug saqlanadigan
ʻ
xaltachasining qattiq devori olib tashlanadi va yaxshilab aralashtiriladi. Keyin
analiz qilinayotgan namunaning 10 dan 20 g gacha bo‘lgan miqdori 0,01 g
aniqlikda tortib olinadi va og irligi oldindan o‘lchangan stakanga solinadi.
ʻ
Stakanga namunaning massasidan 5-10 marta katta bo‘lgan miqdorda suv
qo‘shiladi. Stakan qaynab turgan suv hammomiga 30 min qo‘yiladi va davriy
ravishda shisha tayoqcha bilan aralashtirib turiladi. Zarurat bo‘lganda, ya’ni
aralashma tekis bir xil holatga kelguncha isitish vaqtini ko‘paytirish mumkin.
Stakandagi aralashma sovutiladi va yaxshilab aralashtiriladi. Yigirma minutdan
keyin aralashma 0,01 g aniqlikda o‘lchab olinadi va quruq idishga filtrlanadi.
Filtrat o‘lchash uchun ishlatiladi.
Agar analiz qilinayotgan eritmaning rangi juda to‘q (qora bo‘lsa), ya’ni
refraktometrda o‘lchash qiyin bo‘lsa, u konsentirlangan qand bilan suyultiriladi (bu
maqsadda suv ishlatish man qilinadi). Analiz qilinayotgan maxsulotning
eritmasidan va konsentrasiyasi taqriban shuncha bo‘lgan toza qand eritmasidan bir
xil miqdorda o‘lchab olinib aralashtiriladi [15].
5. O‘lchash.
20

Suvlik termostatni yoqib refraktometr prizmalarining temperaturasini 15
°C va 25 °C oralig ida ±0,5 °C aniqlikda doimiy ushlab turish uchun suvningʻ
aylanishini ishga tushirib bir meyorda ishlashini yo‘lga qo‘yish kerak.
Analiz qilinadigan eritmaning temperatrasi o‘lchash temperaturasiga
tenglashtiriladi. Refraktometrning qo‘zg almas prizmasiga 2-3 tomchi eritma
ʻ
tomizib harakatchan prizma yopiladi. Ko‘rish maydoni tegishli ko‘zguni burash
orqali yoritiladi. Agar yoritish uchun natriy lampasi ishlatilsa juda aniq natijalar
olish mumkin, ayniqsa rangli yoki qoramtir maxsulotlar analiz qilinganda.
Okulyarda qorongu va yorug maydonlarni ajratuvchi chiziqni okulyar
ʻ
darchasidagi krest belgining o‘rtasiga to‘g rilash kerak. Ishlatilgan
ʻ
refraktometrning turiga qarab shu holatga to‘g ri kelgan sindirish ko‘rsatkichi yoki
ʻ
saxaroza massa ulushining qiymati yozib olinadi.
6 . O‘lchash n atijalar ga tuzatish kiritish.
Agar suvda eriydigan quruq moddalarni aniqlash (20,0±0,5) °C
temperaturadan boshqa temperaturada o‘lchangan bo‘lsa, bu holda quyidagi
tuzatishlar kiritiladi:
a) Sindirish ko‘rsatkichi birligida darajalangan shkalalar uchun tuzatish
quyidagi formula bo‘yicha qilinadi.
n
D20
= n
Dt
+ 0,00013 ∙ ( t − 20 ) (11)
bu yerda
nD
20 – 20 °C dagi sindirish ko‘rsatkichi;
nD
t
– o‘lchash temperaturasidagi sindirish ko‘rsatkichi; t – o‘lchash
temperaturasi, °S;
b) Saxarozaning massa ulushi bo‘yicha darajalangan shkalalar uchun,
natija A ilovaning A.1 jadvali bo‘yicha tuzatiladi.
Agar aniqlash maxsulotga tuz qo‘shish bilan o‘tkazilgan bo‘lsa,
saxarozaning massa ulushi bo‘yicha darajalangan refraktometrning (20,0±0,5) °C
temperaturadagi ko‘rsatkichi quyidagi formula bo‘yicha tuzatiladi [16]:
S = ( R − N ) ∙ 1,016
(12)
bu yerda S – eriydigan quruq moddalarning NaCl ning qo‘shilgan miqdorini
21

hisobga olib tuzatilgan saxaroza bo‘yicha massa ulushi; R –refraktometrning
saxarozaning massa ulushi birligidagi ko‘rsatkichi, %; N – NaCl xloridlarning
massa ulushi, %; 1,016 – qo‘shilgan osh tuzini hisobga olib kiritilgan tuzatish
koeffisiyenti.
Agar aniqlash sitruslarning sharbati va konsentirlangan sitrus sharbatlari
kabi kislotaning miqdori yuqori bo‘lgan maxsulotlarda bajarilgan bo‘lsa,
(20,0±0,5) °C temperaturadagi saxarozaning massa ulushi birligida ifodalangan
refraktometrlarning ko‘rsatishiga quyidagi ifoda bilan hisoblangan qiymatni
qo‘shish orqali tuzatiladi [17].
0,012 + 0,193 ∙ M − 0,0004 ∙ M
(13.)
bu yerda M – kislotaning massa ulushi (titrlanadigan kislotalik), g larda 100 g
ga, pH= 8,1, bo‘lganda suvsiz limon kislotaga hisoblanganda [18].
7 . Hisoblashlar
7 .1. Shkalasi sindirish ko‘rsatkichi birliklarida darajalangan refraktometr
uchun.
Ushbu hujjatning 5 bandi bo‘yicha aniqlangan sindirish ko‘rsatkichining
qiymatiga mos keluvchi eriydigan quruq moddalarning massa ulushi A ilovaning
A. 2 jadvali bo‘yicha topiladi. Agar sinovlar 4 bandga muvofiq suyuq shaffof yoki
yarimquyuq maxsulotlar bilan o‘tkazilgan bo‘lsa, eriydigan quruq moddalarning
massa ulushi jadvalda topilgan songa teng bo‘ladi. Agar aniqlash suyultirilgan
eritmalarda bajarilgan bo‘lsa, eriydigan quruq moddalarning foizlardagi (%)
massa ulushi X , quyidagi formula orqali hisoblanadi.X =
P⋅m 1
m 0
(14)
bu yerda P – eriydigan quruq moddalarning suyultirilgan eritmadagi massa
ulushi, %; m
1 – analiz qilingan namunaning suyultirilgandan keyingi massasi ,
g; m
0 – analiz qilingan namunaning suyultirishdan oldingi massasi, g.
22

Konsentirlangan qand eritmasi bilan suyultirilgan qora rangli
eritmalarni aniqlashda eriydigan quruq moddalarning foizlardagi (%) massa
ulushi X
1 , quyidagi formula bilan hisoblanadi [15].
X 1=
[(m W+m B)C − m BD ]
mW (15)
bunda m
W – qand eritmasi bilan suyultirish uchun olingan namunaning
massasi, g; m
B – suyultirishda ishlatilgan qand eritmasining massasi, g;
C – sindirish ko‘rsatkichini o‘lchash bo‘yicha olingan eriydigan quruq
moddalarning aralashmadagi massa ulushi m
W + m
B , %; D – eriydigan quruq
moddalarning sindirish ko‘rsatkichini o‘lchash bo‘yicha olingan qandning toza
eritmasidagi massa ulushi, %.
O‘lchash natijasini o‘ndan bir aniqlikdagi qiymatgacha yozish kerak.
7 .2 . Shkalasi saxarozaning massa ulushi birliklarida darajalangan
re fraktometr uchun
Suyuq yoki yarimquyuq maxsulotlarni aniqlaganda, eriydigan quruq
moddalarning saxaroza bo‘yicha massa ulushi shkala bo‘yicha hisoblangan
qiymatga teng bo‘ladi. Agar aniqlash suyultirilgan eritmalarda bajarilgan
bo‘lsa, eriydigan quruq moddalarning foizlardagi (%) massa ulushi 7.1 bandda
keltirilgan (1) formula bo‘yicha, qand eritmasi bilan suyultirilgan qora rangli
eritmalar uchun esa 7.1 bandda keltirilgan (2) formula bilan hisoblanadi.
O‘lchash natijasini o‘ndan bir aniqlikdagi qiymatgacha yozish kerak.
Ilova A ( bajarilishi shart, lozim ). Tuzatish jadvallari
4. Jadval A.1– (20,0±0,5)°C temperaturadan farqli bo‘lgan
temperaturalarda o‘lchanganda, saxaroza bo‘yicha darajalangan refraktometr
shkalasi ko‘rsatkichlariga kiritiladigan tuzatishlar.
Tempe-
ratura,°С Refraktometr shkalasi bo yicha erigan quruq moddaning massa ulushi, %,
ʻ
5 10 15 20 25 30 40 50 60 70
Asbobning ko rsatishidan ayirish kerak
ʻ
23

15
0,29 0,31 0,33 0,34 0,34 0,35 0,37 0,38 0,39 0,40
16
0,24 0,25 0,26 0,27 0,28 0,28 0,30 0,30 0,31 0,32
17
0,18 0,19 0,20 0,21 0,21 0,21 0,22 0,23 0,23 0,24
18
0,13 0,13 0,14 0,14 0,14 0,14 0,15 0,15 0,16 0,16
19
0,06 0,06 0,07 0,07 0,07 0,07 0,08 0,08 0,08 0,08
Asbobning ko rsatishiga qo shish kerakʻ ʻ
21
0,07 0,07 0,07 0,07 0,08 0,08 0,08 0,08 0,08 0,08
22
0,13 0,14 0,14 0,15 0,15 0,15 0,15 0,16 0,16 0,16
23
0,20 0,21 0,22 0,22 0,23 0,23 0,23 0,24 0,24 0,24
24
0,27 0,28 0,29 0,30 0,30 0,31 0,31 0,31 0,32 0,32
25
0,35 0,36 0,37 0,38 0,38 0,39 0,40 0,40 0,40 0,40
4. Jadval A.2 – Quruq erigan moddaning saxaroza bo‘yicha massa ulushiga to‘g ri
ʻ
keluvchi sindirish ko‘rsatkichi.
24

Sindirish
ko rsatkichiʻ nD20 Eriydigan quruq
moddalarning
massa
ulushi (saxaroza), %
1,333 0 0
1,334 4 1
1,335 9 2
1,337 3 3
1,338 8 4
1,340 3 5
1,341 8 6
1,343 3 7
1,344 8 8
1,346 3 9
1,347 8 10
1,349 4 11
1,350 9 12
1,352 5 13
1,354 1 14
1,355 7 15
1,357 3 16
1,358 9 17
1,360 5 18
1,362 2 19
1,363 8 20
1,365 5 21
1,367 2 22
1,368 9 23
1,370 6 24
1,372 3 25
1,374 0 26
1,375 8 27
1,377 5 28
1,379 3 29
1,381 1 30
1,382 9 31
1,384 7 32
1,386 5 33
1,388 3 34
1,390 2 35
1,392 0 36
1,393 9 37
1,395 8 38
1,397 8 39
1,399 7 40
1,401 6 41
1,403 6 42
1,405 6 43
1,407 6 44
1,409 6 45
25

1,411 7 46
1,413 7 47
1,415 8 48
1,417 9 49
1,420 1 50
1,422 2 51
1,424 3 52
1,426 5 53
1,428 6 54
1,430 8 55
1,433 0 56
1,435 2 57
1,437 4 58
1,439 7 59
1,441 9 60
1,444 2 61
1,446 5 62
1,448 8 63
1,451 1 64
1,453 5 65
1,455 8 66
1,458 2 67
1,460 6 68
1,463 0 69
1,465 4 70
1,467 9 71
1,470 3 72
1,472 8 73
1,475 3 74
1,477 8 75
1,480 3 76
1,482 9 77
1,485 4 78
1,488 0 79
1,490 6 80
1,493 3 81
1,495 9 82
1,498 5 83
1,501 2 84
1,503 9 85
26

III . TAJRIBAVIY QISM
Namunalarning sindirish ko‘rsatkichi va Briks shkalasi bo‘yicha qandning
miqdori hamda qutblanish tekisligini burish burchagi quyidagi asboblarda o‘lchandi:
3.1. A. Kruss Optronic (Germany) shirkatining DR301-95 markali raqamli
refraktometrini tuzilishi va ishlash prinsipi
Asbob quyidagi qismlardan tuzilgan: optik shishadan yasalgan o‘lchov
prizmasi, o‘lchov prizmasi va namunani ustini yopuvchi qopqog , mikroprosessor,ʻ
yoritish lampasi – svetodiod ( LED- light-emitting diode ), asbobning holati va
o‘lchash natijalarini ko‘rsatish uchun ekran (displey), boshqaruv tugmalari va
asbobni elektr energiyasi bilan ta’minlovchi doimiy tok manbai (batareya)dan iborat.
Asbobning tashqi ko‘rinishi 3 -rasmda keltirilgan.

3 -rasm . DR301-95 refraktometrning tashqi ko‘rinishi.
1 – signal indikatori, 2 – READ | ENTER tugmasi, 3 – ZERO | Tab tugmasi, 4 –
SCALE | Setting tugmasi, 5 – FUNC | Y/N tugmasi, 6 – ON/OFF tugmasi, 7 –
qopqog tagidagi o‘lchov prizmasi, 8 – termometrning ko‘rsatkichi, joriy
ʻ
temperatura, 9 – temperatura farqini avtomatik tuzatish, kompensatsiyalash, 10 – n
D
ning yuqori chegarasi o‘rnatilganligi haqida signal, 11 – quyi chegara signali, 12 –
batareyalar zaryadi holati, 13 – o‘lchangan qiymat, 14 – o‘lchanayotgan kattalikning
simvoli, 15 – o‘lchanayotgan kattalikning birligi.
27

Refraktometr bu moddalarning sindirish k o‘ rsatkichini ani qlash uchun
ishlatiladigan asbob. Turli xil tuzilishga va texnik ma’lumotlarga ega bo‘lgan
hamda turli xil ilmiy tadqiqot va ishlab chiqarish-texnologik masalalarni yechish
uchun mo‘ljallangan juda ko‘p refraktometrlar bor.
DR301-95 Refraktometrning ishlash prinsipi suyuqlik bilan aloqada (ustiga
suyuqlik tomizilgan) bo‘lgan bo‘lgan optik prizmada yorug likni to‘la ichgaʻ
qaytish hodisasini ishlatishga asoslangan.
Manbadan kelayotgan yorug lik ustiga tadqiq qilinayotgan eritma
ʻ
tomizilgan optik prizmaning ichki yuzasiga tushiriladi. Yorug lik nurlari prizma va
ʻ
eritmani ajratuvchi chegaraga turli xil burchaklar bilan tushadi. Nurlarning, tushish
burchagi chegaraviy burchakdan katta bo‘lgan bir qismi prizmaning ichki
yuzasidan to‘liq qaytadi va undan chiqib yorug lik qabul qilgichda tasvirning
ʻ
yorug qismini hosil qiladi. Tushish burchagi chegaviy burchakdan kichik bo‘lgan
ʻ
nurlar prizma bilan suyuqlik chegarasiga tushganda, ularning bir qismi sinib
suyuqlik orqali o‘tadi qolgan qismi esa qaytib yorug lik qabul qilgichda tasvirning
ʻ
soya (qorong u) qismini hosil qiladi (4-rasm).
ʻ
4 -rasm . Refraktometrning optik sxemasi (yorug lik nurlarining yo‘li).
ʻ
28

Tasvirni yorug va soya qismlarini orasidagi ajralish chegarasining joyi,ʻ
optik prizma materiali va tadqiq qilinayotgan eritmaning sindirish ko‘rsatkichlarini
nisbatiga va yorug lik manbaidan kelayotgan nurlarning to‘lqin uzunligiga bog liq.
ʻ ʻ
Prizmaning optik xarakteristikalari (sindirish ko‘rsatkichi n
D ) va yorug lik
ʻ
manbaidan kelayotgan nurlarning to‘lqin uzunligi ma’lum bo‘lgani uchun,
yorug lik qabul qilgichdagi yorug va soya qismlarning ajralish chegarasini joyiga
ʻ ʻ
qarab tadqiq qilinayotgan eritmaning sndirish ko‘rsatkichi yoki optik zichligini
aniqlash mumkin.
Refraktometrlarning optik sxemasi yorug likning faqat prizmaning ichidan
ʻ
qaytishi va o‘tishini ishlatish asosiga qurilganligi uchun, eritmaning tiniqligi,
eritmada yorug likni sochuvchi erimaydigan aralashmalarning, havo
ʻ
pufakchalarining mavjudligi o‘lchash natijalariga ta’sir qilmaydi.
Ishni boshlashdan oldin , p rizma darchasi va prizmani tekshiring hamda
ularning tozaligiga va shikastlan maganiga ishonch hosil qiling . Har bir
o‘lchashdan oldin prizmani yumshoq salfetka bilan arting va zarur bo‘lganda,
oynalarni yuvish vositasidan foydalaning .
O‘lchash vaqtida asbobni gorizontal holatda ushlang .
Asbobni yoqish uchun ON/OFF tugma ni bosing . O‘lchashlarni
boshlashdan oldin asbobni kuniga kamida bir marta darajalash kerak. Darajalash
uchun d istillangan suvning bir necha tomchisini (taxminan 1 ml) prizma ustiga
tomizing va qopqoqni yopib qo‘ying . Suv va DR301-95 asbobning yuzasi bir xil
taxminan 18–20°C haroratda bo‘lishi kerak . ZERO tugma ni bosing va uni
displeyda yonib-o‘chib turadigan CAL xabari paydo bo‘lguniga qadar ushlab
turing . Displeyda END xabari paydo bo‘lganida darajalash yakunlangan bo‘ladi .
Yonib-o‘chib turadigan simvoli paydo bo‘lganida darajalash ni takrorlash zarur .
Odatda sindirish ko‘rsatkichining va Briks shkalasi bo‘yicha o‘lchangan
saxarozaning % miqdori 20±0,5 o
C temperatura uchun ko‘rsatiladi. Agar bu
kattaliklar boshqa temperaturada o‘lchangan bo‘lsa, natijaga ma’lum tuzatishlar
kiritiladi. Lekin, zamonaviy refraktometrlarda joriy temperaturani o‘lchash va unga
tegishli tuzatish kiritish avtomatik ravishda amalga oshiriladi. DR301-95
29

refraktometrda aynan shunday imkoniyat bor. Asbob 5 – 40 o
C temperatura
oralig ida ishlaganda nʻ
D va Briks % ning o‘lchngan qiymatlariga avtomatik
ravishda tuzatish kiritib ularni 20±0,5 o
C tenperaturadagi qiymatga to‘g rilaydi,
ʻ
ya’ni kompensastiyalaydi.
Bundan tashqari asbob yana quyidagi qulayliklarga ega: agar namunaning
sindirish ko‘rsatkichi o‘rnatilgan pastki (L.L.) va yuqori chegaralardan (H.L.)
chiqsa bu holda asbob avtomatik ravishda ogohlantirish signali beradi;
temperaturani o‘lchash birliklarini o‘zgartirish (°C Tselsiy shkalasi yoki °F
Farengeyt shkalasi ) mumkin. Bu imkoniyatlardan foydalanish uchun tegishli
amallarni bajarish kerak.
Ko‘rsatilgan imkoniyatlar FUNC | Y/N tugmasi yordasida amalga
oshiriladi.
1. Ogohlantirish signalini yoqish. Signalizatsiyani yoqish uchun 1 marta
FUNC | Y/N tugma ni bosing , keyin READ | ENTER tugma ni bosing ,
signalizatsiya yoqildi va ekranning yuqorisida H.L. (High Limit) yozuv hamda
sindirish ko‘rsatkichi qiymatinig oxirgi raqami o‘chib yona boshlaydi. Bu sindirish
ko‘rsatkichining yuqori qiymatini o‘rnatish boshlanganini bildiradi.
2. H.L. ni ornatish uchun navbat bilan SCALE va ZERO tugmalar ni bosish
kerak. SCALE tugmasini bosib yonib-o‘chayotgan raqamning qiymatini
o‘zgartirish mumkin. Tugmani bir marta bosganda raqamning qiymati bittaga
ko‘payadi. Tegishli raqam o‘rnatilgandan keyin ZERO tugma ni bosib oldingi katta
razryadni to‘g rilashga o‘tiladi. Biz n
ʻ
D bo‘yicha yuqori chegaraning qiymati
sifatida 1,4201 raqamni kiritdik. Bu Briks shkala bo‘yicha 50 % ga to‘g ri keladi.
ʻ
READ | ENTER tugma ni bosib kiritilgan natijani tasdiqlang.
3. SCALE va ZERO tugmalari yordamida quyi chegarani ( Low Limit L.L )
qiymatini kiriting. Biz n
D quyi chegaraning qiymati sifatida 1,3330 raqamni
kiritdik.
4. READ | ENTER tugma ni bosish bilan kiritilgan natija tasdiqlangandan
so‘ng funksiya menyusining temperaturani kompensatsiyalash (Automatic
Temperature Compensation ATC.) bandiga o‘tish sodir bo‘ladi. Temperatura
30

kompensat orini yoqish uchun displeyda ( y ) harfi ko‘ringuncha SCALE tugma ni
bosing .
5. Kiritilgan buyruq READ | ENTER tugma ni bosib tasdiqlangandan so‘ng
menyuning temperaturani o‘lchash (temperature unit t.P.) birliklari bandiga o‘tish
sodir bo‘ladi . Temperatura birliklardan birini (°C yoki °F) tanla sh uchun SCALE
tugmasi ni bosi b °C shkalasini tanlang. READ | ENTER tugma ni bosib tanlangan
birlikni tasdiqlang .
Tanlangan temperatura shkalasi tasdiqlangandan so‘ng avtomatik ravishda
o‘lchashlarni davom ettirish uchun displeyning boshlang ich ekraniga qaytʻ iladi.
Sindirish ko‘rsatkichini va Briks % ni o‘lchash uchun taxminan 1 ml
n amunani prizma ustiga joylashtirib qopqoqni yoping va READ | ENTER tugmani
bosing. Displeyda o‘lchashlar natijasi aks etadi. O‘lchash birliklarini o‘zgartirish
uchun SCALE tugmani bosing (Briks shkalasi bo‘yicha %, n
D yoki minerallash %
birliklaridan foydalanish mumkin).
Joriy o‘lchash birligi ni displeydagi strelk a ko‘rsatadi .
5.Jadval. Asbobning texnik ko‘rsatkichlari
Sindirish ko‘rsatkichi
bo‘yicha, n
D Briks shkalasi
bo‘yicha , %
O‘ lchashlar oralig i
ʻ 1,3330 – 1,5318 0 – 95
O‘lchash a niqli gi ± 0,00015 ± 0,1
Ajratib ko‘rsatishi 0,0001 0,1
°C °F
Harorat k ompensatsiya si 5 – 40 41 – 104
Temperatura oralig i
ʻ 0 – 40 32 – 104
Aniqlik ± 1 ± 2
S ignalizatsi ya
chegara lar i Signalizatsiya oralig ini belgilang. Agar o‘lchangan natija
ʻ
chegara qiymatlardan yuqori yoki past bo‘lsa, unda
asbobning displeyida xabar paydo bo‘ladi va qizil indikator
31

yonib-o‘chib turadi (1).
Avtomati k o‘chirish 3 min dan so‘ng asbob avtomatik ravishda o‘ch adi
Elektr t a’minot i 9 V batareya. Batareya zaryadi holati displey da ko‘rinadi
Og irligiʻ 900 g
Asbobning
o‘lchamlari 180 x 100 x 60 mm
3. 1 . Germaniyaning LD Didactic GmbH shirkati ishlab chiqargan 657 591
markali polyarimetrning tuzilishi va ishlash qoidasi
Polyarimetrik o‘lchashlar uchun polyarimetr deb ataladigan asboblar
ishlatiladi.
Hamma polyarimetrda polyarizator (qutblagich) va analizator bor, ularning
orasiga analiz qilinayotgan eritma solingan kyuveta (trubka) o‘rnatiladi. Oldin
polyarizator va analizator sifatida optik faol CaCO
3 island shpatidan tayyorlangan
Nikol prizmalar ishlatilgan, hozir esa asosan maxsus marerialdan tayyorlangan
polyaroid deb ataluvchi qutblovchi plenkalar ishlatiladi. Agar polyarizator va
analizatorning qutblanish tekisliklari o‘zaro parallel qilib o‘rnatilsa, bu holda
yorug lik OF moddaning eritmasi quyilmagan kyuvetadan qarshiliksiz o‘tib ko‘rish
ʻ
trubkasining okulyarida ko‘zga ko‘rinadi. Agar analizatorni 90 ° ga bursak birinchi
nikol o‘tkazgan qutblangan yorug lik analizator orqali o‘tmaydi. Bu holat
ʻ
“qorong u” holat deyiladi. Kyuvetaga analiz qilinadigan OF modda erigan eritma
ʻ
quyilsa, ko‘rish trubasida yorug lik ko‘rinadi. Y
ʻ a na qorong ulikka erishish uchun ʻ
analizatorni ma’lum burchakka burish kerak. Aynan shu burchak o‘lchanayotgan
moddaning qutblanish tekisligini burish burchagiga teng bo‘ladi. Burilish yoki
aylanish burchagining qiymati ko‘rish trubasining shkalasidan olinadi.
Polyarimetrning umumiy (optik) sxemasi 1-rasmda ko‘rsatilgan.
32

5-rasm . Polyarimetrning umumiy (optik) sxemasi: 1 – yorug lik manbai,ʻ
2 – qutblanmagan yorug lik, 3
ʻ – polyarizator (qutblagich), 4 – qutblangan
yorug lik, 5
ʻ – eritma solingan kyuveta, 6 – optik burish 30°, 7 – analizator, 8 –
kuzatuvchi.
Germaniyaning LD Didactic GmbH shirkati ishlab chiqargan 657 591
markali polyarimetr quyidagi qismlardan (2-rasm) tuzilgan: a – kattalashtiruvchi
linzali okulyar, b – limb va noniusning shkalalari, c – analizatorni burish uchun
buragich, d – namuna bo‘lmasi qopqog i bilan, e – polyarizator, f – natriy lampasi
ʻ
qopqog i bilan, g – elektr tarmoq tugmasi, h – okulyarni fokuslaydigan aylanuvchi
ʻ
halqa, 2 natriy lampasi, 3 aylana kyuveta 100 mm, 4 aylana kyuveta 200 mm.
6-rasm. 657 591 markali polyarimetr
33

Qutblanish tekisligining burilish burchagini o‘lchash
1. Natriy lampasini yoqing va qizishi uchun ozroq vaqt (10 minutga yaqin)
kuting.
2. Ko‘z bilan okulyarni ko‘rish tekisligiga qarab (2 - rasm) halqani burash
orqali unu fokusga to‘g rilang. Yaxshi fokuslanganda yorug aylananing qirralariʻ ʻ
va yarim aylanalarni ajratuvchi chiziq tiniq bo‘lib ko‘rinadi.
3. Namunaning qutblanish tekisligini burish burchagini o‘lchashdan oldin
asbobning nol nuqtasini o‘rnatish kerak. Bu nuqta eritmalar bilan ishlaganda toza
erituvchini o‘lchash orqali, toza suyuqliklar bilan ishlaganda esa bo‘sh kyuvetani
o‘lchash orqali topiladi.
Buning uchun, 10 santimetrlik kyuveta erituvchi bilan to‘ldiriladi.
K yuvetaning diametri katta bo‘g izli qismini yuqoriga qaratib vertikal holda
ʻ
ushlang. Ustki shurup aylanalarini yeching; ichki qopqoq, zichlovchi plastmas
aylana va shisha plastinkani oling. Kyuveta yuqori qismining oxirida menisk
(do‘nglik) hosil bo‘lguncha unga suyuqlik quying. Keyin kyuvetani og ziga
ʻ
qo‘yiladigan plastinkani quruq qog oz salfetka bilan tozalab meniskni bir
ʻ
chekkasidan itarib joyiga o‘rnating. Plastinkani ustiga zichlovchi plastmas teshik
qopqoq va metal halqani qo‘yib uni burab qortiing. Kyuvetaning namuna to‘kilgan
joylarini quruq salfetka bilan arting.
Kyuvetaning yorug lik kiradigan va chiqadigan oynachalari toza bo‘lishi va
ʻ
ichida havo pufakchalari bo‘lmasligi kerak. Kyuvetada havo pufakchalari qolgan
bo‘lsa ular o‘tayotgan nur bilan ta'sirlashmasligi uchun ularni kyvetaning bo‘g izli
ʻ
qismiga to‘plang. Kyuvetani bo‘g izli qismini yuqoriga qaratib
ʻ polyarimetr
tarnovining pastki qismiga tegizib joylashtiring va tarnovning og zini yoping.
ʻ
Ob’ektivga qarab ko‘rish maydonidagi ikkala yarim oy va markaziy
to‘rtburchakning yoritilganligi bir xil bo‘lguncha c buragichni (2-rasm) burab
analizatorni to‘g rilang.
ʻ Analizator nol holat atrofida buralganda markaziy
to‘rtburchak va uning ikki tomonidagi yarim aylanalar yorug yoki qorong i bo‘lib
ʻ ʻ
almashadi. (Lippix usuli). Yoritilganlik bir xil bo‘lganda, ya’ni nol nuqtada ko‘rish
maydonini qismlarga ajratuvchi chiziqlar ko‘rinmaydi. Kattalashtiruvchi lupa
34

orqali chapdagi shkalaga qarab uning ko‘rsatkichini yozib oling. Asbobning nol
nuqtasini o‘rnatgandan yoki tuzatishni qiymatini aniqlagandan keyin asosiy
o‘lchashlar o‘tkaziladi.
4. Burchakni o‘lchaydigan limbning shkalasi 1° farq bilan 180° bo‘lingan.
Asosiy shkalaning ostida nonius shkalasi bor (3 - rasm). Nonius shkalasi 20 ta
bo‘lakka bo‘lingan va har bir bo‘lakning qiymati 0,05° ga teng. Qutblanish
tekisligi aylanish burchagining haqiqiy qiymati limb va nonius shkalalarining
ko‘rsatkichlari orqali topiladi. Limb va nonius shkalalaridan hisob quyidagicha
olinadi: 3-rasmda limb, ya’ni asosiy shkala yuqorida, nonius shkalasi esa quyida
joylashgan. Burilish burchagining butun qiymatlari limb shkalasidan, 0,05 o
qiymatlari esa nonius shkalasidan olinadi. Limbdan nonius shkalasi 0 qiymatining
chap tomonidagi butun butun son, noniusdan esa uning limb shkalasi bilan ustma-
ust tushgan (yoki bir chiziqda joylashgan) shtrix chizig ining raqami olinadi.ʻ
Masalan, 3a-rasmda nonius 0 chizig ining chap tomonida limbning 7 raqami
ʻ
turibdi, limbning 13 va noniusni 6 shtrix chiziqlari ustma-ust tushgan. Demak 0,6 o
noniusdan olinadi va ikkalasi qo‘shiladi. 7 + 0,6 =7,6 o
. 3b-rasmda limbning
ko‘rsatishi 4 o
, noniusniki esa 0,75 o
, ikkalasining yig indisi 4 + 0,75 = 4,75
ʻ o
.
Ikkinchi tomondan polyarimetrning texnik ma’lumotlariga ko‘ra, nonius
shkalasining bir shtrixi (bo‘lagi) 0,05 o
ga teng. 3b-rasmda nonius 15 bo‘lagining
shtrixi limbning chizig i bilan ustma-ust tushgan. 15 ta bo‘lakning qiymati 15 x
ʻ
0,05 = 0,75 o
bo‘ladi. Demak bunday hisoblaganda ham yuqoridgi natijani olamiz.

7 -rasm . Polyarimetr shkalasidan burilish burchagining qiymatini hisoblash.
a – shkalaning ko‘rsatishi – 7,6 o
; b – 4,75 o
.
35

Asbob eritmalarni o‘lchash uchun tayyor.
5 . O‘lchash trubkasini chiqarib olib erituvchini to‘kib tashlang va
konsentratsiyasi eng kichik standart eritma bilan to‘ldirib tarnovga o‘rnating. Bu
holda ko‘rish maydonining ikkala yarmini teng yoritishga mos keluvchi turg unʻ
holat buziladi. Analizatorning c buragichini (2-rasm) burash orqali ko‘rish
maydonlarining yoritilganligini tenglashtiring va shkalaning ko‘rsatkichini yozib
oling.
6. Erituvchi va standart eritma uchun olingan shkalaning ko‘rsatkichlari
orasidagi farq o‘lchanayotgan namunaning qutblanish tekisligini burish burchagiga
teng bo‘ladi.
1. Misol. Asbobning nol holatini topish uchun erituvchi solingan kyuveta
bilan o‘lchaganda shkalaning ko‘rsatkichi 0,06 o
, birinchi standart eritmani
o‘lchaganda esa 3,56 o
bo‘lgan bo‘lsin. Bu holda erituvchi va standart eritma uchun
shkalaning ko‘rsatkichlari orasidagi farq 3,56 o
– 0.06 o
= 3,50 o
namunaning
qutblanish tekisligini burish burchagiga teng bo‘ladi.
Solishtirma burish burchagi odatda 25°C da va 589 nm to‘lqin uzunlikda
ma’lumotnoma xarakteriga ega bo‘lgan adabiyotlarda beriladi. Musbat ishora
o‘ngga buruvchi moddalar, ya'ni qutblangan nur tekisligini kuzatish olib
borilayotgan tomondan qaraganda soat strelkasiga teskari yo‘nalishda (yorug lik
ʻ
yo‘nalishiga qarama-qarshi) uchun o‘rinli. Mos ravishda manfiy ishora chapga
buruvchi moddalarni bildiradi.
Agar
αsolisht ning qiymati ma’lumotnomalarda bo‘lmasa u o‘lchab (1) yoki
(2) formulalar orqali topiladi
Eritmalarning optik aylanishi eritma tayyorlangandan boshlab 30 minut
ichida o‘lchanishi kerak. Eritma yoki tiniq moddalar shaffof bo‘lishi kerak.
Polyarimetrda qutblanish tekisligining burilish burchagini o‘lchash
Tayyorlangan eritmalarning aylantirish burchagi polyarimetr yordamida 3–5 marta
o‘lchab olinadi. Preparat tarkibidagi glyukozaning miqdori- (g/sm 3
) quyidagi formula
orqali hisoblab topiladi.
36

C = α
l⋅[αsolisht ]
V k
V pip (16)
Bu yerda, V
k – analiz qilinayotgan eritma solingan kolbaning hajmi, sm 3
; V
pip – analiz
qilinayotgan preparatning analiz uchun pipetka bilan olingan hajmi, sm 3
.
37

III. TAJRIBAVIY QISM.
3.2. Qandning umumiy miqdorini refraktometrik usulda o`lchash.
1. Tadqiqot ob y ekti sifatida 2023 yil kuzda uzilgan va 2024 yil aprel
oyigacha saqlangan oq toyfi uzum navi olindi (8-rasm). Namuna yaxshilab yuvib
quritilgandan keyin elektron tarozida umumiy massasi 272.2755 g bo‘lgan qismi
o‘lchab olindi. Uzum donalari turpidan ajratildi va qo‘lda siqib sharbati olindi
hamda danagi ajratildi. Danagining massasi – 8.2467g, turpiniki – 3.9977g, ajralib
chiqqan sharbatning hajmi – 175 ml. Eritmadan 20 ml ajratib olib 10 minut
mobaynida sentrifugada aylantirildi va tinigan sharbatning sindirish ko‘rsatkichi va
Briks shkalasi bo‘yicha qandning umumiy miqdori DR301-95 avtomatik
refraktometrda o‘lchandi. O‘lchash natijalari 6 jadvalda keltirilgan.
6. Jadval. Uzum sharbatini refraktometrik o`lchash.
O’lchashlar soni Briks konsentratsiya,
C % Sindirish
ko`satkichi, n
D
1 22.2 1,3675
2 22.7 1,3683
3 22.7 1,3682
O’rtacha q iymat 22.53 1,3680
38

8-rasm. Namuna uchun olingan uzum
2. Qizil olma (9-rasm) tavkibidagi qandning umumiy miqdorini aniqlash.
Tarozida tortib olingan namunaning umumiy massasi 275.208 g. Olmaning danagi,
danak saqlanadigan qattiq tuxumdoni ajratilgandan keyin maydalab siqib sharbati
olindi. S h arbat 10 minut mobaynida sentrifugada aylantirildi, tinigandan keyin
sindirish ko‘rsatkichi o‘lchandi. O‘lchash natijalari 7 jadvalda keltirilgan.
7. Jadval. Qizil olma sharbatini refraktometrik o‘lchash natijalari.
O’lchashlar
soni Briks konsentratsiya,
C % Sindirish
ko`satkichi, n
D
1 15 , 0 1,3557
2 15,3 1,3562
3 14,9 1,3555
O’rtacha
q iymat 15,07 1,3558
39

9-rasm. Namuna uchun olingan olma.
3. 2024 yilda uzilgan qizil gilos. Namuna uchun olingan qizil gilosning
umumiy massasi – 500,717 g. Namuna yuvib tozalandi, quritildi keyin po‘stlog‘i,
dumchasi va danagi ajratib olindi. Suv aralashtirilmagan toza sharbati sentrifugada
aylantirilgandan keyin refraktometrda sindirish ko‘rsatkichi o‘lchandi. O‘lchash
natijalari 8 jadvalda keltirilgan.
8. Jadval. Qizil gilos sharbatini refraktometrik o‘lchash natijalari.
O’lchashlar
soni Briks konsentratsiya,
C % Sindirish
ko`satkichi, n
D
1 14 ,2 1,3545
2 14,3 1,3547
3 14,4 1,3549
O’rtacha
q iymat 14,3 1,3547
40

10-rasm. Namuna uchun olingan gilos.
4. 2024 yilda pishgan oq tut. O‘lchashlar uchun 325,476 g tut namunasi
olindi. Y u vib quritildi va siqib sharbati olindi. S h arbatdan olingan alikvot qism 10
minut sentrifugada aylantirildi va tinigan namunaning sindirish ko‘rsatkichi
o‘lchandi. O‘lchash natijalari 9 jadvalda keltirilgan.
41

9. Jadval. Oq tut sharbatini refraktometrik o‘lchash natijalari.
O’lchashla
r soni Briks
konsentratsiya,
C % Sindirish
ko`satkichi,
n
D
1 22 , 0 1,3 672
2 21,9 1,3 669
3 22 , 2 1,3 677
O’rtacha
q iymat 22 , 0 3 1,3 672
11-rasm. Namuna uchun olingan tut.
GOST ISO 2173 – 2013 Xalqaro standartda erigan quruq moddalarni massa
ulushini (foizini) refraktometrik o‘lchash nazarda tutilgan. Namunadagi qandning
umumiy miqdori standartda ko‘zda tutilgan erigan quruq moddaga kiritilgan
shekilli. Haqiqatan ham shundayligini aniqlash maqsadida magazinda sotiladigan
to‘rtburchak ko‘rinishli qattiq quruq qandning suvli eritmalarini tayyorlab ularning
42

sindirish ko‘rsatgichlari va Briks bo‘yicha qandning umumiy konsentratsiyalarini
o‘lchadik. O‘lchash natijalarini Xalqaro standartda keltirilgan jadval natijalari bilan
taqqosladik. O‘lchash va taqqoslash natijalari 10 jadvalda va grafikda keltirilgan.
10. Jadval. Qand eritmasini refraktometrik o‘lchash natijalari.
C, % 2,0 5,0 7,0 10,0 15,0 20,0
nD (tajriba) 1,3356 1,3398 1,3429 1,3469 1,3547 1,3629
nD (ISO) 1,3359 1,3403 1,3433 1,3478 1,3557 1,3638
farqi 0,0003 0,0005 0,0004 0,0009 0,0010 0,0009
O‘lchash natijalari va ISO jadvali orasidagi farqqa qaraganda haqiqatan
ham quruq qattiq moddaning hammasi qandga o‘xshaydi. Shuning uchun ham
mevalardagi qandning umumiy miqdorini aniqlash uchun uni alohida tashkil
etuvchilarini (saxaroza, fruktoza va glyukoza) ajratish olib o‘lchash uchun
murakkab usullardan foydalanishga hojat qolmaydi. Agar alohida tashkil
etuvchilarini o‘lchash zarurati paydo bo‘lganda xromatografik usullardan
foydalanish mumkin bo‘ladi.
43

12 -rasm. Qand eritmasining sindirish ko‘rsatkichi va konsentratsiyasi
orasidagi bog‘lanishni ifodalovchi grafik.
Grafikdan ko‘rinib turibdiki, n
D va C % orasidagi bog‘lanish to‘g‘ri
chiziqdan iborat. O‘lchash natijalarining to‘g‘ri chiziqqa mos kelishi (R 2
= 92,524)
qariyb 93 % ni tashkil etadi.
2. Qandning umumiy miqdorini polyarimetriya usuli bilan o‘lchash.
Ma’lumki qand optik faol moddalar oilasiga kiradi, shuning uchun uni,
polyarimetriya usuli bilan ham o‘lchash mumkin. Kafedrada yuqorida
aytganimizdek Olmoniyaning KRUSS shirkati ishlab chiqqan yaxshi poyarimetr
bor. Biz mevalardan olingan sharbatlarni polyarimetrda o‘lchash uchun namuna
tayyorlash yo‘llarini qidirdik. Birlamchi sharbat namunalari tiniq bo‘lmaganligi
uchun ularni qutblanish tekisligini burish burchagini o‘lchab bo‘lmadi. S h arbat
namunalarini shaffof qilish uchun bir necha marta filtrlangandan so‘ng ularga har
44

xil miqdorda pektinaza eritmasi qo‘shildi va sentrifugada aylantirildi. S h arbatning
shaffofligi oshib qariyb bir jinsli muhit hosil bo‘ldi. S h undan keyin sharbat 10
smlik trubkaga q u yulib polyarimetrga o‘lchash uchun qo‘yildi. Lekin, okulyarning
ko‘rish maydonida ikkita yarim oy va ularning o‘rtasidagi tasmadan iborat
manzaraning chegarasini sezish imkoni bo‘lmadi. Keyin, 10 ml sharbatga bir
tabletka aktivlangan ko‘mir maydalab solindi. Ma’lum vaqtdan keyin sentrifugada
aylantirildi. Sharbatning tiniqligi yanayam oshdi. Lekin, bunday namuna ham
ko‘rish manzarasining chegarasini “ko‘rishga” (sezishga) imkon bermadi. Bizning
fikrimizcha, ikkita sababi bo‘lshi mumkin. Birinchisi, sharbatning tarkibidagi
qaysidir modda xalaqit berayapti, ikkinchisi, polyarografiya usulida qandning katta
konsentratsiyalarida ko‘rish maydonining chegaralarini ajratish qiyinlashadi.
Oxirgi hodisani biz tajribada kuzatdik. Buning uchun magazinda sotiladigan
oq qand bo‘laklarining konsentratsiyalari har xil bo‘lgan standart eritmalari
tayyorlandi va ular 10 sm lik trubkaga quyilib qutblanish tekisligining burilish
burchagi erituvchiga, ya’ni suvga nisbatan o‘lchandi. Quyidagi jadvalda va
grafikda o‘lchash natijalari keltirilgan
11. Jadval. Qand eritmalarining polyarimetrda o‘lchash natijalari.
Qandning konsentrasiyasi, % 2 5 7 10 15 20
Burilish burchagi, o
1,7 3,85 5,25 7,3 10,5 14,4
45

13-r asm . Qandning miqdori va qutblanish tekisligining burilishi orasidagi
bog’lanish.
Konsentratsiyalari 15 va 20 % bo‘lgan eritmalarni o‘lchashda, ko‘rish
maydonidagi manzaraning chegaralarini sezish darajasi, kichkina
konsentratsiyalardagi manzaralarning chegaralariga qaraganda yomonlashadi.
46

IV. XULOSA
1. O‘zbekistonda yetishtirilayotgan mevalar va ulardan tayyorlangan
mahsulotlarning tarkibidagi qand va boshqa moddalarning (elementlarning)
miqdorini aniqlash bo‘yicha ilmiy matbuotda e’lon qilingan ishlar juda kam.
2. Bir nechta mevalarning tarkibidagi qandning umumiy miqdori
refraktometrik usul bilan aniqlandi.
3. Meva shinnisini ba’zi komponentlardan tozalamasdan turib uning
tarkibidagi qand miqdorini polyarimetrik usul bilan bevosita aniqlash imkoni
yo‘qligi haqida xulosa qilindi.
47

V. ADABIYOTLAR
1 . « Sizlar eksportga do‘stmi yoki dushman?» — yapon tadbirkorining o‘zbekcha
biznes haqida aytganlari», 24.06.2019. kun.uz
2. Botir, “Xalq so‘zi” 18 . Dekabr 2023
3. https://www.lex.uz/docs/-4567334
4. https://agronet.uz/anor-mevasi/
5. Narqulova N, Abduqayumov Z, Xoshimov S. O zbekistonda yetishtirilgan turliʻ
uzum navlaridan olingan bekmesning (shinni) fizik-kimyoviy ko rsatkichlari// AGRO
ʻ
ILM. 2-son [80], 2022.
6. Gvaladze G.D. Bezotxodnaya kompleksnaya texnologiya pererabotki plodov
granata// Pi щ evaya prom ы shlennost ь . 2010, 7, 12-13.
7. Pardayev X.Q, Umidov Sh.Y, Sohibova M.O (2022). Anor mevasini texnik tahlil
qilish natijalari. Academic research in educational sciences, TSAU (Conference ),
481-484
8. Rasulov S.Q, To‘ramqulov Sh. N. Uzumning shifobaxsh xususiyatlarining
makro-mikroelementlar tarkibiga bog liqligi,
ʻ Oziq - ovqat xavfsizligi: mlliy va global
omillarxalqaro ilmiy - amaliy konferensiya materiallari, 2019 yil, 16 -17 oktyabr,
Samarqand, 103-106 b.
48

$9. Sewwandi D.C , Palitha C Arampath , Buddhika A, Silva G , Renuka Jayatissa , Determination and Comparative Study of Sugars and Synthetic Colorants in Commercial Branded Fruit Juice Products, Journal of Food Quality, February 2020, 1-11 p. 10. Francesca Buiarellia, Patrizia Di Filippoa, Donatella Pomataa, Carmela Riccardia and Daniela Ragoa, Determination of Sugar Content in Commercial Fruit Juices by Refractometric, Volumetric and Chromatographic Methods, Journal of Nutritional Therapeutics, 2016, 5, 75-84 p. 11. Moustafa A. Fadel, Sugar Content Estimation of Date (Phoenix dactylifera, L.) Fruits in Tamr Stage, Agricultural Engineering International: the CIGR Ejournal. Manuscript 08 005. Vol. X. October, 2008, 9 p. 12. Lembe Samukelo Magwazaa, Umezuruike Linus, Analytical methods for determination of sugars and sweetness of horticultural products—A review, Scientia Horticulturae, 184 (2015) 179–192 p. 13. Иоффе Б.В. Рефрактом мет ана 14. Оптические методы в фармацевтическом анализе, учеб.-метод. пособие, Екатеринбург: изд-во Урал. ун-та, 2015, 96 стр. 15. AOAC Official Method 932.14, Solids in syrups . AOAC Official Methods of Analysis 1995, 44.1.04 16. AOAC Official Method 970.59, Solids (Soluble) in Tomato Products: Refractive index method . AOAC Official Methods of Analysis 1995, 42.1.10 17. EN 12143:1996, Fruit and vegetable juices Estimation of soluble solids content Refractometric method 18. EN 12143:1996, Fruit and vegetable juices Estimation of soluble solids content Refractometric method 19. ISO 2172:1983, Fruit juice Determination of soluble solids content Pycnometric method 20.Petkova NT, Brabant PA, Masson A, Denev P, HPLC analysis of mono and disaccharides in food products. Conference paper of Food Science ,Engineering and technology 2013; Oct 18-19 At Plovdiv, Bulgaria, Volume LX 49$

21.Zhang Q, Hvizd M, Bailey B, Thomas D, Plante M, Acworth I. Carbohydrate
Analysis in Beverages and Foods Using Pulsed Amperometric Detection or charged
Aerosol Detection. In Thermo Scientific Poster Note PN71433-EN 1114S.
22.Ball S, Mapp K, Lloyd L. Sugar analysis : An aqueous alternative to the use of
amino-bonded HPLC columns with acetonitrile eluents. www.varieninc.com.
23. Birch GG. Methods of carbohydrate analysis. Asean Journal on science and
technology for development 1985; 2(1);88-97.
24.AOAC 923.09 Invert Sugar in Sugar and Sirups pag 101-1017 in Official methods
of analysis of the Association of Officia Analytical Chemists (AOAC).
25.Ruiz-Matute Al, Hernandez- Hernandez O, Rodriguez- Sanchez S, Sanz ML,
Martinez-Castro I. Derivation of carbohydrates for GC and GC-MS analyses.1226-
40.
26. ГОСТ 27198-87: Виноград свежий (СТ СЭВ 5622-86).
27. Davies J. and Perkins R.M 1991.Effect of Illumination in Grading Dates. ASAE,
№ 91-3547
28.Bhosale A.A, Sudraman K. K, Non Destructive Method for Ripening Prediction of
Papaya , Elsevier Procedia Technology. 15(2015) 560-568
29.Soltani M and Alimardani R, Prediction of corn and lentil moisture content using
dielectric properties, Journal of Agricultural Technology.7(5) (2011) 1223-1232.
50

Ba`zi mevalar tarkibidagi qandning miqdorini aniqlash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Ba`zi mevalar tarkibidagi qandning miqdorini aniqlash

Похожие документы