Badiiy asarning tarkibiy qismlari mavzu va g‘oya - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	39.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Badiiy asarning tarkibiy qismlari mavzu va g‘oya

Купить

BADIIY ASARNING TARKIBIY QISMLARI: MAVZU VA
G‘OYA.

Reja:
1. Oqilona hayot va san’atkor
2. Badiiy tema va uning asosiy xususiyatlari
3. Badiiy g‘oya va uning tema bilan yaxlitligi

Badiiy adabiyot – insonshunoslik ekan, demak, inson hayoti, uning
kechinmalari, ehtiroslari, munosabatlari – hamma faoliyati badiiy asarning
“tepib turgan yuragi, uning qoni va joni, uning shu’lasi va
quyoshi”(V.Belinskiy)dir. “Butun olam, barcha ranglar, buyoqlar va
ohanglar, tabiat va hayotning barcha shakllari poeziya (adabiyot – h.U)
hodisasi bo‘lishi mumkin. Lekin u hodisalar zamirida nima yashiringan,
ularning mavjudlik sababi qaerda va ular bizni nimasi bilan maftun etadi –
masalaning mohiyati shunda” 1
ekan, uni ijodkor qanday hal qiladi? “Masalan,
qiynoqni, qatlni, mastlikda yuvindi chuqurga yiqilib tushgan odamning
bebaxt o‘limini juda natural tarzda tasvirlab berish mumkin, lekin bu
tasvirlarning hammasi dilni xira qiladigan darajada xunuk va mazmunsiz
bo‘ladi, negaki, ularda hech qanday oqilona fikr, hech qanday oqilona
maqsad bo‘lmaydi. Ammo mo‘yqalam egasi insonning haqiqat yo‘lida
kaltaklanishini tabiiy ko‘rsatsa, uning qiyofasida bardoshning jismoniy
iztirobi ustidan g‘alabasini ifodalaydigan bo‘lsa, u holda manzaradagi
tabiiylik kuchaygan sayin manzara go‘zalroq va badiiyroq bo‘ladi, chunki
oqilona maqsad va oqilona fikr yaqqolroq ko‘rinadi. Nimaiki voqe bo‘lsa,
oqilonadir va nimaiki oqilona bo‘lsa, u voqedir: bu-ulug‘ haqiqat; biroq
voqelikdagi hamma narsa ham oqilona emas. San’atkor uchun esa, faqat
oqilona voqelik darkor. Lekin san’atkor uning quli emas, bunyodkori.
San’atkor uning izidan bormaydi, balki unga o‘z idealini singdiradi va
shunga ko‘ra qayta yaratadi 2
. Tema (gr. thema-asosiga qo‘yilgan narsa) yoki
mavzu (arabcha, aynan tema ma’nosini beradi; biz ikkalasidan ham
foydalanamiz)-ijodkor tomonidan tanlab olingan va hayotning muayyan
muammolarini umumiylashtirgan voqealar tasviri, ana shu akslangan hayot
(voqea)ko‘rinishlarining mag‘zini chaqish(fikriy tadqiqot va tahlil) va uni
1
В.Белинский. Адабий орзулар. Т., Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1977, 104-105-
бетлар.
2 2
Шу асар, 103-бет.

g‘oyaviy-yemosional tarzda baholashdir. Ya’ni, ijodkor bir vaqtning o‘zida
uchta vazifani, bir-biriga bog‘langan va chatishgan tarzdagi yaxlit maqsadni
ko‘zlab ish ko‘radi: Xalq va davrning milliy ko‘rinishlari doimo aniq, tarixan
konkretdir va har bir asarda ana shu ko‘rinishlar ichidan tanlab olingan
voqealar doirasi tasvirlanadi, bu-tematikadir. Jumladan, “O‘tgan kunlar”da
XIX asrning ikkinchi yarmidagi Turkistondagi hayot aks etgan bo‘lsa, “Uch
ildiz” (P.Kodirov)da O‘zbekistondagi XX asrning 60- yillaridagi talabalar
hayoti bilan bog‘liq voqealar tasvirlangan.
2. Badiiy asarda aks etgan ijtimoiy xarakterlarni yozuvchi tomonidan
(g‘oyaviy-badiiy) anglash (mag‘zini chaqish), bu - problematika (gr.
problema-oldinga tashlangan narsa, hayotning boshqa tomonlaridan ajratib
olingan)dir. Jumladan, “Sudxo‘rning o‘limi”da Sadriddin Ayniy-sudxo‘rlik
va xasislikka ajratib tasvirlasa, “Qutlug‘ qon”da o‘zbekning o‘z-o‘zini
anglashi va erk, ozodlik uchun kurashini Oybek bo‘rttirib tasvirlaydi. Ajratib,
bo‘rttirib tasvirlangan qirralarda asarning g‘oyaviy muammosi
mujassamlashadi.
3. Tasvirlangan ijtimoiy xarakterga yozuvchining g‘oyaviy-yemosional
munosabati (muayyan xarakterni sevishi, ardoqlashi, e’zozlashi yoki ma’lum
xarakterni qoralashi, rad etishi, undan g‘azablanishi; aniq bir xarakterni bir
vaqtni o‘zida ba’zida ma’qullashi, ba’zida ayblashi va h.) Jumladan, “O‘tgan
kunlar”da Abdulla Qodiriy Kumushni sevib tasvirlasa, Jannat kampirni
qoralab tasvirlaydi. Zaynabni dam oqlasa, dam yomonlaydi.
G‘oyaviy mazmunning bu atributlari birlashadi va ayni paytda, asar
qismlarini butunlikka olib keladi. Chunki badiiy asrning g‘oyasi-mazmuning
turli tomonlarining yaxlitlashuvidan yuzaga keladi-bu yozuvchining obrazli,
emosional, umumlashtirilgan fikridirki, ko‘rganingizdek, u xarakterlarni
tanlashdan, anglashdan, baholashdan kelib chiqadi. Rusning buyuk
yozuvchisi Maksim Gorkiy temaning ana shu ahamiyatidan kelib chiqib, uni

adabiyotning ikkinchi unsuri (elementi) deb ataydi va uni shunday
ta’riflaydi: “ Tema avtor tajribasida bunyodga kelgan, hayotning o‘zi
ko‘rsatib bergan, ammo hozircha avtor tasavvurida hali to‘la-to‘kis
shakllanmagan bir holda saqlanib, obrazlarda gavdalantirishni talab
qilib, avtorda ishlashga mayl uyg‘otadigan g‘oyadir ”. Ushbu ta’rifdan
ham ma’lum bo‘layaptiki, tema va g‘oya – birbutun, yuqorida ko‘rganimiz
mazmun va shakl kabi (tema g‘oyaning ichida, g‘oya mazmunning ichida
yashaydi) yaxlit hodisadir.
Adabiyotshunoslikdagi fikrlarni umumlashtirsak, badiiy asar temalarini
uchga ajratish mumkin:
1. Adabiy mavzular . Insoniyatga xos bo‘lgan barcha fazilatu
qusurlar(sevgi-muhabbat, mehr-oqibat, vafo-sadoqat, shodlik va quvonch,
g‘am va qayg‘u, qasos, rashk, o‘lim, saxiylik va baxillik, baxtu baxtiyorlik,
matonat va shijoat, mehrli tabassumu yolqin nigoh, ehtiros, sog‘inch,
chanqoqlik va jo‘shqinlik va h.) adabiy mavzulardir. Shu sababdan Oskar
Uayld “Dorion Greyning portreti”(“Jahon adabiyot”, yanvar, 2000)asarida
topib aytadi: “Fikr va so‘z san’atkor uchun san’at vositasidir. Illat va fazilat –
uning ijodi uchun materialdir”. Bu xulosa hamma davr adabiyotlari uchun
tegishlidir.
2. Tarixiy mavzular . Tarixda, o‘tmish (moziy)dan tasvir predmetiga
material tanlash va shu asosda zamondoshlarning diqqatini qiziqtirgan eng
zarur muammolarga javob izlash – bosh xususiyat kasb etadi. Jumladan,
“Navoiy”(Oybek), “Yulduzli tunlar. Bobur”(P.Qodirov), “Ulug‘bek
xazinasi”(O.Yoqubov) – uzoq tariximizni yoritsa, “O‘tgan
kunlar”(A.Qodiriy), “Kecha va kunduz”(Cho‘lpon), “Qutlug‘ qon”(Oybek) –
yaqin o‘tmishimizni gavdalantiradi.
3. Zamonaviy mavzular . Bugungi zamondan, aniq bosqich – istiqlol
davri kishilarining hayotini tasvirlash va shu orqali hayotdan dars berish –

zamonaviy mavzularga xos bosh xususiyatdir. Bugun Istiqlol talabiga
monand komil kishilarni – fikrlovchi, tadbirkor, el-yurt uchun kuyub, yonib
yashovchi, adolat va haq uchun kurashuvchi qahramonlarni tasvirlash,
ularning murakkab obrazlarini yaratish – zamonaviy mavzularning
kashfiyotlari bilan bog‘liq.
Mavzular qanday atalishidan qat’iy nazar hammasining asosida
zamondoshlarning ko‘nglini band etgan muhim masalalarga javob izlash va
javobda insoniylashgan umumbashariy dolzarb g‘oyalar targ‘ib qilinishi talab
etiladi. Adabiy asar hayotni keng va chuqur, barcha tomonlari bilan tasvirlar
ekan, unda asosiy tema va yordamchi temalar bo‘lishini taqoza etadi.
Jumladan, “O‘tgan kunlar” romanining asosiy temasi XIX asrning ikkinchi
yarmidagi hayot ko‘rinishlarini tasvirlash bo‘lsa, aynan ana shu mavzuning
turli qirralarini ochuvchi yordamchi temalar ham ko‘p: Otabek va homid
o‘rtasidagi (yangilik va eskilikning)kurashi, Kumush va Zaynab orasidagi
kundoshlik, ota-ona va o‘g‘il orzulari orasidagi qarama-qarshilik, qipchoqlar
va qora- chopon(o‘zbek)lar o‘rtasidagi qirg‘in va h. Bularning hammasi bosh
temaning mohiyatini isbotlashga, bo‘rttirishga, ta’sirchanligini ta’minlashga,
birgina so‘z bilan aytganda, bosh temani yoritishga bevosita va bilvosita
xizmat qiladilar.
7. Badiiy asar muyyan bir mavzuni tasvirlar ekan, bevosita shu
mavzuning haqiqatini kashf qilish bilan ko‘pning diqqatini e’tibordan chetda
qolayotgan muammoga qaratadi (Masalan, “O‘tgan kunlar”da birinchi bor
kundoshlikning fojiasi yaqqol va bo‘rttirib gavdalantirilgach, kundoshlikni
qoralovchilar va “oladigan xotiningiz sizga muvofiq bo‘lishi barobarida er
ham xotung‘a muvofiquttab’ (tabga mos, munosib) bo‘lsin” talabini
yoqlovchilar keskin ko‘payib ketgan). Demak, yozuvchi doimo aniq
maqsadni ko‘zlab, “odilona hayotning yoqlovchisi, sudyasi bo‘lib ish ko‘radi.
Yozuvchining maqsadi, orzusi, haqiqati, adolati... hammavaqt asar

qahramonlariga taqsimlanadi, ular qalbiga joylashtiriladi. Va
qahramonlarning o‘zaro munosabatlaridan, harakatlaridan, qalb tug‘yonlari
tasviridan jonlanadi, jilolanadi, yaxlitlashadi va birbutun go‘zalligi
(mukammalligi) bilan kitobxonni harakatga soladi. Bu badiiy asar
“hujayralari”dan sizib chiquvchi qon, qon tufayli faoliyat
ko‘rsatayotgan jon, jon tufayli tirik bo‘lgan ruh - badiiy g‘oyadir .
Demak, g‘oya ijodkorning qalamga olinayotgan voqelikka
munosabatidir. Mavzu esa aks ettirilayotgan voqea-hodisalarning
umumlashmasi, yig‘indisi, ya’ni badiiy asar uchun tayanch bo‘lgan asosiy
fikr va maqsad ob’ektidir. Yana bir mulohaza. “Gap roman yoki qissa
mavzuining nechog‘li muhimligi yoki dolzarbligida emas, balki shu muhim
va dolzarb mavzuni yoritishda yozuvchining badiiy salohiyati, mahoratida
ekan-da?..” degan ritorik tushuncha ko‘p gapiriladi. Lekin shu salohiyat,
mahorat qanday qilib voqe bo‘lishi yechilmaydi. Aslida, chiroqning
shishasini – mavzu desak, shu mavzuni kerakli narsaga aylantirayotgan,
uning ardog‘ida yonayotgan pilikka – uning yorug‘lik nuriga, shu nurning
toza yolqiniga bog‘liq. Pilik notekis bo‘lsa, zaruriy ishlov berilmagan bo‘lsa
– uning yonishidan shisha darrov qorayadi, natijada yorug‘lik nurining ta’sir
doirasi kamayadi, yorug‘lik darajasi xiralashadi. Xuddi shunday, mavzu
g‘oyani asraganidek, uning yonishiga imkon tug‘dirganidek, g‘oya mavzuni
yorqin qilib (xiralashtirmasdan) yoritishi lozim. Ana shundagina, ya’ni ular
bir-biriga jon berib va jon olib, birlashib, yaxlit bir mazmunni ifoda
qilganlaridagina – poetik ahamiyat kasb etadilar; jonlanadilar, muhitni va
odamlarni kerakli nur bilan yoritadilar. Ana shu holatni bunyod etish –
salohiyatdir, badiiy mahoratdir. Ijodkor – voqelik – fikr-maqsad –
munosabat. O‘z-o‘zidan ayonki, bular bir-biri bilan mustahkam bog‘langan
zanjirlardir. Ma’lumki, voqelik haqidagi fikr o‘z-o‘zidan tug‘ilmaydi, u
kuzatish, tahlil qilish, o‘rganish asosida paydo bo‘ladi. bu jarayonda –

tabiiyki . nimadir inkor qilinadi, nimadir ma’qullanadi. Nimanidir ma’qullash
yoki inkor qilish esa, albatta, munosabatni taqozo etadi. Chunki munosabat
bo‘lmasa tasdiqlash, ma’qullash ham, rad qilish, qoralash ham bo‘lmaydi.
Ijodkorning oddiygina, novdagi bargni tasvirlashi yoki unda hosil
bo‘layotgan kurtakni madh etishi ham o‘ziga xos munosabatdir. Ya’ni bu
tabiatning muayyan bir hodisasiga qarash va u orqali o‘quvchida ma’lum bir
kayfiyat uyg‘otishdir.”(A.Ulug‘ov, 26-bet). Bu fikrlarning yaqqol misolini
ko‘raylik. hamid Olimjon 1937 yil bahorida Qozog‘istonda bo‘lib, qozoq
xalqining hayoti bilan tanishadi. hasan Qayg‘i, Jambul kabi oqinlar ijodini
o‘rganadi, ularning xalq qalbida yashayotganini ko‘radi. O‘z umrini ham
sarhisob qiladi. Orzu-umidlarga, boqiy xayollarga to‘lib-toshadi. Martning
oxirlarida Toshkentga keladi va ertalab uyg‘onganida ishxona derazasi oldida
bir to‘p o‘rik chaman bo‘lib, oppoq gullagan. Ko‘ngildagi o‘y-orzulari ham
o‘rikdan turtki olib ochila boshlaydi, uning xabari qog‘ozga to‘kiladi:
Derazamning oldida bir tup
O‘rik oppoq bo‘lib gulladi...
Bu xabarni eshitgan o‘quvchida ham turli-tuman fikrlar uyg‘onadi.
Lekin shoir nima demoqchi? O‘rik gullari-hayotning navbahori,
navbahorning ilk elchisi shoir qalbidagi qaysi kechinmalarni yuzaga chiqarar
ekan? Bu kechinma, hissiyot, fikrlar oqimi sizu bizni o‘ziga oshno
qilarmikan? Shoir his-tuyg‘ulari bizning kechinmalarimizni ham uyg‘ota
olarmikan? hayajonga sola bilarmikan? hayot ritmini so‘z va obrazlarning
harakati orqali ifodalay olarmikan? Bu emosionallikni, romantikani, ularning
turfa ranglarini bo‘yi-basti bilan ko‘rsatib, qalblarimizga zarur bo‘lgan estetik
“ozuqani” bera bilarmikan?
Novdalarni bezab g‘unchalar
Tongda aytdi hayot otini.
Va shabboda qurg‘ur ilk sahar

Olib ketdi gulning totini.
har bahorda shu bo‘lar takror,
har bahor ham shunday o‘tadi.
Qancha tirishsam ham u beor
Yellar meni aldab ketadi.
Ko‘rinyaptiki, o‘rikning gullashi shoir qalbidagi kechinmalarni
uyg‘otdi: har bahor o‘rik gullarning mazasini shabboda olib ketadi. Bu yil
shunday takrorlanyapti. Inson umri ham shunga o‘xshash emasmi? Eng
zavqqa, kuchga, shodlikka to‘lganingda-gullaganingda hayoting rishtalari gul
kabi sochilmasmikin?..
Mayli deyman va qilmayman g‘ash
Xayolimni gulga o‘rayman
har bahorga chiqqanda yakkash
Baxtim bormi deya so‘rayman.
O‘rik novdalarini bezagan g‘unchalar-gul hayotining bahori ekan, lirik
qahramon hayotining bahori nima? Bu-baxt. Baxtli hayot. Lekin u bormi,
mangu barqarormi?
“Ana shu tarzda gulning toti to‘g‘risidagi fikrlar baxt haqidagi o‘ylar
bilan uyg‘unlashadi. Gulning toti, lirik qahramonning baxti-she’r g‘oyasi ana
shu ikki qalbning uchrashgani va uchqun sochgan nuqtasida ochiladi”
(N.Karimov). “Baxtim bormi?” degan so‘roq lirik qahramonni o‘ylatsa,
“ikkinchidan, o‘quvchining ongida qandaydir savol alomatini ham, ya’ni
“bundan keyin nima bo‘ladi?” degan qiziqishni, masalaga faol munosabatni
ham uyg‘otadi. Shoir o‘z o‘quvchisida shunday tuyg‘uni uyg‘otib olgandan
keyingina, bu esa poetik mahoratning “sir”laridan biridir, baxtli hayot
bahorini ifoda etuvchi yaxlit fikrlarni misralarga tizib tashlaydi” (S.Azimov):
Yuzlarimni silab-siypalab,

Baxting bor deb esadi yellar
Yetgan kabi go‘yo bir talab
Baxting bor deb qushlar chiyillar.
hamma narsa meni qarshilar,
har bir kurtak menga so‘ylar roz
Men yurganda bog‘larga to‘lar
Faqat baxtni maqtagan ovoz:
“Mana senga olam-olam gul
Yetagingga siqqanicha ol.
Bunda tole har narsadan mo‘l,
To o‘lguncha shu o‘lkada qol.
Umrida hech gul ko‘rmay
O‘tganlarning haqqi ham senda
har bahorni yig‘lab qarshilab
Ketganlarning haqqi ham senda...”
Demak, lirik qahramon baxtining borligini yellar ham, qushlar ham, har
bir kurtak ham, baxt ovozi ham iymon keltiradi, tasdiqlaydi. “Baxti mangu
barqaror el”, “har gulistonda bahor mangu” bo‘lgan Vatan ulug‘lanadi.
O‘quvchi qalbida ana shu oliyjanob tushunchalar, ana shu bir olam
hislar ko‘chgandan so‘ng, “har narsadan baxt mo‘l o‘lka”ga sodiq
farzandligidan sevinch to‘lgach, shoir she’rini tugatadi:
Derazamning oldida bir tup
O‘rik oppoq bo‘lib gulladi...

ha, “she’r ko‘ngillarga nur olib kirgani yaxshi, g‘ashlik va najotsizlik
tuyg‘usin emas”(E.Vohidov). Baxt va baxt haqidagi orzu-inson kamoloti
uchun zarur omil ekan, uni kuylagan ham mangu tirikdir.
Ko‘rinadiki, asarning g‘oyasi (tema kabi) asar mazmunida – undagi
umumlashma, emosional, obrazli fikrda ifodalanadi. U ham bosh g‘oya va
yordamchi g‘oyalardan iborat bo‘ladi. Jumladan, XIX asrning ikkinchi yarmi
“tariximizning eng kirlik, qora kunlari” - “O‘tgan kunlar”ning bosh g‘oyasi
bo‘lsa, Otabek-Kumush-Zaynab o‘rtasidagi muhabbat-kundoshlik tufayli
fojiaga olib borishi-yana bir yordamchi g‘oyadir.
Qorachopon va qipchoqlar qirg‘ini – feodal jamiyatini inqirozga olib
borishi – yana bir yordamchi g‘oyadir. Mamlakat markazlashgan bir davlat
tomonidan idora qilinganda, urush va qirg‘inlar, talon va tarojlarni yo‘qotish
mumkinligi ham – yordamchi g‘oyalardan biridir...
Yordamchi g‘oyalarning hammasi ham oxir-oqibat bosh g‘oyaga kelib
tutashadi va bosh g‘oyaning isbotiga, daliliga, birbutunligiga, ta’sirchanligiga
xizmat qiladi. Eng asosiysi, asar hujayralariga sochilgan fikrlarning rivojini
bir o‘zanga soladi, shoshqin va toshqin, zavqli va yaratuvchan, betakror va
tinimsiz mavj uruvchi, o‘zigagina xos va olamlarga tegishli bo‘lgan
insoniyatning komillik tomon harakatiga yangicha mazmun beruvchi daryoni
vujudga keltiradi; buning yaratuvchisi ham, boshqaruvchisi ham yozuvchi-
san’atkordir, yozuvchi qalbidagi nurdir, aqlidagi-bilimdir, talantidagi
qudratdir.
Adabiyotlar

1. N.Shukurov va boshqalar. Adabiyotshunoslikka kirish, T.,
“O‘qituvchi”, 1979, 88-92; 93-99-betlar.
2. T.Boboev. Adabiyotshunoslikka kirish, T., “O‘qituvchi”, 1979, 92-
106 -betlar.
3. Vvedenie v literaturovedenie, M., “V ы shaya shkola”, 1988, 180-188-
betlar.
4. Hamid Olimjon. Mukammal asarlar to‘plami, T., “Fan”, 1979.
5. Pirimqul Qodirov. Yulduzli tunlar. Bobur, T., “O‘zbekiston”, 1999.
6 . A.Ulug‘ov. Adabiyotshunoslikka kirish. T., “Universitet”, 2000, 23-
26-betlar.
7 . H.Umurov. Badiiy ijod mo‘jizalari. S ., “ Zarafshon ”, 1992, 152-165-
betlar .

Badiiy asarning tarkibiy qismlari mavzu va g‘oya

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish