Baliq va asalaridarning gipovitaminoz kasalliklari va Zaharlanishlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	38.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Baliq va asalaridarning gipovitaminoz kasalliklari va Zaharlanishlar

Купить

Baliq va asalaridarning g ipovitaminoz kasalliklar i va Zaharlanishlar.
Reja:
1. Gipovitaminoz kasalliklar
2. Baliqlarning z aharlanish lari
3. Asalarilarning z aharlanish lari

Gipovitaminozlar – bu bir guro‘h kasalliklar bo‘lib, turli xil fiziologik
holatning izdan chiqishi va patologoanatomik o‘zgarishlar bilan
xarakterlanib, organizmda turli xil vitaminlarning etishmasligi oqibatida
kelib chiqadi. Bunda turli xil vitaminlarning organizmga ozuqa orqali etarli
miqdorda kelib tushmasligi yoki organizmda etarli mikdorda sintez
bo‘laolmasligi oqibatida kelib chiqadi. Vitaminlarning etishmasligi ko‘proq
sun’iy suv havzalarida o‘stirilayotgan, urchitilayotgan baliqlar orasida
ko‘proq uchraydi, qaysikim ularning ratsionlarida tabiiy ozuqalar umuman
yo‘q yoki etarli mikdorda etishmaydi.
Klinik belgilari. Ko‘pchilik gipovitaminoz kasalliklarida ayrim klinik
belgilar umumiydir: jumladan, ishtahani yo‘qolishi, holsizlanish, kam
harakatlanish yoki kislorodga bo‘lgan extiyojni ortishi, o‘sish-rivojlanishdan
orqada qolish, turli yuqumli kasalliklarga beriluvchanligini oshishi va
baliqlarning ommaviy ravishda nobud bo‘lishi. Masalan, karp turdagi
baliqlarda ayrim zambo‘rug‘lar tomonidan sodir etiladigan kasalliklarni
ko‘proq uchrashi, qishda karp turdagi baliqlarda uyquga ketishi (avitaminoz),
yoki krasnuxa kasalliklarini ko‘proq uchrashi kuzatiladi.Har bir
gipovitaminoz kasalligi o‘ziga xos klinik belgilar bilan kechadi.
Gipovitaminoz A kasalligida (retinolning yo‘qligi yoki etishmasligi
natijasida) baliqlarda yuqorida ko‘rsatilgan belgilardan tashqari, ko‘zning
shox pardasining xiralashuvi, ko‘z to‘qimasida qon qo‘yilish, ekzoftalmiya,
suyak to‘qimasining noto‘g‘ri o‘sishi, shakllanishi, jabra qanotlarining
shaklsizlanishi, teri pigmentining yo‘qolishi va teri qatlamining o‘zgarishi,
jigar va taloqning izdan chiqishi va nobud bo‘lish bilan xarakterlanadi. Qorin
bo‘shlig‘ida ekssudat yig‘iladi va ko‘zini parda qoplaydi.
Vitamin etishmasligida esa qonda leykotsit va yosh eritrotsitlarning
ko‘payishi, jabra qapqoqchasining o‘smay qolishi, organizmda kalsiy,
magniy va temir moddasining etishmasligi kuzatiladi. Ushbu

gipovitaminozda baliqning tana og‘irligi va organizmdagi mod d a almashinuv
jarayoni juda sekinlik bilan tiklanadi.
Gipovitaminoz A va V larning aralash formasida organizmda
gemoglobin mikdori kamayadi, eritrotsit soni kamayadi, monotsit va
polimorfo‘zakli agranulotsitlar soni ko‘payadi, jigarda deformatsiya va
yog‘ning t o‘ planishi kuzatiladi, oqsil tarkibida ko‘pgina aminoqislotalarning
mikdori kamayib , ularning nisbatlari o‘zgaradi.
V guruhidagi vitaminlar etishmasligi oqibatida turli xil ko‘rinishdagi
nerv sistemasining b u zilishi, ovqat emaslik holatlari kuzatiladi.
Diagnoz . Gipovitaminoz kasalliklarida aniq diagnoz qo‘yish juda ham
mushkil, chunki ularning klinik belgilari bir-biriga juda o‘xshash, sh uning
uchun ham ozuqani sifat ko‘rsatkichi b o‘ yicha, ozuqa ratsionining analiz
qilish, klinik belgilar va patanatomik o‘zgarishlar asosida diagnoz qo‘yiladi.
Ayrim yuqumli kasalliklardan farq qilish kerak .
Oldini olish va qarshi k u rashish tadbirlari.
Gipovitaminozlarning oldini olishda universal vosita - bu baliqlarning
ratsioniga tirik tabiiy vitaminga boy ozuqalarni kiritish bilan amalga
oshiriladi. Baliqchilik tarmo g‘ini intensi fikatsiyalashda bunday imkoniyatlar
chegaranganligi sababli , ularning ozuqasiga turli xil vitaminli qo‘shimchalar,
premikslar, drojlar, baliq moyi, k o‘k massa, hayvonlarning jigari, q ur u q s u t
va boshqalar kiritiladi. Baliqlarni sun’iy ozik lantirishda gipovitaminozlarning
oldini olishda ularning ratsioni tarkibi, t o‘ yimligi va biologik aktiv moddalar
bilan balanslangan bo‘lishi kerak. Karp turdagi baliqlarda vitaminlarning
mikdori kunlik extiyoji 1 kg ozuqa h isobida q u yidagicha , mg h isobida:
vitamin A 20-2000 IE, tiamin -0,15 mg, riboflavin 0,2-10 mg, inozitol 200-
300 mg, vitamin S-20 mg, vitamin e 70-100 mg.
Zaharlanishlar.

1. Zahar – bu yot-begona modda (ksenobiotik) bo‘lib, organizmning
turli strukturalari bilan o‘zaro aloqaga kirib, uning hayotiy faoliyatini izdan
chiqaradi va ma’lum sharoitda kasallik holatiga, zaharlanishiga olib keladi.
Zahar (toksin) – bu organizmning hayotiy faoliyatini izdan chiqarish
(zaharlanish) qobiliyatiga ega bo‘lgan ximiyaviy modda bo‘lib hisoblanadi.
Gidrobiontlar uchun qo‘yidagi za h arlanish darajalari mavjud.
1. O‘lim k onsentratsiyasi (dozasi) – bunda o‘tkir yoki sur u n k ali
za h arlanishda hayvonlarning h ammasi ( SK
100 ) yoki yarmi ( SK
50 ) nobud
b o‘ ladi.
2. Za h arli (toksi k ) konsentratsiyasi – organizm tomondan za h arning
maksimal k onsentratsiyasini qabul qilib ( SK
0 ) kasallikning klinik belgilari
ya qq ol namoyon bo‘lsada, ammo o‘lim kuzatilmaydi.
3. CHegaraviy (porogovie) k onsentratsiyasi - za h arli moddaning minimal
k onsentratsiyasi bo‘lib, organizmda ishonchli patologik o‘zgarishni sodir
etadi, buni sezgirli tekshirish usullarida aniqlash mumkin.
4. Ruxsat etiladigan k onsentratsiyasi (PDK)- bu baliqchilik suv havzalarida
za h arli moddalarning ruxsat etiladigan k onsentratsiyasi b o‘ lib, bunda suv
havzalarning rejimiga, baliqlarning va boshqa gidrobiontlar ning hayotiga
salbiy ta’sir etmaydi va suv havzalarda toksin moddalarning t o‘ planib qolish
xavfiga ega emas.
Zaharlanishning kechishi va davomiyligiga qarab o‘tkir, yarim o‘tkir va
surunkali oqimlari bo‘ladi.
Kasallikning o‘tkir oqimi baliqlarning organizmida juda ko‘p mikdorda
zaharli moddalar tushadi, kasallikning klinikasi yaqqol rivojlanib, namoyon
bo‘lib, 3-7 kun ichida baliqlarning ommaviy ravishda nobud bo‘lishi yoki
sog‘ayishi kuzatiladi.

YArim o‘tkir oqimi sekinlik bilan rivojlanadi. Klinik belgilar o‘rtacha
holatda (mu’tadil) namoyon bo‘lib, baliqlarning 10-30 kun ichida asta-
sekinlik bilan nobud bo‘lishi kuzatiladi.
Surunkali oqimda esa organizmga zaharli moddalarni bir necha marotaba
asta-sekinlik bilan tushadi, o‘zoq muddat davomida (oylar) baliqlarni nobud
bo‘lishiga olib keladi, stress (qo‘zg‘alish) holatiga tushib qolsa, kasallik
avjiga chiqib, baliqlarni ommaviy nobud bo‘lishi kuzatiladi.
Tabiiy suv havzalardagi zaharlanishlarni O.N. Krыlov (1980) 3 guruhga
bo‘linadi.
1. Tabiiy zaharlanish. CHuchuk suv bilan dengiz (sho‘r) suvlarni
chegarasida, chuchuk suvlarni sho‘rlanib qolishi va suvlarni chuchuk suvda
qo‘shilib qolishi natijasida yuz beradi.
2. Ko‘k-yashil suv o‘tlarning zaharlari ta’siridagi zaharlanishlar. Bunda
ko‘k-yashil suv o‘tlarining nobud bo‘lishi oqibatida kislorod kamayib, zaharli
moddalar hosil bo‘ladi.
3. Kelib chiqishi antropogen bo‘lgan ximiyaviy moddalar bilan
zaharlanishlar. Bunda suv havzalarga sanoat chiqindilari bilan sistematik
ravishda ifloslanish oqibatida kelib chiqadi.
Ko‘lmak, tashlandiq, yig‘ilib qolgan suvlarning kelib chiqishi,
paydo bo‘lishiga qarab 3 ta guruhga bo‘linadi.
1. S anoat chi q indilaridan hosil bo‘lgan.
2. Komm u nal xo‘jalik.
3. Qishloq xo‘jalik.
Hamda yuzaki ko‘lmak suv maydonlaridan yi g‘ ilgan suv havzalari.
E.A. Veselova (1971)ning klassifikatsiyasi b o‘ yicha oqmas (ko‘lmak) suvlar
2 ta kategoriyaga bo‘linadi: neorganik (neorganik komponentlar ko‘pchilikni
tashkil qiladi) va organik ( organik komponentlar ko‘pchilikni tashkil
qiladi). Bu kategoriyalarning h ar biri qo‘yidagi 2 ta gur o‘ hga bo‘linadi.

1. M axsus toksi k xususiyatga ega bo‘lmagan oqmas suvlar.
2. Maxsus za h arli xususiyatga ega bo‘lgan suvlar.
Pestitsidlar o‘zining ishlab chi q arish–amaliyotga q o‘llanishiga ,
vazifasiga qarab qo‘yidagi gur o‘ hlarga bo‘linadi.
1. Akaratsidlar – o‘simliklarga za h arli ta’sir etuvchi, kanalarga qarshi
vosita.
2. Algitsidlar – suv havzalaridagi ko‘k-yashil suv o‘tlari va boshqa begona
o‘tlarga qarshi vositalar.
3. Attraktantlar – h ashorotlarni o‘ziga cha q iruvchi, chorlovchi moddalar.
4. Gerbitsidlar – begona, yovvoyi o‘tlarga qarshi vositalar.
5. Desikant va defoliantlar – o‘simliklarni q ur itish va barglarini tushiruvchi
vositalar.
6. Insektitsidlar – zararkunanda h ashoratlarga qarshi vositalar.
7. Zootsidlar – kemiruvchilarga qarshi vositalar.
8. Larvotsidlar – h ashoratlarning lichinkalariga qarshi vositalar.
9. Mollyuskotsidlar – mollyuskalarga qarshi vositalar.
10. Repellentlar – h ashoratlarni q o‘r qituvchi vositalar.
11. F u ngitsidlar – zamb o‘ rug‘larga qarshi vosita.
Pestitsidlar suvdagi chidamliligiga (95% gacha parchalanishi) qarab
q uydagi gur o‘ hlarga bo‘linadi.
1. Kam bar qa rorli – 10 so‘tkagacha (kungach a .
2. M o‘ ‘tadil – 11-60 kungacha
3. O‘ rtacha – 2-3 oygacha
4. YUqori – 3-6 oygacha
5. Juda yuqori – 6 oydan 1 yilgacha
6. O‘ta yuqori bar q arorlik – 1 yildan ko‘p.
Material kumulyasiya (t o‘ planishi) xususiyatiga qarab (L.A. Lesnikov va
K.K. Vroginskiy, 1974) qu ydagilarga bo‘linadi:

1. O‘ ta yuqori kumulyasiya xususiyatiga ega bo‘lgan moddalar – t o‘ planib
qolish koeffitsenti ( K
N ) – 1000 va undan yuqori.
2. YUqori kumulyasiya xususiyatiga ega moddalar K
N – 201-100 0 .
3. O‘rta kumulyasiya xususiyatga ega - K
N 51-200.
4. Kam kumulyasiya xususiyatga ega – moddalar - K
N – 50 gacha.
Baliq va suvdagi organizmlarga o‘tkir za h arli darajasidagi toksin
moddalar qo‘yidagi guruhga bo‘linadi.
O‘ziga xos toksi k ta’sir – SK
50 – 0,5 mg/l
YUqori toksi k ta’sir - SK
50 – 0,5 dan 5,0 mg/l
O‘rta toksi k ta’sir - SK
50 – 5,0 dan 50,0 mg/l
Kuchsiz za h arli ta’sir - SK
50 – 50,0-500,0 mg/l
Juda kuchsiz ta’sir - SK
50 – 500 mg/l dan yu q ori
Neorganik birikmalar toksikologiyasi. Kislotalar (xlorid, sulfat,
azot bor kislotalari) – Bular eng ko‘p tarqalgan ifloslantiruvchi moddalar
bo‘lib, metallni qayta ishlash, mashina ishlab chiquvchi, azotli, sulfat va
sellyuloza – qog‘oz ishlab chiquvchi korxonalarning chiqindi suvlari orqali
kelib qo‘shiladi. Ular suv havzalarining gidroximiyaviy rejimi va suvning rN
muhitini o‘zgartiradi.
Za h arli (toksi k ) ta’siri. Kislotalar baliq organizmiga 2 xil ta’sir etadi.
Bir tomondan suvning rN muhitini pasayishiga olib kelsa, ikkinchi tomondan
anion va dissotsiyalanmagan kislotalar molek u lasini maxsus za h arli ta’siridan
iborat. Kislotalarning ta’sirida baliqlarda «kislotali kasallik» deb nom olgan
kasallik rivojlanadi.
Baliqlarni suvning rN muhitini pasayishiga bo‘lgan sezgirlik
darajasining oshib borishiga qarab ularni qo‘yidagi tartib buyicha bo‘lib
chiqish mumkin: karp, lin, щ uka, o k un, daryo foreli. Karp turdagi baliqlar
suvning rN muhiti 4,8-4,3 bo‘lganida nobud bo‘ladi. Qisqichbaqasimonlar va
oddiy organizmlar (protozoolar) rN -3,0-4,0 bo‘lganda o‘ ladi.

Ko‘pchilik gidrobiontlar uchun suvning rN muhitini bardosh beri vchi
pastki chegarasi 5,5-ga teng (E.Amlacher,1972)
Ayrim kislotalarning letal k onsentratsiyasini absolyut a h amiyati
qo‘yidagicha: sulfat kislotasi – 134,0; xlorid kislotasi -159,0, azot kislotasi -
200,0 va bor kislotasi 2500,0 mg/l h isobida.
Borat kislotasi va natriy tetraboratning 1500-2500 mg/l k on -
sentratsiyasi baliq ikrasi va lichinkasini t o‘ li q nobud bo‘lishini ta’minlansa,
1000 mg/l k onsentratsiyada esa baliq ikralari t o‘ li q o‘ lmaydi, lichinkalarning
organlarida morfologik o‘zgarish kuzatiladi va faqatgina 62,5-500 mg/l
k onsentratsiyada lichinkalarni o‘sish surati pasayadi (G.V.Gurova,1975).
Suvning qattiqligi oshishi bilan kislotalarning toksi k (za h arliligi) ta’siri
pasayadi.
S imptom va patomorfologik o‘zgarishlar. Kislotalar yuqori
konsentratsiyada baliqlarga asosan mahalliy ta’sir ko‘rsatadi, kam miqdorda
esa qonga rezorbsiyalanib (o‘tib) umumiy ta’sir etadi.
Suvning rN muhitini toksik ahamiyatlisida baliqlar so‘lg‘in holatda
(so‘lib qolgan), aylanma yoki to‘lqinsimon (zarb) harakat qiladi, suvdan
o‘zini otadi, diagonal holatni egallaydi, o‘zini yonboshiga tashlaydi, nafas
olishi keskin susaygan. Teri va jabrasi oq-suv rangidagi shilimshiq modda
bilan qalin qoplangan, shilimshiq moddaning kuchli ajralishi kuzatilmaydi.
Qorin devorida manbaali qon qo‘yilgan bo‘ladi.
O‘lgan baliqlarda jabra qopqoqchasi zich yopishgan, teri qatlami va
jabra bo‘lmalari oq yorma (krupa) parda bilan qoplangan bo‘lib unda qo‘n-
g‘ir tusdagi qonni ko‘rish mumkin. Gistologik tekshiruvda shilliq
hujayralarning gipertrofiyasi, distrofiyasi va respirator epiteliyasining keng
qamrovli nekrozi, hamda terining epidermis qatlamining manbaali
birlashishi kuzatiladi.

Kislotalarni qonga o‘tishi oqibatida eritrotsitlarni gemoliz va
gemagglyutinatsiyasi, fibrin moddasining qotishi bilan kechuvchi atsidoz
holati rivojlanadi.
Diagnoz zaharlanishning simptomlari va suvning rN muhitini aniqlash
orqali qo‘yiladi. Zararlanishning erta (boshida) shilimshiq modda kislotali
reaksiyani o‘ziga saqlaydi, buni lakmus qog‘ozi bilan aniqlash mumkin.
Namuna joyida yoki bir so‘tka ichida laboratoriyaga
jo‘natib tekshiriladi.
Profilaktikasi. Suvning rN muhitini oshirish uchun suvga so‘n-
dirilmagan ohak solinadi.
Organik birikmalardan zaharlanishlar. Karbonat kislotasi. Barcha tabiiy
suvlarda karbonat kislotasi 3-xil shaklda: erkin (eritilgan) gidro k arbonat va
karbonat ionlari shaklida uchrab, ular ma’lum nisbatda bo‘ladi. Ifloslangan
suvlarda karbon kislotasi mikdorini keskin oshishi CO2 shaklining
muvozanati buziladi.
Bunday holatda ular baliq va boshqa gidrobiontlarga toksi k ta’sir
ko‘rsatadi. Suvning organik moddalar bilan ifloslanishining bevosita
ko‘rsatkichi - bu suvda erkin karbonat kislotasining tez-tez o‘zgarib turishi
(be q arorligi) holati sabab bo‘ladi.
Za h arli (toksi k ) ta’siri. Karbonat kislotasining ko‘pchilik chuchuk suv
baliqlariga za h arli k onsentratsiyasi 40 mgdan to 120 ml/l-gacha. Karbonat
kislotasining 30 mg/l- k onsentratsiyasi da nafas olishi buziladi, o‘sish surati
sekinlashadi, ozuqani qabul qilishi susayadi, tashqi muhit ning turli xil
noqulay o m i l larning ta’siriga va kasallik qo‘zg‘atuvchilarning ta’siriga
chidamliligi pasayadi.
Forel, plotva, o k un, ersh turdagi baliqlar karbonat kislotasining
me’yordan ortib ketishiga ancha sezgir.

Baliqlarda karbonat kislotasining nafaqat absolyut mikdori mu h im,
balkim kislorod va karbonat kislotasining to‘g‘ri nisbatlarda bo‘lishi ham
ka t ta a h xamiyatga ega. Bu nisbatlar qancha past bo‘lsa, suv muhiti sharoiti
ham sh u nchalik yomonlashadi. Karp turdagi baliqlar uchun ushbu nisbatni
0,02 ko‘rsatkichga yaqinlashuvi h alo k atli hisoblanadi.
Simptom va patomorfologik o‘zgarishlari. Erkin karbonat
kislotasining za h arli k onsentratsiyasi baliqlarga bezovtalanish, harakat
koordinatsiyasini b u zilishi sezuvchanligining yo‘qolishini keltirib chiqaradi.
Nafas olish ritmi tezlashadi. Baliqlarni toza suvga o‘tkazilganida ular tezda
o‘ziga keladi. Za h arlanish oqibatida o‘lgan baliqlarning jabra q op q oqchasi
qattiq yopishgan , asfeksiyada esa aksincha, ular kat t a ochilgan holatda
bo‘ladi.
Diagnoz za h arlanishning klinik belgilari va suvda karbonat kislotasi
mikdorini aniqlash asosida qo‘yiladi.
Profilaktikasi Suv havzalarini organik moddalar bilan ifloslanishini
oldini olish, suvning gullashiga yo‘l qo‘ ymaslik, hovuzlarda baliqlarni
o‘ stirish me’yoriga rioya qilish, davriy ravishda karbonat kislotasi mikdorini
nazorat qilish.
Asalaridarning zaharlanishlari. Padov toksikozi - bu asalarilarning
yu q umsiz kasalligi bo‘lib, asalari va ularning lichinkalarini pad bilan
zaharlanishi oqibatida kelib chiqadi.
Kasallik sabablari. Ari va ularning lichinkalari pad yoki padli asal
bilan zaharlanishi oqibatida nobud bo‘ladi. Padov toksikozida yozda padlarni
yig‘ish vaqtida kamroq va qishda ari oilalarni padli asal bilan
oziqlantirilganda ko‘proq o‘lim sodir bo‘ladi.
Pad – bu elimsimon shirin suyuqlik bo‘lib, uning ikki turi: hayvonot
va o‘simliklar dunyosidan kelib chiqqan turlari mavjud.

O‘simlik dunyosidan kelib chiqqan padlarni ko‘pincha asalli shudring deb
ham atashadi, ular o‘simlik sharbati bo‘lib, o‘simlik va ninabargli
daraxtlarning barglarida to‘planadi. O‘simlik dunyosidan kelib chiqqan
padlar arilar uchun unchalik xavfli emas.
Hayvonot dunyosidan kelib chiqqan padlar esa quyoshli kunning
o‘rtalarida daraxt barglarida paydo bo‘ladi. YOmg‘irli va sovuq havo esa
shiralarni rivojlanishi va padlarni ajralib chiqishini to‘xtatadi, yomg‘ir esa
o‘simlik barglarini padlardan yuvib yuboradi.
Quruq issiq kunlarda esa shiralarni ajralib chiqishi kuchayadi. Bu
bahor, yoz va kuz fasllarida namoyon bo‘lishi mumkin. SHuning uchun ham
shira ajratuvchi o‘simliklarning butun vegetatsiya davrida padlarni ajralib
chiqishini kuzatish mumkin. O‘simliklardagi shiralarda ko‘pincha
mikroorganizmlar rivojlanib, padlarning toksik ta’sirini kuchaytiradi.
Padlarni ko‘pgina ninabargli daraxtlar (archa, qarag‘ay, pixta) va bargli
o‘simliklar (tol, terak, qayrag‘och, zarang, osina, yasen, ryabina, arg‘uvon
daraxti, bereza, dub, kashtan, siren, barxat) ajratib chiqadi.
Asalarilar uchun oxirgi beshta daraxtlarning padlari juda ham zaharli
hisoblanadi. Padning zaharliligi uning tarkibida hazmlanmaydigan uglevod
(melizitoza, mannoza, laktozp, eskulin), alkalodilar, glyukozid, saponin,
mineral tuzlar va mikroorganizmlar tomonidan ajratib chiqaradigan
toksinlarga bog‘liqdir.
Kasallikni kechishi. YOzda padlarni yig‘ish davrida ko‘pincha parvoz
qilib yurgan arilar kasallanib 2-3-kunda nobud bo‘ladi. Bundan tashqari biroz
keyinroq padli toksikoz bilan ona arilar va lichinkalar ham kasallanishi
mumkin. Qishda, ayniqsa qishning ikkinchi yarmida kasallik sekin
rivojlanadi va arilarning ich o‘tishi bilan xarakterlanadi.
Kasallikka qarshi kurashish. YOzda kasallangan ari oilalarini 1-1,5
litr 50%-li shakar qiyomi bilan, qishda kasallangan ari oilalarini esa guldan

olingan asal yoki suv bilan biroz ho‘llangan shakar-rafinad bilan
oziqlantiriladi. Qishlovchi arixonalarda haroratni -1 darajagacha tushiriladi,
oilalarni kasallikdan tozalash maqsadida arilarni ertaroq majburiy uchib
aylanib kelishga chiqariladi va yangi kamaytirilgan uyachalarga o‘tkaziladi,
sifatli oziqalar isitilgan joy bilan ta’minlanadi.
Qishki arixonalardan ari oilalarini ertaroq chiqarish ham yaxshi natija
beradi. Arixonalarni chiqarishni shamol esmayotgan, quyoshli kunlarga
amalga oshiriladi. SHu bilan bir vaqtning o‘zida tezlik bilan ko‘rikdan
o‘tkaziladi, kerakli holatlarda yordam beriladi.
Nektarli toksiko z – bu ishchi arilarning yuqumsiz kasalligi bo‘lib,
zaharli nektarlarni yig‘ishda kelib chiqadi.
Kasallikning sabablari. Asal arilar gullardan shira (nektar) olinayotgan
paytda ba’zan zaharli o‘simliklarning shirasini ham qabul qilib olishadi.
Zaharli nektar quyidagi asal beruvchi o‘simliklar tomonidan ajratib chiqaradi:
yapon soforasi (Sophora japonica), bagulnik (Ledum palustre), turli xil lolalar
(Corona imperialis), (Aconitum septentrionale, A. Excelsum), (Senecio
sagittatus), (Delfinium), (Euphorbia marginata), (Veratrium album,
V.nigrum), (Thymus serpyllum), Aesculus hippocastanum), (Andromeda
japonica, A. Polifolia, A.calycula (Paris quardi). YUqorida ko‘rsatilgan
o‘simliklarning ayrim turlarining asallari odamlar uchun ham xavfli
hisoblanadi. Ularning zaharlik darajasi ildizida, poyasida, barglarida va
nektarida mavjud alkaloid, glyukozidlar va saponinlarning miqdoriga
bog‘liqdir. Zaharli moddalar arining ichak devorlari orqali gemolimfasiga
so‘rilib, xuddi mastga o‘xshash zaharlanishni keltirib chiqaradi. Zaharlanish
ko‘pincha qisqa muddatli bo‘lib, arilarni sog‘ayishi bilan yakun topadi.
Kasallikni kechishi. Odatda zaharli nektarning ajralishi yoqimsiz ob-
havodan so‘ng kuzatiladi. Kasallikni kechishi ko‘pincha o‘tkir, va kamdan-
kam holatlarda surunkali oqimda sekinlik bilan rivojlanadi. Kasallikni o‘tkir

oqimida ishchi-yig‘uvchi arilar kasallanib, nektarni asalari uyasiga olib
kelishga ulgurmasdan turib nobud bo‘ladi. Bunday vaqtda kam miqdordagi
arilar nobud bo‘ladi, ari oilasi unchalik katta talofat ko‘rmaydi.
Kasallikni surunkali-sekinlik bilan rivojlanishida ishchi arilar yig‘gan
nektarlarini ari uyasiga olib kelishadi va qolgan ishchi arilarga nektarning
joyi qaerdaligini xabar berishadi. SHunda ushbu asal beruvchi o‘simlik
nektariga qolgan ishchi arilar ham uchib kelib zaharli nektarni yig‘ib ari
uyasiga etkazishadi. Natijada yig‘ilgan zaharli asal arixona ichidagi arilar va
nasllarning zaharlanishi uchun manbaga aylanadi. Biroq, bunda ko‘pincha
ishchi – nektar yig‘uvchi arilar kasallanadi.
Kasallik may oyining oxiri yoki iyun oyining boshlarida paydo bo‘lib,
15-25 kungacha davom etadi. Kasallikni rivojlanishida asal beruvchi
o‘simliklarga salbiy ta’sir etuvchi havoning sovushi, yomg‘irli kunlar,
qurg‘oqchilik va shunga o‘xshash kabi omillar yordam beradi. YAxshi asal
beruvchi o‘simliklarning paydo bo‘lishi bilan arilar zaharli o‘simlik gullariga
bormay qo‘yadi va kasallik o‘z-o‘zidan to‘xtaydi.
Kasallikka qarshi kurashish maqsadida arilarni 30-50%-li shakar
qiyomi bilan oziqlantiriladi, ertasi kuni kasallik yo‘qoladi, to‘xtaydi. Bundan
tashqari arilarni zaharli bo‘lmagan o‘simliklarga o‘rgatish (dressirovka qilish)
ham yaxshi samara beradi.
Zaharlangan arilarning bir qismini saqlab qolish maqsadida (agarda
juda ham ko‘p miqdorda zaharlangan bo‘lsa) arixona atrofidan yig‘ib olib,
bo‘sh ari uyachalariga yupqa qilib yoyib chiqiladi va issiq joyga saqlanadi.
Harorat +20-25 darajada arilar tezda o‘z holatiga qaytib quvvati tiklanadi.
Tuzli toksikoz – bu asalarilarning yuqumsiz kasalligi bo‘lib, osh tuzini
kam yoki ko‘proq iste’mol qilishi natijasida oqibatida kelib chiqadi.
Kasallik sabablari. Tuzli toksikoz ari organizmiga oziqa yoki suv
orqali juda ham ko‘p miqdorda mineral tuzlarning kirib qolishi natijasida ro‘y

beradi. Arilarga mineral tuzlar qo‘shilgan shakar chiqindilari bilan
oziqlantirilganda, 0,5%-dan ko‘p miqdorda osh tuzi saqlanadigan suv
berilganda yoki tarkibida mineral moddalar saqlanadigan suvlarni berish
uchun tayyorlanayotganda zaharlanish kuzatiladi. Oziqadan 2% va undan
yuqori miqdorda osh tuzi yoki boshqa mineral tuzlar mavjud bo‘lsa,
arilarning zaharlanishi va o‘limi kuzatiladi.
Kasallikni kechishi. Kasallik kuz, qish va bahorda arilarni shakar
siropi, asal yoki yuqori konsentratsiyada mineral tuzlari mavjud suvlar
berilganida kelib chiqadi.
Kasallikni klinik belgilari. Dastlab arilarda qo‘zg‘alish kuzatiladi,
arixonalarda shovqin ko‘tariladi, arilar uyasi bo‘ylab o‘rmalab yuradi,
ko‘pchiligi uyasidan o‘rmalab chiqa boshlaydi. Keyinchalik esa ular ezilgan,
so‘lg‘in holatga tushadi, uchish qobiliyati yo‘qoladi, arilarning ichi ketadi.
Agarda zaharlanish qishda kuzatilsa, unda ularning qishki to‘dasi buziladi.
Asosan ishchi arilar kasallanadi.
Diagnoz va differensial diagnoz. Kasallikka diagnoz arilarga
berilayotgan oziqa va suvni kimyoviy usulda tekshirib, undagi tuz miqdorini
aniqlash asosida qo‘yiladi.
Tuzli toksikoz kasalligini infektsion va invazion kasalliklaridan
farqlash kerak.
Kasallikni oldini olish. Arilarga berilayotgan oziqa va suv tarkibida
mineral tuzlar konsentratsiyasini me’yorda saqlab turish maqsadga
muvofiqdir.
Kasallikka qarshi kurashishd a berilayotgan oziqani toza shakar
sharbati yoki sifatli asal bilan almashtiriladi.

Asosiy adabiyotlar:
1. Gerasimchik V,A., E.F. Sadovnikova ”Bolezni r i b i pchel” uchebnoe
posobie, Minsk, 2017 god
2. Osetrov V.S. (pod redaksiey) «Bolezni rib». Spravochnik, Moskva VO
Agropromizdat, 1989.
3 . Poltev I., Neshataeva E .V.// Bolezni vrediteli pchel. Moskva, Kolos, 1977
god
4. Haqberdiev P.S., Tursunqulov A.R. «Baliqlarning yuqumli va
yuqumsiz kasalliklari». O‘quv qo‘llanma. Samarqand, 2010 yil.
5. Haqberdiev P.S. va boshqalar/ «Baliqchilik va baliq kasalliklari»,
Samarkand, 2008.
6. Haqberdiev P.S., Qurbonov F.I., Qarshiyeva V.SH. «Baliq va asalari
kasalliklari» O‘quv qullanma. Toshkent, 2016 y.

Baliq va asalaridarning gipovitaminoz kasalliklari va Zaharlanishlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish