Baliq va asalarilarning zararkunandalari va dushmanlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	30.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Baliq va asalarilarning zararkunandalari va dushmanlari

Купить

Baliq va asalarilarning zararkunandalari va dushmanlari.
R e j a:
1. Baliqlarning dushmanlari
2. Asalariarning zararkunandalari.

Baliq dushmanlari. Baliqchilik xo‘jaliklarida va tabiiy suv
havzalarida baliqlarning bosh sonini saqlash uchun ularning dushmanlari va
konkurentlari bilan muntazam ravishda kurash olib borilishi zarurdir. Suv
havzalarida baliqlarning zaxirasiga ziyon keltiruvchi ko‘plab hayvonlar turi
uchraydi. Ularning ayrimlari baliqlar bilan oziqlansa, ayrimlari esa baliqlar
oziqlanadigan oziqalar bilan oziqlanadi, uchinchilari esa yuqumli kasallik
qo‘zg‘atuvchilarining manbalari va hokazo.
Baliq dushmanlari orasida sut emiruvchilarning katta guro‘hi mavjud.
Bular – er qazuvchi jonivorlar – kutora, vыxuxol, suvsar, norka, ondatra, suv
kalamushlari va boshqalar, qaysikim baliqlarga hujum qiladi. Masalan ,
norka, suvsar, ondatra katta hovuzlar, daryo, ko‘l va suv omborlarning
qirg‘oqlari va sohillarida makon qurib olgach, baliqlar bilan oziqlanadilar,
baliqlar urug‘ (ikrA. qo‘yilgan joylarda bo‘lishi xavflidir.
Kutoralar naslchilik xo‘jaliklari va baliqchilik zavodlariga, ayniqsa
yosh baliqlarni o‘stiruvchi xo‘jaliklariga katta ziyon etkazadi, chunki ular
yosh baliqlarni is’temol qilib, kattalariga hujum qilishadi va ularning bosh
miyasi va ko‘zlarini eb yuborishadi.
Suv kalamushi, ondatra va suvsarlarning hayoti suv havzalari bilan
chanbarchas bog‘liqligi tufayli boshqa oziqalar qatoriga baliqlarni ham
is’temol qilishadi. Ondatra nafaqat baliqlarni yo‘q qiladi, balki o‘z uyalarni
kovlashi tufayli gidroqurilmalarning izdan chiqishiga, suv havzalaridan
suvning oqizib ketishiga sabab bo‘ladi. Ayniqsa, bu qishda ham ishlatuvchi
hovuzlar uchun juda xavfli, chunki to‘satdan yoki suvni ko‘zga
ko‘rinmaydigan, sezilmaydigan darajada oqib ketishi oqibatida katta
mikdordagi baliqlarni nobud bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
Ushbu hayvonlarning negativ-salbiy ta’sirlarini yo‘qotish unchalik
murakkab emas. Buningg uchun maxsus ovlaydigan, ushlaydigan asboblar,

qopqonlarni qo‘yib, ularni ushlab, yo‘qotiladi, terisini esa tayyoerlov
tashkilotlariga topshiriladi.
Baliq dushmanlarining katta guro‘hini go‘shtxo‘r parrandalar tashkil
qiladi. Bular: pelikan, baklan, saplya, chayka, gagar, hamda o‘rdak, daryo
burgutlari va boshqalar. Bulardan eng xavflisi pelikan va baklanlardir. Bu
katta xajmdagi parrandalar faqat baliqlar bilan oziqlanishi oqibatida katta
miqdordagi baliqlarni yo‘q qilishi mumkin, masalan, har bir yoshi katta
pelikan yoki baklan kuniga 2-4 kg baliq is’temol qiladi. SHuning uchun ham
baliqlarni ko‘paytiruvchi, o‘stiruvchi xo‘jaliklarida bunday parrandalarning
bo‘lishi noma’quldir. Ular qirg‘oqlardagi qalin kamishzorlarda uya qurishadi.
Gagar va pogankalar esa faqatgina baliqlar bilan oziqlanadilar. Qaysi
hududda ular ko‘p sonda (mikdordA. uchrasalar, baliqchilik xo‘jaliklari
uchun ular tomonidan keltirayotgan zarar ham shunchalik yuqori bo‘ladi.
Ayniqsa, pogankalarni baliq o‘stiruvchi xo‘jaliklarning hududida
joylashishiga, uya qurishiga yo‘l qo‘ymaslik zarur, chunki ular o‘sayotgan
yosh baliqlarga katta ziyon etkazilishi mumkin.
O‘rdaklarning baliqchilik xo‘jaliklardagi ahamiyati ham negativ
(zararli) va ham pozitiv (foydali) bo‘lishi mumkin. Ularning baliq o‘stiruvchi
hovuzlarda bo‘lishiga ruxsat etilmaydi, chunki ular yosh baliqlarni is’temol
qilishadi, lekin boshqa suv havzalarida ular foyda keltiradi, bu erda ular
ryaskalarni, chirigan baliqlarni zararkunanda hasharotlarni is’temol qilishadi,
hamda hovuzlarni ug‘it bilan boyishadi.Biroq ularning zichligi jihatdan bir
gektar maydondagi bosh sonini tartibga solib turish maqsadga muvofikdir, 1
ga maydonga 200 bosh o‘rdak bo‘lishi kerak, agarda ortib ketsa, suv
havzalarining haddan tashqari ifloslanishi oqibatida baliqlarda bronxiomikoz
va bronxionekrozlarni kelib chiqishiga sabab bo‘ladi, bu esa odamlar uchun
o‘ta xavfli hisoblangan salmonella guro‘higa mansub mikroorganizmlarning
rivojlanishiga, ko‘payishiga olib keladi.

Baliqlar uchun daryo burguti, skopa va oq-dumli burgutlar juda ham
xavfli dushmanlaridir. Ular katta bo‘lmagan daryo, ko‘llarning qirg‘oqlardagi
baland tepaliklarda, daraxtlarning uchlarida uya qurishadi, katta xajmdagi
baliqlar bilan oziqlanadi va har bir qush juda ko‘p mikdordagi baliqlarni
yo‘qotishi mumkin. Baliqlarga boshqa parrandalar ham (kalxot, qora qarg‘a,
lun, zimorodkA., ayniqsa ularga oziqa etishmagan paytda hujum qilishadi.
Baliq zaxiralariga ayrim tuproq, sut emizuvchi va suvdagi umurtqasiz
yirtqich hayvonlar ham hujum qilishlari mumkin. Baliq o‘stiruvchi
xo‘jaliklarda baliq ikrasini is’temol qiluvchi baqalar va endigina hosil
bo‘lgan baliq lichinkalarni yo‘q qiluvchi qalqon (to‘liqlar)dir.
Baliqlarga tipratikonlar ham katta ziyon etkizishadi. 6 ming
tipraotikonlarning oshqozonini tekshiruvdan o‘tkazilganda, unda 8 ming kg
baliq borligi aniqlangan.
Parrandalar tomonidan keltirayotgan zararlarni yo‘qotish, oldini olish
maqsadida, parrandalarni suv havzalaridan uchirib yuborish, suv havzalari
atrofida, yaqinida in, uya qurishlariga yo‘l qo‘ymaslik chora-tadbirlarni
ko‘rish zarur. Ko‘pchilik evropa va Amerika davlatlarning baliqchilik
havzalarida karbidli avtomatik pushkalar ishlatiladi, qaysikim o‘zining o‘q
tovushi bilan qo‘riqlayotgan suv havzalaridagi parrandalarni qo‘rqitadi.
Qushlar galasini vayron qilish natijasida ularni boshqa joylarga, makonlarga
ko‘chib ketishiga erishish mumkin. Bundan tashqari, suv havzalar
qirg‘og‘idagi o‘simliklarni yo‘qotish, qurigan o‘tlarni yoqib tashlash va
boshqa usullar bilan amalga oshiriladi. Kichik hovuzlardagi baliqlarni esa
ularni ustiga to‘r yopish bilan muhofaza qilish mumkin.
Asalari zararkunandalari. Asalari zarakunandalari – bular ayrim
hayvon turlari bo‘lib, arilar hisobidan oziqlanib, ularga kattta ziyon etkazadi.
Bularga ayrim turdagi hasharotlar, kanalar, kemiruvchilar va parrandalar

kiradi. Asalari zararkunandalarini ikki guro‘hga: asalari parazitlari va
yirtqichlariga bo‘lish mumkin.
Asalari parazitlari asalari oilasida yashab, ari oilasi hisobidan
oziqlanadi.
Asalari yirtqichlari esa ari uyasida yashamaydi, biroq arixonalarga
hujum qilib, asal yoki ishchi arilarni (uchib yurgan arilarni) o‘g‘irlaydi.
3. Asalari parazitlari. Asalari parazitlariga mum kuyasi, tepaquloq,
ayrim qo‘ng‘izlar, kanalar va sichqonlar kiradi. Bularning barchasi doimiy
ravishda yoki uzoq muddat davomida arixonalarga yashab, mum, perga, asal,
ari uyasi va ramkalarni isituvchi materiallar – yog‘ochlar, taxtalar bilan
hamda o‘lgan ari va ularning lichinkalari bilan oziqlanadi.
Kattta mum kuyasi. Mum kuyasiga kechasi uchadigan kapalaklar,
gusenitsalar kirib, ular mum bilan oziqlanadi. Kuyalarning ikki xili: kichik
katta kuyalar mavjud.
Katta mum kuyasi (kapalak, klochen, Galleria mellonella) – bu uzunligi
20 mm keladigan kechki kapalaklar, qanotlarini yoyilganida 30-35 mm gacha
etadi. Oldingi qanotlari kulrang-ko‘kimtir va sariq-qo‘ng‘ir tusda, orqangi
qanotlari esa oxirgi uchlari qoraygan och-kulrang tusda bo‘ladi.
Kapalaklarning boshida nozik, fasetli ko‘zlari mavjud, 60 ta bo‘g‘inlardan
iborat tez egiluvchan mo‘ylovchalari bor. Og‘iz apparati yaxshi
rivojlanmagan. Erkak kapalaklarni pastki tana qismini biroz bosilganda
kopulyativ organi, urg‘ochilarining esa tuxumdoni chiqib qoladi. Erkaklari
urg‘ochilariga nisbatan biroz kichik (16 mm gacha). Boshchasi yumaloq
shaklda, tinch holatda qanotlarini yoyib,yozib o‘tiradi, urg‘ochilarning boshi
biroz cho‘zilgan va uzunchoq shaklda, tinch holatda qanotlarini yig‘ib turadi.
G‘umbak(pilla)dan chiqqan erkak va urg‘ochi kapalaklar bir necha
soatdan so‘ng juftlashadi (qo‘shiladi). 2-3 kun o‘tgach esa urg‘ochi
kapalaklar ari katakchalarining tirqog‘ida, poli va shiftidagi chuqurchalarga

80-100 tagacha tuxum qo‘yadi. So‘ngra urg‘ochi kapalaklar joyini
o‘zgartiradi va u erda ham shuncha miqdorda tuxum qo‘yadi. Urg‘ochi
kapalaklar 26 kungacha yashab, 1500-2000 tagacha tuxum qo‘yadi.
Kuya tuxumlari oina- shishaga o‘xshash bo‘lib, biroz ovalsimon,
uzunligi 0,4 mm gacha bo‘lib, ichida qora tusdagi yadrosi (o‘zagi) mavjud.
Elimlangan ko‘rinishdagi tuxumlar tushamalarda yopishib qoladi. Harorat
30-36 daraja issiqlikda tuxumlar 8-10 kunda, undan past haroratda esa 12
kunda lichinka (gusenitsa) chiqadi. Lichinka loyqasimon-oqish tusda bo‘lib,
boshchasi qo‘ng‘ir tusda, tanasi 13-ta: 3-ta ko‘krak va 10-ta qorin
segmentlardan tashkil topgan. Lichinkalarni 8 juft kalta oyoqchalari bo‘lib,
shundan 3-jufti ko‘krak (bo‘g‘inlardan tuzilgan), 4 juft qorin (soqolchali
ko‘rinishda) va bir juft itarkich bo‘lib, uning uchida ilmoqchasi mavjud.
Lichinkalar g‘umbakka aylanguncha 10 marotaba tullaydi. Lichinkalarning
umumiy rivojlanish muddati 30-34 darajali haroratda ikki oygacha, undan
past haroratda esa 3 oy va undan ham ko‘proq davom etadi.
YOshi katta lichinkalar (gusenitsalar) oziqlanishdan to‘xtab,
asalarilardan himoyalangan joylarga, masalan, kataklarning burchaklarida,
tirqish-yoriqlarida, choklarida kirib olib zich pilla to‘qa-yigira boshlaydi va
g‘umbakka aylanadi. G‘umbaklar ko‘pincha bir-biriga zich joylashgan
bo‘ladi. Dastlab g‘umbaklar oq tusda bo‘ladi, keyinchalik qorayadi va
to‘rtinchi kunda kelib och-qo‘ng‘ir tusga kiradi. G‘umbaklar pilladan
chiqishdan oldin qora-qo‘ng‘ir tusda bo‘ladi. Urg‘ochi g‘umbaklarning
uzunligi 16 mm gacha, erkaklari esa 14 mm-ni tashkil qiladi.
G‘umbaklarning rivojlanishi 14 kunga yaqin davom etadi.
Katta mum kuyasining optimal sharoitda to‘liq rivojlanishi 66- kunni
tashkil qiladi, past haroratda esa bu muddat 3-4-oygacha cho‘zilishi mumkin.
Asalarichilikda kata mum kuyasi tomonidan keltirilayotgan zarar juda
ham katta miqdorni tashkil qiladi.

Kuyalar uchun yagona oziqa bu ari katakchalaridagi miavjud mumlar
va ari lichinkalari va g‘umbaklaridan qolgan xitinli pillalar hisoblanadi. Har
bir kuya lichinkasining (gusenitsasi) to‘liq rivojlanishi uchun 0,4 g gacha
mum iste’mol qilib, 500 taga yaqin uyachalarni ishdan chiqaradi. Ko‘pincha
inlari kengaytirilgan kuchsiz ari oilasi zarar ko‘radi. Agarda ari oilasi kuyalar
bilan kuchli zararlangan bo‘lsa, ari oilasining rivojlanishi orqada qoladi.
Ba’zan esa ari oilasi inlarini tark etishi ham mumkin.
Mum asosan murakkab efir aralashmalari, yuqori molekulali bir atomli
kislota va spiratlardan, hamda erkin spirtlar, kislotalar, uglevodorodlar tashkil
topgan bo‘lib, mum kuyasi uglevodli oziqani oladi, azotli oziqalarni esa ari
katakchalarida lichinkalar va g‘umbaklar tomonidan qoldirilgan xitinli
kuylakchalardan oladi.
Mum kuyasi bir yilda 2-4-ta avlod beradi. Bir juft mum kuyasi bir yil
davomida, agarda har bir urg‘ochi kuyalar 1000 tagacha tuxum qo‘yish sharti
bilan bir yilda uchta avlod bersa, bir milliardgacha nasl berishi mumkin.
Agarda bir bosh gusenitsaning to‘liq rivojlanishi uchun 0,4 g mum talab
qilinsa, unda bir juft kuyalarning bir yillda qo‘yilgan bir milliard lichinkalar
uchun esa 250 t mum talab etilar edi. Kuyalarni bunday jadal ravishda
rivojlanishi va ko‘payishi uchun amalda bir qancha to‘siqlar mavjud.
Past harorat kuyalarning rivojlanishga kuchli to‘sqinliq qiladi. Harorat
+10 daraja iliq bo‘lsa, kuyalarning rivojlanishi to‘xtaydi, sovuq haroratda esa
kuyalar barcha rivojlanish bosqichida nobud bo‘ladi.
Kasallikni oldini olish. Arilar uchun arixonalarda sog‘lom muhitni,
sharoit bo‘sa, arilarning o‘zlari parazitlarga qarshi kurashadilar, ulardan
muhofazalanadilar. Bunday sharoitlarga arixonalarga sog‘lom va kuchli
oilalarni yaratish va ularni zichlashtirilgan yangi ari uyalariga saqlash, etarli
miqdordagi oziqa bilan ta’minlash, arixonalarni isitish va toza saqlashga
e’tibor berilishi kerak.

Ari kataklari va brak qilingan ari uyalari saqlanadagan omborxonalar
toza holda saqlanishi va vaqt-vaqti bilan shamollab turilishi shart.
Omborxonalar uchun yorug‘ quruq xonalar ishlatiladi Ari kataklari ochiq va
yopiq holda saqlanadi. Ari kataklarini ochiq holda saqlansa, unda kataklar
yaxshi shamollaydigan xonalarda, bir-biridan ma’lum uzoqlikda maxsus
reykalarda osiltirib o‘rnatiladi. Kuya kapalagi o‘zining tuxumlarini ikki katak
orasida qo‘yadi, bunday ochiq holda kataklar saqlansa, kuyalarning tuxum
qo‘yishi uchun sharoit bo‘lmay qoladi. Agarda, kuyalar tuxum qo‘yishga
erishsa, bunda faqat bitta katak zararlanadi, qolganlarida esa kuyalar
bo‘lmaydi. Ari kataklarini bunday usulda saqlanishi ularni har oyda bir
marotaba tekshiruvdan o‘tkazishga imkon yaratadi.
YOpiq holda saqlash ko‘pincha magazinli (do‘kon) kataklarni saqlashi
uchun amalga qo‘llaniladi. Bunda katakchalar arixonalarda asosiy asal
yig‘ish davrida bir yilda bir oygacha turadi, qolgan vaqt esa omborxonalarda
saqlanib keladi. YOpiq holda saqlash maxsus, zich joylashtirilgan, yaxshilab
yoilgan yashiklarda

Asosiy adabiyotlar:
1. Gerasimchik V,A., E.F. Sadovnikova ”Bolezni r i b i pchel” uchebnoe
posobie, Minsk, 2017 god
2. Osetrov V.S. (pod redaksiey) «Bolezni rib». Spravochnik, Moskva VO
Agropromizdat, 1989.
3 . Poltev I., Neshataeva E .V.// Bolezni vrediteli pchel. Moskva, Kolos, 1977
god
4. Haqberdiev P.S., Tursunqulov A.R. «Baliqlarning yuqumli va
yuqumsiz kasalliklari». O‘quv qo‘llanma. Samarqand, 2010 yil.
5. Haqberdiev P.S. va boshqalar/ «Baliqchilik va baliq kasalliklari»,
Samarkand, 2008.
6. Haqberdiev P.S., Qurbonov F.I., Qarshiyeva V.SH. «Baliq va asalari
kasalliklari» O‘quv qullanma. Toshkent, 2016 y.

Baliq va asalarilarning zararkunandalari va dushmanlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish