Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 34.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Baliqlarning virusli gemorragik septitsemiya. Karp baliqlarining bahorgi viremiya kasalligi. Karp baliqlarining chechak kasalligi

Купить
Baliqlarning virusli gemorragik septitsemiya. Karp baliqlarining bahorgi viremiya kasalligi. Karp baliqlarining chech a k kasalligi. Reja: 1. Virusli gemorragik septitsemiya kasalligi. 2. Karp baliqlarning bahorgi viremiya kasalligi. 3. Bronxiomikoz. 4. Karp baliqlarning chechak kasalligi. 1. «Baliq va asalari kasalliklari» fanining xususiy bo‘limida baliq va asalarilarda uchraydigan infeksion, ichki yuqumsiz, invazion va etiologiyasi noma’lum bo‘lgan kasalliklar to‘g‘risida ma’lumot beramiz. Dastlab baliq va asalarilarda uchraydigan infeksion – yuqumli kasalliklar to‘g‘risida bizlarga ma’lum bo‘lgan ma’lumotlarni sizlarga etkazamiz. Baliq va asalarilarning infeksion – yuqumli kasalliklari. Baliq va asalarilarning yuqumli kasaliiklariga shunday kasalliklar kiradikim, bu kasalliklarning qo‘zg‘atuvchilari, cha q iruvchilari viruslar, bakteriyalar, zamb o‘ r u g‘lardir. Oxirgi yillarning tadqiqotlari shuni ko‘rsatmoqdakim, baliqlarning juda ko‘p kuchli kasallanishi, ayniqsa sun’iy urchitiladigan suv havzalarida, bu virusli kasalliklar hisobiga to‘g‘ri keladi. Biroq, ayrim virusli kasalliklarning patogenezida bakteriyalarning ishtirok etilishi tadqiqotlarda aniqlangan va tasdiqlangan. Virusli kasalliklarda bakteriyalarning ishtirok etiishi oqibatida asoratli jarayonlarni kelib chiqishiga sabab bo‘lib, ikkilamchi, sekundar qo‘zg‘atuvchilari tasdiqlangan. Virusli kasalliklar . Bu kasallik qo‘zg‘atuvchilari juda ham mayda organizmlar bo‘lib, ularning kattaligi millimikronlarni tashkil qiladi Bu organizmlar baliq tanasidagi xujayralarning ichida, ham sitoplazmasida va ham o‘zagida, parazitlik qiladi. Ularning shakli turli-tuman: tayoqchasimon, ipsimon, urchuqsimon va hokazo. Viruslarning etilgan qismi – varionlar ikkita komponentlardan, ya’ni oqsil va bitta nuklein kislotasi (yo DNK va yoki RNK) dan iborat bo‘lib, boshqa mikroorganizmlardan ushbu xususiyatlari bilan keskin farq qiladi. Viruslarning ko‘payishi ham boshqa mikroorganizmlardan farq qilib, viruslardagi har bir komponentlar alohida ravishda xo‘jayin organizmining turli qismlarida sintezlanadi, so‘ngra esa ular o‘zaro birikishadi va etilgan virusni hosil qiladi. Virusli kasalliklarda aniq va to‘g‘ri diagnoz qo‘yish uchun virus qo‘zg‘atuvchini ajratib olish zarurdir. Buningg uchun bir qancha usullar mavjud. SHulardan eng asosiysi bu viruslarni to‘qima kulturasida o‘stirish va elektron mikroskopda aniqlashdir. Virusologik tekshirishda to‘qima kulturasini ajratib olish juda ham mushkil ish bo‘lib, faqat maxsus jihozlangan laboratoriya sharoitida amalga oshirish mumkin. Turli virus turlari uchun turli xil to‘qima kulturasi kerak bo‘ladi. Masalan, ayrim viruslar baliqlardan olingan aniq bir to‘qima kulturasida rivojlansa, boshqalari esa bunga bunchalik talabni his etmaydi, ya’ni ushbu kasallik bilan zararlangan baliqlardan olinganmi yoki sog‘lom baliqlardan olinganmi unchalik farq qilmaydi. Baliqlarning viruslari haqidagi to‘plangan barcha materiallar ularni issiq qonli hayvonlardagi viruslardan farqlarini va ularni klassifikatsiyasini aniqlashda imkon yaratadi. Baliq viruslarining issiqqonli hayvonlar virusidan asosiy farqi shundan iboratki, baliq viruslari turli, keng qamrovli harorat chegarasida yashay olishi va ko‘payish xususiyatiga ega. Bunda pastki harorat chegarasi issiq qonli hayvonlarga nisbatan ancha past va baliqlarning yashashi uchun kerakli harorat bilan tengdir. Baliqlarning virusli kasalliklari kontakt yo‘li bilan yoki yashash muhiti orqali tarqaladi. Ayrim kasalliklarda esa ularning tarqalishi tashuvchilar orqali, masalan, umurtqasiz qon so‘ruvchilar orqali (zuluk, qisqichbaqa orqali) amalga oshadi. Virusli gemorragik septitsemiya kasalligi (yirik baliqlarda). Bu k ontagioz yuqumli kasallik bo‘lib, kasallik (virusomik) jarayonlar, terining qorayishi, qorin bo‘shlig‘ining shishishi, suz g‘ ich apparatining izdan chiqishi, nerv sistemasi faoliyatining b u zilishi, jabrada qon qo‘yilishlar hamda ko‘zning biriktiruvchi to‘qimasida, skelet muskulaturasida, perivisseral yog‘ to‘qimasi va suz g‘ ich pufagida qon qo‘yilishi bilan xarakterlanadi (pucheglazie). Ayrim organlarning hamda butun organizmning f u nksiyalari butunlay izdan chiqadi. Etiologiyasi. Kasallik qo‘zg‘atuvchisi – bu RNK virusli qo‘zg‘atuvchilar. Jensen (1965) yilda birinchi bo‘lib ushbu virusni ajratib olgan va uni sun’iy k u ltura to‘qimasida ( o ziqaviy muhitda ) o‘stirishga erishgan va ushbu virusni Daniyaning egtved shaxri sharafiga egtved-virus deb nomlangan. Ushbu shahar yaqinida forel turdagi baliqlarni o‘stiruvchi ferma mavjud bo‘lib, bu ferma virusli gemorragik septitsemiya kasalligi uchun nosog‘lom hisoblangan. Virusli gemorragik septitsemiya virusi barmo q simon, uzunligi 180- 240 millimikron, eni esa 60-75 nm. Uning apikal qismi yumaloq, dist a l qismi esa yassi bo‘lib dumsimon o‘simta b ilan q urollangan . Virusning ichida o‘zagi (yadrosi) bo‘lib kattaligi 2nm bo‘lib juda murakkab tuzilishga ega bo‘lgan qoburg‘asimon qobiq (parda) b ilan o‘ralgan bo‘lib, ustidan silli q parda bilan qoplangan. Virus xazmlanuvchi to‘qima k u lturasida yaxshi o‘sadi (RTQ-2), qaysikim forel turdagi baliqlarning tuxumdonidagi fibroblastlardan olingan virus efirda, xloroformda, glitserinda hamda rn- 3,5 gacha bo‘lganida ancha sezuvchang. Virus 44 grad-da butun lay inaktivlanadi, 15 minut davomida, 30 gradsda o‘zining patogenlik xususiyatini 50%-ga yo‘qotadi. 50%-li glitserinda, agarda harorat 14 grad bo‘lganida virus o‘zining infeksion xususiyatini q ariyb 6 kun dan so‘ng yo‘qotadi. Virus 14 grad-dagi distillangan suvda bir so‘tka ichida saqlansa, o‘zining aktivligini 50% ga, suv havzalarida saqlansa qariyb 90%ga yo‘qotadi. Virusga ultrabinafsha nurlari 10 minut davomida o‘ldiruvchi ta’sir qiladi. Dezinfeksiyalovchi moddalardan 2%-li natriy ish q ori va 3%li formalin virusni 5- 10 minut davomida o‘ ldiradi. Aktiv xlor, qaysikim ixtiopatologiyada keng q o‘llaniladi, k onsentratsiyasiga qarab virusni 2-20 minut ichida o‘ ldirish qobiliyatiga ega. Forel baliqlarning o‘ ligida, qaysikim VGS oqibatida o‘lgan, agarda jasad m u zda saqlanayotgan bo‘lsa, virus o‘zining hayotchanligini 24 soat davomida sa q lay oladi, - 20 grad us haroratda va undan pastki temperaturada virus o‘zining infeksion qobilyatini 2 yil ichida sa q lay oladi, biroq bunda titri 2 marotaba pasayadi. VGS virusining bir qancha tiplari aniqlangan. Masalan, N (jigar), R (buyrak), V visseral va P (umumiy ta’sirlovchi), hamda N (neyrotrop). Epizootologik ma’lumotlar. Kasallik evropaning ko‘pchilik davlatlarida qayd etilgan. 1968 yilda esa virus Daniyadan CHexiya respublikasida otalangan ikralar orqali kiritilgan. Sobiq ittifoqda ham ushbu kasallik otalangan ikralar orqali etib kelganligi aniqlangan. VGS kasalligi bilan asosan forel (radujnaya) turdagi baliqlar kasallanadi. Tabiiy sharoitda forel ( d ar yo foreli), kitlar, xarius hamda pali turdagi baliqlar kasallanadi. Kasallik epizootiya ko‘rinishda kechganida o‘lim 9-78% tashkil qiladi. Issiq paytlarda kasallik latent ko‘rinishda kechadi, biroq baliqlarning oziqlanishi va saqlash sharoiti zoogigienik talablarga javob bermagan ta q dirda kasallik yozda ham avj olib klinik belgilar b ilan kechadi. VGS bir yoshgacha bo‘lgan kattaligi 5-7 sm bo‘lgan forellar zararlanadi. Malki va segoletkalar hamda katta yoshdagi baliqlar kasallikka ancha chidamli. Kasallik manbai – bu kasal baliqlar, uning chi q indilari va o‘ liklari. Sog‘lom baliq suv havzalarning suvlari, loyqalari orqali ham kasallikka chalinishlari mumkin. Kasallikning yashirin davri tashqi muhit haroratiga, virusning virulentligiga hamda baliq organizmning rezistentligiga bog‘liqdir. Tabiiy sharoitda, suvning harorati 15-16 grad bo‘lganida inkubatsion davr 7-15 kun ga teng, ba’zan bu muddat biroz cho‘zilib 25 kun ni tashkil qilishi mumkin. Eksperimental sharoitda esa kasallikning yashirin davri 2 h aftani, qo‘zg‘atuvchini inok u lyasiya qilinganda 4 kun va sog‘lom baliq bilan kasal baliqlarning k on- taktida bu muddat yana ham qisqarishi mumkin. Virusni in vitro usulida o‘stirilganda, u 10-15 kunda kasallikni chaqirishi mumkin. VGS bilan kasallangan forellarda kuchli immunitet hosil bo‘ladi. Patogenez . Virus baliq orgnizmida jabrasi orqali kirib oladi. Jabrasida va butun qon tomirning endotelial xujayrasida rivojlanib ko‘payadi, so‘ngra butun ichki organ va to‘qimalarga tarqaladi va chuqur patologik jarayonni keltirib chiqaradi. Nerv sistemasining zararlanishi oqibatida kasallikning nerv formasi namoyon bo‘ladi. Qon tomirlarning epiteliyasining zararlanishida, ularning o‘tkazuvchanligi oshadi, qon qo‘yilishlar kuzatiladi, devori shikastlanadi va gemorragik holatni kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Surunkali oqimda toksikoz oqibatida shishlar hosil bo‘ladi, osmoregulyasiya jarayoni buziladi. Nerv sistemasi zararlanganda harakat koordinatsiyasi buziladi. Giper g likemiya, lipidlar mikdori kamaygan, elektrolitlarning k on s entratsiyasi o‘zgaruvchan, qon zardobida oqsil mikdori, ayniqsa albuminlar kamaygan, biroq alfa va betta globulinlar oshgan. Karpning baxorgi viremiyasi (kvp, qizilcha, gemmorogik septisemiya) – baliqlarning virusli kasalligi, harakatlanishning buzilishi bilan sifatlanadi, tananing turli qismlarida shish pvydo bo‘ladi, tangachalarning teshilib qolishi ro‘y beradi, ko‘krak xamda qorin suzgichlarining asosidagi teri qoplamlarida gemmorogik to‘plamlar paydo bo‘ladi. Etiologiyasi. Kasallik qo‘zg‘atuvchi – rnk genomli virus Rabdoviridae oilasi, o‘qsimon shaklga ega, kattaligi 25 – 85 nm (70 – 125 nm). Harorati 19 o s bo‘lgan karp terisidagi toshmalarda va birlamchi – tripsinli muxitdagi karpning gonad hujayralarida yaxshi rivojlanadi. Virusning rivojlanishi 2 kun sitopatogen yo‘l bilan ko‘pqavatli to‘liq distruksiya bo‘lish bilan yaqqol seziladi. Virus efirga va xloroformga ta’sirchandir, ph 3,0 ga teng bo‘lib muxit kislotali bo‘lsa virusning chidamliligi oshadi. Harorat 60 o s bo‘lgandan virus 30 daqiqa ichida faollashadi, +4 o s haroratda virus o‘zining ko‘payish xususiyatini to‘xtatadi, lekin yil davomida o‘zining patogenlik xususiyatini baliq tanasida saqlab qoladi. Epizootologik ma’lumotlar. Baxorgi viremiya bilan 1 -2 yoshli karplar, oq amur, oq va qumsimon xumbosh kasallanadi. Sazan, karas va baliqlarning boshqa turlari bu kasallikga ancha chidamli. Kasallangan baliqlar, virus tashuvchi tanalar kasallikning manbai xisoblanadi. Virus organizmdan siydik, axlat, epidermali – shilliqlikdan, ba’zan ikra va lichinkalar bilan chiqib ketadi. Kasallikning yuqishi jabralar, jaroxatlangan teri va ovqat xazm qilish traktlari orqali ro‘y beradi. Kasallikning paydo bo‘lishiga stress, mayda baliqchalarning ko‘chirib o‘tkazilayotganda olgan jaroxatlari baliqlarning zich joylashganligi sabab bo‘lishi mumkin. Haroratning +10 o s gacha ko‘tarilishi natijasida viruslar ko‘payishni boshlaydi. +18 o s ga etganda esa rivojlanish susayadi yoki xavo almashishi buziladi. Baliqlarning kasallanishi 40 % ga, halok bo‘lishi – 70 %. Patogenez. KBV virusi organizmga tushgach, qon orqali butun organizmning organlari va to‘qimalariga tarqaladi, qaytmas morfologik o‘zgarishlar ro‘y beradi, hujayrada shilliq suyuqlik ajralishni boshlaydi. Tomirlarning poralari kengayishi natijasida qon to‘planishi xosil bo‘ladi va assitga olib keladi, gemoglobin va eritrotsitlar miqdori pasayib ketadi. Markaziy nerv sistemasi jaroxatlanadi va baliqlarning o‘zini tutishi o‘zgaradi, trofik jarayon buziladi, bu buzilish terining qorayishiga va xolsizlanishiga olib keladi. Ikkilamchi mikrofloraning rivojlanishi uchun qulay sharoit xosil qiladi. Patologoanotom o‘zgarishlar. KVB dan nobud bo‘lgan baliqlarda quyidagi o‘zgarishlar bo‘ladi: jigarning kattalashishi va ishdan chiqishi, kapsula tagida oqish donachalar xosil bo‘ladi, buyraklarning dog‘simon qon quyulishi bilan ishdan chiqishi, taloqning sepsis bo‘lishi yoki uning kattalashishi, shilliq qobiqning qon ketishi bilan ro‘y beradigan kataral enterit (qorin bo‘shlig‘ida qonsimon – sariq yiring to‘planib qoladi), assit sodir bo‘ladi. Tashxis. Tashxis qo‘yishda quyidagilar xisobga olinadi: fasl, baliqning yoshi, klinik va patologoanotom o‘zgarishlar. Virusli kuzatuv va biologik sinov orqali tashxis tasdiqlanadi. Ixtisoslashgan tahlil. Baxorgi viremiyani karplarning eritrodermatitidan, aeromonozidan va psevdomonozidan ajrata olish kerak. - karplarning eritrodermatitni Aeromonas salmonicida qo‘zg‘atadi. - aeromonoz kasalligi bilan karp, sazan va ularning gibridlari lichinkalik vaqtidan (ko‘pincha ikki yoshli) baxor oyidan boshlab kuz oylarigacha kasallanadi. Bu kasallikda to‘da bo‘lib kasallanish, teri va suzgichlari yarv bilan qoplanishi, suyak muskullarining mumsimon nekrozga uchrashi kuzatiladi. Kasallikni quyidagi bakteriyalar qo‘zg‘atadi: Aeromonas punctata? Aeromonas hydrophila, Aeromonas sobria. - psevdomonaz bilan ko‘pchilik karplar, ayniqsa bir yoshlilar yoki qishdan chiqqan 2 yilliklari yanvardan boshlab martga qadar kasallanadi. Tashqi ko‘rinishida tangachalar teshilib qolganini va teri rangi to‘q yashil, botqoq rangiga qadar o‘zgarganini kuzatish mumkin. Mikrobiologik kuzatish natijasida bu kasallikning qo‘zg‘atuvchisi Pseudomonas sp.ekanligi aniqlangan. Kasallikga barxam berish chora – tadbirlari. KVB baliq xo‘jaliklaridan topilganda karantin e’lon qilinadi va davolash ishlari olib boriladi. Noqulay sharoitdagi baliqlar tekshiriladi va zararsiz deb topilganlari sotuvga chiqariladi. Zararlangan xovuz tarqatib yuboriladi. Xovuz tuprog‘i so‘ndirilgan (25 – 30 s/ga) yoki xlorli (3-5 s/ga) yordamida tozalanadi, xaydab chiqiladi va o‘tlarning urug‘i ekib chiqiladi. Karantin 1 yildan so‘ng baliqlarda virusologik tekshiruvlar o‘tkazilgach manfiy tashxis qo‘yilib, klinik xulosa berilgach olib tashlanadi. Karp turdagi baliqlarning ospa (chechak) kasalligi – bu terining epitelial to‘qimasining o‘sishi va tanada xiraroq och ko‘rimsiz rang (zangori) epiteliyaning hosil bo‘lishi bilan xarakterlanadi. Kasallik Evropa va bizning mamlakatimizning ham tabiiy suv havzalarida va ham sun’iy suv havzalarida qayd etilgan. Etiologiyasi – aniqlanmagan. Kasallikni yuqumli ekanligi taxmin qilinmoqda. Kasallik bir suv havzasidan ikkinchisiga tashalayotgan baliqlar orqali o‘tish xollari ma’lum. Epizootologik ma’lumotlar - Kasalikka asosan hovuzlarda urchitilayotgan karp, sazan va ularning gibridlari moyil. Juda ham kam holatlarda (yakka tartibda) kasallik yazv, lesha, koryushka, plotva karas va boshqa turdagi baliqlar orasida qayd etilgan. Kasallik mamlakatimizning barcha mintakalarida (klimatik sharoitdan kat’iy nazar) uchraydi. Kasalikka ko‘proq 2 yoshdagi baliqlar moyil. YOsh va bir yoshdagilari esa odatda kasallanmaydi. Kasallik yoz va ko‘zda namoyon bo‘ladi. K u zda – baliqlarni ovlash mavsumida kasal baliqlar soni ortadi, qishda esa bu ko‘r- satkich bir xil holatda (darajada) saqlanib qoladi, bahorga kelib esa nosog‘lom xo‘jaliklardagi sog‘lom baliqlar orasida kasal baliqlar ortib boradi, baliqlarni ulishi kamdan – kam holatlarda kuzatiladi. Kasallikni tabiiy kechishi, agarda h ech q anday zaruriy chora ko‘ rilmasa, yildan – yilga og‘irlashib boradi. Bunda suv havzalarining antisanitariya holati (ifloslanishi, begona o‘tlarni ko‘payib ketishi, gullashi), suvning oqishining pasayishi, seleksiya ishlarini etarli darajada olib bormaslik, naslli baliqlarni tanlash, o ziqaning etarli mikdorda va balanslanmaganligi kabi omillarga hambog‘liqdir. Kasallik manbai - bu kasal baliqlar hisoblanadi. Kasallik nosog‘lom xo‘jaliklardan sog‘lom xo‘jaliklarda baliqlarni tashish jarayonida tarqaladi. Kasallikning boshlang‘ich davrida ekt o parazitar kasalliklardan (trixodinoz, xilodonellez, ixtioftririoz) farqlash lozim. Bu kasalliklarda ham teri qatlamida och – ko‘kimtir qatlamlar hosil bo‘ladi. Biroq, ospali shishlardan farqi shundan iboratkim shishlar manbali bo‘lmasdan balkim kuyuvchan, toshuvchan xarakterga ega bo‘lib, kariyib butun tanani o‘ rab oladi. Teridan olingan q irindilarni mikroskop ostida tekshirilganida esa ko‘plab qo‘zg‘atuvchilarni topish mumkin. Asosiy adabiyotlar: 1. Gerasimchik V,A., E.F. Sadovnikova ”Bolezni r i b i pchel” uchebnoe posobie, Minsk, 2017 god 2. Osetrov V.S. (pod redaksiey) «Bolezni rib». Spravochnik, Moskva VO Agropromizdat, 1989. 3 . Poltev I., Neshataeva E .V.// Bolezni vrediteli pchel. Moskva, Kolos, 1977 god 4. Haqberdiev P.S., Tursunqulov A.R. «Baliqlarning yuqumli va yuqumsiz kasalliklari». O‘quv qo‘llanma. Samarqand, 2010 yil. 5. Haqberdiev P.S. va boshqalar/ «Baliqchilik va baliq kasalliklari», Samarkand, 2008. 6. Haqberdiev P.S., Qurbonov F.I., Qarshiyeva V.SH. «Baliq va asalari kasalliklari» O‘quv qullanma. Toshkent, 2016 y. Qo‘shimcha adabiyotlar: 1. Karimov I.A. «YUksak ma’naviyat engilmas kuch».Ma’naviyat T, 2008. 2. Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent, “O‘zbekiston” NMIU, 2017. – 29 b. 3. Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent, “O‘zbekiston” NMIU, 2017. – 47 b. 4. Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. Toshkent, “O‘zbekiston” NMIU, 2017. – 485 b. 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-4947-sonli Farmoni. Toshkent, O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017 y., 6-son, 70-modda. 6. Haqberdiev P.S., Tursunqulov A.R. «Baliqlarning yuqumli va yuqumsiz kasalliklari».O‘quv qo‘llanma., Samarqand, 2010. 7. Haqberdiev P.S., Tayloqov T.I. «Baliqlarning parazitar kasalliklari». O‘quv qo‘llanma., Samarqand, 2009 yil.

Baliqlarning virusli gemorragik septitsemiya. Karp baliqlarining bahorgi viremiya kasalligi. Karp baliqlarining chechak kasalligi

Купить