Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.6MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Bank faoliyatini IDEF0, DFD, IDEF3, IDEF1X, eEPC va BPMN metodologiyalarida modellashtirish

Купить
KURS ISHI Mavzu: Bank REJA: Kirish ............................................................................................................................................................ 4 ..................................................................................................................................................................... 4 IDEF0 metodologiyasi .................................................................................................................................. 5 1. Jarayon boshlanishi .......................................................................................................................... 7 2. Tahlil va baholash ............................................................................................................................ 7 3. Tasdiqlash ........................................................................................................................................ 7 4. Shartnoma va mablag‘ ajratish ........................................................................................................ 7 DFD metodologiyasi .................................................................................................................................... 7 Asosiy obyektlar (tashqi va ichki) .......................................................................................................... 10 Tashqi subyektlar: .............................................................................................................................. 10 Ma’lumotlar omborlari: ..................................................................................................................... 10 Jarayonlar izohi ..................................................................................................................................... 10 1. So‘rov qayt etish ............................................................................................................................ 11 2. Ma’lumotlarni yig‘ish ..................................................................................................................... 11 3. Xisobini yuritish .............................................................................................................................. 11 4. To‘langan ....................................................................................................................................... 11 Umumiy jarayon oqimi (soddalashtirib) ............................................................................................... 11 IDEF3 metodologiyasi ................................................................................................................................ 11 6-rasm Bank hisob raqamini ochish jarayonining tavsifi ....................................................................... 14 1. Mijoz murojaati va ariza topshirish ................................................................................................ 14 2. Mijozni identifikatsiyalash ............................................................................................................. 14 3. Moliyaviy va huquqiy tekshiruvlar ................................................................................................. 14 4. Qo‘shimcha hujjatlar bilan ishlash ................................................................................................. 15 5. Yakuniy qaror qabul qilish .............................................................................................................. 15 6. Hisob ochish va shartnoma tuzish .................................................................................................. 15 IDEF1X metodologiyasi .............................................................................................................................. 15 1. KUTUBXONA .................................................................................................................................. 16 Kutubxona_ID (PK) ............................................................................................................................. 16 2. KITOB ............................................................................................................................................. 17 3. MUALLIF ......................................................................................................................................... 17 4. KITOB_MUALLIF (assotsiativ entity) ............................................................................................... 17 5. O‘QUVCHI ...................................................................................................................................... 17 6. IJARA (YOKI BERISH) ....................................................................................................................... 17 2. Bog‘lanishlar (Relationships) ............................................................................................................. 17 Identifying relationship?????? ................................................................................................................ 17 Non-identifying relationship?????? ........................................................................................................ 17 3. IDEF1X diagrammasini so‘z bilan tasvirlash ...................................................................................... 18 4. IDEF1X modelning afzalliklari ............................................................................................................ 18 eEPC metodologiyasi ................................................................................................................................. 18 8-rasmda Futbol liga turniri uchun Logical EPS izohi ............................................................................ 20 Asosiy entity’lar (ma’lumotlar obyektlari) ............................................................................................ 20 Asosiy jarayonlar (processlar) ............................................................................................................... 21 Entity va processlar o‘rtasidagi bog‘lanish ............................................................................................ 21 Logical EPS modelining ahamiyati ......................................................................................................... 21 Xulosa ................................................................................................................................................... 22 BPMN 2.0 metodologiyasi ......................................................................................................................... 22 Xulosa ........................................................................................................................................................ 24 Foydalanilgan adabiyotlar .......................................................................................................................... 25 3 Kirish Axborot texnologiyalari sohasining jadal rivojlanishi zamonaviy korxonalar faoliyatini optimallashtirish uchun turli uslub va texnologiyalarni qo‘llashni talab qilmoqda. Ayniqsa, axborot tizimlarini loyihalashtirish jarayonida biznes jarayonlarni samarali tahlil qilish va ularni mantiqiy, vizual shaklda ifodalash muhim ahamiyatga ega. Shu nuqtai nazardan, axborot tizimlarini loyihalashda qo‘llaniladigan grafik modellashtirish usullari — IDEF0, DFD, IDEF3, IDEF1X, eEPC va BPMN 2.0 kabi uslublar — asosiy vositalar hisoblanadi. Bankdan chet davlatiga pul o’tqazish jarayoni o‘zining murakkabligi va ko‘p bosqichliligi bilan ajralib turadi. Bu jarayonni optimallashtirish va axborot tizimi asosida avtomatlashtirish uchun grafik modellar yordamida tahlil va loyihalash ishlarini amalga oshirish zarur. Ushbu ish doirasida bankda xizmat ko‘rsatish jarayonini quyidagi modellar orqali ko‘rib chiqish rejalashtirilgan:  IDEF0 : Tizimning yuqori darajadagi funksional modellari;  DFD : Ma'lumotlar oqimlari va ularning manbalari;  IDEF3 : Jarayonlar ketma-ketligi;  IDEF1X : Ma'lumotlar bazasi modeli;  eEPC : Jarayonlar va ularning biznes qoidalari;  BPMN 2.0 : Biznes jarayonlarni standartlashtirilgan tahlili. Ushbu modellar yordamida xizmat ko‘rsatish jarayonining funksional, ma'lumotli va jarayonli jihatlari chuqur o‘rganiladi. Ishning maqsadi — bank faoliyatini tahlil qilish va samarali axborot tizimi loyihasini ishlab chiqish uchun zarur bo‘lgan modellarni yaratishdir. 4 IDEF0 metodologiyasi IDEF0 metodologiyasi - bu tizim, jarayon yoki tashkilot faoliyatini tushunish, tahlil qilish va tasvirlash uchun ishlatiladigan strukturaviy model. Ushbu metodologiya funksional modellashtirishga asoslangan bo‘lib, u jarayonning qanday ishlashini ko‘rsatadi va qaror qabul qilish uchun zarur bo‘lgan axborotni taqdim etadi. IDEF0 metodologiyasidagi ICOM modeli — bu IDEF0 diagrammasining asosiy elementlari bo‘lib, Input (kiritish) , Control ( nazorat ) , Output ( chiqish ) va Mechanism ( mexanizm ) tushunchalaridan tashkil topadi. Ushbu model tizim yoki jarayonning ma’lumot va resurs oqimini tushunishga yordam beradi. ICOM modeli tarkibi :  Input (Kiritish )- Funksiyani bajarish uchun zarur bo‘lgan resurslar, ma'lumotlar yoki xomashyo.  Control (Nazorat) - Funksiyani boshqarish yoki yo‘naltirish uchun zarur bo‘lgan qoidalar va cheklovlar.  Output (Chiqish) - Funksiya bajarilgandan so‘ng hosil bo‘lgan natija yoki mahsulot.  Mechanism (Mexanizm )- Funksiyani amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan vositalar, uskunalar va inson resurslari.[1] Dekompozitsiya tushunchasi barcha notatsiyalar uchun mavjud bo‘lib, tizimni bo‘laklarga bo‘lib o‘rganish va modellashtirish imkonini beradi. Glossariylar modellashtirish jarayonida ishlatilgan so‘zlarning izohlari va batafsil ta’riflarini berish uchun ishlatiladi. IDEF0 diagrammasini yaratish va tushunish eng qiyin model, lekin eng ko‘p ma’lumot beradi. BPMN modeli va Faoliyat diagrammasi kirish, chiqish, mexanizmlar va boshqaruvlar haqida hech narsa aytmaydi. Va bu IDEF0-ni haqiqatan ham qiziqarli qiladi. Mexanizmlar va boshqaruv elementlarini aniqlash ba’zan qiyin, ammo faoliyat sohasiga kirish va chiqish nima ekanligini aniq ko‘rsatish imkoniyati IDEF0 ning katta afzalligi hisoblanadi.[5] IDEF0 metodologiyasining asosiy g‘oyasi tizimni yuqori darajadagi funksional modellar orqali ifodalashdir. Bu jarayonda tizimning asosiy funksiyalari va ularning o‘zaro bog‘lanishlari ko‘rsatiladi. IDEF0 modeli tizimning umumiy ishlashini tushunishga yordam beradi, bunda tizimning har bir funksiyasi alohida element sifatida tasvirlanadi va bu funksiyalar o‘zaro qanday aloqada ekanligi ko‘rsatiladi.[1] 5 1-rasm. IDEF0 - Kontekst diagrammasi 1-rasm da IDEF0 diagrammasi ko‘rsatilgan bo‘lib, u "Bank" jarayonini modellashtiradi. 6 2-rasm. IDEF0-Decompose diagrammasi 2 - rasm da "Bankda" jarayoni uchun IDEF0 metodologiyasiga asoslangan diagramma keltirilgan. Diagramma strukturasi: 1. Jarayon boshlanishi  Mijoz kredit so‘rovi beradi (ariza topshiradi).  So‘rov onlayn tizim orqali qabul qilinadi. 2. Tahlil va baholash  Mijozning kredit tarixi tekshiriladi .  Daromad va moliyaviy holat baholanadi.  Kredit talablarga mosmi yoki yo‘qligi aniqlanadi.  Agar mos bo‘lsa, hujjatlar kredit komissiyasiga yuboriladi . 3. Tasdiqlash  Kredit komissiyasi hujjatlarni ko ‘ rib chiqadi .  Kredit tasdiqlanadi yoki rad etiladi .  Tasdiqlansa, keyingi bosqichga o‘tiladi. 4. Shartnoma va mablag‘ ajratish  Kredit shartnomasi tayyorlanadi va mijozga yuboriladi.  Mijoz imzo chekadi .  Kredit summasi hisobga o‘tkaziladi .  Natija: Kredit berildi . DFD metodologiyasi DFD metodologiyasi - axborot tizimlari va jarayonlarni tasvirlash uchun ishlatiladigan vizual modellashtirish usulidir. Bu metodologiya axborot tizimlarini ma'lumotlarni saqlash, qayta ishlash va uzatish nuqtai nazaridan modellashtirish uchun mo‘ljallangan notatsiyadir, ma'lumot oqimini va uni boshqaruvchi jarayonlarni sodda shaklda tushuntirishga yordam beradi. DFD asosiy tushunchalari : Jarayonlar :  Ma ' lumotlarni qayta ishlash funksiyalarini ifodalaydi .  Diagrammada odatda doira yoki oval shaklida ko ‘ rsatiladi .  Jarayon ma ' lumotlarni kiritadi , qayta ishlaydi va chiqish ma ' lumotlarini hosil qiladi . Ma'lumot oqimi :  Ma ' lumotning tizim ichida qanday oqishini ifodalaydi . 7  Diagrammada o‘qlar yordamida ko‘rsatiladi.  Ma'lumot oqimlari jarayonlar va saqlashlar o‘rtasida bog‘lovchi vazifasini bajaradi. Ma'lumot omborlari :  Ma'lumotlarning saqlanadigan joyi yoki holatini ifodalaydi.  Diagrammada to‘rtburchak yoki ikkiga bo‘lingan chiziq sifatida ko‘rsatiladi.  Ma'lumotlarni qayta ishlash uchun foydalaniladi yoki jarayon orqali to‘ldiriladi. Tashqi obyekt :  Tizim bilan o‘zaro aloqada bo‘lgan tashqi obyektlar.  Diagrammada to‘rtburchak shaklda ifodalanadi.  Tashqi obyektlar ma'lumot tizimga kiradi yoki chiqadi. Ma’lumotlar oqimi diagrammasi tizimning kirish va chiqish nuqtai nazaridan ma’lumotlar va ma’lumotlarni qanday qayta ishlashini tavsiflash uchun ishlatiladi [3]. DFD notatsiyasida Yourdon & De Marco, Gene & Sarson, SSADM va birlashtirilgan(Unifed) belgilash usullari mavjud va ularning asosiy farqi jarayonlar, ma’lumotlar manbalari, tashqi obyektlarning belgilanishida [2,8]. DFD notatsiyasida tashqi obyekt, ma’lumotlar oqimi, jarayon va ma’lumotlar manbalari asosiy ishlatiladigan belgilashlar bo‘lib tizim elementlar o‘rtasidagi ma’lumotlar harakatini tasvirlab beradi. Belgilaninshlarning kamligi nomutaxassilar uchun ham tezda tushunish, o‘rganish va foydalanish imkoniyatini beradi. Ma’lumotlar oqimi yuqori darajada bo‘lgani bois, tizim chegaralarini aniqlash imkoniyatini ham beradi, ya’ni tizim bilan ma’lumot almashadigan barcha tashqi obyektlar qamrab olinadi. yuqoridan pastgacha loyihalash qobiliyati modelni qurishni osonlashtiradi funksional modelning mantiqiy to‘liqsizligini bartaraf etish va ishlab chiqilayotgan tizimning to‘liq funksional spetsifikatsiyasini qurish imkonini beruvchi quyi darajadagi texnologik spetsifikatsiyalarning mavjudligi. Asosiy kamchiliklari sifatida katta tizimlarda qo‘llash noqulayligi, jarayonlar va tashqi obyektlarning xususiyatlaridan qat’iy nazar belgilanishi ular o‘rtasidagi farqlarni anglash imkoniyatini bermaydi, qarorlarni modellashtirish imkoniyati yo‘q, boshqaruv jarayonlarini sun’iy ravishda kiritish zarurati, chunki DFD da boshqaruv harakatlari (oqimlari) va boshqaruv jarayonlari oddiylardan farq qilmaydi. 8 3 - rasm. DFD-Kontekst diagramma Ushbu 3 - rasm dagi diagramma elementlari: Tashqi obyekt: Mijoz. Kiruvchi oqim:Ro‘yxatga olish ma'lumotlari . Jarayon:Onlayn to’lov tizmi . 9 4-rasm. DFD-Decompose diagramma 4-rasm Onlayn to‘lov tizimi uchun DFD (Data Flow Diagram) bo‘lib, ma’lumotlar qanday oqimini va jarayonlar o‘zaro qanday ishlashini ko‘rsatadi. Quyida bosqichma-bosqich izoh beraman: Asosiy obyektlar (tashqi va ichki) Tashqi subyektlar: 1. Mijozlar – tizimga ma ’ lumot kiritadi , to ‘ lov qiladi . 2. Tekshiruvchi – to‘lov holatini va ma’lumotlarni nazorat qiladi. Ma’lumotlar omborlari:  Mijozlar – mijozlar ro ‘ yxati va shaxsiy ma ’ lumotlari .  Mijozning to‘lovi – amalga oshirilgan to‘lovlar haqidagi ma’lumotlar.  Qoldiq to‘lovlar – to‘lanmagan yoki qolgan qarzlar. Jarayonlar izohi 10 1. So‘rov qayt etish  Mijozdan to‘lov haqidagi ma’lumot qabul qilinadi.  Mijoz haqidagi ma’lumotlar “Mijozlar” bazasidan olinadi.  So‘rov tizimda ro‘yxatga olinadi . 2. Ma’lumotlarni yig‘ish  So‘rovdan olingan barcha ma’lumotlar jamlanadi .  Mijozning to‘lov holati “Mijozning to‘lovi” bazasidan olinadi.  Tekshiruvchi tomonidan xolat nazorati amalga oshiriladi. 3. Xisobini yuritish  Mijozning qoldiq to ‘ lovlari hisoblab chiqiladi .  Ma ’ lumotlar “ Qoldiq to ‘ lovlar ” bazasiga yoziladi yoki yangilanadi .  To‘lov tekshiruvi amalga oshiriladi. 4. To‘langan  Agar to‘lov muvaffaqiyatli bo‘lsa: o Tizim “To‘langanlik to‘g‘risida ma’lumot” chiqaradi. o Jarayon yakunlanadi. Umumiy jarayon oqimi (soddalashtirib) 1. Mijoz to‘lov haqida so‘rov yuboradi 2. So‘rov qayd etiladi 3. Ma’lumotlar yig‘iladi 4. Hisob-kitob qilinadi 5. Qoldiq tekshiriladi 6. To‘lov tasdiqlanadi → To‘langan IDEF 3 metodologiyasi IDEF 3 metodologiyasi - biror tizimning yoki jarayonning xatti - harakatlarini , vaqt va oqimlarga bog ‘ liq ravishda tasvirlash uchun ishlatiladi . Bu metodologiya 11 jarayonni qanday amalga oshirilishini tushunishga yordam beradi va uni hujjatlashtirishda qulay vosita hisoblanadi . IDEF3 metodologiyasi quyidagi asosiy elementlardan tashkil topgan: Ish birliklari(Unit of Work) – modelning asosiy elementi hisoblanadi. Ish raqami noyob, u yaratilganda belgilanadi va hech qachon o‘zgarmaydi. Ish birligi (jarayon) bloki nomi doimo biron bir harakatni ifodalashi yoki fe’l bo‘lishi kerak. Aloqalar(bog‘lanishlar) - ish birliklarining o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatadi. Bog‘lanishlar bir yo‘nalishli va blokning har qaysi tamoniga yo‘naltirilishi mumkin. IDEF3 diagrammalari odatda shunday chiziladiki, bog‘lanishlar chapdan o‘ngga yo‘naltiriladi. 3 xil aloqa o‘qlari mavjud: Yuqori o‘q (ustunlik), aloqa o‘qi, obyektlar oqimi. Yuqori o‘q- “Vaqtincha ustuvorlik” turidagi aloqa – Precedence ish birliklarini bir biriga bog‘laydi.Maqsad ish birligi boshlanishidan oldin manba ish birligi tugallanishi kerakligini bildiradi. Aloqa o‘qi – “Noaniq munosabat” turidagi aloqa – Relational.Ish birliklari o‘rtasidagi, shuningdek ish birliklari va mos yozuvlar ob'ektlari o‘rtasidagi munosabatni tasvirlash uchun ishlatiladigan nuqta chiziq sifatida tasvirlangan. Obyektlar oqimi – obyektlar oqimini ifodolovchi o‘q (Object flow).Ob'ektning ikki yoki undan ortiq ish birligida ishlatilishini tasvirlash uchun foydalaniladi, masalan, ob'ekt bir ishda yaratilganda va boshqasida ishlatilganda. Crossroads(kesishmalar, ulanishlar): O‘qlarni birlashtirish yoki tarmoqlanishi uchun ishlatiladi. O‘qlar birlashganda yoki ajralganda ularning o‘zaro ta siri mantiqiniʼ ko‘rsatish, keyingi ishni boshlashdan oldin bajarilishi mumkin bo‘lgan yoki bajarilishi kerak bo lgan turli hodisalarni ko rsatish uchun foydalaniladi. ʻ ʻ Crossroads(kesishmalar, ulanishlar)da o‘qlarni bir vaqtning o‘zida ham birlashtirib ham tarmoqlantirib bo‘lmaydi. Diagrammalardagi barcha kesishmalar raqamlangan, har bir raqam J prefiksiga ega. Boshqa metodologiyalardan (IDEF0, DFD) farqli o‘laroq, o‘qlar faqat kesishmalar orqali birlashishi yoki tarmoqlanishi mumkin.[5] Kesishma turlari: 12 5-rasm. IDEF3-kesishmalar(jangchilar) 5-rasmda IDEF3 jarayonlarni ketma-ketlik va parallel harakatlar bilan tasvirlash uchun ishlatiladi. Asosiy kesishma turlari: 1. AND: Bir jarayon tugagach, bir nechta parallel jarayonlarni boshlaydi. Bir nechta parallel jarayonlar tugagach, ularni bitta jarayonga birlashtiradi. 2. OR: Bir yoki bir nechta jarayonlarni boshlashi mumkin. Kamida bitta keluvchi jarayon tugashi bilan natijaviy jarayon boshlanadi. 3. XOR: Faqatgina bitta yo‘nalish bo‘yicha jarayon davom ettiriladi. Faqat bitta keluvchi yo‘nalish natijaviy jarayonga ruxsat beradi. 13 6-rasm. IDEF3-Context diagramma 6-rasm Bank hisob raqamini ochish jarayonining tavsifi 1. Mijoz murojaati va ariza topshirish Jarayon mijozning onlayn murojaati bilan boshlanadi. Mijoz bank tizimi orqali hisob raqamini ochish istagini bildiradi va kerakli ariza hamda hujjatlarni elektron shaklda yuboradi. Ushbu bosqichda tizim mijozdan asosiy shaxsiy ma’lumotlarni qabul qiladi. 2. Mijozni identifikatsiyalash Ariza qabul qilingandan so‘ng mijoz shaxsini aniqlash jarayoni boshlanadi. Bu bosqichda:  Biometrik identifikatsiya amalga oshiriladi;  Mijozning email, telefon raqami va manzili orqali qo‘shimcha tekshiruv o‘tkaziladi. Mazkur jarayonlar parallel tarzda bajarilib , mijoz shaxsining haqiqiyligi tasdiqlanadi . 3. Moliyaviy va huquqiy tekshiruvlar Keyingi bosqichda mijoz quyidagi tekshiruvlardan o ‘ tkaziladi : 14  AML ( Anti Money Laundering ) tekshiruvi – mijozning “ qora ro ‘ yxat ” larda mavjud yoki mavjud emasligi aniqlanadi ;  Kredit tarixi tekshiruvi – mijozning oldingi moliyaviy majburiyatlari va kredit ballari baholanadi . Bu tekshiruvlar natijasida mijozga nisbatan risk tahlili o ‘ tkaziladi va umumiy xavf darajasi aniqlanadi . 4. Qo ‘ shimcha hujjatlar bilan ishlash Agar mavjud ma ’ lumotlar yetarli bo ‘ lmasa yoki shubhali holatlar aniqlansa , bank tomonidan qo ‘ shimcha hujjatlar so ‘ raladi . Mijoz ushbu hujjatlarni qayta taqdim etadi va jarayon davom ettiriladi . 5. Yakuniy qaror qabul qilish Barcha tekshiruvlar yakunlangach :  Hisobni tasdiqlash bosqichi amalga oshiriladi;  Bank tomonidan yakuniy qaror qabul qilinadi. Bu bosqichda ikkita holat mavjud:  Ariza rad etiladi va mijozga rad javobi yuboriladi;  Ariza tasdiqlanadi va hisob ochish jarayoni davom ettiriladi. 6. Hisob ochish va shartnoma tuzish Agar ariza tasdiqlansa:  Mijoz uchun bank hisob raqami ochiladi ;  Shartnoma tuziladi ;  Mijozga tegishli hujjatlar taqdim etiladi . Shu bilan bank hisob raqamini ochish jarayoni muvaffaqiyatli yakunlanadi . IDEF 1 X metodologiyasi IDEF 1 X - bu ma ' lumotlar modeli tuzish uchun ishlatiladigan metodologiyadir . U asosan ma ' lumotlarning tuzilishini aniqlash va tashkil qilish uchun qo ‘ llaniladi . IDEF 1 X ma ' lumotlar modeli tizimda saqlanadigan ma ' lumotlar elementlarini , ularning o ‘ zaro bog ‘ lanishini , atributlarini va bir - biriga bo ‘ lgan munosabatlarini aniqlaydi .[2] IDEF1X ning asosiy elementlari : 1. Atributlar 2. Kalitlar : 15  Birlamchi kalit (Primary Key): Har bir yozuvni unikallash uchun ishlatiladi.  Tashqi kalit (Foreign Key): munosabatlar o‘rtasida bog‘lanishni ko‘rsatadi. 3. Munosabatlar :  1: 1 (Bir-birga): Masalan, har bir xodim uchun faqat bitta login ma'lumotlari bo‘lishi mumkin.  1: N (Bir-ko‘pga): Masalan, bitta mijoz bir nechta buyurtma qilishi mumkin.  M: N (Ko‘p-ko‘pga): Masalan, talabalar va kurslar o‘rtasidagi munosabat.[5] 7-rasm . IDEF1X-diagrammasi Mohiyatlar (Jadvallar): Diagrammada 6 ta asosiy mohiyat(jadval) mavjud: IDEF1X model — ma’lumotlar bazasini mantiqiy loyihalash uchun ishlatiladigan standart bo‘lib, ayniqsa ER (Entity–Relationship) modelga yaqin, lekin aniqroq qoidalar va belgilarga ega. Quyida Kutubxona tizimi ni IDEF1X model asosida tushuntirib beraman. 1. Asosiy obyektlar (Entities) Kutubxona tizimida odatda quyidagi asosiy entity’lar bo‘ladi: 1. KUTUBXONA Kutubxona_ID (PK)  Nomi  Manzil  Telefon 16 ?????? Bu mustaqil (independent) entity hisoblanadi. 2. KITOB  Kitob_ID (PK)  Nomi  ISBN  Nashr_yili  Kutubxona_ID (FK) ?????? Kitob Kutubxona ga bog‘liq, lekin mustaqil identifikatorga ega → non- identifying relationship 3. MUALLIF  Muallif_ID (PK)  F.I.Sh.  Tug‘ilgan_sana ?????? Mustaqil entity 4. KITOB_MUALLIF (assotsiativ entity)  Kitob_ID (PK, FK)  Muallif_ID (PK, FK) ?????? Bu entity ko‘pga–ko‘p (M:N) bog‘lanishni ifodalaydi IDEF1X’da M:N bog‘lanish albatta assotsiativ entity orqali ko‘rsatiladi. 5. O‘QUVCHI  O‘quvchi_ID (PK)  F.I.Sh.  Pasport  Telefon ?????? Mustaqil entity 6. IJARA (YOKI BERISH)  Ijara_ID (PK)  Kitob_ID (FK)  O‘quvchi_ID (FK)  Olingan_sana  Qaytarilgan_sana ?????? Bu entity O ‘ quvchi va Kitob o ‘ rtasidagi bog ‘ lanishni ifodalaydi IDEF 1 X ’ da bu dependent entity 2. Bog‘lanishlar (Relationships) IDEF1X modelda bog‘lanishlar ikki xil bo‘ladi: ?????? Identifying relationship  Farzand entity PK’si ota entity PK’sini o‘z ichiga oladi  Qalin chiziq bilan ko‘rsatiladi ?????? Masalan:  KITOB_MUALLIF → KITOB  KITOB_MUALLIF → MUALLIF ?????? Non-identifying relationship  Farzand entity mustaqil PK ga ega 17  Ingichka chiziq bilan ko‘rsatiladi ?????? Masalan:  KITOB → KUTUBXONA  IJARA → O‘QUVCHI  IJARA → KITOB 3. IDEF1X diagrammasini so‘z bilan tasvirlash KUTUBXONA | |----< KITOB | |----< KITOB_MUALLIF >----| | MUALLIF O‘QUVCHI | |----< IJARA >----| | KITOB 4. IDEF 1 X modelning afzalliklari ✅ Normalizatsiyaga qat’iy rioya qiladi ✅ PK va FK aniq ko‘rsatiladi ✅ Katta korporativ tizimlar uchun qulay ✅ Ma’lumotlar bazasiga oson o‘tkaziladi eEPC metodologiyasi eEPC - bu biznes jarayonlarini modellashtirish uchun qo ‘ llaniladigan metodologiya bo ‘ lib , u jarayonlarning bosqichlarini , hodisalarni va bog ‘ liq tashkilot tuzilmalarini vizual tasvirlash imkonini beradi . eEPC modeli klassik EPC modelining kengaytirilgan varianti bo ‘ lib , u biznes jarayonlariga qo ‘ shimcha ma ' lumotlar qo ‘ shishga imkon beradi . eEPC metodologiyasining asosiy elementlari: Hodisalar :  Jarayonning boshlanishi yoki tugashini ko‘rsatadi.  Hodisalar odatda jarayon boshlovchi yoki yakunlovchi harakat sifatida qaraladi. Funksiyalar :  Jarayon ichida bajariladigan harakat yoki faoliyat . Tashkiliy birliklar: 18  Jarayonni amalga oshiruvchi bo ‘ limlar yoki xodimlar . Axborot obyektlari:  Jarayon davomida ishlatiladigan yoki hosil bo‘ladigan ma'lumotlar. Bog‘lovchilar: Jarayon ichidagi tarmoqlanish yoki tanlashlarni ifodalaydi. Belgilari:  AND – barcha yo‘nalishlarni bajarish.  OR – kamida bitta shart bajarilishi kerak.  XOR – faqat bitta yo‘nalish amalga oshadi.[6] eEPC diagrammasini qurish qoidalari:  1-qoida: EPC diagrammasi kamida bitta boshlang‘ich hodisa bilan boshlanishi kerak va kamida bitta yakuniy hodisa bilan tugashi kerak.  2-qoida: Diagrammada hodisalar va funksiyalar almashinishi kerak (hodisa va funksiya operatorlar orqali ulanishi mumkin).  3-qoida: Hodisalar va funksiyalar jarayonning borishini aks ettiruvchi qat'iy bitta kiruvchi va bitta chiquvchi ulanishni o‘z ichiga olishi kerak.  4-qoida: Bitta hodisadan keyin “OR” yoki “XOR” operatori kelmasligi kerak.  5-qoida: Har bir birlashtirish operatorida kamida ikkita kiruvchi o‘q va faqat bitta chiquvchi o‘q bo‘lishi kerak, tarmoqlashtirish operatorida faqat bitta kiruvchi o‘q va kamida ikkita chiquvchi o‘q bo‘lishi kerak. Operatorlar bir vaqtning o‘zida bir nechta kiruvchi va bir nechta chiquvchi ulanishlarga ega bo‘lolmaydi.  6-qoida: Operatorlar faqat bir xil turdagi elementlarni birlashtirishi yoki tarmoqlantirishi mumkin. Bir vaqtning o‘zida funksiyalar va hodisalarni birlashtirish yoki tarmoqlash mumkin emas.  7-qoida: Hodisa diagrammada faqat bir marta ishlatilishi kerak.[6] 19 8-rasm. eEPS-diagrammasi 8 - rasmda Futbol liga turniri uchun Logical EPS izohi Logical EPS (Entity–Process Schema) — bu futbol liga turniri axborot tizimida mavjud bo‘lgan ma’lumotlar obyektlari (entity) va ular ustida bajariladigan jarayonlar (process) o‘rtasidagi mantiqiy bog‘lanishni ifodalovchi modeldir. Ushbu model futbol ligasining tashkil etilishi, boshqarilishi va nazorat qilinish jarayonlarini mantiqiy darajada tasvirlaydi. Asosiy entity’lar (ma’lumotlar obyektlari) Futbol liga turniri tizimida quyidagi asosiy entity’lar mavjud:  Liga – liga nomi, mavsumi, boshlanish va tugash sanalari  Jamoa – ligada ishtirok etuvchi futbol jamoalari  Futbolchi – jamoa tarkibidagi o‘yinchilar  Murabbiy – jamoa murabbiylari haqida ma’lumot  O‘yin (Match) – jamoalar o‘rtasida o‘tkaziladigan uchrashuvlar  Natija – o‘yin yakuni bo‘yicha hisob (gollar) 20  Turnir jadvali – jamoalarning ochkolari va o‘rinlari  Stadion – o‘yinlar o‘tkaziladigan joylar Bu entity’lar futbol ligasiga oid barcha asosiy ma’lumotlarni saqlash uchun xizmat qiladi. Asosiy jarayonlar ( processlar ) Logical EPS modelida futbol liga turniri quyidagi jarayonlar orqali amalga oshiriladi : 1. Ligani yaratish va sozlash – yangi futbol ligasi ma ’ lumotlarini kiritish va mavsumni boshlash . 2. Jamoalarni ro ‘ yxatdan o ‘ tkazish – ligada ishtirok etuvchi jamoalarni tizimga kiritish . 3. Futbolchilarni jamoaga biriktirish – har bir jamoa tarkibini shakllantirish. 4. O‘yinlarni rejalashtirish – uchrashuvlar jadvali, sana, vaqt va stadionni belgilash. 5. O‘yin natijalarini kiritish – o‘yin yakunida gollar va boshqa ko‘rsatkichlarni tizimga kiritish. 6. Ochko va turnir jadvalini hisoblash – natijalar asosida jamoalarga ochko berish va o‘rinlarni aniqlash. 7. Statistikani shakllantirish – futbolchilar va jamoalar bo‘yicha statistik ma’lumotlarni yaratish. Entity va processlar o‘rtasidagi bog‘lanish Logical EPS modelda:  jarayonlar mavjud entity ’ lardan ma ’ lumot oladi ( jamoa , futbolchi , stadion ),  jarayonlar natijasida entity ’ lar yangilanadi yoki yangi entity hosil bo ‘ ladi ( natija kiritilishi natijasida turnir jadvali va statistika yangilanadi ). Bu bog‘lanishlar futbol liga turnirining ishlash mantiqini to‘liq aks ettiradi. Logical EPS modelining ahamiyati Futbol liga turniri uchun Logical EPS:  ✅ Tizimdagi jarayonlarni aniq ko‘rsatadi  ✅ Ma ’ lumotlar va jarayonlar o ‘ rtasidagi bog ‘ liqlikni ochib beradi  ✅ Dasturiy ta’minot loyihalash uchun asos bo‘ladi  ✅ Turnir boshqaruvida xatolarni kamaytiradi 21 Xulosa Logical EPS modeli futbol liga turniri axborot tizimini tizimli, mantiqiy va tushunarli tarzda ifodalaydi. Ushbu model yordamida futbol ligasining barcha bosqichlari — rejalashtirishdan tortib yakuniy natijalargacha — yagona axborot muhiti orqali boshqariladi. . BPMN 2.0 metodologiyasi BPMN notatsiyasi semantik jihatdan boshqa modellashtirish usullariga qaraganda boyroq. Notatsiyaning birinchi versiyasi 2009 yilda ishlab chiqilgan va 2011 yilda yangi BPMN 2.0 versiyasi chiqarilgan. BPMN past darajadagi jarayonlarni tavsiflash uchun ishlatiladi. BPMN biznes jarayonidagi bosqichlarni tasvirlaydigan grafik yozuvdir. BPMN notatsiyasidagi jarayon diagrammasi jarayonni bajarish algoritmidir. Diagramma jarayonning bajarilishi bilan bog‘liq voqealar, ijrochilar, moddiy va hujjatli oqimlarni aniqlashi mumkin. BPMN notatsiyasida 5 turdagi elemetnlar mavjud: Oqim elementlari (jarayon, hodisa va shlyuzlar), Ma’lumotlar(MB va ma’lumotlar obyektlari), Bog‘lovchi elementlar (boshqaruv oqimlari, xabar oqimlari va assotsiatsiyalar), Mas’uliyat sohalari va izohlar. Hodisalar aylanalar yordamida ifodalanib boshlang‘ich, oraliq va tugallanish hodisalariga ranglar orqali ajratilgan bo‘lib hodisa to‘g‘risida ma’lumot berish uchun aylanalar o‘rtasiga turli belgilar joylashtirilishi mumkin. Ushbu hodisalar jarayonlar oqimiga ta’sir qiluvchi sabab yoki natida bo‘ladi. Jarayonlar to‘g‘ri to‘rtburchak shaklida bo‘lib vazifa va kuyi jarayonlarga bo‘linadi. Shlyuzlar romb shaklida ifodalanadi parallel, eksklyuziv, kompleks, noeksklyuziv shlyuz va hodisalar bo‘yicha eksklyuziv shlyuzlar mavjud. Bog‘lovchi elementlar turli ko‘rinishdagi chiziqlar bilan belgilanadi ular Boshqaruv oqimlari, shartli boshqaruv oqimlari, odatiy holda boshqarish oqimlari, xabarlar oqimi va assotsiatsiya elementlari bo‘lib hisoblanadi.[4] Hozirgi vaqtda jarayonlarni modellashtirishning ko‘plab vositalari va metodologiyalari mavjud. Odamlar bir kompaniyadan boshqasiga o‘tishini va kompaniyalarning birlashishi va ajralib chiqishini hisobga olsak, biznes-tahlilchilar biznes-jarayonlarning turlicha qarashlarini tushunishlari kerak: bir xil jarayonning uning hayotiy siklidagi turli ko‘rinishlari (ishlab chiqish, amalga oshirish, bajarish, monitoring va tahlil qilish). Shu sababli, standart grafik belgilar tashkilotlar ichida va o‘rtasidagi hamkorlik va tijorat operatsiyalarini tushunishni osonlashtirish uchun mo‘ljallangan. Bu biznes va uning ishtirokchilarini yaxshiroq tushunishni ta'minlaydi va tashkilotlarga yangi ichki yoki B2B biznes sharoitlariga tezda moslashishga yordam beradi. 22 10-rasm.BPMN diagrammasi Ushbu(10-rasm ) jarayonda “mijoz” nomli pul mavjud va rolarsiz tuzilgan .Jarayonda mijoz aeroportga kelishi boshlang‘ich hodisa bo‘ladi.Aeroport xodimi mijozni kutib oladi va mijoz bir qancha tekshiruvlardan o‘tadi. Agar hammasidan muvafaqiyatli o‘tgan bo‘lsa samalyotga chiqishga ruxsat beriladi aks xolda yo‘lovchining parvozi bekor qilinadi. 11-rasm.BPMN diagrammasi Ushbu(11-rasm ) jarayonda “Yo‘lovchi” va “Aeroport xodimi” nomli pul mavjud va rolarsiz tuzilgan. Ushbu pularni bir biriga bog‘lash uchun xabarnomadan foydalanganman. Jarayon yo‘lovchi aeroportga kelib, ro‘yxatdan o‘tishni boshlaydi. Aeroport xodimi uni kutib olib, chipta va pasport tekshiruvidan o‘tkazadi. Bagaj topshirilib, xavfsizlik tekshiruvi amalga oshiriladi. Agar barcha tekshiruvlardan muvaffaqiyatli o‘tsa, yo‘lovchi terminalga o‘tib, parvozga ruxsat beriladi. Aks holda, parvoz bekor qilinadi. 23 12-rasm.BPMN diagrammasi Ushbu(12-rasm ) jarayonda “Yo‘lovchi” va “Aeroport xodimi” nomli pul mavjud va rolarsiz tuzilgan.Bu jarayoni yo‘lovchi aeroportga kelib terminalga borgincha bo‘lgan jarayoni olganman. Ushbu jarayonimda ham pularni bir biriga bog‘lash uchun xabarnomadan foydalanganman. Yo‘lovchi aeroportga kelgach, aeroport xodimi uni kutib oladi va pasport hamda chipta tekshiruvi amalga oshiriladi. Agar hamma ma'lumotlar to‘g‘ri bo‘lsa, yo‘lovchi tashqi chiqish talablarini tekshiradi. Bagaj va qo‘l yuki qabul qilinib, skaner orqali tekshiriladi. Agar taqiqlangan buyumlar aniqlansa, ular olib tashlanadi yoki qo‘shimcha tekshiruvdan o‘tkaziladi. Bagaj vazni tekshirilib, ortiqcha yuk uchun to‘lov amalga oshiriladi. Hammasi joyida bo‘lsa, yo‘lovchiga bagaj kvitansiyasi berilib, parvozga ruxsat beriladi. Aks holda, parvoz bekor qilinadi. Xulosa Biz ushbu fanda axborot tizimlarini ishlab chiqishning dastlabki bosqichlarida qo‘llaniladigan metodologiyalarni o‘rgandik. Bu fanni o‘rganish orqali axborot tizimlarini ishlab chiqishda foydalaniladigan metodologiyalarni qo‘llash bo‘yicha ko‘nikma va tushunchalar hosil qildik. Axborot tizimlarini loyihalash uchun ishlatiladigan asosiy metodlar har biri axborot tizimlarining aniq bir jihatini tasvirlab berish uchun xizmat qiladi. Murakkablik darajasi aniqlikni oshirib borgan sari oshib boraveradi. Axborot tizimlarini loyihalash fani, bugungi kunda samarali va raqobatbardosh tizimlarni yaratishning asosiy poydevorini tashkil etadi. Axborot tizimi foydalanuvchilarining ehtiyojlarini qondirish, ma'lumotlarni to‘plash, saqlash, qayta ishlash va taqdim etish jarayonlarini boshqarishni o‘z ichiga oladi. Ushbu kurs ishi davomida biz axborot tizimlarining rivojlanishi, ularni loyihalash bosqichlari va amaliyotda qo‘llanilishi haqida batafsil o‘rganib 24 chiqdik. Bu kurs yordamida biz IDEF0, IDEF3, IDEF1X, DFD, eEPS, BPMN metodologiyalarini va ulardan qanday foydalanishni o‘rgandik. Metodologiyalarga mos dasturlardan foydalanishni o‘rgandik. IDEF0, IDEF3, DFD metodologiyalarini Process Modeler r7 Navigator Edition dasturida loyhalashtirdim. IDEF1X metodologiyasini ERwin Data Modeler dasturida loyhalashtirdim. eEPS, BPMN metodologiyalarini Microsoft Visio dasturidan foydalanib loyhalashtirdim. O‘rganilgan bilimlar yordamida biz nafaqat mavjud tizimlarni takomillashtirish, balki yangi, innovatsion axborot tizimlarini yaratish uchun zarur ko‘nikmalarni egalladik. Axborot tizimlarini loyihalashning samarali yondashuvi nafaqat texnologik yutuqlarni, balki foydalanuvchilarni qoniqtiradigan tizimlarni yaratishga ham xizmat qiladi. Shuning uchun bu fan, zamonaviy biznes va texnologiyalarning rivojlanishi uchun muhim asosni tashkil etadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. M.X. Hakimov, S.M. Gaynazarov – Berilganlar bazasini boshqarish tizimlari, Toshkent: O‘zbekiston, 2013. 2. NIST (National Institute of Standards and Technology) – Integrated DEFinition Methods, Gaithersburg: NIST Publications, 1995. 3. Ibragimov R.I. Axborot tizimlarini loyihalash texnologiyalarining ma'ruza matni, Toshkent: 2018. 4. Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti. Axborot tizimlarini loyihalash fanidan o‘quv-uslubiy majmua, Toshkent: TATU:2018. 5. R.X. Alimov, O‘.T. Xayitmatov, A.F. Xakimov, G.T. Yulchieva, O.X. Azamatov, U.A. Otajanov – Axborot tizimlari, Toshkent: TDIU, 2013. 6. S.S.G‘ulomov. Axboot tizimlari. Yili 2000 y. Internet saytlari: 7. https://www.arxiv.uz 8. https://staff.tiiame.uz 9. https://ru.wikipedia.org 10. https://uniwork.buxdu.uz 25

MUNDARIJA

Kirish

IDEF0 metodologiyasi

DFD metodologiyasi

IDEF3 metodologiyasi

IDEF1X metodologiyasi eEPC metodologiyasi

BPMN 2.0 metodologiyasi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить