Barqaror rivojlanish sharoitida zamonaviy siyosiy jarayonlar
![O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA INOVATSIYALAR
VAZIRLIGI
MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITITETI
“IJTIMOIY FANLAR’ FAKULTETI “SIYOSATSHUNOSLIK” KAFEDRASI
SIYOSATSHUNOSLIK YO’NALISHI ”GLOBALLASHUV VA BARQAROR TARAQQIYOT”
FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: BARQAROR RIVOJLANISH SHAROITIDA ZAMONAVIY SIYOSIY JARAYONLAR
BAJARDI:
ILMIY RAXBAR:
[ 1 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_1.png?v=1)
![Mundarija
KIRISH .................................................................................................................................................. 3
I BOB .................................................................................................................................................... 5
BARQAROR RIVJLANISH NIMA? ........................................................................................................... 5
II BOB ................................................................................................................................................... 9
Siyosiy jarayon tushunchas va zamonaviy siyosiy jarayonlar ............................................................... 9
III BOB ................................................................................................................................................ 12
Barqaror rivojlanish sharoitida zamonaviy siyosiy jarayonlar ............................................................ 12
3.2 Populatsiya jarayoni. Populatsiya jarayoni barqaror rivojlanishga qanday ta’sir o’tkazadi? ........ 14
Jeyn Nensi Demografik aldanishlar: dunyo aholisining o'sishi ko'pgina prognozlardan oshib ketmoqda va
barqaror kelajak uchun xavf tug'diradigan stsenariylar” maqolasidan ...................................................... 16
3.3 Zamonaviy siyosiy jarayonlarning barqaror rivojlanishga ta’siri. ................................................. 16
Xalqaro siyosat va barqaror rivojlanish. Zamonaviy siyosiy jarayonlar ko‘pincha xalqaro miqyosda
amalga oshiriladi. Xalqaro tashkilotlar, masalan, Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT), Jahon Banki,
Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF) va boshqa tashkilotlar barqaror rivojlanishni ta'minlashda
muhim rol o‘ynaydi. Ular mamlakatlarga texnik yordam, moliyaviy resurslar va siyosiy maslahatlar
taqdim etish orqali barqaror rivojlanish strategiyalarini amalga oshirishga yordam beradi. ............. 16
Ekologik siyosat va atrof-muhitni muhofaza qilish Barqaror rivojlanishning muhim jihatlaridan biri –
bu ekologik barqarorlikni ta'minlashdir. Zamonaviy siyosiy jarayonlar orqali davlatlar ekologik
siyosatlarni ishlab chiqib, ularni amalga oshirishda qatnashadi. Iqlim o‘zgarishi, tabiiy resurslarning
kamayishi, chiqindilarni boshqarish va ekologik xavfsizlikka qaratilgan siyosatlar barqaror
rivojlanishning muhim qismlaridir. .................................................................................................... 17
Misol: Parij kelishuvi (2015) iqlim o‘zgarishi va global isish muammolariga qarshi kurashish uchun
davlatlar tomonidan imzolangan muhim siyosiy hujjatdir. Bu kelishuv global iqlim siyosatini
shakllantirishga yordam berdi va davlatlarga barqaror rivojlanish yo‘llarini tanlashda yo‘riqnoma
berdi. ................................................................................................................................................. 17
Ijtimoiy siyosat va ijtimoiy adolat. Barqaror rivojlanish nafaqat iqtisodiy o‘sish, balki ijtimoiy
adolatni ta'minlashni ham o‘z ichiga oladi. Zamonaviy siyosiy jarayonlar jamiyatda ijtimoiy tenglikni,
qashshoqlikni qisqartirish, ta'lim va sog‘liqni saqlash tizimlarini yaxshilash, hamda inson huquqlarini
hurmat qilishga qaratilgan siyosatlarni ishlab chiqishga yordam beradi. ........................................... 17
IV BOB ................................................................................................................................................ 18
Siyosiy mojarolar va barqaror rivojlanish ........................................................................................... 18
2. Geosiyosiy ziddiyatlar .................................................................................................................... 18
3. Iqtisodiy va ijtimoiy tengsizliklar .................................................................................................... 19
4. Xalqaro tashkilotlarning roli ........................................................................................................... 19
5. Kiberxavfsizlik va axborot urushi .................................................................................................... 19
1. Ekologik va iqtisodiy manfaatlar o‘rtasidagi to‘qnashuv ................................................................ 20
2. Ijtimoiy adolat va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi ziddiyat .................................................................... 20
[ 2 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_2.png?v=1)
![3. Qashshoqlikni kamaytirish va ekologik barqarorlik o‘rtasidagi to‘qnashuv ................................... 21
4. Barqaror rivojlanishning xalqaro va milliy manfaatlar o‘rtasidagi to‘qnashuvi .............................. 21
Xulosa ................................................................................................................................................ 21
1. Iqtisodiy tafovutlar va siyosiy mojarolar ........................................................................................ 22
2. Ijtimoiy tafovutlar va siyosiy beqarorlik ......................................................................................... 22
3. Ekologik tafovutlar va siyosiy ziddiyatlar ....................................................................................... 22
4. Xalqaro siyosat va global tafovutlar ............................................................................................... 23
Xulosa ................................................................................................................................................ 24
Foydalanilgan adabiyotlar .................................................................................................................. 25
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Bugungi kunda davlatlar va jamiyatlarning asosiy maqsadi o’z
resurslarini saqlab qolgan xolda barqaror rivojlanishga erishishdir. Bunga erishish uchun
avvalo hozirgi kunda ro’y berayotgan siyosiy jarayonlarni o’rganish, uarni tahlil qilish va
ulardan maksimal ravishda foyda bilan chiqish zarurati vujudga keldi. Bu zarurat tanlagan
mavzumizni dolzarb ahamiyat kasb etishini belgilab berdi.
Bugungi kunda dunyo miqyosida rivojlanishning yangi yo‘nalishlari, ijtimoiy, iqtisodiy
va siyosiy tizimlarning o‘zgarishi va barqaror rivojlanish konsepsiyasining ahamiyati tobora
ortib bormoqda. Barqaror rivojlanish, insoniyatning uzoq muddatli va barqaror
farovonligini ta'minlashga qaratilgan bir nechta muhim jihatlarni o‘z ichiga oladi, jumladan
ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotni uyg‘unlashtirish.
Zamonaviy siyosiy jarayonlar, globalizatsiya, iqlim o‘zgarishi, yangi texnologiyalar
va ijtimoiy tengsizlik kabi omillar ta’sirida tobora murakkablashmoqda. Shu bilan birga,
barqaror rivojlanish siyosatlari va strategiyalari, davlatlarning ichki va tashqi siyosatida
muhim rol o‘ynaydi. Siyosiy tashkilotlar va davlatlar, barqaror rivojlanishni ta'minlash
[ 3 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_3.png?v=1)
![uchun o‘z siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarini qanday moslashtirishi va ularni qanday
rivojlantirishi kerakligi tobora dolzarb mavzu bo‘lib qolmoqda.
Ushbu kurs ishida barqaror rivojlanish sharoitida zamonaviy siyosiy jarayonlar tahlil
qilinadi. Ishning asosiy maqsadi, barqaror rivojlanishning siyosiy jarayonlarga ta’sirini,
shuningdek, barqaror siyosatni shakllantirishda davlat va xalqaro tashkilotlarning rolini
o‘rganishdir. Shuningdek, barqaror rivojlanishning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy
o‘zgarishlarga ta'sirini tahlil qilish orqali, bu jarayonlarning global miqyosdagi ahamiyatini
aniqlashga harakat qilinadi .
Ushbu kurs ishi orqali biz siyosiy integratsiyaning barqaror rivojlanishda muhumligi,
populatsiya jarayoni va populatsiya jarayoning foydali va foydasiz tomonlarni tahlil qildik.
"Barqaror rivojlanish – bu nafaqat iqtisodiy o'sish, balki ijtimoiy adolat, ekologik
muvozanat va inson huquqlari prinsiplariga asoslangan rivojlanishdir." 1
1
Kofi Anan 2005-yil BMTning barqaror rivojlanish sammitida so’zlagan nutqidan
[ 4 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_4.png?v=1)
![I BOB
BARQAROR RIVJLANISH NIMA?
1.1 Barqaror rivojlanish tushnchasi — bu kelajak avlodlarning oʻz ehtiyojlarini
qondirish qobiliyatiga ziyon yetkazmagan holda, hozirgi avlodning ehtiyojlarini
qondirishga qaratilgan insoniyat taraqqiyotining samarali yo‘nalishidir. U o‘z ichiga ikkita
asosiy tushunchani qamrab oladi:
-"Ehtiyojlar" tushunchasi, ayniqsa, dunyo kambag‘allarining asosiy ehtiyojlariga eng
yuqori darajadagi e’tibor qaratilishi lozim bo‘lgan masala;
-Texnologiya va ijtimoiy tuzilmaning mavjud holati atrof-muhitning hozirgi va kelajak
ehtiyojlarini qondirish imkoniyatlariga qo‘yadigan cheklovlar tushunchasi. 2
Quyida barqaror rivojlanish konsepsiyasi (Brudtland hisoboti) haqida tanishib
chiqamiz:
Brundtland hisoboti , 1987-yilda nashr etilgan Atrof-muhit va rivojlanish bo'yicha
Jahon komissiyasi (WCED) 3
barqaror rivojlanish kontseptsiyasini taqdim etdi va unga
qanday erishish mumkinligini tasvirlab berdi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)
homiyligida va Norvegiya Bosh vaziri Gro Harlem Brundtland raisligida WCED atrof-
muhitning buzilishi sabablarini o'rganib chiqdi , ijtimoiy tenglik , iqtisodiy o'sish va
ekologik muammolar o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni tushunishga harakat qildi va har uch
sohani birlashtirgan siyosiy echimlarni ishlab chiqdi. Ozon qatlamining yemirilishi , global
isish va dunyo aholisining turmush darajasini oshirish bilan bog'liq boshqa ekologik
muammolar bilan bog'liq tobora kuchayib borayotgan tashvishlarga javoban , BMT Bosh
Assambleyasi WCED, atrof-muhit bo'yicha ekspertlar, siyosatchilar va davlat
xizmatchilaridan iborat xalqaro guruhini chaqirdi . 1983. WCED (shuningdek, Brundtland
komissiyasi deb ataladi) uzoq muddatli yechimlarni taklif qildi va uni XXI asrga qadar
davom ettirish kerakligi takidlandi. Shuningdek, unga atrof-muhitga bo'lgan g'amxo'rlikni
rivojlanish va resurslardan foydalanish masalalari bo'yicha mamlakatlar o'rtasidagi
hamkorlikni kengaytirish yo'llarini izlash va barcha mamlakatlar uzoq vaqt davomida
o'zlarining va dunyoning ekologik muammolarini hal qilishlari mumkin bo'lgan
jarayonlarni yaratish vazifasi qo'yildi. (muddat 2030-yil) Brundtland hisobotida barqaror
rivojlanish doirasidagi boshqa mavzular qatorida xalqaro iqtisodiyotning roli, aholi va
inson resurslari, oziq-ovqat xavfsizligi, turlar va ekotizimlar , energetika , sanoat va atrof-
2
BMT bosh assambleyasi “Atrof-muhit va rivojlanish” komissiyasining 1987-yildagi “Umumiy kelajagimiz” nomli
hisoboti
3
WCED- World Commission on Environment and Development .
[ 5 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_5.png?v=1)
![muhitni muhofaza qilish bo'yicha taklif qilingan huquqiy tamoyillarni o'z ichiga olgan
boblar mavjud. Biroq, yoritilgan barcha mavzular ichida Brundtland hisobotida barqaror
rivojlanishning ta'rifi ko'pincha "kelajak avlodlarning o'z ehtiyojlarini qondirish qobiliyatiga
putur etkazmasdan hozirgi kun ehtiyojlarini qondiradigan rivojlanish" deb ta'riflanadi.
Ushbu ta'rifda dunyodagi kambag'allarning muhim ehtiyojlarini ta'minlash maqsadini
ta'kidlagan ehtiyojlar tushunchasi va texnologiya va ijtimoiy tashkilot atrof-muhitning
dunyoning hozirgi va kelajakdagi ehtiyojlarini ta'minlash qobiliyatiga cheklovlar qo'yishi
haqidagi g'oya aniq ifodalangan. 4
XXI asrga kelib bu ishlar davom etdi va 2015-yilda BMT tomonindan “Barqaror
rivojlanish maqsadlari” (Sustainable Development Goals – bundan keyin SDG) qabul
qilindi. Unda 2030-yilgacha qilinadigan ishlar kun tartibiga qo’yildi. SDG 17 maqsadni o’z
ichiga oldi va ular quyidagilar;
1.Hamma joyda qashshoqlikka barham berish : 2030 yilgi kun tartibida qashshoqlikning
barcha ko‘rinishlari va o‘lchovlarida, shu jumladan o‘ta qashshoqlikni bartaraf etish eng katta global
muammo va barqaror rivojlanishning ajralmas talabi ekanligi tan olindi.
2.Ochlikka barham berish, oziq ovqat xavfsizligiga erishish va barqaror qishloq
xo’jaligini rivojlantirish: Dunyo aholisi o'sishda davom etar ekan, qishloq xo'jaligi ishlab
chiqarishini barqaror oshirish, global ta'minot zanjirini yaxshilash, oziq-ovqat yo'qotilishi va
chiqindilarni kamaytirish, ochlik va to'yib ovqatlanmaslikdan aziyat chekayotganlarning barchasiga
kirish imkoniyatini ta'minlash uchun zudlik bilan ko'proq kuch va innovatsiyalar zarur bo'ladi. to'yimli
ovqatga. Xalqaro hamjamiyatda ko‘pchilik ocharchilikni kelajak avlod ichida yo‘q qilish mumkin, deb
hisoblaydi va bu maqsadga erishish uchun birgalikda harakat qilmoqda.
3. Barcha yoshdagilar uchun sog’lom hayot va farovonlikni taminlash: . Bu bilan bog'liq
maqsadlar global onalar o'limi darajasini pasaytirishga qaratilgan; yangi tug'ilgan chaqaloqlar va
bolalarning oldini olish mumkin bo'lgan o'limini tugatish; OITS, sil, bezgak va boshqa yuqumli
kasalliklar epidemiyalarini tugatish; yuqumli bo'lmagan kasalliklardan o'limni kamaytirish;
giyohvandlikning oldini olish va davolashni kuchaytirish; yo'l-transport hodisalari oqibatida halok
bo'lganlar va jarohatlanganlar sonini ikki barobarga kamaytirish; jinsiy va reproduktiv salomatlik
xizmatlaridan umumiy foydalanishni ta'minlash; umumiy sog'liqni saqlash qamroviga erishish; va xavfli
kimyoviy moddalar va ifloslanishdan o'lim va kasalliklar sonini kamaytirish .
4
1987-yilda qabul qilingan Brudtland hisoboti
[ 6 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_6.png?v=1)
![4. Inkuliziv, adolatli va sifatli ta’limni ta’minlash va barcha uchun ta’lim olish
imkoniyatlarini rivojlantirish: Barqaror rivojlanish uchun sifatli ta’lim rivojlanishning ajralmas
elementi va barqaror rivojlanishning asosiy omili sifatida xalqaro miqyosda e’tirof etildi.
5. Gender tengligiga erishish va ayollar va qizlarning imkoniyatlarini oshirish: Gender
tengsizliklari hali ham har bir jamiyatda chuqur ildiz otgan. Ayollar munosib ishga kirish imkoni
yo'qligidan aziyat chekmoqda va kasbiy segregatsiya va ish haqi bo'yicha gender farqlariga duch
kelishmoqda. Ko'p hollarda ular asosiy ta'lim va sog'liqni saqlash xizmatlaridan foydalanish
imkoniyatidan mahrum bo'lib, zo'ravonlik va kamsitish qurboni bo'lishadi. Ular siyosiy va iqtisodiy
qarorlar qabul qilish jarayonlarida kam vakillikka ega .
6 . Hamma uchun suv va kanalizatsiya tizimini rivojlantirish: Bugungi kunda 2,2 milliard
kishi xavfsiz boshqariladigan ichimlik suvidan, 4,2 milliarddan ortiq odam esa xavfsiz boshqariladigan
sanitariya-gigiena vositalaridan mahrum. Iqlim o'zgarishi vaziyatni yanada og'irlashtirmoqda, suv
toshqinlari va qurg'oqchilik kabi ofatlar ko'paymoqda. Dunyodagi oqava suvlarning 80 foizi qayta
ishlanmasdan yoki qayta ishlanmasdan ekotizimga qaytadi va dunyodagi tabiiy botqoq erlarning 70
foizi, shu jumladan chuchuk suv turlarining sezilarli darajada yo'qolishi yo'qolgan.
7. Barcha uchun arzon, ishonchli, barqaror va zamonaviy energiyadan
foydalanishni ta’minlash: Energetika 2030 yilgacha Barqaror rivojlanish kun tartibi va Iqlim
o'zgarishi bo'yicha Parij kelishuvining markazida joylashgan. SDG 7 ga erishish yangi iqtisodiy
imkoniyatlar va ish o'rinlari, ayollar, bolalar va yoshlar imkoniyatlarini kengaytirish, ta'lim va sog'liqni
saqlashni yaxshilash, yanada barqaror, adolatli va inklyuziv jamiyatlar, shuningdek, iqlimdan ko'proq
himoya qilish va unga chidamlilik orqali millionlab odamlar uchun yangi imkoniyatlar dunyosini
ochadi.
8. Barqaror, inkuliziv iqtisodiy o’sishni, to’liq va samarali bandlikni va hamma
uchun munosib mehnat sharoitini yaratishni rag’batlantirish: Munosib mehnat,
bandlik yaratish, ijtimoiy himoya, mehnat huquqlari va ijtimoiy muloqot 2030 yilgacha
Barqaror rivojlanish bo‘yicha yangi kun tartibining ajralmas elementlari hisoblanadi.
Qolaversa, munosib mehnatning muhim jihatlari boshqa 16 ta maqsadning ko'pchiligining
maqsadlarida keng ildiz otgan. Uning 143-157-bandlarida Rio+20 konferentsiyasining
yakuniy hujjati mehnat bozori sharoiti va mavjud munosib ish imkoniyatlarining keng
tarqalgan tanqisligi haqida o'z xavotirlarini bildiradi. Shu bilan birga, qashshoqlikka
barham berish, to'liq va samarali bandlik va hamma uchun munosib mehnat o'rtasidagi
mavjud aloqalarni tan oladi va barcha hukumatlarni yoshlar bandligining global
muammosini hal qilishga chaqiradi.
[ 7 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_7.png?v=1)
![9.Barqaror infrituyzilmani yaratish, inkuliziv va barqaaror sanoatlashtirish va
innovatsiyalarni qo’llab quvvatlash.
10. Mamlakatlar ichidagi va ular o’rtasidagi tengsizlikni kamaytirish: 2015-yildagi
MRM 5
hisobotida Afrikaga alohida e’tibor qaratildi.
11. Shaxarlar va aholi punktlarini inkuliziv, xavfsiz va bardoshli qilish: tabiiy ofatlar
xavfini kamaytirish, jamoat transporti xizmatini sifatini oshirish
12. Barqaror iste’mol va ishlab chiqarish modellarini ta’minlash: oziq ovqat
yetishmovchiligini oldini olish
13. Iqlim o’zgarishi va uning oqibatlarigaqarshi kurashish uchun shoshilinch choralar
ko’rish: Ilm-fan shuni aniqladiki bizning iqlimimiz tez isib bormoqda. 1880-yildan buyon, ayniqsa 20-
asr oxiridan buyon oʻrtacha global harorat 1,2 d ar ajag a oshdi. A tm o sfer ad ag i CO2
k o n tsen tr atsiy asi , ya'ni global isishning 2/3 qismidan ko'prog'iga hissa qo'shadigan GHG, en g
yu q o r i d ar ajad a . Iqlim o'zgarishi bo'yicha hukumatlararo panel (IPCC) 6
doimiy ravishda inson
faoliyati atmosfera, okean va quruqlikni isitib, atmosfera, okean, kriosfera va biosferada keng
tarqalgan va tez o'zgarishlarni keltirib chiqarganini ta'kidlaydi. Iqlimdagi bunday o'zgarishlar tufayli
so'nggi 50 yil ichida ob-havo, iqlim va suv bilan bog'liq ofatlar soni besh baravarga ko'paydi, bu esa 2
m illio n d an o r tiq k ish in in g o 'lim ig a va 3,64 tr illio n A QSh d o llar i zar ar ig a olib keldi .
14. okean va dengiz resurslarini saqlash.
15. Er usti ekotizimlarini muhofaza qilish, tiklash va barqaror foydalanishni
rag‘batlantirish, o‘rmonlarni barqaror boshqarish, cho‘llanishga qarshi kurashish, yer
degradatsiyasini to‘xtatish va qaytarish hamda biologik xilma-xillikning yo‘qolishini
to‘xtatish
16. Barqaror rivojlanish uchun tinch va inklyuziv jamiyatlarni rag'batlantirish, hamma
uchun adolatdan foydalanish imkoniyatini ta'minlash va barcha darajadagi samarali,
hisobdor va inklyuziv institutlarni qurish
17. Barqaror rivojlanish uchun global hamkorlikni jonlantirish: Barqaror rivojlanish
bo yicha hamkorlik bu hukumatlar, hukumatlararo tashkilotlar, yirik guruhlar va boshqa ʻ
manfaatdor tomonlar tomonidan ixtiyoriy ravishda amalga oshiriladigan ko p manfaatli
ʻ
tashabbuslar bo lib, bu sa y-harakatlar hukumatlararo kelishilgan rivojlanish maqsadlari va
ʻ ʼ
majburiyatlarini amalga oshirishga hissa qo shmoqda.
ʻ 7
5
MRM-(Mingyillik Rivojlanish Maqsadlari) 8 yilga mo’ljallangan oʻta qashshoqlik darajasini ikki baravar
kamaytirishdan tortib OIV/OITS tarqalishini toʻxtatish va umumbashariy boshlangʻich taʼlimni taʼminlashgacha
boʻlgan 2015-yilga moʻljallangan – butun dunyo mamlakatlari va barcha mamlakatlar tomonidan kelishilgan rejani
tashkil etadi
6
IPCC – 1988-yilda ta’sis etilgan, BMT qoshidagi, Iqlim o’zgarishini baholovchi tashkilot
7
2015-yil BMT bosh assamleyasi tomonidan qabul qilingan va barqaror rivojlanishga qaratilgan 17 maqsad.
Sdgs.un.org/goals saytidan olindi
[ 8 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_8.png?v=1)
![1.2 Barqaror rivojlanish tushinchasining shakllanishi Barqaror rivojlanishning
asoslari XVII va XVIII asrlarda Yevropada ishlab chiqilgan barqaror o rmon xo jaligi ʻ ʻ
to g risidagi g oyalarga borib taqaladi
ʻ ʻ ʻ 8
. Angliyada o rmon resurslarining kamayishi va bu ʻ
borada xavotirning ortishi natijasida, John Evelyn 1662-yilda yozgan „Sylva“ nomli
asarida shunday degan edi: „Tabiiy resurslardan ortiqcha foydalanishni oldini olish uchun
har bir yer egasi daraxt ekishga o zining milliy burchi sifatida qarashi kerak“.
ʻ 9
1713-yilda
Saksoniya saylovchisi Fridrix Avgust I xizmatidagi yirik kon ma muri Hans Karl fon
ʼ
Karlovits o rmon xo jaligi bo yicha 400 sahifali „Sylvicultura oeconomica“ asarini nashr
ʻ ʻ ʻ
etdi. Evelin va Fransiya vaziri Jan-Batist Kolbertning g oyalaridan kelib chiqqan holda,
ʻ
fon Karlovits o rmonlarni barqaror hosilni ta minlash maqsadida boshqarish tushunchasini
ʻ ʼ
ishlab chiqdi. Uning asarlari Aleksandr fon Gumboldt va Georg Lyudvig Xartig kabi
olimlarga ta sir ko rsatdi. Bu esa o rmonchilik fanining rivojlanishiga olib keldi. O rmon
ʼ ʻ ʻ ʻ
boshqaruvining resurslardan oqilona foydalanish g oyasiga asoslangan yondashuvi Gifford
ʻ
Pinchotga ham ta sir qildi. Pinchot AQSh O rmon Xizmatining birinchi rahbari edi.
ʼ ʻ
Shuningdek, u Aldo Leopoldga ham ta sir ko rsatdi. Leopoldning yer etikasi 1960-yillarda
ʼ ʻ
atmosferani himoya qilish harakatining rivojlanishiga katta ta sir ko rsatdi. 1962-yilda
ʼ ʻ
Rechel Karsonning Silent Spring asari nashr etilgach, rivojlanayotgan ekologik harakat
e tiborni iqtisodiy o sish va rivojlanish o rtasidagi bog liqlikka qaratdi. Kenneth E.
ʼ ʻ ʻ ʻ
Boulding 1966-yilda yozgan ta sirli insholarida „Kelajak iqtisodiyoti Kosmik kemasi“ deb
ʼ
nomlangan konsepsiyani taqdim etdi. Unda u iqtisodiy tizimning cheklangan resurslari
bilan ekologik tizimga mos kelishi zarurligini ta kidladi. Yana bir muhim voqea 1968-yilda
ʼ
Garrett Hardinning maqolasi bo lib, unda „jamoat fojiasi“ atamasini ommalashtirgan. U
ʻ
maqolasida ” Aholi muammosi texnik yechimga ega emas; u axloqda tubdan kengayishni
talab qiladi” 10
deb o’tadi.
II BOB
Siyosiy jarayon tushunchas va zamonaviy siyosiy jarayonlar
2.1. Siyosiy jarayon tushunchasi. Siyosiy jarayon- bu siyosat subyektlari o’rtasida
kechadigan o’zaro munosabatlar, harakatlarning umumiy shaklidir. Siyosiy jarayon –
jamiyat siyosiy tizimining faoliyat yuritish usuli, siyosat subyektlarining umumiy faoliyati,
siyosiy tizimning faoliyat yuritishi va rivojlanishini ta’minlaydi 11
. Siyosiy jarayonning
mohiyati va mazmuni ko rib chiqilayotgan siyosiy tizim va siyosiy rejimning
ʻ
xususiyatlaridan kelib chiqib belgilanadi. Demak, demokratik tuzum fuqarolarning davlatni
boshqarishda keng huquqlarga ega bo lgan, davlatning o zida inson va fuqaroning huquq
ʻ ʻ
8
Jon Blevit “Barqaror rivojlanishni tushunish” asari ISBN 978-0-415-70782-4
9
Jon Evelyn ”Sylva”
10
Garret Hardin “Jamoatlarning fojeasi” maqolasi
11
Tavadov.G.Y “Siyosatshunoslik” o’quv qo’llanma
[ 9 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_9.png?v=1)
![va erkinliklari hurmat qilinadigan hamda ta minlanadigan siyosiy jarayon turiga mos ʼ
keladi. Aksincha, totalitar turdagi siyosiy tizimda siyosiy jarayon fuqarolarning jamiyat
siyosiy hayotida ishtirok etishi uchun har qanday real imkoniyatni butunlay istisno qiladi,
chunki siyosiy va ijtimoiy tanlash erkinligi mavjud emas.
Uning tuzilishiga ko ra, „siyosiy jarayon sub'ektlar, siyosiy harakat tashuvchilari va
ʻ
ob'ekt - erishish kerak bo lgan maqsaddan iborat“. Siyosiy jarayonga vositalar, usullar,
ʻ
resurslar va ijrochilar ham kiradi 12
. Siyosiy jarayon bir nechta bosqichlardan iborat bo’lib,
ular quyidagilar:
-Konstitutsiya, siyosiy tizimni shakllantirish;
-Ushbu tizimning tarkibiy qismlari va xususiyatlarini ko paytirish;
ʻ
-Siyosiy boshqaruv qarorlarini qabul qilish va amalga oshirish;
-Siyosiy tizimning ishlashi va rivojlanish yo nalishini nazorat qilish.
ʻ
Umuman olganda siyosiy jarayon R.Brounning ”Molekulalar harakati” ga o’xshaydi.
To’xtovsiz harakat qiladi va faqat bitta farqi u ko’pincha tartibli amalga oshiriladi. Siyosiy
jarayon vujudga keltiradigan narsa bu manfaatdir. Yani siyosat subyektlari malum bir
manfaat uchun harakatga keladi, bu esa siyosiy jarayonni shakllantiradi. Masalan
hammamizga malum saylov jarayoni. Bunda siyosat subyekti sifatida nomzod, elektorat,
va saylov kommisiyasini olsak bo’ladi. Bunda nomzodning manfaati hokimiyat,
elektoratning manfaati esa o’zi ishongan nomzodning saylanishi. Saylov kommisiyasi
manfaati esa saylovni qonun qoidalarga muvofiq o’tkazishdir.
2.1. Zamonaviy siyosiy jarayonlar. Yuqorida aytib o’tkanimizdek manfaat siyosiy
jarayonni shakllantiradi. Ayni shu manfaat orqali siyosiy jarayonlarning hozirgi kundagi
qiyofasi shakllandi. Urushlar, populatsiya, namoyishlar va shu kabi klassik siyosiy
jarayonlar XXI asrga moslashib zamonaviy tus oldi. Endi urushlar faqat qurollar bilangina
emas balki axborotlar, mafkuralar, biologik qurollar orqali ham amalga oshirilmoqda. Endi
namoyishlar yangi ko’rinishlarda namoyon bo’ldi. Aholi soni esa record darajada oshdi.
Globallashuv tushunchasi hamma klassik ananalarni inkor etdi. Monipulatsiya, Soft Power,
Smart Power kabi zamonaviy siyosiy jarayonlar ko’rinish bera boshladi. Quyida bir nechta
zamonaviy ko’rinishdagi siyosiy jarayonlarning bazilariga to’xtalamiz.
Saylov jarayoning zamonaviylashganligi. Saylov jarayoni demokratiyning asosiy
belgisi hisoblanib, insoning eng kata siyosiy huquqi hamdir. Saylov, uning mazmuni, uni
qanday tashkil etish, unda ishtirok etish imkoniyatlari, saylovni amalga oshirish usullari va
vositalariga qarab biz uni klassik va zamonaviy shaklda o’rganishimiz mumkin. XXI asrga
kelib texnika va texnologiyalar rivoji saylov jarayonlarini ham osonlashtirdi. Natijada
insoniyat tarixda birinchi marta 2005-yilda Estoniya butunlay onlayn saylovlarni amalga
oshirdi. Bu mamlakat e-ovoz berish tizimini yaratib, saylovchilar internet orqali,
12
Tavadov.G.Y “Siyosatshunoslik” o’quv qo’llanma
[ 10 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_10.png?v=1)
![o‘zlarining identifikatsiya kartalaridan foydalangan holda ovoz bera boshladilar. Estoniya
hukumati, o‘zining raqamli ovoz berish tizimi bilan, saylov jarayonini yanada shaffof va
samarali qilishni maqsad qilgan. Saylov nafaqat texnologik jihatdan, balki huquqiy
jihatdan ham liberallashdi. Jumladan jins senzi endi o’tmishga aylangan bo’lsa, mol-mulk
senzi yo’q bo’lib ketdi. Endi saylovda yagona so;raladigan narsa voyaga yetganlik yani
yosh senzi bo’lib qoldi. Yevropaning ratsizm rivojlangan davlatlarida ham irqiy senzlar
tugatildi.
Norozilik namoyishlarining zamonaviylashganligi. Zamonaviy siyosiy namoyishlar
(yoki protestlar) dunyo bo‘ylab turli siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy masalalarga nisbatan
norozilik bildirgan, jamiyatning faol qatlamlari tomonidan amalga oshiriladi. Ular ko‘plab
shakllarda bo‘lishi mumkin — ko‘chada, internetda yoki boshqa jamoat joylarida.
Zamonaviy siyosiy namoyishlarning ba'zi xususiyatlari va sabablariga to‘xtalib o‘tamiz:
1. Internet va ijtimoiy tarmoqlarning roli
Bugungi kunda siyosiy namoyishlar ko‘pincha internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali
tashkil etiladi. Twitter, Facebook, Instagram, Telegram kabi platformalar norozilik
aksiyalarini tashkil qilish, ularga keng omma jalb qilish va real vaqt rejimida yangiliklar
tarqatish imkonini beradi. Bu tarmoqlar namoyishchilarga tezkor ravishda axborot
almashish va keng auditoriyaga yetib borish imkoniyatini yaratadi.
Misol : Arab bahori (2010–2012) – ko‘plab arab davlatlarida ommaviy aksiyalar internet
va ijtimoiy tarmoqlar orqali boshlanib, bir qancha hukumatlarning ag'darilishiga olib keldi.
2. Xalqaro siyosat va ekologiya
Zamonaviy siyosiy namoyishlar ko‘plab xalqaro masalalar bilan bog‘liq bo‘lishi
mumkin. Atrof-muhitni muhofaza qilish, iqlim o‘zgarishi va ekologik muammolar bugungi
kunda jahon bo‘ylab ko‘plab yoshlar va faollarni birlashtirayotgan asosiy masalalardir.
Yoshlar harakatlari iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashmoqda.
Misol: "Fridays for Future" harakati – Greta Thunberg tomonidan boshlandi va iqlim
o‘zgarishiga qarshi global norozilik aksiyalarini tashkil etdi.
3.Innovatsiyalar va yangi shakllar
Zamonaviy siyosiy namoyishlar nafaqat ko‘chada, balki raqamli muhitda ham yuzaga
keladi. "Hashtag" namoyishlari, onlayn platformalarda qo‘llab-quvvatlash va virtual
mitinglar zamonaviy protestlar shakllariga aylanmoqda.
Misol: "#MeToo" harakati – jinsiy zo‘ravonlikka qarshi onlayn tarzda boshlandi va
butun dunyo bo‘ylab keng tarqaldi.
Siyosiy manipulyatsiya jarayoni – bu siyosiy manfaatlarga erishish uchun
jamoatchilikning fikrini va qarorlarini manipulyatsiya qilish, ya'ni ongli yoki hissiy ta'sir
qilish jarayonidir. Siyosiy manipulyatsiya, odatda, saylovlar, qonunlar, ijtimoiy siyosat
yoki boshqa siyosiy masalalar bo‘yicha foyda olish maqsadida amalga oshiriladi. Bu
jarayonda hukumatlar, siyosiy partiyalar, tashkilotlar yoki ayrim shaxslar jamoatchilikning
fikrini o‘zgartirish, ular bilan o‘ynash yoki ularni manipulyatsiya qilish orqali o‘z
[ 11 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_11.png?v=1)
![maqsadlariga erishishga harakat qilishadi. XXI asrda nodemokratik rejimlar raxbarlari
monipulatsiya qurolidan foydalandilar. Ular endi ilgarigidek kuch ishlatar rejimlarda ko’ra
monipulatsiya ancha samaraliroq ekanligini bilishar edilar. Arastu ta’biri bilan aytganda
“qo’rqinchli emas, sevimli bo’lish”. Daniel Treysman va Sergry Guriyev o’zlarining
“Monipuluativ diktatorlar: XXI asrda tiranyaning o’zgaruvchan qiyofasi” asarida ayni shu
jihatlar haqida yoritishgan. Har bir monipulatsiya qurolidan foydalangan raxbarlar “sir”
fosh qilishgan. Masalan Rossiya federatsiyasi prezidenti V.Putin to’g’risida:
"Televideniya orqali ko'rsatilgan propagandistik lavxalar doim omma tomonidan
fosh qilingan: Oq ayiqqa uyqu dori ichirilgan, Putin ovlagan yo'lbars hayvonot
bog'idan keltirilgan va uning matbuot kotibi keyinchalik tan olganidek, Qora
dengizdan olib chiqilgan yodgorligi Putin "topib olishi" uchun suv ostiga maxsus
qo'yilgan. Bu harakatlarning barchasi yakunda rus xalqi uchun xayratlanarli emas,
kulgili bo'lgan" 13
degan edi.
Soft Power (yumshoq kuch) — bu mamlakat yoki hukumatning o‘zining siyosiy,
iqtisodiy yoki ijtimoiy manfaatlariga erishish uchun kuch ishlatmasdan, balki madaniyat,
qadriyatlar, diplomatiya, ta'lim, axborot tarqatish va boshqa yumshoq vositalar orqali
boshqalarni o‘z tarafiga jalb qilish va ta'sir o‘tkazish qobiliyatidir.
Soft power tushunchasi 1990-yillarda amerikalik siyosatshunos Josef Nay tomonidan
kiritilgan bo‘lib, u "kuch ishlatmasdan boshqalarni o‘z manfaatlariga qarshi chiqmaslikka
yoki o‘z siyosatiga ergashishga undash" 14
deb ta'riflangan. Soft power "yengil" kuch
sifatida, harbiy kuch va iqtisodiy majburiyatlardan farqli o‘laroq, yumshoq ta'sir qilish va
o‘zaro hamkorlik asosida ta'sir ko‘rsatishga qaratilgan. ” Meni "yumshoq kuch" qiziqtiradi,
majburlash va to'lash emas, balki o'ziga jalb qilish orqali nimaga erisha olish” 15
deydi Josef
Nay.
Smart power maqsadlarga erishish uchun qattiq kuch va yumshoq kuchni birlashtirgan
strategiya. U xalqaro munosabatlarda ishonch va ta'sir o'rnatish, terrorizm kabi tahdidlarga
qarshi kurashish uchun ishlatiladi.
III BOB
Barqaror rivojlanish sharoitida zamonaviy siyosiy jarayonlar
3.1 Barqaror rivojlanish sharoitida siyosiy integratsiya. Barqaror rivojlanish sharoitida
siyosiy integratsiya — bu jamiyatning siyosiy tizimini va ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarini uzviy
va barqaror rivojlantirish maqsadida, turli davlatlar, hududlar yoki jamiyatlar o‘rtasida
13
Monipluativ diktatorlar: XXI asrda tiraniyaning o’zgaruvchan qiyofgasi
14
Josef Nay: ”Yumshoq kuch”
15
Josef Nayning 2008-yilda Garvar Kennedi maktabiga bergan intervyusi. www . hks . harvard . edu saytidan olindi
[ 12 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_12.png?v=1)
![siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan o‘zaro yaqinlashuv va hamkorlikni ta'minlash
jarayonidir. Siyosiy integratsiya barqaror rivojlanishning asosi sifatida, resurslardan
samarali foydalanish, jamiyatlar o‘rtasidagi ijtimoiy adolatni ta'minlash, ekologik
muammolarni hal qilish va iqtisodiy taraqqiyotga erishish maqsadida amalga oshiriladi.
Barqaror rivojlanish va siyosiy integratsiyaning o‘zaro bog‘liqligi:
Barqaror rivojlanish — bu ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan bir-biriga mos
keladigan rivojlanishdir. Siyosiy integratsiya bu jarayonda muhim o‘rin tutadi, chunki:
-Siyosiy integratsiya mamlakatlar o‘rtasidagi nizolarni kamaytirishga yordam beradi.
-Barqaror rivojlanish siyosatini amalga oshirishda global va regional hamkorlikni
kuchaytiradi.
-Ijtimoiy va ekologik masalalar bo‘yicha qarorlar qabul qilishda yagona siyosiy
platforma yaratadi.
-Yangi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy standartlar ishlab chiqishda umumiy qarashlarni
shakllantiradi.
Barqaror rivojlanish sharoitida siyosiy integratsiya jarayonining bir qancha afzalliklari
bor. Ular quyidagilar:
Resurslardan samarali foydalanish: Siyosiy integratsiya orqali davlatlar o‘z resurslarini
samarali taqsimlash va umumiy yondashuvlarni qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘lishadi. Bu
iqtisodiy o‘sish va barqaror rivojlanish uchun zarur.
Xavfsizlik va barqarorlik: Siyosiy integratsiya mamlakatlar o‘rtasida xavfsizlikni
mustahkamlashga yordam beradi. Mamlakatlar o‘rtasidagi siyosiy va diplomatik
munosabatlar rivojlanishi, hududiy nizolarni kamaytirishi mumkin, bu esa barqaror
rivojlanishga yordam beradi.
Global muammolarni hal qilishda ko‘proq ta'sir: Siyosiy integratsiya mamlakatlarga
global muammolarni, masalan, global isish, ijtimoiy tengsizlik, migratsiya, terrorizm kabi
masalalarni hal qilishda kuchliroq ta'sir o‘tkazish imkonini beradi.
Innovatsiyalar va texnologik taraqqiyot: Siyosiy integratsiya orqali mamlakatlar
o‘rtasida texnologiyalarni almashish va innovatsiyalarni joriy etish osonlashadi. Bu
iqtisodiy rivojlanish va barqaror rivojlanish uchun muhim omil bo‘ladi.
Shuningdek siyosiy integratsiya bugungi globallashuv jarayoni shakllanishining asosiy
vositasi hisoblanadi. Integratsiyasiz globallashuv bo’lmaydi. Barqaror rivojlanish uchun
xalqaro munosabatlarga kirishish, ular bilan resurslarni alishish va savdo munosabatlari
o’rnatish shuningdek umumilliy xavflar uchun birgalikda kurashish, birgalikda urushlarni
to’xtatish va ularning oldini olish, migratsiya orqali ishsizlikni oldini olish juda muhumdir.
[ 13 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_13.png?v=1)
![Siyosiy integratsiya barqaror rivojlanishni ta'minlash uchun zarur vositadir. U davlatlar
o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hamkorlikni kuchaytirish orqali, global
muammolarni hal qilishga, iqtisodiy o‘sishni ta'minlashga va ekologik barqarorlikni
saqlashga yordam beradi. Shunga qaramay, siyosiy integratsiya jarayonida milliy
manfaatlar va ijtimoiy farqlar kabi to‘siqlar mavjud bo‘lishi mumkin, ammo bu
jarayonning muvaffaqiyati global hamkorlik va siyosiy birlashuvning o‘ta zarur ekanligini
ta'kidlaydi. Barqaror rivojlanish sharoitida siyosiy integratsiya faqat birgalikda harakat
qilish orqali amalga oshirilishi mumkin .
3.2 Populatsiya jarayoni. Populatsiya jarayoni barqaror rivojlanishga qanday
ta’sir o’tkazadi?
Populatsiya jarayoni — bu aholi sonining o‘zgarishi, uning strukturasidagi (yosh, jins,
etnik va boshqa parametrlar bo‘yicha) o‘zgarishlar, migratsiya, tug‘ilish va o‘lim
darajalaridagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq jarayonlardir. Populatsiya jarayoni o'zida bir qator
omillarni, jumladan demografik, iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik omillarni o'z ichiga oladi
va global yoki mahalliy miqyosda barqaror rivojlanishga katta ta'sir ko'rsatadi.
Populatsiya jarayonining barqaror rivojlanishga ta'siri quyidagicha bo'lishi mumkin:
1. Iqtisodiy ta'sir
Populatsiyaning o‘sishi yoki kamayishi iqtisodiyotga sezilarli ta'sir ko‘rsatadi. Kattaroq
aholi soni mehnat resurslarini kengaytirishi mumkin, bu esa iqtisodiy o‘sishga yordam
beradi. Ammo, juda tez o‘sayotgan yoki kamayib borayotgan aholi, iqtisodiy resurslar
bilan muvozanatni buzishi mumkin. Masalan:
Tez o'sayotgan aholi iqtisodiy rivojlanishga yuksak darajada bosim o‘tkazadi. Bu yer
resurslari, oziq-ovqat, suv va boshqa muhim ehtiyojlarning ortib borishi bilan bog‘liq
ekologik muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Kamayib borayotgan aholi esa mehnat kuchining yetishmasligi, iqtisodiy pasayish va
pensiya tizimlarining sustlashishi kabi muammolarni yuzaga keltirishi mumkin.
2. Ijtimoiy ta'sir
Populatsiya o‘sishi yoki kamayishi ijtimoiy infratuzilmalarga, shu jumladan ta'lim,
sog‘liqni saqlash, turar joy va boshqa xizmatlarga ham ta'sir ko‘rsatadi. Tez o'sayotgan
populatsiya:
Ko'proq ta'lim va sog'liqni saqlash tizimlarini rivojlantirishni talab qiladi.
Ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirishi va resurslar yetishmasligini keltirib chiqarishi
mumkin.
[ 14 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_14.png?v=1)
![Kamayib borayotgan populatsiya esa: Ijtimoiy xizmatlarning ta'minlanishini
qiyinlashtiradi, chunki kam sonli yosh avlod ko‘proq qarilikni qo‘llab-quvvatlashga majbur
bo‘ladi.
3. Ekologik ta'sir
Populatsiyaning o‘sishi tabiiy resurslarga bo‘lgan talabni oshiradi, bu esa tabiiy
muhitga zarar yetkazish va iqlim o‘zgarishlarini kuchaytirishga olib kelishi mumkin.
Aholining ko‘pligi, masalan:
Oziq-ovqat ishlab chiqarish, energiya iste'moli va chiqindilarni boshqarish kabi
sohalarda ekologik ta'sirni kuchaytiradi.
Aholining o‘sishi tabiiy resurslarning kamayishiga olib kelishi mumkin, ayniqsa yer,
suv va energiya manbalari bo‘yicha.
Bundan tashqari, ekologik barqarorlikka erishish uchun aholining qarorlarida va hayot
tarzida o‘zgarishlar qilish zarur. Masalan, resurslarni tejash, qayta tiklanadigan energiya
manbalaridan foydalanish, chiqindilarni qayta ishlash kabi amallarni kuchaytirish.
4. Migratsiya va urbanizatsiya
Populatsiya jarayoni migratsiya va urbanizatsiya (shaharlar o‘sishi) kabi omillarni ham
o‘z ichiga oladi. Aholi ko‘chishi:
Qishloq joylaridan shaharlarga ko‘chish, urbanizatsiya jarayonini tezlashtiradi, bu esa
shahar infratuzilmasi va ekologik tizimlarga yangi muammolar keltirib chiqaradi.
Migratsiya, ayniqsa xalqaro migratsiya, iqtisodiy imkoniyatlarni kengaytirishi va turli
mamlakatlar o‘rtasidagi aloqalarni kuchaytirishi mumkin.
5. Demografik o'zgarishlar va barqaror rivojlanish
Populatsiyaning tuzilishi, masalan, yoshlarning ko‘pligi yoki qarilarning ortishi,
jamiyatning barqaror rivojlanishini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Misol uchun:
Yosh aholi ko‘payishi ijtimoiy xizmatlar va ta'lim tizimlarini yaxshilashni talab qiladi.
Yoshi ulg‘aygan aholining ko‘payishi esa mehnat bozorini cheklab qo‘yishi va ijtimoiy
yordam tizimlarini ko‘paytirishni talab qiladi.
Populatsiya jarayoni barqaror rivojlanishga katta ta'sir ko‘rsatadi, chunki iqtisodiy,
ijtimoiy va ekologik tizimlar bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Aholining o‘sishi yoki
kamayishi, uni ta'minlash uchun kerakli infratuzilma va siyosatni shakllantirish zarurligini
[ 15 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_15.png?v=1)
![taqozo qiladi. Barqaror rivojlanish uchun populatsiya jarayonlarini boshqarish, resurslarni
samarali taqsimlash va ijtimoiy adolatni ta'minlash muhimdir.
O'nlab yillar davomida oilani rejalashtirish bo'yicha kuchli qo'llab-quvvatlangan
prognozlar bu o'zgarishni tan olmadi va natijada global aholi o'sishini kam baholamoqda.
Barqaror kelajakni modellashtirish uchun ishlatiladigan stsenariylar aholining haddan
tashqari optimistik prognozlarini qo'llagan va bu natijalar ularni amalga oshirish uchun
maqsadli chora-tadbirlarsiz sodir bo'ladi. Agar ixtiyoriy oilani rejalashtirish dasturlari
uchun siyosiy iroda tezda tiklanmasa, dunyo aholisi deyarli 10 milliarddan oshadi, bu esa
barqaror oziq-ovqat xavfsizligi va xavfsiz iqlimni imkonsiz qiladi. 16
3.3 Zamonaviy siyosiy jarayonlarning barqaror rivojlanishga ta’siri.
Zamonaviy siyosiy jarayonlar barqaror rivojlanish uchun muhim rol o‘ynaydi, chunki
siyosatlarning shakllanishi va amalga oshirilishi, davlatlar va xalqaro miqyosda
rivojlanishning istiqboliga katta ta’sir ko‘rsatadi. Barqaror rivojlanish, nafaqat iqtisodiy
o‘sish, balki ekologik, ijtimoiy va siyosiy omillarning uyg‘unlashuvini talab qiladi. Shu
sababli, zamonaviy siyosiy jarayonlar barqaror rivojlanishning turli jihatlari bilan
chambarchas bog‘liqdir.
Siyosiy barqarorlik va iqtisodiy o‘sish . Siyosiy barqarorlik barqaror rivojlanishning
asosiy shartlaridan biridir. Siyosiy barqarorlik mavjud bo‘lgan jamiyatlarda iqtisodiy o‘sish
va ijtimoiy farovonlik tezroq rivojlanadi. Siyosiy beqarorlik esa, aksincha, investitsiyalarni
qisqartiradi, bozorni qisqartiradi va rivojlanish uchun zarur bo‘lgan resurslar va
infratuzilmalarga zarar yetkazadi. Masalan, davlatlar ichidagi siyosiy tartibsizliklar,
urushlar yoki siyosiy noroziliklar barqaror iqtisodiy o‘sishni to‘xtatib qo‘yishi mumkin.
Misol : Ba'zi rivojlanayotgan mamlakatlar o‘z siyosiy tuzilmalarini mustahkamlash
orqali, masalan, demokratik islohotlar yoki hokimiyatni oshkoralashtirish orqali iqtisodiy
o‘sishni rag‘batlantirishga muvaffaq bo‘lgan. Boshqa tomondan, siyosiy beqarorlik yuzaga
kelgan mamlakatlar iqtisodiy pasayish va ijtimoiy muammolarga duch kelgan.
Xalqaro siyosat va barqaror rivojlanish. Zamonaviy siyosiy jarayonlar ko‘pincha
xalqaro miqyosda amalga oshiriladi. Xalqaro tashkilotlar, masalan, Birlashgan Millatlar
Tashkiloti (BMT), Jahon Banki, Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF) va boshqa
tashkilotlar barqaror rivojlanishni ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ular mamlakatlarga
texnik yordam, moliyaviy resurslar va siyosiy maslahatlar taqdim etish orqali barqaror
rivojlanish strategiyalarini amalga oshirishga yordam beradi.
16
Jeyn Nensi Demografik aldanishlar : dunyo aholisining o ' sishi ko ' pgina prognozlardan oshib ketmoqda va barqaror kelajak uchun
xavf tug ' diradigan stsenariylar ” maqolasidan
[ 16 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_16.png?v=1)
![Misol : BMT Barqaror Rivojlanish Maqsadlari (BRM) 2015-yilda qabul qilindi va
bu siyosiy jarayon xalqaro hamjamiyatni birlashtirib, barqaror rivojlanishning asosiy
yo‘nalishlarini belgilab berdi. Ushbu maqsadlar o‘n yillik davrda global siyosatni
shakllantirishga yordam berdi.
Ekologik siyosat va atrof-muhitni muhofaza qilish Barqaror rivojlanishning muhim
jihatlaridan biri – bu ekologik barqarorlikni ta'minlashdir. Zamonaviy siyosiy jarayonlar
orqali davlatlar ekologik siyosatlarni ishlab chiqib, ularni amalga oshirishda qatnashadi.
Iqlim o‘zgarishi, tabiiy resurslarning kamayishi, chiqindilarni boshqarish va ekologik
xavfsizlikka qaratilgan siyosatlar barqaror rivojlanishning muhim qismlaridir.
Misol : Parij kelishuvi (2015) iqlim o‘zgarishi va global isish muammolariga qarshi
kurashish uchun davlatlar tomonidan imzolangan muhim siyosiy hujjatdir. Bu kelishuv
global iqlim siyosatini shakllantirishga yordam berdi va davlatlarga barqaror rivojlanish
yo‘llarini tanlashda yo‘riqnoma berdi.
Ijtimoiy siyosat va ijtimoiy adolat . Barqaror rivojlanish nafaqat iqtisodiy o‘sish,
balki ijtimoiy adolatni ta'minlashni ham o‘z ichiga oladi. Zamonaviy siyosiy jarayonlar
jamiyatda ijtimoiy tenglikni, qashshoqlikni qisqartirish, ta'lim va sog‘liqni saqlash
tizimlarini yaxshilash, hamda inson huquqlarini hurmat qilishga qaratilgan siyosatlarni
ishlab chiqishga yordam beradi.
Misol : Ko‘plab davlatlar o‘z siyosatlarini ijtimoiy adolatni ta'minlashga qaratib,
qashshoqlikni kamaytirish, teng huquqlikni ta'minlash va barqaror iqtisodiy o‘sishning
o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga harakat qilmoqdalar.
Texnologik va innovatsion siyosatlar . Zamonaviy siyosiy jarayonlar, shuningdek,
texnologik va innovatsion siyosatlar bilan ham chambarchas bog‘liq. Innovatsiyalar va
texnologik rivojlanish barqaror rivojlanishga erishishda muhim vosita hisoblanadi.
Siyosatlar innovatsiyalarni rag‘batlantirish va yangi texnologiyalarni joriy etishga
qaratilgan bo‘lishi kerak. Bu, o‘z navbatida, resurslarni samarali foydalanish, ekologik
ta'sirni kamaytirish va iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashga yordam beradi.
Misol : Bir qator mamlakatlar qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish
uchun siyosat ishlab chiqishdi, bu ekologik barqarorlikni ta'minlash va energiya
xavfsizligini oshirishga qaratilgan.
Zamonaviy siyosiy jarayonlar barqaror rivojlanish uchun muhim shartlarni yaratadi.
Siyosatlarning tasiri iqtisodiy, ijtimoiy, ekologik va texnologik sohalarda o‘zgarishlarga
olib kelishi mumkin. Barqaror rivojlanishni ta'minlash uchun siyosiy jarayonlar
mustahkam, adolatli va ekologik jihatdan mas'uliyatli bo‘lishi zarur. Shuningdek, davlatlar
o‘rtasidagi xalqaro hamkorlik, siyosiy boshqaruvning shaffofligi va ijtimoiy siyosatlarni
to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish, barqaror rivojlanishning amalga oshishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Raqamli aloqa texnologiyalarining dolzarb siyosiy amaliyotga jadal joriy etilishi
insoniyat sivilizatsiyasi evolyutsiyasining hozirgi bosqichida raqamlashtirish fenomeni
[ 17 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_17.png?v=1)
![bilan bog'liq bir qancha muhim masalalarni olimlar va mutaxassislarni o'rganish zarurligini
keltirib chiqaradi. Bizni, birinchi navbatda, zamonaviy siyosiy jarayonlarga raqamli
kommunikatsiyalarning joriy etilishi davlat va jamiyat faoliyati sohasida tegishli
o‘zgarishlarni keltirib chiqaryaptimi, degan savol qiziqtiradi. Siyosatshunoslarning davlat
va jamiyatni raqamlashtirish haqida gapirishi qanchalik to‘g‘ri? 17
Ushbu savol bilan
Volodnekov o’z maqolasini boshladi. Umuman olganda zamonaviy siyosiy jarayonlar
barqaror rivojlanishga ham salbiy ham ijobiy ta’sir qiladi. Masalan integratsiya jarayoni
barqaror rivojlanish uchun xizmat qilsa, siyosiy mojarolar, urushlar esa aksincha
beqarorlikni keltirib chuqaradi. Keyingi bobda ayni siyosiy mojaroning barqaror
rivojlanishga ta’sirini o’rganamiz.
IV BOB
Siyosiy mojarolar va barqaror rivojlanish
4.1 Zamonaviy Siyosiy mojarolar. Zamonaviy siyosiy mojarolar bugungi global
siyosatda muhim o‘rin tutadi va turli xil omillar, masalan, iqtisodiy, ijtimoiy, etnik, diniy,
va geosiyosiy ziddiyatlardan kelib chiqadi. Ushbu mojarolar xalqaro miqyosda va milliy
darajada o‘zgarib turadi va har doim yangi shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin. Ular
ba'zida tinch yo‘l bilan hal qilinsa-da, ko‘pincha zo‘ravonlik va beqarorlikka olib keladi.
Zamonaviy siyosiy mojarolarni tahlil qilishda bir nechta asosiy jihatlar mavjud:
1. Etnik va diniy mojarolar
Zamonaviy siyosiy mojarolar ko‘pincha etnik yoki diniy ziddiyatlar asosida yuzaga
keladi. Bu, ko‘pincha, bir xil hududda yashovchi turli guruhlarning o‘zaro nizo va
nizolaridan kelib chiqadi. Misol uchun, Yaqin Sharq va Afrikadagi bir qator davlatlarda
etnik va diniy guruhlar o‘rtasida mojarolar davom etmoqda.
Misol :
Suriya urushi : Suriya mojarosi diniy va etnik guruhlar o‘rtasidagi qarama-
qarshilikdan kelib chiqdi. Bu urushda shialar, sunniylar va kurdlar o‘rtasidagi siyosiy va
diniy ziddiyatlar katta rol o‘ynadi.
2. Geosiyosiy ziddiyatlar
Geosiyosiy siyosiy mojarolar davlatlar o‘rtasidagi hududiy nizolar yoki kuchlar
muvozanatini ta'minlashga qaratilgan siyosatlarning natijasi sifatida yuzaga keladi. Bu
turdagi mojarolar ko‘pincha yirik davlatlarning boshqa mamlakatlarning ichki ishlariga
aralashuvi, global resurslar uchun kurash va hududiy tahdidlar bilan bog‘liq.
Misol :
17
SV . Volodenkov . “ Jamiyatni raqamlashtirish konteksida zamonaviy siyosiy jarayonlar transformatsiyasi . Asosiy
ssenariylar” maqolasidan
[ 18 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_18.png?v=1)
![ Ukraina-Rossiya mojarosi : 2014-yildan boshlab Ukraina va Rossiya
o‘rtasidagi ziddiyat, Qrimni anneksiya qilish va Donbassda davom etayotgan janglar
geosiyosiy ziddiyatlarning ko‘rinishi bo‘ldi.
3. Iqtisodiy va ijtimoiy tengsizliklar
Zamonaviy siyosiy mojarolar ko‘pincha iqtisodiy va ijtimoiy tengsizliklarning
chuqurlashishi bilan bog‘liq. Jamiyatdagi boylik va resurslarning noadolatli taqsimlanishi,
kambag‘allik va ishsizlikning yuqori darajasi siyosiy beqarorlikka olib kelishi mumkin.
Misol :
Fransiyadagi "yashil ko‘ylaklar" harakati : 2018-yilda Frantsiyada
nishonlangan iqtisodiy tengsizlikka qarshi namoyishlar, avvalambor yo‘l soliqlarining
oshirilishi va ijtimoiy adolatsizlikka qarshi bo‘lgan noroziliklarning natijasi edi.
4. Xalqaro tashkilotlarning roli
BMT, NATO, Yevropa Ittifoqi (EU) kabi xalqaro tashkilotlar zamonaviy siyosiy
mojarolarni hal qilishda muhim rol o‘ynaydi. Bu tashkilotlar mojarolarni tinch yo‘l bilan
hal qilishga yordam berishi yoki biror davlatga qarshi sanksiyalarni amalga oshirishi
mumkin. Biroq, ba'zida ular o‘rtadagi ziddiyatlar va diplomatik muammolarga duch kelishi
mumkin.
Misol :
Livan mojarosi : Livandagi siyosiy beqarorlik, xorijiy aralashuvlar va
BMTning tinchlik sa'y-harakatlari asosida davom etmoqda.
5. Kiberxavfsizlik va axborot urushi
Zamonaviy siyosiy mojarolarni kiberxavfsizlik va axborot urushi ham shakllantiradi.
Davlatlar o‘rtasidagi axborot urushlari, kiber hujumlar va tarmoqlarni manipulyatsiya
qilish siyosiy mojarolarni yangi shakllarga olib kelmoqda.
Misol :
Sosial media va tashqi aralashuvlar : Siyosiy mojarolarni qo‘llab-
quvvatlash yoki ta'sir qilish uchun social media platformalaridan foydalanish (masalan,
2016-yilgi AQSh prezidentlik saylovlari) axborot urushining yangi shakliga aylanmoqda.
Zamonaviy siyosiy mojarolar turli omillar va qatlamlardan iborat bo ‘ lib , ular ijtimoiy ,
iqtisodiy , etnik , diniy va geosiyosiy ziddiyatlar orqali yuzaga keladi . Ularning har biri
o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, global barqarorlik va tinchlikka xavf tug‘dirishi
mumkin. Siyosiy mojarolarni hal qilishda xalqaro hamkorlik va diplomatik yondashuvlar
[ 19 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_19.png?v=1)
![muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, texnologiya va axborot urushi yangi tahdidlarni keltirib
chiqarmoqda, bu esa siyosiy jarayonlarni yanada murakkablashtiradi.
Hozirgi kunda Isroil-Falastin, Rus-Ukrain mojarolari juda ziddiyatli ko’rinish oldi.
Imperialistik ruhdagi davlatlar o’z manfaatlari uchun insoniylikdan kechishi mumkinligi
haqudagi farazlar qanchalaik to’g’ri ekanligi o’z isbotini topdi. Ha, albatta ularni manfaat
harakatga keltirdi. Bu mojaraolar barqaror rivojlanishni urush bo’layotgan zonalarda
to’xtatib qo’yadi.
Siyosiy ziddiyat turli xil mafkuralar, e'tiqodlar yoki manfaatlardan kelib chiqadi, bu
hokimiyat uchun kurash, o'ziga xoslik to'qnashuvi va resurslar ustidagi tortishuvlarga olib
keladi. Bu mojarolar hukumatning beqarorligi, iqtisodiy turg'unlik va ijtimoiy
g'alayonlarga olib kelishi mumkin. Siyosiy mojaro dinamikasini, jumladan, manfaatlar
to qnashuvi va o ziga xoslik e tiqodlari kabi omillarni tushunish nizolarni hal qilish va ʻ ʻ ʼ
barqarorlikni ta minlash uchun juda muhimdir.
ʼ 18
4.2. Barqaror rivojlanish sharoitida manfaatlar to'qnashuvi. Barqaror rivojlanishning
asosiy maqsadi ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarning uyg‘un ravishda rivojlanishini
ta'minlashdir. Ammo, bu jarayon ko‘pincha turli manfaatlar to‘qnashuvi bilan yuzaga
keladi. Har bir mamlakat va guruhning o‘zining alohida iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va
ekologik manfaatlari mavjud bo‘lib, ular barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda
muayyan to‘siqlar yaratishi mumkin.
1. Ekologik va iqtisodiy manfaatlar o‘rtasidagi to‘qnashuv
Barqaror rivojlanishning ekologik va iqtisodiy jihatlari o‘rtasidagi to‘qnashuv eng ko‘p
uchraydigan muammo hisoblanadi. Iqtisodiy o‘sishni ta'minlash uchun sanoatning
rivojlanishi va tabiiy resurslarning ko‘proq iste'mol qilinishi talab qilinadi. Biroq, bular
ekologik zarar va resurslarning tugashiga olib kelishi mumkin. Shu sababli, ba'zi hollarda,
iqtisodiy o‘sish va ekologik barqarorlik o‘rtasida tanlov qilish kerak bo‘ladi.
Misol :
Qayta tiklanuvchi energiya manbalari : Ko‘plab davlatlar energiya ishlab
chiqarishda qayta tiklanuvchi manbalarni (masalan, quyosh va shamol) rivojlantirishga
harakat qilmoqda, lekin bu texnologiyalarni joriy etish uchun katta moliyaviy xarajatlar va
infratuzilmani o‘zgartirish zarur. Natijada, ba'zi davlatlar bu xarajatlarni kamaytirish uchun
fosil energiya manbalariga tayanishni davom ettirishi mumkin, bu esa iqlim o‘zgarishiga
qarshi kurashishda qiyinchiliklar yaratadi.
2. Ijtimoiy adolat va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi ziddiyat
Barqaror rivojlanishning ijtimoiy jihatida, ijtimoiy tenglik va adolatni ta'minlash muhim
ahamiyatga ega. Biroq, iqtisodiy o‘sish jarayonlari ko‘pincha ijtimoiy tengsizlikni
kuchaytirishi mumkin. Misol uchun, yuqori daromadli guruhlar va past daromadli guruhlar
18
www.algoreducation saytidan olindi
[ 20 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_20.png?v=1)
![o‘rtasidagi farq yanada oshishi, bu esa ijtimoiy noroziliklarga olib kelishi mumkin.
Ijtimoiy adolatni ta'minlash uchun hukumatlar ko‘p hollarda ijtimoiy siyosatlarni
rivojlantirishga harakat qilishadi, lekin bu iqtisodiy o‘sish sur'atini sekinlashtirishi
mumkin.
Misol :
Kambag‘allikni kamaytirish dasturlari : Kambag‘allikni kamaytirish va
jamiyatning eng zaif qatlamlariga yordam berish uchun hukumatlar ko‘plab ijtimoiy
dasturlarni joriy etishadi. Biroq, bunday dasturlar iqtisodiy resurslarni ortiqcha sarflashni
talab qilishi mumkin, bu esa iqtisodiy o‘sish sur'atini sekinlashtiradi.
3. Qashshoqlikni kamaytirish va ekologik barqarorlik o‘rtasidagi to‘qnashuv
Barqaror rivojlanish maqsadlaridan biri — qashshoqlikni kamaytirish va jamiyatni
iqtisodiy jihatdan rivojlantirishdir. Ammo ba'zi hollarda, iqtisodiy rivojlanishning tez
sur'atlarda amalga oshirilishi tabiiy resurslarning haddan tashqari ishlatilishiga olib kelishi
mumkin. Bu esa ekologik barqarorlikka zarar yetkazadi va uzoq muddatda qashshoqlikni
yanada kuchaytiradi. Ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda qashshoqlikni kamaytirish
uchun sanoatni tezlashtirish kerak bo‘lsa-da, bu ekologik zararni keltirib chiqarishi
mumkin.
Misol :
Qishloq xo‘jaligi va ekologik zarar : Rivojlanayotgan mamlakatlar uchun
qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini kengaytirish qashshoqlikni kamaytirishga yordam
beradi. Biroq, o‘rmonlarni kesish va intensiv qishloq xo‘jaligi amaliyotlari ekologik
muammolarni kuchaytirishi va bioxilma-xillikni yo‘qotishga olib kelishi mumkin.
4. Barqaror rivojlanishning xalqaro va milliy manfaatlar o‘rtasidagi to‘qnashuvi
Barqaror rivojlanishning xalqaro aspekti, global hamkorlikni va birgalikdagi harakatni
talab qiladi. Biroq, har bir davlatning o‘zining milliy manfaatlari mavjud va bu manfaatlar
ba'zan global barqarorlik va rivojlanish maqsadlari bilan ziddiyatlashishi mumkin.
Davlatlar o‘rtasidagi iqtisodiy va siyosiy raqobat, resurslarga bo‘lgan ehtiyoj va global
muammolarni hal qilishdagi farqli yondashuvlar ba'zida to‘qnashuvlarga olib keladi.
Misol :
Iqlim o‘zgarishi va rivojlanayotgan mamlakatlar : Rivojlanayotgan
mamlakatlar iqlim o‘zgarishini bartaraf etish uchun katta harajatlar talab etilishini
bilishadi. Biroq, ba'zi rivojlangan mamlakatlar ekologik xarajatlarni kamaytirishga harakat
qilishmoqda, bu esa rivojlanayotgan mamlakatlar bilan manfaatlar to‘qnashuviga olib
keladi.
Xulosa
[ 21 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_21.png?v=1)
![Barqaror rivojlanish sharoitida manfaatlar to‘qnashuvi ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy
o‘zgarishlarning murakkabligi va ular o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikdan kelib chiqadi.
Bunday to‘qnashuvlarni hal qilish uchun innovatsion siyosatlar, xalqaro hamkorlik va
ilg‘or boshqaruv tizimlari zarur. Barqaror rivojlanishning to‘liq amalga oshirilishi uchun
turli manfaatlarni uyg‘unlashtirish va kelishuvlarga erishish muhimdir.
4.3 Barqaror rivojlanish yoki undagi tafovutlar siyosiy mojarolarni keltirib
chiqaradimi? Barqaror rivojlanish, iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik sohalarda muvozanatni
ta'minlashni nazarda tutadi. Biroq, bu jarayon ko‘pincha tafovutlar va ziddiyatlar keltirib
chiqaradi, chunki barqaror rivojlanishga erishish yo‘lida turli manfaatlar to‘qnashadi.
Barqaror rivojlanishning har bir jihati (ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy) o‘ziga xos
muammolarni yaratishi va ular siyosiy mojarolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Shuningdek, rivojlanish darajasidagi tafovutlar ham bu jarayonning qiyinchiliklari va
siyosiy to‘qnashuvlarning sababchisi bo‘lishi mumkin.
1. Iqtisodiy tafovutlar va siyosiy mojarolar
Iqtisodiy rivojlanish va resurslar taqsimoti barqaror rivojlanishning asosiy omillaridan
biri hisoblanadi. Biroq, resurslar va boyliklarning noadolatli taqsimlanishi, iqtisodiy
tafovutlarning kuchayishiga olib keladi. Bu esa siyosiy beqarorlik va mojarolarni yuzaga
keltirishi mumkin. Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy
tafovutlar global siyosiy ziddiyatlarga olib kelishi, ijtimoiy noroziliklarga sabab bo‘lishi va
hatto mamlakat ichidagi fuqarolar urushini keltirib chiqarishi mumkin.
Global iqtisodiy tafovutlar : Rivojlanayotgan mamlakatlar global iqtisodiy tizimda boy
rivojlangan mamlakatlarga qaraganda ko‘proq to‘siqlarga duch kelmoqda. Bu esa global
miqyosda iqtisodiy va siyosiy qarama-qarshiliklarni kuchaytiradi, masalan, savdo
urushlari, sanksiyalar va boshqalar.
2. Ijtimoiy tafovutlar va siyosiy beqarorlik
Barqaror rivojlanishning ijtimoiy jihatidagi tafovutlar, ayniqsa, jamiyatdagi tengsizlik,
qashshoqlik va ta'lim, sog‘liqni saqlash, ish o‘rinlari kabi sohalardagi farqlar siyosiy
mojarolarni kuchaytirishi mumkin. Ijtimoiy adolatni ta'minlash uchun amalga oshirilgan
harakatlar ko‘pincha jamiyatning turli qatlamlari o‘rtasidagi ziddiyatlarni keltirib
chiqaradi. O‘zgarishlarni joriy etishda ijtimoiy guruhlar orasida noroziliklar, protestlar
yoki hatto inqiloblar yuzaga kelishi mumkin.
Fransiyadagi "yashil ko‘ylaklar" harakati : Frantsiyada 2018-yilda boshlagan
"yashil ko‘ylaklar" harakati iqtisodiy tengsizlik va ijtimoiy adolatsizlikka qarshi norozilik
sifatida vujudga kelgan. Odamlar, ayniqsa, past daromadli qatlamlar, yuqori soliq va yo‘l
solig‘i o‘smayapti deb hisoblab, norozilik namoyishlari o‘tkazdi.
3. Ekologik tafovutlar va siyosiy ziddiyatlar
[ 22 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_22.png?v=1)
![Barqaror rivojlanishning ekologik jihatlari ko‘pincha global miqyosdagi muammolarni
keltirib chiqaradi. Iqlim o‘zgarishi, tabiiy resurslarning kamayishi, ekologik ifloslanish
kabi muammolar ekologik tafovutlarga olib kelishi mumkin. Rivojlanayotgan mamlakatlar,
odatda, yuqori darajadagi ishlab chiqarish va sanoat faolligi tufayli ekologik zararga
ko‘proq duchor bo‘lmoqda, ammo ekologik siyosatlar va kelishuvlar rivojlangan
mamlakatlar tomonidan ishlab chiqilmoqda. Bu tafovutlar, o‘z navbatida, siyosiy
mojarolarga olib kelishi mumkin.
Iqlim o‘zgarishi va rivojlanayotgan mamlakatlar : Rivojlangan mamlakatlar va
rivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtasidagi tafovutlar iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashishda
yuzaga keladi. Rivojlangan mamlakatlar ko‘proq chiqindilarni chiqarishi va ekologik
zararni oshirishi mumkin, rivojlanayotgan mamlakatlar esa resurslar etishmasligi va
ekologik muammolar bilan kurashish uchun ko‘proq mablag‘ga muhtoj.
4. Xalqaro siyosat va global tafovutlar
Barqaror rivojlanishning xalqaro aspekti, shuningdek, siyosiy tafovutlarni yaratishi
mumkin. Rivojlangan mamlakatlar va rivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtasidagi siyosiy
qarama-qarshiliklar, global iqtisodiy tizimdagi o‘zgarishlar va iqlim o‘zgarishiga qarshi
kurashishda milliy manfaatlar o‘rtasidagi tafovutlar siyosiy mojarolarni kuchaytiradi. Parij
kelishuvi (2015) : Iqlim o‘zgarishini oldini olish bo‘yicha global kelishuv bo‘lib,
rivojlanayotgan mamlakatlar ushbu kelishuvning ba'zi qoidalariga qarshi chiqdi, chunki
ular o‘z iqtisodiy o‘sishini to‘xtatish yoki cheklashga majbur bo‘lishini his qilishdi.
Barqaror rivojlanish yoki uning tafovutlari siyosiy mojarolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik sohalardagi tafovutlar, davlatlar o‘rtasidagi qarama-
qarshiliklar va jamiyatdagi tengsizliklar siyosiy beqarorlik va mojarolarga olib kelishi
mumkin. Shu sababli, barqaror rivojlanishning har bir sohasida samarali siyosatlarni ishlab
chiqish, manfaatlarni uyg‘unlashtirish va xalqaro hamkorlikni mustahkamlash zarur.
Davlatlar o‘rtasidagi kelishuvlar va ichki siyosatlarda muvozanatni saqlash, barqaror
rivojlanishning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Shuni aytish mumkinki barqaror rivojlanish va undagi tafovutlar siyosiy mojarolarni
keltirib chiqarishi mumkin. Masalan kuchli va barqaror rivojlanish yo’lida ketayotgan
davlatlar o’zlaridan kuchsiz davlatlarga o’z tasirini o’tkazishga harakat qiladi.
[ 23 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_23.png?v=1)
![Xulosa
Xulosamiz shundaki agar biz barqaror rivojlanishga erishmoqchi bo’lsak, bu davrda
kechayotgan siyosiy jarayonlardan o’z manfaatlarimiz yo’lida foydalanishimiz kerak.
Yani siyosiy integratsiyaga kirishishihmiz kerak ammo o’z qadriyat va ananlarimizni
saqlab qolgan xolda. Barqaror rivojlanish sharoitida zamonaviy siyosiy jarayonlar ijtimoiy,
iqtisodiy va ekologik muammolarni hal qilish, xalqaro hamkorlikni kuchaytirish va
ijtimoiy tenglikni ta'minlashga qaratilgan. Siyosiy islohotlar, resurslarni boshqarish,
demokratik tizimlar va xalqaro kelishuvlar barqaror rivojlanishning asosiy omillaridir.
Zamonaviy siyosiy jarayonlar bu maqsadlarga erishishda kutilgan natijalarga olib kelishi
mumkin, lekin ular ko‘pincha manfaatlar to‘qnashuvi, ijtimoiy beqarorlik va global siyosiy
qarama-qarshiliklar orqali murakkablashishi mumkin. Shunday bo‘lsa-da, barqaror
rivojlanish uchun siyosiy qarorlar va boshqaruvda ilg‘or yondashuvlar muhimdir.
Hozirgi kunda biz uchun barqaror rivojlanishdagi tosiq yetarlicha. O'zbekistonda
global muammolarni hal qilish va barqaror rivojlanishni ta'minlash yo‘lida mamlakatimiz
bir qator qiyinchiliklar bilan yuzlashmoqda. Masalan demografiya, suv tanqisligi. Biroq,
O'zbekistonning ushbu muammolarni hal qilishga bo‘lgan yondashuvi, ijtimoiy, iqtisodiy
va ekologik barqarorlikni saqlab qolish uchun xalqaro hamkorlikni rivojlantirishni,
innovatsiyalarni joriy etishni va milliy siyosatni takomillashtirish orqali u vzaiyatdan
chiqib ketishimiz mumkin. Barqaror rivojlanish va global muammolarga qarshi
kurashishda mamlakatimizning sa'y-harakatlari uning kelajakdagi muvaffaqiyati uchun
asosiy omil bo‘ladi .
[ 24 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_24.png?v=1)
![Foydalanilgan adabiyotlar
1. Kofi Anan 2005-yil BMTning barqaror rivojlanish sammitida so’zlagan nutqidan
2. BMT bosh assambleyasi “Atrof-muhit va rivojlanish” komissiyasining 1987-yildagi “Umumiy
kelajagimiz” nomli hisoboti
3. WCED- World Commission on Environment and Development .
4. 1987-yilda qabul qilingan Brudtland hisoboti
5.MRM-(Mingyillik Rivojlanish Maqsadlari) 8 yilga mo’ljallangan o ta qashshoqlik darajasini ikki ʻ
baravar kamaytirishdan tortib OIV/OITS tarqalishini to xtatish va umumbashariy boshlang ich ta limni
ʻ ʻ ʼ
ta minlashgacha bo lgan 2015-yilga mo ljallangan – butun dunyo mamlakatlari va barcha mamlakatlar
ʼ ʻ ʻ
tomonidan kelishilgan rejani tashkil etadi
6.IPCC – 1988-yilda ta’sis etilgan, BMT qoshidagi, Iqlim o’zgarishini baholovchi tashkilot
7.2015-yil BMT bosh assamleyasi tomonidan qabul qilingan va barqaror rivojlanishga qaratilgan 17
maqsad. Sdgs.un.org/goals saytidan olindi
8.Jon Blevit “Barqaror rivojlanishni tushunish” asari ISBN 978-0-415-70782-4
9.Jon Evelyn ”Sylva”
10.Garret Hardin “Jamoatlarning fojeasi” maqolasi
11, 12. Tavadov.G.Y “Siyosatshunoslik” o’quv qo’llanma
13.Monipluativ diktatorlar: XXI asrda tiraniyaning o’zgaruvchan qiyofasi
14. Josef Nay: ”Yumshoq kuch”
15.Josef Nayning 2008-yilda Garvar Kennedi maktabiga bergan intervyusi. www . hks . harvard . edu
saytidan olindi
16. Jeyn Nensi Demografik aldanishlar : dunyo aholisining o ' sishi ko ' pgina prognozlardan oshib
ketmoqda va barqaror kelajak uchun xavf tug ' diradigan stsenariylar ” maqolasidan
17. SV . Volodenkov . “ Jamiyatni raqamlashtirish konteksida zamonaviy siyosiy jarayonlar
transformatsiyasi . Asosiy ssenariylar” maqolasidan
18. www.algoreducation saytidan olindi
[ 25 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_25.png?v=1)
![[ 26 ]](https://docx.uz/documents/72edec1f-f642-4f1e-a848-747f548b8e66/page_26.png?v=1)
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB BARQAROR RIVJLANISH NIMA?
1.1 Barqaror rivojlanish tushnchasi
1.2 Barqaror rivojlanish tushinchasining shakllanishi
II BOB Siyosiy jarayon tushunchas va zamonaviy siyosiy jarayonlar
2.1. Siyosiy jarayon tushunchasi
2.1. Zamonaviy siyosiy jarayonlar
III BOB Barqaror rivojlanish sharoitida zamonaviy siyosiy jarayonlar
3.1 Barqaror rivojlanish sharoitida siyosiy integratsiya
3.2 Populatsiya jarayoni. Populatsiya jarayoni barqaror rivojlanishga qanday ta’sir o’tkazadi?
3.3 Zamonaviy siyosiy jarayonlarning barqaror rivojlanishga ta’siri
IV BOB Siyosiy mojarolar va barqaror rivojlanish
4.1 Zamonaviy Siyosiy mojarolar. Zamonaviy siyosiy mojarolar
4.2. Barqaror rivojlanish sharoitida manfaatlar to'qnashuvi
4.3 Barqaror rivojlanish yoki undagi tafovutlar siyosiy mojarolarni keltirib chiqaradimi?
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar