Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 67.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Elitalogiya taraqqiyotining asosiy yo'nalishlari

Купить
Mavzu: Elitalogiya taraqqiyotining asosiy yo'nalishlari Reja Kirish………………………………………………………………………….…..3 I BOB. ELITALOGIYANING NAZARIY ASOSLARI. 1.1. Elitalogiya: atama sifatida yuzaga kelishi va ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanishi………………………………………………………………………..6 1.2. Elitizm tushunchasi va uning mazmun-mohiyati…………………………. .12 II BOB. ELITISTIK G‘OYALAR TARIXIY TARAQQIYOT JARAYONIDA 2.1. Siyosiy elitizmning shakllanish bosqichlari: qadimgi faylasuflarning “eng yaxshilar hukmronligi” haqidagi g‘oyalari………… …………………… 2.2. Elitizm g‘oyasining shakllanishi va rivojlanishiga qo‘shilgan hissa……… 18 III BOB. ELITALOGIY A TARAQQIYO TINING ZAMONAVI Y YO‘NALISHLARI 3.1. XIX–XX asrlardagi elitistik nazariyalar………………………………22 3.2. Zamonaviy elitistik yondashuvlar va ularning jamiyatdagi o‘rni…………. .26 Xulosa…………………………………………………………………..………...28 Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………..…………..29 2 Kirish Bugungi kunda siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy hayotda yetakchi bo‘lgan shaxslar, guruhlar va qatlamlar faoliyatini chuqur o‘rganish zarurati ortib bormoqda. Jamiyat taraqqiyotining turli bosqichlarida ijtimoiy elitalarning o‘rni va ta’siri dolzarb ilmiy masalaga aylangan. Bu borada elitalogiya — ijtimoiy elitalar, ularning shakllanishi, rivojlanishi, roli va faoliyati bilan shug‘ullanuvchi fan — alohida ahamiyat kasb etadi. Elitalar nazariyasi jamiyatni boshqarish, ijtimoiy tabaqalanish, siyosiy kuchlar muvozanati kabi muhim masalalarni tushunishda asosiy ilmiy vositaga aylanmoqda. Elitalogiya fani XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab mustaqil ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanib, bugungi kunda turli yo‘nalishlarda taraqqiy etmoqda. Xususan, zamonaviy demokratik jamiyatlar sharoitida elitalarning tanlanish mezonlari, ularning qonuniyligi, legitimligi va xalq bilan o‘zaro munosabatlari alohida e’tibor markaziga chiqmoqda. Shuningdek, elita almashinuvi, elitaga kirish mexanizmlari, elitalarning ijtimoiy mas’uliyati kabi masalalar elitalogiya taraqqiyotining asosiy yo‘nalishlari sifatida ilgari surilmoqda. Mavzuning dolzarbligi shundaki, O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikni qo‘lga kiritgandan so‘ng ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy sohalarda yangilanishlar ro‘y berdi. Bu jarayonda yangi ijtimoiy elitalar shakllana boshladi va ularning jamiyatdagi roli ortdi. Shuning uchun, elitalarning zamonaviy jamiyatdagi o‘rni, ularning shakllanish yo‘nalishlari va faoliyat mexanizmlarini o‘rganish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Hozirgi vaqtda jamiyatni hukmron ozchilik va boshqariladigan ko'pchilikka bo'lishning qonuniyligini asoslovchi juda ko'p turli xil nazariyalar mavjud. Jamiyatning bunday bo'linishi muqarrarligi haqidagi g'oyalar qadimgi davrlarda ham bildirilgan. Bu borada Konfutsiy, Platon, Makiavelli nomlarini tilga olishning o'zi kifoya, garchi o'sha paytda ular ilmiy asoslanmagan bo'lsalar ham. Elitaning birinchi ilmiy ishlab chiqilgan tushunchalari 20-asr boshlarida taklif qilingan. Elitologiya - jamiyatda elitaning shakllanishi va rivojlanishining o'ziga xos qonuniyatlarini ko'rib chiqish va tahlil qilish, ijtimoiy taraqqiyotning turli 3 bosqichlarida ularning kadrlarini tahlil qilish bilan shug'ullanadigan maxsus ilmiy fan. Shu bilan birga, elitologiya bir hil fan emas. Uning doirasida elitizm va elitizmni o'z ichiga olgan bir qator paradigmalar mavjud Shunisi aniqki, elitistik paradigma juda jozibali ko'rinadi. Uning dolzarbligi va jozibadorligi, ayniqsa, zamonaviy sharoitda, o'zini va dunyoqarashini ongli ravishda "yuzsiz kulrang massa" dan tashqariga chiqarish juda moda bo'lib borayotgan paytda o'sib bormoqda. Siyosatshunoslikda siyosiy elita siyosiy boshqaruvning funksiyasi va uni harakatlanishini tavsiflovchi institut sifatida qaraladi. Shu boyis siyosiy elita ijtimoiy hayotda guruh yoki qatlam vazifasini bajaradi. Siyosiy elita ilmiy talqinda insonlarning hokimiyatga bo’lgan ta’sirini baholash yotadi. Ta’sir o’zining ko’rsatkichiga va darajasiga ega. Bundan shuni anglash mumkinki- insonlarni siyosiy hokimiyatni anglash darajasi qanchalik taraqqiy etsa, siyosiy elitaga saralanish ham shunchalik o’zgarib boradi. Siyosiy elita imtiyozli guruh yoki guruhlar majmuasi bo’lib, har qanday davlatda 3 daraja bilan o’lchab bog’lanadi: - Psixologik daraja; - Mafkuraviy daraja; - Siyosiy daraja. Elita taraqqiyotida Nikolo Makiavelli maktabi vakillari yuqoridagi sanalgan darajalarning 2-turiga xos bo’lgan qarashlarni oldinga suradi. Siyosiy elitaning muhim hususiyatlari zamonaviy jamiyatda quyidagilar bilan belgilanadi: - Elita vakillari uchun xos bo’lgan alohida hususiyat; - Elita ommaga qanchalik javobgar; - Elitani rekrutatsiyasi ya’ni u kimlardan vujudga keladi; - Elita jamiyatga konstitutsiyaviy yoki destruktiv ta’sir ko’rsatadi. Politologik adabiyotlarda “Siyosiy sinf”, “hukumron sinf", “boshqaruvchi sinf” singari turli nomlarga ega siyosiy elitalar bugungi kunda ham Jamiyat taraqqiyoti uchun ulkan hissa qo’shuvchi ijtimoiy guruh hisoblanadi. Siyosiy yetakchilik ikki xil usulda, ya‘ni nomenklatura yoki demokratik yo‘li bilan shakllanadi. Siyosiy yetakchilikning ijtimoiy ahamiyati to'g'ridan-to'g'ri siyosiy madaniyat darajasi va ommaning faolligi bilan bog'liq. Faol siyosiy madaniyatning, barqaror demokratik an‘analarning mavjudligi, davlat tomonidan nazorat qilinmaydigan fuqarolik jamiyati va siyosiy muxolifatning 4 borligi zaif yetakchilar uchun imkoniyatlarni keskin kamaytiradi. Turli xil o'zboshimchalik va hokimiyatni suiiste‘mol qilishning oldini oladi, shu bilan birga, siyosatda individual qobiliyatlar hamda talantlarni namoyon qilishga keng yo'l ochib beradi. Siyosiy yetakchilikning shakillanish tartibi: - Nomenklatura printsipi (biror yuqori tashkilot xisobida turadigan va shu tashkilot tomonidan belgilanadigan, tayinlanadigan xodim) totalitar tizimlarda amal qiladi va bunda yetakchilikka tanlash jamoatchilik ishtirokisiz, hukimron, oz sonli odamlar guruxi orasida amalga oshiriladi. - Demokratik printsipi liberal-demokratik tizimlarda amal qiladi. Ularda siyosiy yetakchi ochiq siyosiy kurash natijasida siyosat maydoniga kirib keladi, hokimiyat zinapoyalarida uning quyidan yuqoriga ko'tarilishini jamiyatning muayyan ijtimoiy guruhlari ommaviy tarzda qo'llab-quvvatlaydi Kurs ishining maqsadi: Elitalogiya fanining taraqqiyot yo‘nalishlarini tahlil qilish, turli davrlarda va jamiyatlarda elitalarning shakllanishi, rivojlanishi hamda hozirgi zamonda ularning o‘rnini aniqlash. Kurs ishining vazifalari: 1.Elitalogiya fanining shakllanish tarixi va ilmiy asoslarini o‘rganish. 2.Elita tushunchasi, uning turlari va tasniflarini tahlil qilish. 3.Elitalarning shakllanish omillari va ijtimoiy rolini aniqlash. 4.Elitalar almashinuvi va ularning legitimlik masalalarini ko‘rib chiqish. 5.Zamonaviy jamiyatda elitalarning ahamiyati va faoliyat yo‘nalishlarini tahlil qilish. 6.O‘zbekiston da elitalarning shakllanishi va ularning ijtimoiy- siyosiy jarayonlardagi o‘rnini ko‘rsatish. Kurs ishining predmeti – jamiyatdagi elitalar tizimining shakllanishi, rivojlanish yo‘nalishlari va ularning siyosiy, iqtisodiy hamda ijtimoiy jarayonlardagi o‘rnini o‘rganishdan iborat. Elitalar nazariyasining nazariy asoslari, turli davr va makonlardagi elita turlari, ularning hokimiyatga bo‘lgan munosabati predmet doirasida tahlil qilinadi. 5 Kurs ishining obyekti – siyosiy elitalar va ularning ijtimoiy-siyosiy hayotdagi funksiyalari hisoblanadi. Xususan, elitalarning siyosiy tizimdagi ishtiroki, qaror qabul qilishdagi roli, yetakchilik fazilatlari hamda ijtimoiy stratifikatsiya jarayonlaridagi o‘rni kurs ishining asosiy tahlil obyekti sifatida qaraladi. O‘rganilganlik darajasi: Elitalar nazariyasi XX asr boshlaridan boshlab G. Moska, V. Pareto, R. Michels kabi olimlarning ishlari orqali ilmiy doiralarda shakllana boshlagan. Keyinchalik C. Wright Mills, J. Burnham, M. Weber kabi sotsiolog va siyosatshunoslar tomonidan elitalarning hokimiyat tuzilmasidagi o‘rni chuqur tahlil etilgan. Sovet va post-sovet makonida esa elitalar mavzusi siyosiy ixtiloflar sababli uzoq vaqt ikkinchi darajali mavzu sifatida qaralgan bo‘lsa-da, mustaqillikdan keyingi davrda O‘zbekiston tadqiqotchilari tomonidan ham bu yo‘nalishda muayyan izlanishlar olib borilgan. Xususan, O‘zbekistonlik siyosatshunoslar tomonidan elitalarn ing milliy modeli, ularning kadr siyosatidagi o‘rni, siyosiy ijtimoiylashuvda gi funksiya lari va jamiyatdagi yetakc hilik mexanizmlari o‘rganilgan. Shuningdek, bugungi kunda elitalarni globalizatsiya sharoitida o‘rganish, transmilliy elitalar, texnokratik elitalar va axborot elitalari kabi yangi shakllarni tahlil qilish zamonaviy ilmiy izlanishlar markazida turibdi. Kurs ishining tuzilishi. Kirish, 3 bob, 6 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 6 I BOB. ELITALOGIYANING NAZARIY ASOSLARI 1.1.Elitologiya: atama sifatida yuzaga kelishi va ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanishi “Elitologiya” atamasi 1980-yillarda rus olimlari tashabbusi bilan ilmiy muomalaga kiritilib, milliy elitologiya maktabining shakllanishiga asos bo lib ʻ xizmat qilgan ushbu masala bo yicha qator asarlar nashr etilgan. Rus elitologiya ʻ maktabining rivojlanishiga , , , V. G. Ignatov, S. E. Kislitsin, P. L. Karabushchenko, E. V. Oxotskiy, A. V. Ponedelkov, A. M. Starostin va boshqalar katta hissa qo'shd 1 ilar. Sovet olimlarining elitologiya sohasidagi faol tadqiqotlari o'tgan asrning 80- yillari oxirida boshlangan. O'sha vaqtgacha elitalarni o'rganish asosan xorijiy mualliflar tomonidan olib borilgan, chunki jamiyatning sinflarga bo'linishi va hukmron "ekspluatator" sinfning mavjudligi zarurligi g'oyasi inkor etilgan bo'lsa, keyin mahalliy elitologiyaning boshlanishida olimlarning asarlari asosan xorijiy mualliflarning asarlarini tanqid qilgan. Biroq, G.K. Rus elitologiyasining asoschilaridan biri hisoblangan Ashin, elitaning mavjudligi zarurligi haqidagi g'oyani dastlab inkor etganiga qaramay, keyinchalik uni o'rganishga, Rossiyada shakllanishining tarixiy yo'lini tahlil qilishga ko'plab asarlar bag'ishladi va ushbu fanning rivojlanishiga inkor etib bo'lmaydigan hissa qo'shdi. Ba'zi olimlarning ta'kidlashicha, jamiyat hayotining turli sohalarida bevosita eng muhim qarorlarni qabul qiladigan jamiyatning yuqori qatlamlarini o'rganishga alohida qiziqish Rossiyaning tarixiy rivojlanishi bilan bog'liq. Juda uzoq vaqt davomida mamlakatda shakllandi , unda hukmron sinf jamiyat taraqqiyoti yo'nalishida juda katta ahamiyatga ega edi, shuning uchun rus olimlari ushbu institutni o'rganishga juda qiziqdilar. Zamonaviy rus elitologiyasida so'nggi ikki-uch o'n yillikda olingan bilimlar to'plamini tasniflash bilan bog'liq qiyinchiliklar ko'pincha ilm-fan jadal rivojlandi. 1 2. А.Ю.Другова, Н.П.Малетина, О.В.Новаковой - Элиты Стран Востока - Москва-2011 7 Bu, birinchi navbatda, tadqiqotni uzoq vaqt davomida bir xil olimlar tomonidan olib borilganligi, natijada elita nazariyasining o'ziga xos jihatini o'rganmaganligi, lekin asta-sekin o'z qiziqishlari doirasini kengaytirib, turli xil tadqiqotlar olib borishi bilan bog'liq. Madaniyatshunoslik yoki siyosatshunoslik gumanitar fanlarda o rnatilgan atamalarga o xshashlik yo li bilan shakllangan va rus olimlariʻ ʻ ʻ tomonidan taklif etilgan “elitologiya” tushunchasi ilmiy muomalaga kiritilgan “ ” atamasi jahon fanida mustahkam o rnatilgan bo lishiga qaramay, o zining tufayli ʻ ʻ ʻ fan olamida tanqidga uchradi. Chet ellik olimlar o'zlariga tanish bo'lgan tushunchalardan foydalanishni afzal ko'rishadi: siyosatshunoslikda - "siyosatshunoslik" va madaniyatshunoslikda - "madaniyatshunoslik". Xorijiy elitologiya kabi rus elitologiyasining asosiy yo'nalishi elitani o'rganishdir. Rossiyada u uzoq vaqt davomida tarixda juda katta rol o'ynaganligi sababli, uning faoliyati va qaror qabul qilishning tarixiy mexanizmlari masalasi fan mavzusiga ham tegishli. Bundan tashqari, elitologiya bir qator xususiyatlarga ega bo'lgan zamonaviy elitaning tarixiy jarayonini ham o'rganadi. Xususan, sovet nomenklaturasi va boshqaruv apparatini o'rganish alohida keng ko'lamli jihatdir, chunki ular jamiyatdagi ekspluatatsion elementni inkor etuvchi va unda sinflar mavjudligini tan olmagan davlat mafkurasi sharoitida mavjud edi. Ilm-fanning boshqa muhim mavzulari - bu eng markaziy tushunchani, ya'ni rus jamiyatiga nisbatan "elita" ning ta'rifi, chunki bu qatlamning hozirgi holati ham o'ziga xos xususiyatlarga ega. Imtiyozli sinfning ichki tashkil etilishi va uni usullari o'rganiladi . Tarixiy o'ziga xosliklarga ko'ra, rus elitasini o'rganishda uning bilan aloqasi alohida o'rin egallaydi , uning xarakterli xususiyatlarini ta'kidlaydi, ularni chet elshunoslik tajribasi bilan taqqoslaydi. Qiziqish mavzusi, shuningdek, elita va rus jamiyatining amalga oshirish o'rtasidagi munosabatlar va birinchisining unga ta'siri «Siyosiy elita» atamasi o‘zining zamonaviy talqinida, butun jamiyat ustidan real hokimiyatga ega bo‘lgan «ozchilik» ijtimoiy guruhi sifatida siyosatshunoslikda 8 XX asrning boshlarida avstriyalik siyosatshunos R.Mixels va italiyalik siyosatshunoslar G. Moska va V.Paretolar tomonidan kiritiladi. R.Mixels oligarxiyaning temir qonunini yaratdi. U quyidagidan iborat: hokimiyatning ozchilik tomonidan egallanishi jarayoni muqarrardir, har qanday tashkilot ko‘pchilikni boshqaradigan ozchilik tomonidan boshqarilishiga harakat qiladi. G.Moska bu qarashni rivojlantirgan holda, siyosiy elitani yopiq sinf, «siyosiy sinf» deb ataydi. V..Pareto siyosatshunoslik faniga «elita» va «kontrelita» tushunchalarini kiritdi. V..Paretoning fikricha, individlar bir-birlaridan jismoniy, axloqiy va intellektual (aqliy) hususiyatlari bilan ajralib turishadi. Shularning har birida yuqori ko‘rsatkichlarga ega bo‘lgan individlar guruhi elita nomini olishadi. Shunday qilib, jamiyat elitasi - bu o‘zlarining tug‘ma ruhiy (psixologik) hususiyatlari sababli, yuqori fazilatni yoki o‘zlarining faoliyat sohalarida yuqori darajadagi qobiliyatni ko‘rsata oladigan ma’lum bir kishilar guruhi. «Elita» atamasining asosiy g‘oyasi - ustunlik demakdir. Paretoga binoan, elita hukmron elitaga - bevosita yoki bilvosita boshqarish ishlarida qatnashadigan va hukmron bo‘lmagan elitaga – kontrelitaga bo‘ysunadi. Kontrelita bu elitaga xos bo‘lgan psixologik hususiyatlarga ega, biroq u yoki bu jamiyatda maqomi va boshqa turli xil to‘sqinlar sababli boshqaruv funksiyalarga kirishga ega bo‘lmagan kishilar guruhidir. Ba’zi bir holatlarga ko‘ra, elita va kontrelita vakillari o‘z o‘rinlari bilan almashishlari mumkin. Amerikalik siyosatshunos R. Mils hukmron elitaning ijtimoiy guruh sifatida maxsus, qadriyatli va psixologik o‘xshashligini ko‘rsatadi. Milsga ko‘ra, siyosiy elita yagona ijtimoiy ildizlarga, aniq ifodalangan guruh ijodiga, harakat va birlashish uchun umumiy irodaga ega. Umumiy ijtimoiy ildiz, ta’lim - tarbiya, «hayot tarzi»dan kelib chiqqan holda manfaatlarning umumiyligi va shaxsiy birdamlikka tayangan yuqori jipslik buni ko‘rsatadi. Milsning fikricha, siyosiy elitaga kiradigan shaxslarning ma’naviy talablari, imkoniyatlarining majmui 2 , ijtimoiy da’volarning darajasi va hatto psixologik hususiyatlari yuqori moslik bilan ajralib turadi. Bu esa, siyosiy elita 2 3. Г.К.Ашин, А.В.Понеделков, А.М.Старостин, С.А.Кислицын – ОСНОВЫ ПОЛИТИЧЕСКОЙ ЭЛИТОЛОГИИ – Москва-1999. 9 nafaqat hokimiyatga ega bo‘lgan kishilar guruhini, balki ijtimoiy tanlash natijasida shakllangan ijtimoiy guruh ekanligini bildiradi. Siyosiy elita o‘zi nimani –bildiradi? Unga kimlar kiradi? Uning tuzilishi qanday? «Siyosiy elita» tushunchasini keng va tor ma’noda qo‘llash lozim. Keng ma’noda «siyosiy elita» tushunchasi «hukmron elita» tushunchasiga teng. Boshqaruv elitasi bu jamiyatning tashkiliy ozchiligi bo‘lib, ko‘pchilikdan farqli bo‘lgan lekin juda birdam ijtimoiy guruh hisoblanadi. U liderlik qobiliyatlarga ega bo‘lib, boshqaruv funksiyalarini amalga oshirishga tayyorgarlik ko‘rgan; u jamiyat institutlarida boshqaruv kursini egallaydi, hamda bevosita va bilvosita jamiyatda hokimiyat qarorlariga ta’sir ko‘rsata oladi. Siyosiy elita tor ma’noda boshqaruvchi elitaning bir qismi bo‘lib, o‘zining hokimiyatni amalga oshirishga bevosita qatnashishi bilan undan farq qiladi. Siyosiy elita o‘z qo‘lida davlat hokimiyatini jamlagan va jamiyat boshqaruvida yuqori lavozimlarni egallaydigan ijtimoiy guruhdir. Jamiyatning siyosiy elitasiga hokimiyat funksiyasi va vakolatlariga ega bo‘lgan yuqori rangdagi professional siyosatchilar kiradi. Yana siyosiy elitaga siyosiy dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirishda jamiyat rivojlanishining strategiyasini ishlab chiqishda qatnashadigan maxsus tayyorlangan oliy darajadagi siyosiy xodimlarni kiritamiz, siyosiy elitaning o‘ziga xos asosiy tomonini ta’kidlash maqsadida, uni ba’zan «davlatlarning siyosiy rahbariyati», «siyosiy qarorlar qabul qilish markazi» deb aytishadi. Uning tarkibi yildan-yilga o‘zgaradi, ammo lavozimlar tuzilishi deyarli o‘zgarmaydi. Bu davlat boshliqlari, ijro etish, qonun chiqarish, sud hokimiyatlarining rahbariyatlari, oliy diplomatik korpuslaridir. Siyosiy elita hokimiyat funksiyalarining hajmi asosida siyosiy elitaning quyidagi darajalariga bo‘lish mumkin: oliy, o‘rta va quyi. Oliy darajadagi siyosiy elitaga mamlakat rahbari, Bosh vazir, Bosh vazir o‘rinbosarlari va lider vazirlar, parlament spikeri, deputatlar fraksiyalari rahbarlari kiradi. Bu, jamiyat uchun ancha muhim bo‘lgan siyosiy echimlarni qabul qiladigan, son jihatidan ancha cheklangan insonlar guruhi (100-200 kishi) O‘rta darajadagi siyosiy elita ko‘plab sonli saylangan mansabdor shaxslardan shakllanadi: hokimlar (gubernatorlar), parlament deputatlari, siyosiy partiyalar va jamoat harakatlari hamda kasaba uyushmalari boshliqlari. Lekin, demokratik institutlar rivojlangan davlatlarda 10 partiyalar va kasaba uyushmalar liderlari yuqori elita tarkibiga kirishlari mumkin. Quyi darajadagi elitani mahalliy doirada faoliyat olib boruvchi siyosatchilar tashkil qiladi (rahbarlar va mahalliy boshqaruv organlari deputatlari, regional doiradagi partiya a’zolari). Administrativ elita – bu boshqaruvning texnik-tashkiliy vositalarini o‘z qo‘lida monopollashtirgan, boshqarayotgan elitaning bir qismidir. Personal tarkibda administrativ elita – bu vazirliklarda, hukumatning turli boshqaruv organlari departamentlarida muhim o‘rinlarni egallovchi davlat ishchilarining (mansabdor shaxslar) eng yuqori tabaqasi. Administrativ elita siyosiy elita tarkibiga kiradi, lekin, uni (boshqaruv apparati) tuzilishi jihatidan mustaqil guruhga ajratish mumkin. Iqtisodiy elita – bu boshqaruv tizimida o‘z faoliyatini xususiy mulk asosida olib boruvchi, boshqarayotgan elitaning bir qismidir. Iqtisodiy elita tarkibiga o‘z qo‘llarida moddiy va moliyaviy resurslarni to‘plagan shaxslar kiradi: ulkan korporatsiyalar, banklar egalari va ularning menejerlari. Harbiy va politsiya elitasi tarkibiga davlatning oliy harbiy rahbarlari, generalitet, ichki ishlar vazirligi, davlat xavfsizligi, maxsus xizmatlar va hk. boshliqlari kirishadi. Ba’zi davlatlarda harbiy elitaning bir qismi oliy tabaqa elita tarkibiga kirsa, boshqa qismi esa o‘rta yoki administrativ elita tarkibiga kiritilishi mumkin. Elitalar nazariyasi siyosatshunoslik fanida yaqinda shakllangan. Uning shakllanishiga siyosiy jarayonlarni ko‘rib chiqishdagi sinfiy yondashuv to‘sqinlik qilgan. Ushbu yondashuvning eng yorqin misoli marksizm edi. Marksizm nazariyasida muhim bir hukmron elitaning mavjudligi rad etilgan. Klassik marksizm nazariyasi bo‘yicha siyosiy hukmronlikni amalga oshirgan sinf bu iqtisodiy hukmronlikni amalga oshirayotgan sinf, boshqacha qilib aytganda, ishlab chiqarishni o‘z qo‘lida tutgan sinf tashkil etgan. Siyosiy liderlik turlari juda ko‘p bo‘lib, ularni tahlil qilish ham ancha murakkablik tug‘diradi Ushbu vazifani siyosiy liderlikni kompleks tahlil qilish orqaligina amalga oshirish mumkin. U liderlikiing 4 asosiy xususiyatlarini hisobga oladi: liderning xarakterli xususiyatlari, u bajarishi lozim bo‘lgan vazifalar, uning izdoshlari va ularning o‘zaro harakati tizimi, lider va o‘zaro munosabat mexanizmi. Lekin liderlikning universal ta’limotini yaratish mumkin emas. Sababi, bu voqelikning o‘zi namoyon bo‘lishiga, vazifalariga, tarixiy davr, siyosiy tizim xususiyatlariga ko‘ra 11 xilma-xildir. Hozirgi zamon siyosatshunosligida siyosiy liderlar u yoki bu mezonlarga ko‘ra xilma-xil turlarga ajratiladi. 1.2.Elitizm tushunchasi So'nggi o'n yilliklarda "elita" atamasi nafaqat sotsiologi ya va siyosatshunoslikning ilmiy tilida mustahkam o'rin oldi, balki o'z chegaralaridan ancha tashqariga chiqib, keng tarqalgan bo'lib qo'llanila boshlandi. Bu atama lotin eligare va frantsuz elitasidan kelib chiqqan - eng yaxshi, tanlangan, tanlangan. 17- asrdan boshlab u eng yuqori sifatli tovarlarni belgilash uchun ishlatilgan, keyin esa "tanlangan odamlar", birinchi navbatda, eng yuqori zodagonlar nomini berish uchun ishlatilgan. Angliyada, 1823 yilgi Oksford lug'atida ko'rsatilgandek, bu atama ierarxik jamiyatdagi eng yuqori ijtimoiy guruhlarga nisbatan qo'llanila boshlandi. Keyinchalik bu kontseptsiya genetika, biologiya va boshqa tabiiy fanlarda qo'llanila boshlandi. Ijtimoiy fanlarda “elita” atamasi 19-asr oxiri 20-asr boshlariga qadar keng qo llanilmagan. (ya'ni V. Pareto asarlari paydo bo'lishidan oldin), va AQShda ʻ - hatto asrimizning 30-yillarigacha. Fanning institutsionallashuvi natijasida elitalarni o‘rganishning asosiy yo‘nalishlari – siyosiy fikr tarixi, elita nazariyalari, elitalar sotsiologiyasi va boshqalar belgilandi, elitologiyaning ob’ekti va predmeti shakllandi. Elitizm - Hukumat amalda elitalar vilo 3 yatidir, degan e'tiqod, Hum aytganidek, "Nima mumkin bo'lishi kerak", degani, agar amalda xalq buni qila olmasa, hukumat ustidan xalq nazorati haqida gapirishning ma'nosi yo'q va biz baribir biz mahkum bo'lgan narsalarni qabul qilganimiz ma'qul. Ko'pincha, bu qarashlar Gaetano Mosca, Vilfredo Pareto (XX asr boshlari) va Jozef Shumpeter (XX asr o'rtalari) nomlari bilan bog'liq. Ularning asarlarida “elitizm” tus oladi, chunki ular demokratik davlatlarda “hokimiyatda” elita vakillarining borligini har tomonlama oqlaydi, ularning dalillarini me’yoriy xarakterdagi dalillar bilan Pareto V. Izbranny e trudy po sotsiolog ii . — Moskva: Nauka, 1994. — 320 s. (Vilfredo Pareto — elita nazariyasining asoschilaridan biri.) 12 tasdiqlaydi. Biroq, ularning asl argumenti hukumat ustidan demokratik nazorat, agar unga qandaydir tarzda erishish mumkin bo'lsa, istalmaganligini anglatmaydi. Elitani tanlash. Zamonaviy Rossiyada elitologiyaning eng muhim masalalaridan biri bu jamiyat tuzilmasida elitani aniqlash usulidir (bu masala jamiyatni nuqtai nazaridan ham ushbu fanning muhim muammosidir). Shunday qilib, uzoq vaqt davomida rus elitologik maktabida elita institutsional yoki pozitsion printsipga ko'ra ajralib turardi. Ya’ni elita davlat tuzilmalarida ma’lum lavozimlarni egallagan kishilar sifatida e’tirof etilgan. Biroq, bugungi kunda ko'pincha elita vakili muhim qarorlar qabul qilinishiga ta'sir qilishi, nazoratni amalga oshirishi va tegishli lavozimni egallashi kerak bo'lgan tarkibiy-funktsional printsip qo'llaniladi. Elitalarning tasnifi. Mahalliy elitologiya maktabi elitalarni tasniflash uchun turli asoslarni qabul qilgan. Rasmiy belgilarga ko'ra, nominal va asosiy elitalar o'rtasida farqlanadi . Tan olish darajasiga ko'ra global, milliy va mintaqaviy elitalar ajralib turadi. Funktsional printsipga ko'ra, hokimiyat, biznes, madaniy , ilmiy va boshqa elitalar mavjud . Ilmiy elitaga o‘zining ijodiy yutuqlari bilan ajralib turadigan, yangi avlodlar uchun murabbiy rolini o‘ynaydigan bilim, ilmiy va hayotiy tajribaga ega bo‘lgan yuqori malakali olim va mutaxassislar kiradi. Ilmiy elitaning tuzilishida elitadan keyingi , ijodiy elita va embrion yoki pre-elita o'rtasida farqlanadi . Ishonchli barqaror rivojlanishiga yo'naltirilgan ijodiy ilmiy elitada g'oya ishlab chiqaruvchilari alohida ajralib turadi - "yangi , nazariyalar, usullar, hatto yangi fikrlash usullari, yangi paradigmalarni yaratuvchilar. Aynan shu qism fandagi elitaning eng yuqori darajasini tashkil qiladi". Bundan tashqari, ilmiy elita institutlararo tadqiqot tuzilmalari ("ko'rinmas kollejlar", ilmiy yo'nalishlar va maktablar) mahsuli bo'lgan rasmiy (nominal) va norasmiy (asosiy) elitaga bo'linadi. Zamonaviy xorijiy va rus elitologiyasining muammolari. Ushbu ilmiy fan doirasida olib borilayotgan tadqiqotlarning ahamiyatiga qaramay, u bir qator nazariy 13 va boshqa muammolarga duch kelmoqda. Birinchidan, kontseptual apparat bilan bog'liq qiyinchiliklar paydo bo'ladi , chunki elitologiya butunlay boshqa fanlarning atamalarini o'z ichiga oladi, bu fanning o'zi chegaralarining xiralashishiga, semantik jihatdan chalkashlikka olib keladi. "Elita" atamasining o'zi juda ko'p ta'riflarga ega. Zamonaviy elitologiyaning markaziy muammolaridan biri jamiyatdagi asosiy tadqiqot ob'ekti bo'lgan elitani aniqlashdir. Ko'pgina olimlar tan olishlaricha, ilgari elitani aniqlashda qo'llanilgan yondashuvlarning katta qismi bugungi kunda o'z samarasini yo'qotgan . Shunday qilib, qaror qabul qilish yoki qaror qabul qilish yondashuvi, elita a'zolari muhim boshqaruv qarorlarini qabul qilish mexanizm iga kirish qobiliyati va qobiliyati printsipi asosida ajralib tursa, qo'llanilmaydi . Bugungi kunda sub'ektlar mustaqil ravishda qaror qabul qilishlarini kamdan-kam uchratish mumkin. Ko'pincha siyosatchilarga turli xil maslahat organlari, ularning hamkasblari, shuningdek qarindoshlari ta'sir qiladi, ularning ta'sirini inkor etib bo'lmaydi. Shu sababli, mustaqil ravishda qabul qilingan qaror bilan qarama-qarshi qaror o'rtasidagi chegarani chizish, shuningdek, qaror qabul qilishga haqiqatda ta'sir ko'rsatadigan shaxslarni aniqlash juda qiyin bo'ladi. Elitologiyaning muammolaridan biri ham kuch tuzilmalarini belgilash uchun "elita" atamasidan foydalanishga aylandi . Ushbu kontseptsiya elitani aniqlashning obro'li yondashuviga ishora qiladi, bu uzoq vaqt davomida rus va xorijiy siyosatshunoslar tomonidan samarasiz deb tan olingan. Bugungi kunda hukmron sinf ilgari tan olinganidek, jamiyatning eng yaxshi qatlami bo'lishi shart emasligi aniq ko'rinadi. Siyosiy jarayonlarning demokratlashuvining kuchayishi bilan hukmron odamlar ajoyib fazilatlarga ega bo'lmasligi aniq bo'ladi, shuning uchun "elita" atamasini qo'llashni xato deb hisoblash mumkin emas (oxir- oqibat, siyosatshunoslik doirasida u o'zidan bir oz boshqacha ma'noga ega bo'lgan), ekspertlar "hukmron sinf", "klanlar" va boshqalar atamalarini tobora . 14 Rus elitologiyasining murakkab vazifalaridan biri uning o'rganish mavzusi bo'yicha ma'lumotlarni to'g'ridan-to'g'ri yig'ishdir. O'tgan asrda ilmiy fanning paydo bo'lishidan to hozirgi kungacha Rossiyada elitologiya tadqiqot uchun etarli ma'lumotlarga ega emas. Shunday qilib, elita faoliyatining ko'plab mexanizmlari, masalan, har xil turdagi qarorlarni qabul qilish jamoat doirasidan tashqarida qolmoqda va olimlar uchun ularga kirish qiyin. Bundan tashqari, tadqiqotchilar tegishli tadqiqotlar uchun etishmasligiga duch kelishadi . Elitalarni o'rganish davlatdan, ayniqsa mintaqaviy va milliy elitadan moliyalashtirishni talab qiladi. Davlat tomonidan qo'llab- quvvatlanmasligi ushbu tadqiqot yo'nalishining olib keladi va bu olingan ma'lumotlar va xulosalarning ishonchsizligi, ilmiy bo'lmaganligi va ularning noto'g'riligiga olib keladi. Bundan tashqari, bu olimlarni kichikroq elitalarga, ularning resurslari o'rganish uchun etarli bo'lganlarga qaratishiga olib keladi. Bundan tashqari, hududlarning o'zlarini o'rganishda notekislik mavjud: davlat va individual mijozlar uchun ko'proq qiziqish uyg'otadiganlar elitologiya tomonidan qolganlarga qaraganda ancha yaxshi o'rganilgan. Ushbu fan doirasidagi ilmiy ishlarni sezilarli darajada murakkablashtiradigan yana bir muammo - bu rus olimlarining xorijiy mamlakatlardagi tadqiqotchilardan nisbiy izolyatsiyasi. Bu nafaqat elitologiyaga, balki umuman ijtimoiy tadqiqotlarga ham tegishli. Ilmiy hamjamiyat ichida aloqaning yo'qligi bir qator muammolarni keltirib chiqaradi va elitologiyani rivojlangan va tan olingan kontseptual apparati, metodologiyasi va boshqalar bilan to'laqonli fan sifatida institutsionalizatsiya qilish jarayonini yanada m 4 urakkablashtiradi. Xorijiy va mahalliy elitaning tadqiqotlarini taqqoslash uchun etarli materialning etishmasligi bizga to'liq rasmni shakllantirishga imkon bermaydi 4 Mills C. Wright. The Power Elite .—New York:Oxford University Press,1956. (Amerikalik sotsiologning zamonaviy siyosiy elitaga oid tahlillari.) 15 II BOB. ELITISTIK G‘OYALAR TARIXIY TARAQQIYOT JARAYONIDA 2.1. Siyosiy elitizmning shakllanish bosqichlari: qadimgi faylasuflarning “eng yaxshilar hukmronligi” haqidagi g‘oyalari Elitistik nazariyalarning birinchi prototiplari Platonning asarlarida aks etgan, u birinchilardan bo'lib "Davlat", "Siyosatchi" va "Qonunlar" dialoglarida o'z siyosiy g'oyalarini muntazam ravishda taqdim etgan. Ularning mazmuni quyidagicha: . Platon davlatni jamiyat mavjudligining eng muhim va bevosita shakli deb hisoblagan. Faylasuf ideal jamiyat va davlat rasmini chizishga intilgan. · Haqiqiy fazilat - haqiqiy bilim - faqat ideal holatda bo'ladi. Aflotun bunday davlatni mukammal aristokratiya - eng yaxshi va oliyjanob faylasuf va donishmandlar hukmronligi deb hisoblagan. U davlat boshqaruvining qolgan to‘rt shaklini – timokratiya (harbiy boshqaruv), oligarxiya, demokratiya va tiraniyani nomukammal deb atadi. 3. Siyosat va davlat o rtasidagi ijtimoiy o zgarishlar (mehnat taqsimoti,ʻ ʻ sinflarning paydo bo lishi, tengsizlik) bilan bog liqligini birinchi bo lib Platon ʻ ʻ ʻ ko rsatgan. ʻ . Faylasuf ideal jamiyat faylasuf- hukmdorlar, jangchi- vasiylar va hunarmandlardan iborat ekanligini ta’kidlagan. Sinflar ierarxiyasi ularning inson qalbining uchta tamoyiliga - oqilona, g'azablangan va ishbilarmonligiga mos kelishiga asoslanadi. Har bir sinf o'z ishi bilan band: faylasuf donishmandlari adolatli hukmronlik qiladilar, chunki ular faqat haqiqiy bilimga ega bo'ladilar; vasiylar jamiyatni himoya qiladi; Hunarmand va dehqonlar moddiy turmush vositalarini yaratadilar. Aflotunning shogirdi Aristotel davlat boshqaruvi - mulkiy va ta'lim malakasiga ega bo'lgan ko'pchilikning hukmronligi - boshqaruvning eng yaxshi shakli deb hisobladi. Politeia aristokratiya (hukmdorlar fazilati), oligarxiya (boylik), demokratiya (erkinlik)ning barcha eng yaxshi xususiyatlarini o'zida mujassam etgan. Aristotelning ushbu fikrini zamonaviy tilga tarjima qilsak, bu o'rta sinf manfaatlarini ko'zlagan hukumat, deb aytishimiz mumkin. 16 O'rta asrlarda elitistik g'oyalarning rivojlanishi davlat hokimiyatining tabiatini ilohiylashtirgan Foma Akvinskiy va Avgustin Gipponing teologik nazariyalarining paydo bo'lishi bilan bog'liq. Foma Akvinskiyning fikricha, davlat hokimiyatining ilohiy tabiati, uni qo'lga kiritish va ishlatish odamlarga bog'liq. Binobarin, hokimiyatning mohiyati ilohiydir, lekin uni amalga oshirish shakllarini xalqning o'zi belgilaydi. Xalqning monarx hokimiyatiga qarshi qo'zg'oloni o'limli gunoh hisoblanardi, chunki bu Xudoga qarshi gapirish bilan barobar edi. Biroq, dunyoviy hokimiyatning o'zi xristian amrlariga rioya qilishi va o'z xalqiga zulm qilmasligi kerak. Aks holda, Foma Akvinskiy zolimni ag'darish huquqini tan oldi. 2.2. Elitizm g‘oyasining shakllanishi va rivojlanishiga qo‘shilgan hissa N.Makiavelli, F.Nitshe . Nitsshe hokimiyat irodasini jahon jarayonining asosiy printsipi deb e'lon qildi; tarixning harakatlantiruvchi kuchi "hokimiyatning namoyon bo'lishiga to'yib bo'lmaydigan intilish va kuchdan foydalanish, kuchdan ijodiy instinkt sifatida foydalanish". Uning uchun axloq buzuvchi rol o'ynaydi; bu "zaiflarning quroli", "olomonning instinkti" bo'lib, uni "supermenlar" engadi. Nitsshe ta’limotidagi aristokratiya hukmron elitaning omma ustidan hukmronligi bilan mutlaqo teng emas; Eng muhimi, elitaning sifati. Uning asarlarida “zodagonlik” va “to‘polon” ijtimoiy-siyosiy kategoriyalar sifatida emas, balki mavjud ijtimoiy ierarxiyaga hech qanday aloqasi bo‘lmagan axloqiy kategoriyalar sifatida qo‘llaniladi. “Olijanoblik” va “to‘g‘rilik” boylik yoki qashshoqlik bilan emas, balki buyuklik va ahamiyatsizlik bilan belgilanadi. Ruhning ulug'vorligi ozchilikka xosdir va aynan shu narsa insonga ma'no beradi, uni superman qiladi. Faqat hayot mutlaq qiymatga ega bo'lib, haqiqiy hayot inson xudoga aylanganda paydo bo'ladi. Faqat xudoga aylangan odam - supermen - yorqin, haqiqiy hayotga loyiqdir. Supermen motivi Nitsshening elitologik qarashlarining eng muhim qismidir. "Men sizga supermen haqida o'rgataman. "Inson - bu ustun bo'lishi kerak bo'lgan narsa ... Supermen - bu yerning ma'nosi." Insonni "iflos oqim" deb atagan Nitsshe, inson uchun maymun qanday bo'lsa, supermen jamiyatning aristokratiyasi (haqiqiy 17 elitasi) Nitsshening qahramoni mag'rur, qo'pol, zaif va pastkashlarga hamdardlik bildirmaydi. Nitssheda "hukmron kasta" o'zini identifikatsiya qiladi. "Martni tan olish instinkti bor, bu hamma narsadan ko'ra yuqori martaba belgisidir; u erda hurmatning nozik jihatlaridan olingan zavq bor va bu olijanob kelib chiqishi va u bilan bog'liq odatlardan dalolat beradi." Nitsshe olijanoblik belgilarini shunday belgilaydi: “... o‘z mas’uliyatini boshqa birovga topshirish istagiga ega bo‘lmaslik, uni bo‘lishish ishtiyoqiga ega bo‘lmaslik; o‘z afzalliklari va ulardan foydalanishni o‘z burchlari qatoriga kiritish”. Elitizm kredosi ochiqchasiga shunday shakllantiriladi: aristokratiyaning kuchli kuchi, "u jamiyat uchun mavjud emas, balki u (jamiyat)" ma'lum bir turdagi tanlangan mavjudotlar uchun o'zlarining eng yuqori vazifalarini bajarishi va umuman, yuqori mavjudot uchun poydevor bo'lib xizmat qilishi mumkin bo'lgan poydevor va minbardan boshqa narsa emasligiga qat'iy ishonishi kerak. Nikkolo Makiavelli. Uning hukmdorlar va tobelar o‘rtasidagi munosabatlar muammosi haqidagi qarashlari bir-biriga ziddir. U bir tomondan Italiyaning birlashishiga to‘sqinlik qilayotgan feodallarga qarshi tursa, ikkinchi tomondan, itoatsiz xalq qo‘zg‘olonidan eng ko‘p qo‘rqardi. U hukmdorlar va xalq o'rtasidagi optimal muvozanatni qidiradi va uni kuchli hokimiyatda ko'radi. Shu bilan birga, Makiavelli hukmdorlarni buzadigan zolim hokimiyatni va zolimga toqat qilishga odatlanib qolgan, “quldor va ikkiyuzlamachi” bo‘lib qolgan ommani qoralaydi. Garchi siyosiy yetakchi shaxsi Makiavelli uchun diqqat markazida bo‘lsa-da, u o‘zidan oldingilardan farqli o‘laroq, siyosiy jarayonni faqat qahramonlar qilmishiga kamaytirmaydi; uning fikricha, bu juda rang-barang. Makiavelli tarixiy dramaning faol va passiv ishtirokchilarini ajratib ko‘rsatadi: monarx, zodagonlar va shahar maydoniga chiqib, suverenni qo‘llab-quvvatlovchi yoki unga qarshi isyon ko‘taruvchi oddiy odamlar, harbiy to‘qnashuvda qatnashgan ofitser, siyosatchiga, cherkov arbobiga va hokazolarga subsidiya beradigan pul qarzdor. U yorqin psixologik portretlarni chizadi; ularning harakatlari asosan odamlarga xos bo'lgan, tug'ma, yovuz ehtiroslar bilan rag'batlantiriladi. Ular “noshukur, o‘zgarmas, 18 ikkiyuzlamachi, xavf-xatar oldida qo‘rqoq, foyda ko‘rgisi”. Makiavelli hukmdorlar hokimiyatga erishish uchun axloqsiz vosit 5 alarni oqlashga tayyor. Shu bilan birga, hokimiyatning o'zi nafaqat qadriyat, balki muayyan siyosiy maqsadlarga erishish vositasidir. Hukmronlik qilish uchun hukmdorlar inson faoliyatining asosiy rag'batlarini bilishlari kerak (va bu, Makiavellining fikriga ko'ra, hokimiyatga chanqoqlik va mulkka egalik qilish), olomonning didini, moyilligini, zaif tomonlarini o'rganish va o'z manfaatlarida foydalanishi va shu tufayli unda hukmronlik qilishi kerak. Machiave lli tomonidan taklif etilgan, hokimiyat samaradorlig ini ta'minlaydigan hukumat usullarining qiziqarli tipologiyasi "sherlar" (kuchga tayanadigan hal qiluvchi hukmdorlar) va "tulkilar" (egiluvchan siyosatchilar, epchillik, da'vogarlik, ayyorlik, muzokara ustalari va parda ortidagi intrigalar). Suveren ikki qarama-qarshi kuchdan qaysi biri - xalqqa yoki zodagonlarga tayanishi kerakligi haqidagi dilemmani hal qilishda Makiavelli so'zsiz xalqni tanlaydi. Suveren xalq bilan do'stona munosabatda bo'lishi kerak, aks holda qiyin paytlarda u ag'dariladi: "u hech qachon xalq tomonidan aldanmaydi va bunday yordamning kuchiga ishonch hosil qiladi". Makiavelli xalq manfaatlari davlat manfaatlari bilan ancha mos keladi, degan xulosaga keladi. U suveren va aristokratiya kabi sharoit ta'siriga bo'ysunadigan odamlarni, garchi avvalgisidan kamroq bo'lsa ham, ideallashtirmaydi va "hokimiyat zulmiga yoki begona kuchning bo'yinturug'iga uzoq va kamtarlik bilan chidagan xalq - bu xudoning qimmatbaho sovg'asini yo'qotgan buzuq xalq", deb yozadi erkinlik, homiylik sevgisi. Elitizmning ilmiy yo'nalish sifatida shakllanishi. V. Pareto, G. Moschi, G. Tarde, R. Mishels tomonidan elita nazariyalari. Makevialistik maktab (G. Moska, V. Pareto) - har qanday jamiyat elitizm bilan ajralib turadi. Bu odamlar o'rtasidagi tabiiy farqlar haqiqatiga asoslanadi: jismoniy, psixologik, aqliy, axloqiy. Elita alohida siyosiy va tashkilotchilik fazilatlari bilan ajralib turadi. Omma elitaning 5 Turaev A. Siyosiy mafkura va siyosiy madaniyat . — Toshkent: Akademiya, 2018. — 198 b. (O‘zbekistondagi siyosiy tizim va elitalar haqidagi yondashuvlar o‘z aksini topgan.) 19 hokimiyatga bo'lgan huquqini tan oladi. Elita hokimiyat uchun kurashda bir-birini almashtiradi, chunki hech kim ixtiyoriy ravishda hokimiyatdan voz kechmaydi. Elita demokratiyasi nazariyasi (R.Dal, S.Lipset) – elita hukmronlik qilmaydi, balki omma ustidan ularning ixtiyoriy roziligi bilan, erkin saylovlar orqali yetakchilikni amalga oshiradi. Qadriyat nazariyalari (V. Ropke). Elita - bu jamiyatning yuqori boshqaruv qobiliyatiga ega qatlami. Elita - bu ko'p jihatdan ajoyib fazilatlar va qobiliyatlarga ega bo'lgan shaxslarning tabiiy tanlanishi natijasidir. Elitaning shakllanishi demokratiya tamoyillariga zid emas. Odamlarning ijtimoiy tengligini imkoniyatlar tengligi deb tushunish kerak. Elita plyuralizmi tushunchalari (S. Keller, O. Stammer, D. Risman). elita ko'p. Undagi hech bir guruh bir vaqtning o'zida hayotning barcha sohalariga hal qiluvchi ta'sir ko'rsatishga qodir emas. Demokratik davlatda hokimiyat o'z manfaatlarini himoya qilish orqali qarorlar qabul qilishga ta'sir ko'rsatadigan turli elita guruhlari o'rtasida taqsimlanadi. Raqobat omma tomonidan nazorat qilish imkonini beradi. Chap-liberal tushunchalar (R. Mills). jamiyat faqat bitta hukmron elita tomonidan boshqariladi. Demokratik institutlarning imkoniyatlari (saylovlar, referendumlar) ahamiyatsiz. 20 III BOB. ELITALOGIYA TARAQQIYOTINING ZAMONAVIY YO‘NALISHLARI 3.1. XIX–XX asrlardagi elitistik nazariyalar Siyosatshunoslikda frantsuzcha “elita” atamasi 19-asr oxiri – 20-asr boshlarida keng tarqaldi va Gaetano Moska, Vilfredo Pareto, Robert Mishels kabi olimlarning nomlari bilan bog liq. ʻ Keling, ularning elitistik kontseptsiyalarining asosiy pozitsiyalariga qisqacha to'xtalib o'tamiz. Italiyalik sotsiolog va siyosatshunos Gaetano Moska (1858-1941) “Siyosatshunoslik asoslari” asarida jamiyatning ijtimoiy mavqei va roli jihatidan teng bo lmagan ikki guruhga bo linishi muqarrarligini isbotlashga harakat qildi. U ʻ ʻ jamiyatni boshqaruvchi sinf (hukmron sinf) va boshqariladigan sinfga ajratdi. Moska hukmron sinfning ma'lum bir barqarorligi zarurligini va unga yangi elementlarning kirib kelishi juda tez sodir bo'lmasligi va juda muhim bo'lmasligi kerakligini taklif qildi. G.Moskaning hukmron sinf tushunchasi elitistik nazariyalarning keyingi rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Biroq siyosiy omilni mutlaqlashtirib, iqtisodning rolini kam baholagani uchun tanqid qilindi. Bu nazariya totalitar davlatlarda ma’qullandi. U ishlab chiqqan yo'nalish tashkiliy deb ataladi. Vilfredo Pareto (1848-1923) - o'zining "Umumiy sotsiologiya haqida traktat" asarida dunyo har doim tanlangan ozchilik - maxsus fazilatlarga ega bo'lgan elita tomonidan boshqariladi va uni boshqarishi kerak deb yozgan: psixologik (tug'ma) va ijtimoiy (tarbiya va ta'lim jarayonida orttirilgan). Elita boshqaruvda bevosita yoki bilvosita ishtirok etuvchi hukmron elita va boshqaruvchi bo‘lmagan kontrelitaga bo‘linadi, ular elitaga xos bo‘lgan sifatlarga ega bo‘lgan, lekin maqom yoki boshqa sabablarga ko‘ra yetakchilikka kirish imkoniga ega bo‘lmagan kishilardir. V. Pareto birinchi bo'lib «siyosiy (hukmron) sinf» va «elita muomalasi» tushunchalarini kiritdi - ya'ni elita va aholining qolgan qismi o'rtasida odamlarni «almashtirish» tizimi. Elitaning aylanishi, uning fikricha, g'oyalar aylanishini nazarda tutadi. Fashizm mafkurachilaridan biriga aylangan nemis siyosatshunosi Robert Mishels (1876-1923) “Elitizm sabablarini talqin qilish” asarida elitizmni vujudga 21 keltiruvchi ijtimoiy mexanizmlarni tadqiq qilib, jamiyatni tashkil etishning o‘zi elitizmni talab qiladi va uni tabiiy ravishda takrorlaydi, degan xulosaga keldi. U o zʻ tadqiqotida ommaviy siyosiy tashkilotlardagi “oligarxiya tendentsiyalari” tufayli G arb mamlakatlarida demokratiya tamoyillarini amalga oshirishning iloji ʻ yo qligini isbotlashga harakat qildi. ʻ Hozirgi vaqtda elita nazariyalarining turli yo'nalishlari mavjud: elitaning qiymat nazariyalari, demokratik elitizm nazariyalari, elita plyuralizmi tushunchalari, chap-liberal nazariyalar. Ular voqelikning muayyan tomonlarini aks ettiradi va jamiyatni hukmron ozchilik va boshqariladigan ko‘pchilikka bo‘lishning qonuniyligini asoslaydi. Demokratik elitizm nazariyasi doirasida (R.Dahl, S.Lipset) demokratiya deganda jamiyat yetakchiligiga nomzodlarning saylovoldi tashviqotlari davridagi raqobat kurashi tushuniladi. Elita esa demokratik qadriyatlar – erkinlik, tenglik, mehnat qilish huquqi, ijtimoiy ta’minot va hokazolar g‘olibi sifatida ko‘riladi. U omma ustidan ularning ixtiyoriy roziligi bilan, erkin saylovlar orqali yetakchilikni amalga oshiradi. Qadriyat nazariyalarida (V. Ronke, J. Ortega y Gasset) elita jamiyatning yuqori boshqaruv qobiliyatiga ega qatlami sifatida qaraladi. Elitaga kirish o'zboshimchalik yoki zo'ravonlik jarayoni emas, balki eng qobiliyatlilarning hokimiyat dastagiga adolatli qo'shilishidir. Elita plyuralizmi (yoki elitaning funksional nazariyalari) tushunchalari (S.Keller, O.Stammer, D.Risman) elitaning ko p ekanligini isbotlaydi. Undagi hech ʻ bir guruh bir vaqtning o'zida hayotning barcha sohalariga hal qiluvchi ta'sir ko'rsatishga qodir emas. Demokratik davlatda hokimiyat o'z manfaatlarini himoya qilish orqali qarorlar qabul qilishga ta'sir qiluvchi turli elitalar o'rtasida taqsimlanadi. Elita saylovlar, referendumlar, so'rovlar, matbuot, bosim guruhlari orqali omma tomonidan nazorat qilinadi. Elitalar o'rtasidagi raqobat izchil elita guruhining shakllanishiga to'sqinlik qiladi va omma tomonidan nazorat qilish imkonini beradi. Omma va elita o'rtasidagi chegaralar o'zboshimchalik bilan. Elitaga kirish nafaqat 22 yirik kapital vakillari, balki ajoyib shaxsiy qobiliyat va bilimga ega bo'lganlar uchun ham ochiq. Elitaning so l-liberalʻ tushunchalari (R.Millz, R.Miliband, R.-J. Shvartsenberg) jamiyatni faqat bitta hukmron elita boshqaradi, degan pozitsiyaga asoslanadi. Haqiqiy hayotda elita yuqori hokimiyat darajasida bo'lib, ommaning siyosatda ishtirok etishiga yo'l qo'ymaydi. Demokratik institutlarning imkoniyatlari (saylovlar, referendumlar va boshqalar) ahamiyatsiz. Hukmron elita davlatda asosiy o'rinlarni egallaydi va shu asosda o'zi uchun hokimiyat, boylik va shon-shuhratni ta'minlaydi. Elita va omma o'rtasida katta farq bor, uni engish deyarli mumkin emas. 20-asr siyosatshunosligida. "Elita" tarkibiga quyidagilar kiradi: ajoyib intellektual qobiliyatga ega va mas'uliyatni eng yuqori his qiladigan odamlar (J. Ortega y Gasset); 6 jamiyatning ijodkor ozchiligi, ijodkor bo‘lmagan ko‘pchilikka qarshi (A. Toynbi); jamiyatda eng katta ta'sirga ega bo'lgan va/yoki undagi eng muhim funktsiyalarni bajaradigan ozchilik (S.Keller); har qanday ijtimoiy guruhlarning rahbarlari yoki taniqli vakillari - professional, etnik, mahalliy (uchuvchilar, shaxmatchilar va hatto o'g'rilarning "elitasi") (M. Boden); o'z faoliyati sohasida eng yuqori ko'rsatkichni olgan shaxslar (V. Pareto); hokimiyatga yo'naltirilgan eng siyosiy faol sub'ektlar (G. Moska); eng katta boyliklarga ega bo'lish yoki eng katta obro'ga ega bo'lish (Plazvell); jamiyatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida etakchi o'rinlarni egallagan (V. Gettsman) (6). Dreitzelning so'zlariga ko'ra. Elita - guruh, tashkilot yoki institutdagi eng yuqori lavozim egalari, ular uchun tanlov bilim samaradorligi printsipi asosida amalga oshiriladi. 6 Mills C. Wright. The Power Elite .—New York:Oxford University Press,1956. (Amerikalik sotsiologning zamonaviy siyosiy elitaga oid tahlillari.) 23 Vaidaga ko'ra. Elita - bu ierarxiyaning yuqori qismidagi ehtiyojlar va xatti- harakatlar namunalarini yaratishga qodir bo'lgan odamlar guruhi. Sultonovning so zlariga ko ra. Elita - ma'lum bir tizimli guruh bo'lib, uʻ ʻ o'zining mavqei, tegishli sharoitlari, ma'lum bir jamiyatdagi umumiy tushunchasi, siyosiy an'analari va mafkurasi tufayli ma'lum bir jamiyatdagi boshqa guruhlar va institutlarning ko'pchiligiga hal qiluvchi ta'sir ko'rsatish imkoniyatiga ega. Siyosiy elita - bu liderlik fazilatlariga ega bo'lgan va boshqaruv funktsiyalarini bajarishga tayyor bo'lgan, davlat institutlarida rahbarlik lavozimlarini egallagan va hukumat qarorlarini qabul qilishga ta'sir qiluvchi shaxslarni ng ichki tabaqalashtirilgan integratsiyalashgan guruhi. 3.2. Zamonaviy elitistik nazariyalar Zamonaviy siyosat nazariyasida uning asoschilari tomonidan taklif qilingan yondashuvlar yangi rivojlanish oldi. Shunday qilib, V. Pareto P. Blau, J. Sorel, E. Fromm, A. Adler, R. Stogdil va boshqa olimlarning izdoshlari siyosiy liderlar va elitalarning o'ziga xos xususiyatlarining ta'sirchan tavsiflarini tuzdilar, shu asosda hukmron sinfning individual xususiyatlari va hukmron siyosiy tuzum asoslari o'rtasidagi bog'liqlikni ochib berdilar va aniqladilar. Ushbu yo'nalishning asosiy oqimida qiymat tushunchalari aniqroq konturlarga ega bo'ldi. Shunday qilib, amerikalik olim G.Lassvell faqat ma'lum siyosiy qadriyatlarni ishlab chiqarish va tarqatishda (masalan, shaxsning shaxsiy xavfsizligini yoki uning jamoatchilik tomonidan hurmat qilinishini, daromadini oshirishni ta'minlashda va hokazo), aholi faolligini safarbar etishda va ma'lum bir siyosiy tartibni shakllantirishda alohida qobiliyatga ega bo'lganlarnigina elitaga kiritish mumkin, degan g'oyani ilgari surdi. Moskaning qarashlari ham o'ziga xos nazariy rivojlanish oldi. Shunday qilib, fransuz tadqiqotchisi G.Dorso “siyosiy sinf” ta’limotiga murojaat qilib, uni siyosiy jarayonda “boshqaruvchi” va “muxolifat” segmentlariga parchalanib ketadigan “hukmron sinf”ning “texnik quroli” sifatida qarashni taklif qildi. Shu sababli, fransuz olimining fikricha, hukmron va muxolif sinflar o’rtasida hokimiyatning o’zgarishi hukmron tabaqaning manfaatlari va mavqeiga umuman ta’sir qilmaydi. 24 Dastlabki kontseptsiya siyosiy elitani Amerika jamiyati, ya'ni yuqori martabali amaldorlar, jumladan korporatsiya rahbarlari, siyosiy ma'murlar va harbiy rahbarlar misolida eng muhim "institutsional ierarxiyalar" vakillarining yig'indisi sifatida o'rgangan R. Mills tomonidan taklif qilingan. Shu bilan birga, Millsning fikriga ko'ra, ushbu hokimiyat uchburchagida eng katta ta'sirga bir-biri bilan norasmiy munosabatda bo'lgan va qarorlarni qabul qilishning butun jarayoniga asosiy ta'sir ko'rsatadigan shaxslar (shu jumladan saylanmagan, byurokratik elitaning bir qismi) ega. J.Gelbreyt siyosiy elitaning funksional asoslari haqida ham juda o ziga xosʻ nuqtai nazarga ega bo lib, siyosiy qarorlar qabul qilinishiga eng muhim ta sirni ʻ ʼ texnostruktura deb ataladigan narsa, ya ni rasmiy ma lumotlarning aylanish ʼ ʼ jarayonini nazorat qiluvchi va shu orqali yuqorida qabul qilingan qarorlar mohiyatini aslida oldindan belgilab beruvchi anonim odamlar guruhi ta sir qiladi, ʼ degan fikrni ilgari surdi. Shu ma'noda, davlat siyosatchilari faqat o'zlarining ekspertlari, tahlilchilari va boshqa yordamchilari tomonidan tayyorlangan qarorlarni ovoz chiqaradilar. Shunday qilib, ko'pincha hokimiyat sahnasida turadigan va uning eng muhim qarorlarini belgilab beradigan kulrang kardinallarning roli nazariy jihatdan qonuniylashtirildi. Moska tomonidan qo yilgan g oyalar tuzilmaviy-funksional yo nalish ʻ ʻ ʻ vakillari (D. Bernxem, S. Keller) asarlarida ham sezilarli darajada rivojlanib, hukmron doiralarning institutsional va rol xususiyatlarini tahlil qilishga qaratilgan. Neoelitaristlar (X.Zigler) deb atalmishlar ham saylovlarda, plebissitlarda va referendumlarda jamiyat irodasini ifodalash natijalaridan qat’iy nazar, elita qatlamlariga o‘zlarining haqiqiy hokimiyatini amalga oshirish imkonini beruvchi siyosiy mexanizmlarga urg‘u berib, bu yo‘nalishning rivojlanishiga hissa qo‘shdilar. 25 Xulosa Elitistik kontseptsiyalarning jadal rivojlanishi bugungi kungacha elitalarning mustaqilligini, ularning omma bilan munosabatlarining xususiyatlarini talqin qilishda, ularning tarkibi o'zgarganda elita doiralarining maqomi va shaxsiy xususiyatlari o'rtasidagi munosabatlarni, shuningdek, demokratiyani rivojlantirishda menejerlarning rolini aniqlashga yagona yondashuvlarni o'rnatishga olib kelmadi. Darhaqiqat, har bir tarixiy davr bunday baho va g‘oyalarni jiddiy o‘zgartirib, yangilab bordi. Misol uchun, ularning asl versiyalarida elitistik nazariyalar demokratiyaga nisbatan juda salbiy edi. Keyinchalik vaziyat tubdan o'zgarib, elitizm vakillik demokratiyasi mexanizmlariga to'liq mos keladigan siyosat elementi sifatida qarala boshladi. 20-asrning taniqli siyosiy mutafakkiri I. Shumpeter ta kidlaganidek, elitalar demokratiyani o rnatish uchun aholining ushbu ʼ ʻ qadriyatlarga qiziquvchi eng keng qatlamlaridan ko ra ko proq narsani qila oladi. ʻ ʻ Shu bilan birga, zamonaviy elitizm vakillarining mutlaq ko'pchiligi yuqori boshqaruv tuzilmalari faoliyatini ularni belgilovchi ijtimoiy va iqtisodiy omillardan ajratilgan holda ko'rib chiqadi. Bunday holda, elita ko'pincha barcha siyosiy jarayonlarni to'liq nazorat qiladigan o'zini o'zi ta'minlaydigan guruhlar sifatida talqin qilinadi. Bu ma'lum darajada ba'zi nazariyotchilar (A.Stoun) tomonidan hukmron guruhlarning funksional-rol yuklarining kengayishini oldindan belgilab beradi, ularni tarixiy jarayonning yagona harakatlantiruvchisi deb hisoblaydi, ommaga esa uning passiv kuzatuvchisi roli yuklanadi. 26 Foydalanilgan adabiyotlar Monografiya: 1. Kamoliddin Mirzaahmedov – Ma’ruza matni Ilmiy adabiyotlar: 2. А.Ю.Другова, Н.П.Малетина, О.В.Новаковой - Элиты Стран Востока - Москва-2011 3. Г.К.Ашин, А.В.Понеделков, А.М.Старостин, С.А.Кислицын – Основы политической элитологии – Москва-1999. 4Парето В. Избраные труды по социологии. — Москва: Наука., 1994. — 320 (Vilfredo Pareto — elita nazariyasining asoschilaridan biri.) 5. Moska G. Elementy politicheskoy nauki. — M.: Respublika, 2005. — 272 s. (Gaetano Moska — siyosiy elitalar haqidagi nazariyasi bilan mashhur.) 6. Mills C. Wright. The Power Elite .—New York:Oxford University Press,1956. (Amerikalik sotsiologning zamonaviy siyosiy elitaga oid tahlillari.) 7. G‘afurov M. Siyosiy fanlar asoslari. — Toshkent: O‘zbekiston, 2012. — 240 b. (O‘zbek olimi tomonidan yozilgan siyosiy elitalar va siyosatshunoslik asoslari.) 8. Turaev A. Siyosiy mafkura va siyosiy madaniyat. — Toshkent: Akademiya, 2018. — 198 b. (O‘zbekistondagi siyosiy tizim va elitalar haqidagi yondashuvlar o‘z aksini topgan.) 27

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. ELITALOGIYANING NAZARIY ASOSLARI

1.1. Elitalogiya: atama sifatida yuzaga kelishi va ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanishi

1.2. Elitizm tushunchasi va uning mazmun-mohiyati

II BOB. ELITISTIK G‘OYALAR TARIXIY TARAQQIYOT JARAYONIDA

2.1. Siyosiy elitizmning shakllanish bosqichlari: qadimgi faylasuflarning “eng yaxshilar hukmronligi” haqidagi g‘oyalari

2.2. Elitizm g‘oyasining shakllanishi va rivojlanishiga qo‘shilgan hissa

III BOB ELITALOGIYA TARAQQIYOTINING ZAMONAVIY YO‘NALISHLARI

3.1. XIX–XX asrlardagi elitistik nazariyalar

3.2. Zamonaviy elitistik yondashuvlar va ularning jamiyatdagi o‘rni

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить