Davlat boshqaruv shakllari - Политология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	64.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Davlat boshqaruv shakllari

Купить

KURS ISHI
MAVZU: DAVLAT BOSHQARUV SHAKLLARI
TOSHKENT – 2024

MUNDARIJA:
Kirish…………………………………………………………………………..3-4 I
BOB. DAVLAT BOSHQARUV SHAKLI VA DAVLAT MOHIYATI…6-13
1.1 Davlat shakllari tushunchasi ………………………………………………6-7 1.2.
Davlat boshqaruv shakli umumiy tushunchasi va uning
mohiyati………..7-13 II BOB. DAVLAT TUZILISH SHAKLI
TUSHUNCHASI VA
MOHIYATI …………………………………………………………………………………15-25
2.1 Davlat tuzilish shakli turlari va belgilari………………………………….15-21
2.2 Siyosiy rejim tushunchasi va turlari……………………………………….21-25
Xulosa………………………………………………………………………… 26
Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………….. 29

Kirish
Mavzuning dolzarbligi : O`zbekistan Respublikasi chuqur ijtimoiy-siyosiy
islohotlar davrini boshidan kechirmoqda: mamlakat iqtisodiyoti bozor
munosabatlariga o’tmoqda; Jamiyatda umuminsoniy qadriyatlar borgan
sari ko'proq qaror topmoqda; shaxs huquqlari va erkinliklarini, sha'ni va
qadr-qimmatini himoya qilish davlatning burchiga aylanmoqda.
Respublikada demokratik huquqiy davlat barpo etish va adolatli fuqarolik
jamiyatini qaror toptirish jarayoni kechmoqda. Bugungi kunda yuz
berayotgan jamiyatimizdagi o'zgarishlar bizni ko'pchilik tushunchalar,
atamalarni qaytadan idrok etishimizga va xatto, qadriyatlarni qayta
baholash bilan shug'ullanishga undamoqda. Boshqacha bo'lishi ham
mumkin emas. Zero, davlat huquq nazariyasi sobiq ittifoq sharoitida
ma'muriy buyruqbozlik tizimining va g'oyaviy asosi va ximoyachisi
vazifasini bajarganligi sababli, u albatta, qayta idrok etilishiga muhtojdir.
Bundan tashqari, bugungi kundagi jamiyatimiz taraqqiyotiga yangiliklar,
davlat ya huquq tushunchasi, ularning mohiyati, tasnifi, vazifalarini
yangicha talqinda tubdan qayta ko'rib chiqishni zamon taqozo etmoqda.
Mening fikrimcha, agar talaba siyosatshunoslikka kirish fanini to'la va
chuqur o'rganib olsa, uning umumiy darajasi, huquqiy ongi, atrofda
kechayotgan siyosiy jarayonlarni tushunish layoqati talab darajasida
bo'ladi. Chunki, bu fan, talabaga nafaqat yuridik bilimlar beribgina
qolmay, balki uning huquqiy madaniyati, huquqiy ongini hamda huquqiy
tafakkurini shakllantirishga ilmiy informatik baza bo'lib hisoblanadi.
Bundan tashqari davlat va huquq nazariyasi fanining asosiy
tushunchalarini yaxshi o'zlashtirish asosida talabada siyosiy madaniyat,
siyosiy ong va siyosiy tafakkur shakllanishi ham shubhasizdir, chunki
davlat-huquqiy hodisalar ayni paytda siyosiy-ijtimoiy hodisalardir.
Oddiyroq qilib aytadigan bo'lsak, davlat-huquqiy hodisalar siyosat bilan
bog'liqdir. Bo'lajak yurist uchun esa huquqiy va siyosiy madaniyat,
tafakkurning kasbiy shakllanishida bag'oyat katta ahamiyat kasb etadi.
Shuning uchun ham, mening fikrimcha bakalavriatning birinchi kursida
davlat va huquq nazarlyasini chuqur o'rganish o'ta muhimdir.Men bu

mavzulari ichidan davlat boshqaruv shakllar mavzusini tanladim. Chunki,
davlatni tushunishda uning shakllarini bilish alohida ahamiyatga ega.
Zero, davlat shakli davlat yo`li bilan uyushgan jamiyatda davlat
hokimiyatini kim tomonidan
3

amalga oshirilishini, uning tuzilishi qanday mezonlar asosiga
qurilganligini hamda davlat boshqaruvida demokratizmning qay darajada
qaror topganligini belgilaydi. Davlat shakllari insoniyatni qadimdan
qiziqtirib kelgan muammolardan biri hisoblanadi. Ushbu muammolar,
ya'ni davlat shakllari masalasi meni juda qiziqtiradi. O`zbekiston
Respublikasi birinchi prezidenti Islom Abdug'aniyevich Karimov
aytganlaridek: 1 “Har bir davlat betakror ijtimoiy hodisadir. U har qaysi
xalq tarixiy va ma'naviy taraqqiyotining xosilasidir.” Har bir davlat
shaklida shu davlatning tarixi, an'analar, mentaliteti o'zining ifodasini
topadi. Ayni paytda har bir kishilik jamiyati taraqqiyotidagi ijtimoiy
iqtisodiy bosqichlar o'ziga xos davlat shakllarini maydonga chiqaradi, Shu
sababli davlat shakllari, ya`ni monarxiya-mutloq, cheklangan,
konstitutsiyaviy, dualistik, federativ, konfederativ, prezidentik,
parlamentar - shakllarining har biri o'ziga hos xususiyatga ega bo`lib,
ularni o'rganish, taqqoslash qiziqarli jarayondir. Mening fikrimcha bu
fanlarni yani siyosatshunoslikka kirish yana davlat huquq nazariyasi
bizga eng maqbul bo`lgan davlat boshqaruvini topish va uni isloh qilish va
yana boshqa variantlar bilan solishtirish va xatolarini to`g`irlashga
o`rgatadi va kelajagimizni qurib beradi. Biz yoshlar bu fanlarni yaxshi
o`zlashtirishimiz zarur deb o`ylayman chunki bunday zamonda faqat
to`g`ri yechim
bilangina rivojlanish
imiz va davlatimiz
i asrashimi
z mumkin. O`zbekist
on
Respublikasi birinchi prezidenti I. A. Karimov xalqimizning xohish-irodasi
bilan tanlangan o‘z yo‘limizda qat’iyligimizni, ya’ni O‘zbekiston
aqidaparastlikning – u xoh diniy, xoh kommunistik shaklda bo‘lsin – har
qanday ko‘rinishlariga qarshi ekanligini doimo ta’kidlab keladi 2 . Hozirgi bu
siyosatda kim qanday niyyatda ekanligini bilish juda ham qiyinlashmoqda
va biz bunga to`g`ri baho berishimiz zarur chunki kelajak yoshlar qo`lida
chunki baribir bir kun buni o`z zimmamizga olamiz va bu bizi burchimiz
hamdir.
Kurs ishining maqsadi :Davlat boshqaruv shakllarini o`rganish va tahlil
qilish.

Kurs ishining predmeti :Davlat boshqaruv shakllari va turlari. 1
Karimov I.A. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. T.: "O'zbekiston", 1998
y.429 b.
2 Odilqoriyev X. Razzoqov D. Siyosatshunoslik “O`qituvchi” 2012 y
256 b
4

Kurs ishining obyekti :Davlat boshqaruv shakllarini dolzarbligi va
ahamyati.
Kurs ishining vazifalari quydagilardan iborat:
Davlat shakllari tushunchasi o`rganish va tahlil qilish;
Davlat boshqaruv shakli umumiy tushunchasi va uning mohiyati
o`rganish va tahlil qilish;
Davlat tuzilish shakli turlari va belgilari o`rganish va taqqoslash;
Siyosiy rejim tushunchasi va turlari o`rganish tahlil qilish va taqqoslash;
Kurs ishining tuzulishi: kirish qismi, ikkita bob, to`rtta paragrifdan va
xulosa qismi, foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
5

I BOB. DAVLAT BOSHQARUV SHAKLI VA DAVLAT MOHIYATI
1.1 Davlat shakllari tushunchasi
“Davlat shakllari ” tushunchasi davlat va huquq, nazariyasining eng
muhim masalalaridan biridir, " Davlat, shakllari" tushunchasi davlat
mohiyati tushunchasi bilan bevosita bog'liq. Davlat shakli murakkab
itimoiy hodisa bo'lgan davlat mohiyatini bilishda muhim ahamiyatga ega.
Davlat shakli uning mazmun- mohiyati bilan ajralmas. Har qanday davlat
shakli o`zining mazmuni bilan "Juft" falsafiy kategoriyalardek bog`lanib
ketgan. Mazmun davlat hokimiyatining subyektining taaluqliligini
belgilash imkonini beradi va uni kim amalga oshiradi, degan savolga
javob beradi. Shaklni tushunish esa davlat hokimiyati qanday
uyushtirilganligi, qaysi idoralar orqali namoyon bo'lishi, ushbu
idoralarning tashkil etillish tartibi qanday bo'lishi, ulardagi vakolatlarning
muhlati, davlat hokimiyatini amalga oshirish usullarini tushunishga
yordam beradi.Davlat jamiyatning - maxsus tarkibiy hududiy tashkiloti
sifatida qanday muayyan shakllarda namoyon bo'ladi? Davlat har xil
shakllarga ega bo'lishi mumkin. Huquqiy adabiyotlarda davlat shakli
tushunchasiga turlícha ta'rif beriladi. Ba'zi huquqshunoslar davlat shakli
deganda davlat boshqaruvi va davlat tuzilishi shaklida o'z ifodasini
topadigan davlat organlari strukturasi va tashkilotini tushunadi. Bunda
davlat shakli tushunchasiga siyosiy rejimni qo'shmaydilar. Demak, davlat
shakli tushunchasiga turlicha yondashiladi. Ayrim huquqshunos olimlar
davlat shaklini, tor ma’noda talqin etadilar. Ularning fikricha, mazkur
tushuncha faqat boshqaruv shaklidir. Boshqalar esa unga keng ma'no,
ya'ni boshqaruv va davlat tuzilishi shakllarini kiritadilar. Ba'zi mualliflar
davlatning ichki va tashqi shakllarini ajratadilar. Davlatning ichki shakli
deganda demokratiyani, tashqi shakli deganda esa siyosiy hokimiyatning
muayyan uyushtirilishi tushuniladi. O`zbekiston Respublikasi birinchi
prezidenti 3 I.A.Karimovning fikricha, demokratiya siyosiy idora usulining
turi bo'lganligi bois uni davlatning ichki shakli deb tushunish mumkin,

boshqaruv shakllari va davlat tuzilishi esa davlatning tashqi shaklini
tashkil etadi. Yana bir guruh 3
Karimov I.A. O'zbekiston: millly istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-tom. T.:"O'zbekiston", 1996. y.
263 b
6

huquqshunoslar davlat shakliga quyidagicha ta'rif beradilar: davlat shakli
- davlat organlarining paydo bo'lish tartibi, ularning strukturasi, xususan,
davlatning oliy organlari strukturasi, ular o'rtasidagi o'zaro munosabat,
xususan davlatning markaziy organlari bilan tarkibiy qismi organlari va
mahalliy organlari o'rtasidagi o'zaro munosabat, shuningdek, ularning
jamiyatga rahbarlik qilish shakli. Bu ta'rif uzun bo'lsa ham, unda davlat
shakli tushunchasining mazmunini ochib berishga harakat qilingan.
Qisqacha so'z bilan aytganda, davlat shakli davlat hokimiyatining tuzilish
shaklidir. Davlat shakliga, shuningdek, mamlakatning taraqqiyot darajasi,
uning madaniyati mamlakatda tarkib topgan tarixiy an'analar, urf-odatlar
ham ta'sir ko'rsatadi. Masalan, Angliyada davlat shakllari o'rta asrlarda
tarkib topgan bo`lib, ular hozirgi kunga qadar hurmat qilinmoqda.
Saydullayevning Davlat huquq nazariyasi kitobida shunday
deyiladi: 4 Davlat shakli - bu o‘z ichiga davlat boshqaruvi, davlat tuzilishi va
siyosiy (davlat) rejimni qamrab oluvchi siyosiy hokimiyatni tashkil etish
usullari yig‘indisidir. Tabiiyki, gap davlat hokimiyatining tuzilish shakllari
haqida borar ekan, bunda ham boshqaruv shakli, ham davlat tuzilish
shakli, ham siyosiy rejim tushuniladi. Siyosiy rejimni davlat shaklining
asosiy, ichki tomoni deyish mumkin. Davlatning siyosiy rejimi bilan uning
shakli boshqa-boshqa narsa. Yuridik adabiyotlarda siyosiy rejim deganda
asosan hokimiyatning amalga oshirish usullari metodlarining yig'indisi
tushuniladi. Masalan, demokratik rejim, fashistik rejim va hokazo. Bayon
etilgan mulohazalar huquqiy adabiyotlarda davlat shakli haqida yagona
tushunchaning ishlab chiqilmaganligidan dalolat beradi. Shu bilan birga,
davlat shakli tushunchasining an'anaviy hisoblangan ta'rifi mavjud bo' lib,
u aksariyat mualliflar tomonidan qabul qilingan.Bu ta'rif quyidagicha:
"davlat shakli" deganda davlatdagi siyosiy hokimiyatni uyushtirishning
uch asosiy elementlari tushuniladi. Bular: birinchidan, boshqarish shakli,
ya'ni davlat hokimiyati va boshqaruvini tuzish va tashkil etishning
muayyan tartibi; ikkinchidan, davlat tuzilishi, ya'ni davlatlarning hududiy
tuzilishi, markaziy, mintaqaviy va mahalliy hokimiyatlarning o`zaro
munosabati; uchinchidan, siyosiy rejim (davlat) idora usuli yaxlitligir.

Shunday qilib, davlat shakli deganda uch tarkibiy qismi - boshqaruv
shakli, davlat tuzilishi shakli, siyosiy rejim: ya'ni davlat idora usuli 4
Sh.A Saydullayev Davlat va huquq nazaryasi “Yuridik adabiyotlar publish” nashriyoti T:.2021 70-bet
7

birlikda olingan siyosiy hokimiyat tashkiloti tushuniladi.Boshqaruv shakli-
davlat hokimiyati va boshqaruvi oliy idoralarining tashkil etilishi va
uyushtirilishining muayyan tartibidir. Davlatning tuzilish shakli-davlatning
ma'muriy-hududiy tuzilishi, markaziy, mintaqaviy va mahalliy hokimiyatlar
o'zaro munosabatlarining muayyan tartibidir. Siyosiy rejim (davlat idora
usuli) - siyosiy (davlat) hokimiyatini amalga oshirishning usul va
metodlaridir.
1.2 Davlat boshqaruv shakli umumiy tushunchasi va uning mohiyati
Avalambor, davlatni nazariy jihatdan tushunib yetishda boshqaruv
shaklialohida o'rin tutishini ta'kidlashni istardik.Davlatga uyushgan
jamiyatda davlat hokimiyatini kim va qanday amalgaoshirishishini aynan
shu shakli belgilab beradi. Bu masala insoniyatni judaqadimdan qiziqtirib
keladi. Arastuning o'zi, undan keyin Aflotun ham qadimgidunyoda davlat
hokimiyatini tashkil etish va uni boshqarshining xilma-xil shakllarini
o'rganar ekanlar, bu davlatni kim va qanday boshqarishi, ya'niboshqaruv
shakli mezoní bo'yicha davlatlar tasnifini ishlab chiqishga
urinishgan.Aynan shuning uchun, agar Arastu va Aflotun davrlarida
nazariy siyosiy-huquqiy tafakkur boshqaruvning u yoki bu shaklini
belgilab beruvchi sabablarinianiqlashga urinib, asosan boshqaruv xilma-
xil shakllarini tasvirlash yo'lidanborgan bo'lsalar, XX asrda esa, siyosiy-
huquqiy tafakkur marksistik nazariyadoirasida boshqaruv shaklini davlat
tipi bilan, jamiyatning sinfiy tarkibi, iqtisodiy bazasi kabilar bilan bog'lab
tushuntirishga intiladi. Boshqaruv shaklini aniqlashda marksistik nazariya
davlat hokimiyati u yoki bu tuzilishini tavsiflovchi ijtimoiy-sinfiy belgisini
asosiy belgi sifatida ajratib ko'rsatardi. U boshqaruv shaklini mazkur
davlatning itimoiy-sinfiy mohiyatiningsiyosiy mazmunining sinfiy kuchlar
amaldagi nisbatining tashqi ifodasi sifatidata'riflardi.Albatta, jamiyatning
sinfiy tuzilíshi, sinfiy manfaatlarning to`qnashuvi, sinfiykuchlar nisbatini
hech kim inkor etmaydi, ular hayotda mavjud bo'lib, davlattuzilishiga, eng
avvalo, hokimiyat tizimi qanday shakllarda tashkil topgani va

amalqilishiga, davlatni kim boshqarishga ta'sir etadi. Shuni alohida aytish
kerakki, aynipaytda davlat sinfiy belgisi ahamiyatini oshirib yuborigishga
o'rin yo'q.
8

Hozirda, davlat va huquq nazariyasi fani ham jamiyat rivojining
marksistikta'limoti umumiy (inqirozi bilan bog`liq uslubiy inqirozdan asta-
sekin xalos bo'libkelmoqda. Boshqaruv shakli muayyan davlatda davlat
hokimiyatini tashkil etish usullarining majmuidir. Agar ushbu ta'rifni
yanada aniqroq ifodalaydigan bo'lsak.u oliy hokimiyatni, shuningdek
uning oliy ya markaziy organlarini, ularning tarkibi, vakolatlarini. Shu
organlaming tashkil etilish tartibini, unda oddiy xalq ishtiroki darajasi, bu
organlar vakolati muddatlarini ko'zda tutishini aytishimiz kerak bo'ladi.
Boshqaruv shakli - muayyan davlatda hokimiyatni uyushtirish usullarining
majmuidir. Davlat boshqaruvi shakli deganda, oliy davlat hokimiyati,
uning idoralari, aholi bilan o'zaro munosabat, aholining ushbu idoralamni
shakllantirishda ishtirok etish darajasi tushuniladi. Davlat boshqaruv
shaklini tavsiflashda quyidagi holatlarga e'tibor berish zarur: davlat
hokimiyati oliy organlarining tuzilish, ya'ni ularing tarkibi, vakolati doirasi,
o'zaro munosabatlarining tamoyillariga; davlat hokimiyatining oliy
organlarining boshqa davlat organlari va aholi bilan o`zaro munosabati
harakteriga; davlat organlarining tashkil topish tartibiga; davlat
organlarini shakllantirishda aholining qatnashish darajasiga e'tibor berish
kerak. Boshqaruv shakliga ko'ra davlatlar monarxiya va respublikaga
bo'linadi. Bu bo'linish qadimdan beri mavjuddir. Arastu o'z vaqtida
boshqaruv shakllarini oliy hokimiyat tanxo amalga oshiriladigan
monarxiya tor doiradagi cheklangan shaxslar tomonidan amalga
oshiriladigan aristokratiyaga, butun xalq hokimiyatini boshqaradigan
dekmokratiyaga bo'lganligi ushbu fikrimizni tasdiqlaydi. Respublika
davlat boshqaruv shakli davlatning resublika shakli - davlat hokimiyati
aholi muayyan muddatga saylab qo'yadigan organlar tomonidan amalga
oshiriladigan boshqaruv shaklidir. "Respublika" so'zi lotincha "xalq ishi"
degan ma'noni anglatadi. Respublika ham monarxiya singari muayyan
tarixiy xususiyatga egadir. Boshqaruv respublika shaklining bir qancha
turlari mavjudligi tarixan ma'lum. Ular quldorlik sharoitlaridayoq
namoyon bo'la boshlagan.Eramizdan avyalgi V-IV asrlardayoq Afinada
demokratik Respublika mavjud bo'lgan. Respublikaning asosiy belgilariga

quyidagilar kiradi: hokimiyat oliy idoralarining saylab qo`yilishi; hokimiyat
vakolatlarining taqsimlanishi; hokimiyat oliy organlarining o'z qarorlarini
uzoq vaqt davomida qabul qilishi; qonunlarning bajarilishini nazorat
qiluvchi organ
9

bo`lgan sudlar obro'sining ortishi; fuqarolarning davlat ishlarini
boshqarishda ishtirok etishi. Respublika so'zi lotin tilidan olingan bo'lib,
(respublika) jamoatchilik ishi degan ma'noni anglatadi. Bu shunday davlat
boshqaruv shakli, davlat boshlig`ini saylanishiga tavsif beradi va uning
nomi bilan prezidentlik respublikasi deb ataladi. Mazkur boshqaruv
shaklining paydo bo'lishi hamma davlatlarda ham albatta unung
inqilobining natijasidir. ransiyada burjua inqilobi, Amerikada fuqarolar
urushi natijasida ayrim davlatlarda hokimiyatni boshqa bir siyosiy kuchlar
tomonidan egallab olinishi tufayli (Germaniya, Gretsiya, Chili, Jazoir)
haqiqiy prezidentlik respublikasi o'rnatilgan edi. O`zbekiston
Respublikasida ham mustaqillik uchun kurash jarayonlar Prezidentlik
boshqaruviga o'tish lozimligini ko'rsatdi. 1990-yil 24-martda Respublika
Oliy Kengashining X-chaqiriq birinchi sessiyasida Prezidentlik lavozimi
ta'sis etildi.
1990-yil 20-iyunida Oliy Kengashin
ing ikkinchi sessiyasid
a "Mustaqil
lik
Deklaratsiyasi" e'lon qilindi. Respublika shaklidagi boshqaruvning paydo
bo'lish omiliga, birinchidan mustaqillikni mustahkamlash bo'lsa,
ikkinchidan siyosiy partiyalar faoliyatini yo'naltirish, ya'ni demokratik
talablarga moslashtirish, kerak bo`lsa, yo'l-yo'riq ko'rsatish davlatning
asosiy vazifasiga kiradi.Hukumatning tashkil etilishiga qarab respublika
ikki xil bo' ladi:
1) Prezidentlik Respublikasi;
2) Parlamentar Respublika.
Prezidentlik Respublikasi bunday davlat boshqaruv shaklida hukumat faqat
prezident oldida o'z faoliyati to'g'risida doimo hisob berib turadi,
parlament oldida mas'ul emas. Bu shundan kelib chiqib belgilangandek,
parlament hukumat tarkibini tuzmaydi va unga ishonchsizlik huquqiga
ham ega emas. Chunki prezidentlik Respublikasida qonunchilik va ijro
etuvchi hokimiyat o'z vakolatlarini to'g'ridan-to'g'ri xalqdan oladi.
Prezident ijroiya hokimiyat boshlig'i sifatida xalq tomonidan saylanadi va
buning natijasida davlat boshlig'i funksiyasini ham amalga oshirish

huquqiga ega bo'ladi. Demak, dualistik Respublika shaklidagi davlat
boshqaruvida prezident davlat boshlig`i funksiyasini amalga oshira borib,
bosh vazir lavozimini ham egallaydi. Ushbu davlat boshqaruvi shaklining
asosiy belgisi-hukumatning o'z siyosiy faoliyati to'g'risida
10

parlament oldida javobgarligini belgilanmaganligidandir. Parlament
hukumat a'zolarini qonunni buzgan taqdirda ham o`z lavozimidan ozod
etishga haqli emas. Hukumat o'z faoliyatini olib borishda parlamentning
ishonchiga yoki ishonchini yo'qatishdan qo'rqmaydi. Shuning uchun ham
prezidentlik respublikasidagi dualistik boshqaruv shaklida prezident bir
siyosiy partiyadan, hukumat boshqa bir siyosiy partiya vakillaridan iborat
ekanligi kamdan-kam davlatlarda uchraydi. Eng rivojlangan davlatlarda
prezident va hukumat a'zolari bir partiyaning vakillari hisoblanadi. Ular o'z
faoliyatini bo'ysinish asosida tashkil etadilar va davlatning siyosiy rejimini
belgilaydilar. Agar qonunga xilof xatti-harakatlari davlat ahamiyatiga
molik masalalarda yomon raqobatni keltirib chiqarsa, parlamentning
impichment (ishonchsizlik) huquq kuchga kirishi mumkin. Prezidentlik
boshqaruv shaklining zaif tomonlari ham mavjud. Bunday boshqaruvda
hokimiyatning qonun chiqaruvchi tarmoqlari orasida ziddiyat bo'lishi,
konstitutsiyaviy inqiroz ehtimolini rad etmaydi. 5 Bunda prezident, qoida
tariqasida, davlat va ijro etuvchi hokimiyat boshlig‘i hisoblanadi. Prezident
hukumatni shakllantiradi va hukumat uning oldida javobgar bo‘ladi
(AQSH, Rossiya, Braziliya, Argentina, Meksika va boshqalar). Prezident
umumxalq saylovlari asosida o‘z lavozimiga saylanadi.
Parlamentar Respublika. Bunday davlat boshqaruv shakli, Parlamentar
monarxiya shakliga mos tushadi faqatgina davlat boshlig'i masalasi bilan
bir-biridan ajralib turadi. Endi, davlat hokimiyati masalalarida vakolatlari
cheklangan monarx o'rnida, prezident faoliyatining qanday tashkil etilishi
yuritilishini kuzatamiz. Parlamentar Respublika shaklida prezident
parlament tomonidan saylanishi mumkin yoki alohida tuzilgan kollegiya
organida yohud federatsiya subyektlarining parlament deputatlari
tomonidan va boshqa hududiy o'zini-o'zi boshqarish organlarining
vakillari ishtirokida o'z lavozimiga qo'yilishi, turli davlatlarda o'ziga xos
belgilangan huquqiy mezonlarda bo'lishi mumkin. Parlamentar
Respublikaning asosiy belgisi-huddi parlamentar monarxiyaga o`xshash,

hukumatning parlament oldida siyosiy javobgarligidir. Hukumatning bir
a'zosiga bildirilgan ishonchsizlik asosan Bosh 5
Sh.A Saydullayev Davlat va huquq nazaryasi “Yuridik adabiyotlar publish” nashriyoti T:.2021 74-bet
11

Vazirga uning butun tarkibi bilan iste'foga chiqish oqibatini keltirib
chiqaradi, Hukumat ham quyi palatani tarqatib yuborish haqida
prezidentga murojaat etishi mumkin va bunday holatda saylov kunini
belgilaydi. Parlamentar Respublika davlat boshqaruv shaklida ham huddi
parlamentar monarxiya singari ikkita davlat rejimi; paralmentning va
hukumatning faoliyati asosiy rol o'ynaydi. Haqiqiy parlamentar respublika
shaklidagi davlatlar jahonda juda kam uchraydi. Bunga faqat Germaniya,
Vengriya, Italiya, Hindiston, Chexiya, Slovakiya, Estoniya davlatlarini
kiritish mumkín. Bosh Vazir lavozimining alohida qilib belgilanganligi va
uni ijro etuvchi hokimiyatga boshchilik qilishi bilan mamlakatning eng
ulug` siyosiy arbob sifatida namoyon etadi. Italilya Konstitutsiyasining 89-
moddasida: "Prezident tomonidan qabul qilinadigan hujjatlar haqiqiy
emas, agar u hukumat tomonidan javobgarligi ilova qilinmagan bo`lsa",
deb belgilangan. Parlamentar Respublikasining ikkinchi ko'rinishida Bosh
Vazir va boshqa vazirlarning lavozimiga qo'yilishida prezident
parlamentdan rozilik olishi lozim bo'ladi.Aralash yarim Prezidentlik
Respublika. Bunday shakldagi boshqaruy usuli, Prezidentlik va
Parlamentar davlat hokimiyati belgisini ifoda etuvchi Respublika
hisoblanadi. Uning tuzilishi turli xil ko'rinishda bo'lishi mumkin.
Prezidentlik Parlamentar Respublikasi o'zining tuzilishi, boshqaruv
shakliga qarab, ma'lum belgilari bilan ajralib turadi. Alohida olinganda bir
tomondan o`ziga xos xususiyatlari bilan kuchli Prezidentlik hokimiyatini
namoyon qilsa, ikkinchi parlament oldidagi siyosiy, tomondan,
hukumatning javobgarligini mustahkamlaydi, (shuning bilan
prezidentning parlamentni tarqatib yuborish huquqini ham belgilaydi.
Mazkur davlat boshqaruv shaklining o'rnatilishi, qoida bo'yicha, u yoki bu
davlatning inqrozi tufayli sodir bo'ladi. Endigina rivojlanish sharoitida
iqtisodiy va siyosiy tizimni tartibga solishda, ijro etuvchi hokimiyatning
parlament odidagi javobgarlik ma'suliyati yo'qolib borayotganda ayrim
Prezidentlik va yarim Parlamentchilik davlat boshqaruv shakliga o'tilishi
mamlakatda va qonuniy hokimiyatning mustahkamlanishi diktaturaning
o'rnatilishini oldini oladi. Hozirgi davrda aralash boshqaruv shaklini

anglagan davlatlar qatoriga Portugaliya, Polsha, Bolgariya, Xorvatiya,
Makedoniya, Serbiya, Chernogoriya kiradi. Shuningdek, Finlyandiya ham
to'liq rasmiy xususiyatlari bilan aralash boshqaruvni o`z hayotiga tadbiq
etib bo'lgan. Monarxiya davlat
12

boshqaruv shakli. "Monarxiya" atamasi (monos - bir, arxehokimiyat)
yunoncha so'z bo'lib, yakka hokimlik, yagona hukmdor degan ma'noni
anglatadi. Monarxiya boshqaruv shakli sifatida o'zining aniq yuridik
belgilariga ega. Agar oliy davlat hokimiyati bir shaxsning (monarx, qirol,
podsho, imperator, shoh, sulton) qo'lida to'plangan bo`lsa va avloddan-
avlodga meros qilib qoldiriladi, bunday boshqaruv shakli monarxiya deb
ataladi. Monarxiya-bir kishining hokimiyati. Monarx davlatning jonli
timsoli bo'lib, tashqi va ichki siyosat bobida davlat boshlig`i sifatida, xalq
vakili, millat otasi sifatida, fuqarolarni
jipslashtiruvchi, ularni davlat tevaragiga birlashtiruvchi shaxs sifatida
maydonga chiqadi.Monarx davlatning barcha ishlarini bir o'zi hal
etmasada, ya'ni davlatda turli davlat organlari, maslahatchilar, vazirlar,
amaldorlar mavjud bo'lsa-da, eng muhim, prinsipal davlat ishlari bo`yicha
monarx o'zi hukm chiqaradi. Ya'ni u butun hokimiyatning to'la sohibidir.
Monarxiyaning asosiy belgilarini quyidagicha ifodalash mumkin: monarx
davlatni shaxsiylashtiradi; monarx hokimiyatni yakka o'zi boshqaradi;
monarx hokimiyati muqaddas deb e`lon qilinadi; monarx o'z faoliyatida
rasman mustaqildir; hokimiyatni o'rnatish, qabul qilish
(ligitimlashtirish)ning alohida tartibi mavjud; muddatsiz, umrbod
boshqaruv; monarx o'z boshqaruvining natijasi uchun yuridik jihatdan
javobgar emas, ya'ni monarx mas'uliyatdan ozod kishi hisoblanadi.
Monarxiya tuzumi hukmron bo`lgan jamiyatda, davlat boshlig'i xudoning
yerdagi vakili deb qaraladi. Masalan, Yaponiya imperatori 1945-yilga
qadar quyosh xudosi Ameterasuning o'g'li deb hisoblangan. Demak,
hozirgi monarxiya tuzumi saqlanib qolgan davlatlarning hukmdorlari o'rta
feodal tuzum davridan avlodlarga o`tib kelgan egalari hisoblanadi. Lekin
ular hozirgi zamonda oldingi davrdagidek davlat hokimiyatiga ega
emaslar. Ammo monarxning millat birligini namoyon etuvchi mavqei
hozir ham yuqori baholanmoqda. Masalan, 1946- yilgi Yaponiya
Konstitutsiyasining 1-moddasida "Imperator xalq birligi va davlat ramzi
hisoblanadi, mustaqil hokimiyatga ega bo'lgan, xalqning xohish rodasi
uning maqomini belgilab beradi". Shuningdek, 1978 yilgi Ispaniya

Konstitutsiyasining 56-moddasida ham millat birligi va davlat
hokimiyatining mavjudligi qirol nomi bilan ataladi. 1707-yilgi Buyuk
Britaniyaning Shotlandiya bilan qo'shilish haqidagi konstitutsiyaviy
qonunida ham qirolichaning ikki davlat hokimiyati tizimidagi tutgan
13

o'rni belgilab berilgan. Mazkur qonunning 1-2-moddalari qirolicha xazrati
oliyalarining bundan keyingi maqomi ikki oliy davlat birligi ramzi sifatida
doimo hokimiyat tepasida bo'lishi va taxt vorisligi masalalarini
mustahkamlab bergan. Bizga tarixiy manbalardan ma'lumki ushbu
konstitutstyaviy akt qabul qilingunga qadar Shotlandiya qirolligi mavjud
bo'lgan. Bu qonun qabul qillingandan keyin ikki davlat qirollikka birlashib
yagona qirolicha birlashgan qirollik davlatining ramzi va millat birligi
maqomida, ayrim vakolatlari saqlanib qolingan. Masalan, qirolicha
jamoalar palatasini tarqatib yuborishi, Bosh Vazir lavozimiga jamoa
palatasi vakilidan birortasini qo'yishi, amnistiya va afv etish to'g'risidagi
farmonlarini qabul qilishi mumkin. Eng muhimi shundan iboratki,
aksariyat monarxiya tuzumi hukmronlik qilayotgan davlatlarda
monaxning maqomi Konstitutsiyada mustahkamlangan bo'ladi. Lekin,
1931-yil qabul qilingan Belgiya Konstitutsiyasida monarx haqidagi
tavsifnomalar belgilanmagan. Eng asosiysi monarx vakolatlari, uni
konstitutsiya yoki boshqa qonunlarda belgilanishining ahamiyati yo`q.
Mana shu prinsip asosida monarxiya ko'rinishidagi daylat shaklini
o'rganamiz va uni tahlil qilamiz. Yuqorida ko'rsatib o`tganimizdek,
monarxiya tuzumi mavjud bo'lgan mamlakatlarning davlat boshqaruv
shakli ikki xil ko'rinishda bo'ladi.

II BOB. DAVLAT TUZILISH SHAKLI TUSHUNCHASI VA
MOHIYATI
2.1 Davlat tuzilishi shakli tushunchasi va uning mohiyati
Davlatning tuzilish shakli - bu davlatning siyosiy va ma’muriy-
hududiy tuzilishi bo'lib, markaziy va mahalliy organlar o‘rtasidagi o‘zaro
aloqalarni tavsiflaydigan davlat shaklining tarkibiy qismidir.Fuqarolar soni
va hudud ko'lami muayyan chegaraga yetganda mamlakat hududini
okruglar, viloyatlar, o’lkalar, shtatlar, guberniyalar, tuman singari
hududlarga o'tish hamda shu hududiy tuzilmalarda hokimiyatning
mahalliy (hududíy) organlarini tuzish zarurati tug'iladi. Har qanday davlat
muayyan hududda joylashgan. Uning fuqarolari ham huddi shu hududda
istiqomat qilishadi. O`zining ijtimoiy funksiyalarini bajarish fuqarolarning
iqtisodiy turmushi va himoyasini tashkil etish, sug`urta zahiralarini
yaratish va hokazolar uchun davlat turli xil faoliyatni amalga oshiradi.
Ammo aholining soni ancha ko'p, hududiy o`lchami katta bo`lgan
sharoitlarda bir markazdan turib bu faoliyatni amalga oshirish qariyb
uddalab bo'lmaydigan vazifadir.Shu tariqa hokimiyat va boshqaruvning
markaziy hamda mahalliy organlari o`rtasida vakolatlari bo`lish ehtiyoj
ham paydo bo'ladi. Bu davlat (hududiy) tuzilishi zaruratini keltirib
chiqaradigan birinchi sababdir. Ikkinchi sabab, u yoki yoki bu bu davlat
aholisining ko'p millatliligi bilan bog`liq, har bir xalq, millatning o'z
an'analari, davlatchilik bo'yicha tarixiy tajribasi mavjud, madaniy, til va
boshqa ma'naviy ehtiyojlarga ega. Bularning hammasini davlat tuzilishi
chog'ida nazarda tutish kerak. Uchinchi sabab, obyektiv va hatto tasodifiy
omillar- o'zlashtirib olish, mustamlakachilk ta'siri, siyosiy manfaatlar va
boshga ko'pgina holatlardan iborat bo`lishi mumkin. 6
Boshqaruv shakli singari hududiy tuzilish idizlari ham juda qadim
zamonlarga borib taqaladi. Qadimgi Sharq despotik imperiyalari
viloyatlar, shaharlar, satrapiyalar, zabt etilgan hududlarga bo'lingan. Ular
o'z hududiy tuzilmalari hamda o'z hokimiyat va boshqaruv organlariga
ega bo'lishgan. Albatta, davlat o'z hududiy tuzilmalarining oddiy

yig`andisidan iborat emas. Lekin bu tuzilmalarsiz davlat mavjud bo'la
olmaydi. 6
Sh.A Saydullayev Davlat va huquq nazaryasi “Yuridik adabiyotlar publish” nashriyoti T:.2021 74-75
bet
15

Davlatshunos olimlar tomonidan davlat tuzilishi tushunchasiga ko'plab
ta'riflar berilgan. Lekin ular bir-birlaridan unchalik katta farq qilmaydi.
Ularning qariyb barchasi davlat tuzilishi shakli deganda, davlat
hokimiyatining ma'muriy-hududiy tashkil etilishi, davlat bilan aniq tashkil
etuvchi qismlar o'rtasidagi, davlatning alohida qismlari o'rtasidagi,
markaziy va mahalliy organlar o'rtasidagi o'zaro munosabatlar xarakterini
tushunish kerak, deb hisoblashadi. Tuzilish tarkibiga ko'ra davlatlar oddiy
unitar hamda murakkab – federativ va konfederativ davlatlarga bo'linadi.
Davlat tuzilishi shakli nafaqat ommaviy hokimiyat bilan, balki davlatning
yana bir muhim xususiyati aholining hududiy tashkiloti bilan ham
chambarchas bog'liqdir.
Unitar davlat . Unitar (yagona, lot, "unitas" - "bir" so'zidan olingan)
davlat oddiy tuzilishga ega yaxlit davlat bo'lib, to'la siyosiy birligi bilan
boshqalardan farq qiladi. Unitar davlatlamning aksariyati muayyan
ma'muriy-hududi bo'linish (tumanlar, viloyatlar, kantonlar)ga ega. Biroq
mazkur mustaqil qismlar davlat suverenitet alomatlariga ega emas.
Bunday davlatda oliy organlaming yagona tizimi hamda yagona
qonunchillk mavjud bo'ladi. Unitar davlatning yaxshi tomoni shundaki,
uning tuzilishi sodda bo'lib, oliy hokimiyat to'laligicha uning tasarufida
bo'ladi. Unitar davlat belgilari: butun mamlakat miqyosda bir xil bo'lgan
vakillik, ijroiya va sud organlari mavjud, bilan konstitutsiya, yagona
qonunchilik tizimi; yagona fuqarolik; yagona pul birligi; barcha
ma'muriy hududiy birliklar uchun umumiy bo'lgan soliq va kredit
siyosati; unitar davlatlar tarkibiy 2-qismlari severenitetga ega emas
(ya'ni tom ma'nodagi davlatlar emas); yagona armiya. Barcha unitar
davlatlarga xos bo'lgan markazlashtirish turli shakllarda va turli
darajada namoyon bo'lishi mumkin. Ba'zi mamlakatlarda mahalliy
organlar umuman bo'lmaydi va ma'muriy-hududiy bo'linmalar
markaziy hokimiyat vakillari tomonidan boshqariladi. Boshqa
davlatlarda mahalliy organlar tashkil etiladi-yu, lekin ular (bevosita yoki
bilvosita) markaziy hokimiyat nazorati ostida bo'ladi. Markaziy

hokimiyat mahalliy organlar ustidan nazoratning qanday turini amalga
oshirishiga qarab, unitar davlatlar markazlashgan va markazlashmagan
davlatga bo'linadi. Bundan tashqari, ba'zi unitar davlatlarda bir yoki bir
necha hududiy bo'linmalarga boshqalardan imtiyozliroq huquqiy
maqom berilishi mumkin.
16

Shunday unitar davlat nisbiy ma'muriy mustaqil muxtoriyat
(avtonomiya)ga ega bo'ladi. Avtonomiya - yunoncha "o'zim qonun"
ma'nosini anglatadi. Bu davlatning shunday bir bo`lagiki, o`z ichki
masalalarini o'zi hal qilish huquqiga ega, " bir davlat tarkibida
yashovchi xalqlaring soni va iqtisodiy rivojlanishdagi notekislik
oqibatida yuzaga keladi. Biroq avtonom tuzilmalarda o'zini-o'zi
boshqarish huquqi boshqa aholiga nisbatan kengroq bo'lsada, ularning
mustaqilligi markaziy hokimiyat belgilagan doiradagina mavjud bo`ladi.
Unitar davlatdagi avtonomiya bilan federatsiya tarkibidagi
avtonomiyani farqi bor. Unitar davlatdag avtonomiyada vakolat
markazdan quyiga berilsa, federatsiyada aksincha, subyektlardan
federatsiy
aga beriladi. Davlat tuzilishini
ng yuqoridag
i shakli hududiy
bo'linmalarning maxsus bo`lish zarur bo'lgan joylarda qo'llaniladi.
Biroq, manfaatlarini hisobga muxtoriyatlar mustaqilligiga markaziy
hokimiyat belgilagan doiradagina yo`l qo'yiladi.
Federativ davlat. Federativ davlat (lot. "feodus" - ittifoq, shartnoma) -
murakkab davlat. Davlat va huquq fanida davlatlarning shartnoma
qonuniy tartibga solingan birlashuvini ta'sis etishga asoslangan ittifoqiy
federatsiya deb ataladi. Demak, o`zaro birlashishga intiluvchi bir
qancha mustaqil davlatlar mavjud bo'lgan joydagina federatsiya tashkil
etilishi mumkin. Rejalashtirilayotgan Rossiya va Belorussiya ittifoqi
munosabati bilan hozirgi vaqtda federatsiya haqida juda ko'p
gapirilayotgani diqqatga sazovor. Bunda ajablanarli joyi shundaki,
ko'pchilik (siyosatchilar, yuristlar, jamoat arboblari ham) federatsiya
nima ekanligi haqida juda mavhum tasavvurga ega ekanlar. Shu
munosabat bilan biz tarixga murojaat etishga qaror qildik.
Federatsiyaning kelib chiqish tarixini taxminan shunday tasavvur etish
mumkin: siyosiy jihatdan shakllanib bo'lgan bir qancha kichik davlatlar
mustaqil yashashga intilishadi-yu, biroq tashqi xavf-xatar va ichki
qiyinchiliklar ulardan boshqa o`zlariga o'xshash davlatlar bilan
birlashishni talab qilayotganiga ishonch hosil qiladilar. Shunday qilib,

ular mazkur birlashuv nimalardan iborat bo'lishi hamda qanday
qonuniy tartibda bu amalga oshirilishi haqida shartnoma tuzib, yagona
davlatni barpo etadilar. Bu birlashuv, odatda, "abadiy" deb e'lon
qilinadi. 1 867-yilda Shimoliy Amerikadagi uch ingliz viloyati (Kanada,
Yangi shotlandiya
17

va Yangi Braunshveyg) "Kanada" nomli yagona mustaqil davlatga
birlashdi. 1885-1886-yillarda ingliz suvereniteti asosida oltita Avstraliya
mustamlakasi, Yangi Zelandiya va Fiji rollari Avstralosiyo federal
davlatiga birlashdi. Mumtoz ma'nodagi federativ davlatlar pastdan
yuqoriga, kichikdan kattaga, ko'plikdan birlikka Shaklida tipik tarzda
paydo bo'lgan. Bunda federal konstitutsiyalar siyosiy jihatdan o'sib-
chatishib ketadigan kichik davlatlar aynan nimalarda o'z mustaqtlliklarini
saqlab qoladi-yu, nimalarda yo'qotishlarini belgilab beradi. Odatda,
ularning har biri uchun alohida taalluqli bo'lgan hamda hamdo'stlik
birligiga xavf solmaydigan hamma narsada ularga mustaqillik beriladi.
Agar, mabodo, ittifoq davlati o'z vakolatini suiste'mol qilib, mahalliy
ishlarga aralashadigan bo'lsa, mahalliy mustaqillik tarafdorlari federal
konstitutsiyaga ishora qilib: "Biz-federalchilarmiz! Bizning davlatimiz
unitar emas, federativ davlatdir", deyishadi. Shunday qilib, asosli
ravishda ta'kidlagani
dek "federalizm
" o`zining bosh, birlashtiru
vchi,
markazlashtiruvchi ahamiyatidan tashqari aks ta'sir holatlarini ham o'z
ichiga oladiki, bular qismlarning so'nmas o'ziga xosligi, ularning qonun
doiralaridagi mustaqilligi, katta ittifoq qa'ridagi jonli
tashabbuskorliklaridan iborat. Muhimi, shuni ta'kidlash joizki, bu aks
ta'sir holatlari yuridik emas, siyosiy ma'noga ega, zero konstitutsiyaviy
nomalarga emas, balki ularni hayotda qo'llash va amalga oshirishga
taalluqli" 7 . shunday qilib, tarixda yirik davlatlar vujudga kelishining ikki
yo'li mavjud: har ikki yo'l bir nechta yoki ko’pchilik alohida-alohida
davlatlardan boshlanadi. Birinchi shartnomaviy birlashuv (federatsiya)
yo'li; ikkinchisi – unitar davlatga iqisodiy va madaniy chatishib
ketishning siyosiy qo'shillish yo`li. Shunday qilib, federasiya tarkibidagi
subyektlari davlat mustaqilligiga ega bo'lgan murakkab davlatdir.
Hozirgi vaqtda yuridik adabiyotlarda ittifoq va muxtoriyat ko'rinishlari
tilga olinishini ham qayd etish joiz.

Federatsiyada subyektlari hokimiyat doirasida idoralarining ikki
federativ tizimi darajada amal qiladi: federal darajada prezident,
parlament, hukumat bo'lishi 7
Saidov A., Tojixonov U. Davlat va huquq nazariyasi. T.: "Adolat". 2001 y. 527b.
18

mumkin, federatsiya subyektlari darajasida ham shunday bo'lishi
mumkin. Federativ davlat belgilari: federatsiya hududi uning subyektlari
hududidan tashkil topadi; oliy qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud
hokimiyati federal davlat organlariga tegishi bo'ladi; federatsiya
subyektlari va federatsiyaning o'zi vakolatlar ittifoq konstitutsiyasi bilan
ajratiladi; federatsiya subyektlari o'z konstitutsiyasi, o`zlarining qonun
chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud organlariga ega; federatsiyaning oliy
qonun chiqaruvchi (vakillk) idorasi ikki palatali tuzilishga ega federatsiya
a'zolarining manfaatlarini ifoda etuychi palata mavjud); ikki fuqarolilik
(ittifoq va federatsiya subyektlari fuqarosi); Hozirgi kunda jahonda 20
tadan sal ko`proq federatsiyalar mavjud. Ittifoq federatsiyasi hududi
uning subyektlari hududlaridan tashkil topgani uchun federatsiyaning
har bir subyekti fuqarosi bir vaqtning o'zida butun mamlakat fuqarosi
hisoblanadi, bunday davlat yagona federal qurolli kuchlariga, moliyaviy,
soliq va pul tizimlariga ega bo`ladi. Federatsiya subyektlari o`z harbiy
qismlariga ega bo`lishlari mumkin bo'lsada, asosiy tashqi siyosiy
faoliyatni ham federal organlar olib boradi. Federatsiyada soliqlarning
ikki yo'nalishli tizimi: federal soliqlar hamda federatsiya subyekti
solig'idan foydalaniladi. Yig'ilgan soliqlar umum federal g`aznaga
tushadi, keyin ularning bir qismi (budjet orqali) federatsiya subyektlariga
jo`natiladi. Shu bilan bir vaqtda davlat tuzilmalari (respublikalar)
daromadlari yetarli bo'lmay, ular yordam puli va dotatsiyalarga ehtiyoj
sezadi. Moliyaviy qaramlik konstitutsiyaviy mexanizmga qo'shimcha
muhim omillardan biri bo'lib qoladi. Buning o'z zaminlari mavjud.
Federatsiya subyektlari o'rtasidagi munosabatlar juda murakkab, ya'ni
ularda xo'jalik munosabatlarining shirkati (kooperatsiyasi) bo'líb,
federatsiyaning bir subyektidan ikkinchisiga moliyaviy mablag`larning
oqib o'tishi yuz berib turadi. Shu bois federatsiya subyektlarining biri
ushbu ittifoqdan chiqishni ixtiyor etsa, federatsiya boshqa a'zolariga bu
narsa ma'qul bo'lmaydi. Binobarin, buning uchun federatsiya barcha
a'zolarining roziligi kerak bo`ladi. Ma'lumki, federativ mahalliy organlar
vakolatlari masalasi uch tamoyil asosida hal etiladi: birinchisi - beistisno

federasiya vakolati tamoyili, faqat federatsiya qaror qabul qilishi va
me'yoriy kulfatlar chiqarishi mumkin bo'lgan masalalarni aniq
belgilashdan iborat. Qolgan barcha masalalarni hal etish federatsiya
19

subyektlari vakolatiga kiradi. Ikkinchi tamoyil ham federatsiya, ham
federatsiya subyektlari hamkorlikda hal etadigan, ya'ni bir xil vakolatga
ega bo' lgan masalalar ro'yxatini belgilash tamoyli (federatsiya
subyektlari) uchinchisi sohaviy vakolatlar tamoyili. shtatlar,
respublikalar, yerlar, kantonlar bo'yicha federal vakolatlarni hamda
federatsiyaning o'zi va federatsiya subyektlarining birgalikda hal qilish
huquqini beruvchi vakolatlari belgalashni ko`zda tutadi. Hozirgi vaqtda
Rossiya, AQSH, Braziliya, Hindiston federativ davlatlar sifatida mavjud.
Odatda, federatsiya normativ shartnoma asosida (1922-yili SSSRning
tashkil topishi) yohud konstitutsiya qabul qilinishi asosida vujudga
keladi (AQSH, 1787-yil).
Konfederatsiya davlati. Konfederatsiya davlatlarning shunday
ittifoqidan iboratki, u qat'iy muayyanmaqsadlar (siyosiy, harbiy,
iqtisodiy maqsadlar) yo'lida shartnoma yoki bitimasosida uziladi
hamdamuvaqqat xarakterga ega bo'ladi. Konfederatsiyakeyinchalik yo
federatsiyaga (AQSH, Shveytsariya singari) o'sib, birlashadi
yohud(Avstro-Vengriya kabi) tarqalib ketadi.Konfederatsiyada yagona
hudud, yagona fuqarolik bo`Imaydi. Har bir davlatxalqaro huquqning
teng huquqli subyektidir.Konfederatsiya belgilari quyidagilarda
namoyon bo'ladi: konfederatsiya muayyan maqsadlarga erishish uchun
birlashganmustaqil davlatlar ittifoqidir; konfederatsiya mustahkam
bo'lmagan tuzilma;yagona hududning yo`qligi (konfederatsiyaning
a'zolari bo'lgandavlatlar hududidan tashkil topadi);yagona
fuqarolikning bo'lmasligi;konfederatsiya subyektlari undan erkin
chiqish huquqiga egadirlar;konfederatsya subyektlari ittifoq hokimiyati
qonun hujjatlarini (e'tirof etmaslik yoki qo'llamaslik) huquqiga
egadirlar;konfederatsiya vakolatiga uncha ko'p bo'lmagan (urush va
tinchlik,xalqaro siyosat va h. k.) masalalarni hal etish
kiradi;konfederatsiya budjeti uning a'zolarining ixtiyoriy badallaridan
tashkil topadi.Konfederatsiya misoli sifatida 1848-yilgacha bo'lgan
Shveytsariyani, hozir esaYevropaning 15 davlatini birlashtirgan Yevropa

itifoqini keltirish mumkin. Konfederatsiyani tashkil etuvchi davlatlar
xalqaro huquqiy munosabatlar subyektlari sifatida saqlanib qolib, o'z
fuqaroliklari bo'lishida, hokimiyat organlari tizimini boshqarishda,
sudlov organlariga egalik qilishda davom etadilar. Ular hokimiyatni
mustaqil boshqarib, o'z konstitutsiyalariga ega bo`ladilar. Shuning
20

uchun konfederatsiya darajasida qabul qilinadigan hujjatlar shu
konfederatsiyaga kiruvchi davlatlar oliy organlari tomonidan
ma'qullanishi shart. Konfederatsiya a'zolari o`z mustaqil daromad
mabalariga ega bo'lib, uning bir qismini konfederatsiya budjetiga
o'tkazishlari mumkin. Konfederasiya armiyasi mazkur konfederatsiya
a'zolari bo'lgan davlatlar harbiy qismlaridan tashkil topadi va ularning
qarorlari asosida konfederatsiya qo'mondonligi ixtiyoriga yuboriladi.
Umuman, ta'kidlash lozimki, davlat hokimiyati tuzilishi biz yuqorida
ko'rsatibo'tgan shakllardangina iborat, deb o'ylash noto'g'ri bo'lardi.
Dunyo davlatlararobirlashish va oshkora huquqiy ittifoqlarning ko'plab
shakllari (shaxsiy va haquqiyuniya, vassallik, suverinitet, millatlar va
davlatlar hamdo'stligi, davlatlar hamjamiyati)ni, dominionlar va
metropoliyalar, savdo ittifoqlari, harbiy bloklar munosabatlari va
hokazolarni ko'p ko'rgan. Biroq, bular endi davlatlararo birlashmalarga
kiradi. Insoniyat uchun eng muhim saboqlardan biri shundan iboratki,
davlat tuzilishining har qanday shaklida ham markaz bilan hududiy
joylar o'rtasida vakolatlar har qanday milliy-etnik mojarolarning kelib
chiqish ehtimolini qariyb yo'q darajaga olib boradigan omillarni yaratish
imkonini beradigan tarzda taqsimlanishi darkor. Buni albatta yodda
tutish lozim. Chechenistondagi voqealar buning yorqin dalilidir.
2.2 Siyosiy rejim tushunchasi va turlari
Siyosiy rejim tushunchasi va turlari Mazkur tushuncha ilmiy
doiralarda nisbatan yaqinda XX-asring 60-yillarida paydo bo'ldi. Shu
zahotiyoq u olimlar dunyosida jiddiy munozaralarga sabab bo'ldi.
Jumladan, ulardan ayrimlarining fikricha,
"siyosiy rejim" so'zining sintezlas
h mohiyati
ga ko`ra, "davlat shakli"
tushunchasining sinonimi sifatida qaralishi kerak edi. Boshqalarning
fikriga ko'ra esa, siyosiy rejim umuman davlat shakli tarkibidan chiqarib
tashlanishi zarur. Zero, deb tushuntiradi ular, davlatning amal qilishi
siyosiy emas, balki davlat rejimini tavsiflaydi. Bu munozaralar oxir-
oqibatda siyosiy rejimni tushunishga ikki xil yondashuv tor va keng

ma'nodagi yondashuvlarning paydo bo'lishiga olib keldi. Keng
ma'nodagi yondashuv siyosiy rejimni siyosiy hayot umuman jamiyat
siyosiy tizimi hodisalari qatoriga kiritadi. Tor ma'nodagi yondashuv uni
faqat davlat hayoti
21

va davlatning o'zigagina mansub tushuncha sifatida talqin etadi va buni
uning davlat shaklining boshqa tomonlarini-boshqaruv shakli va davlat
tuzilishi shaklini, shuningdek, davlatning o'z funksiyalarini amalga
oshirish shakl usullarini aniqlab berishi bilan izohlaydi. Davlat va huquq
nazariyasi davlatchlikning ko'p asrlik tarixida ma'lm bo'lgan siyosiy
rejimning bir necha asosiy turini ajratib ko'rsatadi. Avvalo, barcha
siyosiy rejimlar birinchi navbatda ikki xil ko'rinishdagi katta guruhga
demokratik va demokratik ega zid rejimga bo'linadi.Despotik rejim
(yunoncha "cheklanmagan hokimiyat"). Ushbu rejim hokimiyat
istisnosiz faqat bir shaxs tomonidan amalga oshiriladigan mutlaq
monarxiyaga (podshohlikka) xosdir. Despotik rejimlar qadimda paydo
bo'lgan U hokimiyatni boshqarishdagi o'ta o'zboshimchalik,
fuqarolarning despot oldidagi to'la huquqsizligi, boshqarishda hech
qanday huquqiy va axloqiy asoslarning bo'lmasligi bilan ajralib uradi.
Despotiya sharoitida mustaqil harakat qilish, norozilik bildirish, qahr-
g'azab izhor etishi mumkin emas-ular darhol bostiriladi. Bunday
bostirishlar chog'ida qo'llaniladigan jazolar o'ta shafqatsizligi bilan
ajralib turadi va ayni paytda jazo "Jinoyat"dan ancha dahshatli bo`ladi.
Mustabidlik rejimi yakka shaxs hukmronligiga asoslangan rejim.
Mustabid hokimiyati odatda, zo'ravonlik, bosib olish, ba'zan esa,
qonuniy hokimiyani ag'darib tashlash natijasida o'rnatilishi bilan
despotiyadan farq qiladi. Unda ham xuquqiy va ahloqiy asoslar
bo'lmaydi, u zo'ravonlik, ba'zan esa terror va genotsid asosiga qurilgan
bo`ladi. Mustabid hokimiyati shafqatsizdir. U ham dahshat va qo'rquvga
asoslanadi. Mustabid har qanday qarshilikni tug'ilishdayoq bostirishga
harakat qiladi, shuning uchun ham g'alayon ko'targanlarni qatl etadilar.
Boshqa mamlakat hududi va aholisini zabt etish nafaqat jismoniy va
axloqiy zo'ravonlikni, balki asoratga solingan xalq an`analari va urf-
odatlarini tahrirlashga ham olib keladi. Mustabid rejimlar qadimgi
Yunoniston polislarida, ayrim o'rta asr shahar-davlatlarida mavjud
bo'lgan. Avval ta'kidlaganimizdek, mustabidlik despotiya singari
zo'ravonlikka asoslanadi, biroq despotiya sharoitlarida qahr-g`azab

qanchisi, eng avvalo, oliy mansabdorlar boshiga tushsa, mustabidlik
tuzumida uning zarbiga har bir odam uchraydi, qonunlar ishlamaydi,
ularning o'zi juda kam bo'ladi. Chunki mustabidlik hokimiyati qonunlari
yaratishga intilmaydi
22

ham totalitar rejim. Ushbu rejim XX asr mahsulidir. To'la asos bilan
unga fashistik davlatlarni hamda "shaxsga sig'inish" davri sotsialistik
davlatini kiritish mumkin. Totalitar rejim avtoritar rejimning eng keskin
shaklidir. Totalitar davlat to'la qamrovli, to'la nazorat qiluchi va hamma
narsaga chuqur kirib boruvchi hokimiyadir. Totalitar rejim - fuqarolar
hayotiga o'z aralashuvini cheksiz-chegarasiz kengaytirgan, boshqaruvi
ko'lamiga ularning butun faoliyatini va majburiy muvofiqlashtirishni
ham qo'shib olgan siyosiy rejim demakdir. "Totalis" so`zi lotinchada
"Jami, bir butun" ma'noni anglatadi. Binobarin, totalitar davlat hamma
va jami narsalarni o'z koniga tortuvchi davlatdir. U fuqarolarning
tashabbuskorligi nozarur va zararli, fuqarolar erkinligi esa xavfli va
chidab bo'lmaydigan narsa degan qoidaga amal qiladi. Yagona
hokimiyat markazi mavjud bo'lib, u hamma narsani bilish, hamma
narsani oldindan ko'ra olish, hamma narsani rejalashtirish, hamma
narsani amr qilishga da'vat etilgan hisoblanadi. Taniqli huquqshunos
I.Ilin unday davlatni qanday ta'riflashiga e'tibor qiling-a: 8 "Odatiy
huquqiy ong ta’qiqlanmagan hamma narsaga ruxsat beriladi, degan
nuqtai nazardan kelib chiqadi; totalitar davlatda esa, butunlay bo s hqa
narsa - yozilmagan hamma narsa man etiladi", deb uqtiradi.
Fashistik rejim . Bu totalitarizmning eng yuqori pog'onalariga xos
shakllardan biri bo`lib, millatchilik mafkurasi, din millatning
boshqalaridan afzalligi to'g'risidagi tasavvurlar bilan, o`ta agressiya
bilan ajralib turadi. Fashizmni tavsiflovchi xususiyatlar: dinsizlik,
umuman dinga dushmanlar munosabatda bo'lish; doimiy va go`yo
ideal" tuzum sifatida huquqiy totalitarizmni barpo etish; partiya yakka
hukmronligini o'ratish va ulardan o'sib chiquvchi korrupsiya va ahloqiy
buzilishlar;
millatchili
k va jangovar shovinizm
ga mukkasid
an ketish; safsatab
ozlik,
laganbardorlik va despotya suyak-suyagiga singib ketgan sezarizmga
butun borligi bilan berilib ketish.

8Saidov A. Tojixonov U., Odilqoriyev X.,Davlat va huquq asoslari T. Sharq nashriyoti aksiyadorlik
kompanyasi 2002 y 475 b
23

Avtoritar rejim . U huquqiy, axloqiy asoslarga ega bo'lishi mumkin.
Biroq, bunday davlat xalqni boshqarish ishlariga jalb etmaydi. Vakillik
organlarining mavjudligi ahvolni o`zgartirolmaydi. Ular amalda davlat
hayotida arzirli mavqega ega bo'lmaydi. Parlament dohiy yoki bir guruh
shaxslar (xunta, oligarxiya) boshchiligidagi hukmron elita taklif etgan
har qanday qarorlarni so'zsiz tasdiqlab beraveradi. Rahbariyat amalga
oshiruvchi elita, oliy mansabdor shaxslar uchun katta yengilliklar,
imtiyozlar mavjud bo'ladi. Davlatda rahbarlik harbiy yoki davlat
to'ntarishi yordamida hokimiyatni zabt etganlar qo'liga o'tar ekan,
avtoritar rejim to'da yoki xunta nomini oladi. Hukmron to'da ichida
boshliq ajralib turadi. Boshliq yoki bu masalani muhokama etishda o'z
komandasiga murojaat qilishi, ularning maslahatlarini tinglashiga
qaramay, uning ta'sir doirasi cheksiz-chegarasizdir. Shunday qilib, biz
demokratiyaga qarshi rejimlarni ko`rib chiqdik va endi demokratik
rejimlar tahliliga o'tamiz. Demokratik rejimning eng zamonaviy
shakllaridan biri iberal-demokratik rejim hisoblanadi. U ko`pchilik
mamlakatlarda mavjud. Uning ahamiyati va maftunkor qudrati shu
qadar kuchligi, ko`pchilik olimlar uni hokimiyatni amalga oshirish rejim
emas, balki jamiyat taraqqiyotining muayyan bosqichida
sivilizatsiyaning yashash sharti, jamiyat siyosiy tashkiloti siyosiy
evolyutsiyasining qariyb oqibat natijasi deb hisoblashmoqda. Albatta,
bu yerda bo'rtirib yuborish, mubolag'a ko'rinib turibdi. Hozir davlat
hokimiyatining yangi shaklari paydo bo'layaptiki, bunday shoshqaloqlik
va qat'iy xulosalarga o'rin yo'q. Asl demokratik rejim. "Demokratiya"
so'zi, albatta, ko'pchilikka ma'lum bo'lishi kerak, lekin bu so'z hali
ifodalanadigan ma'no birdek tushunilavermaydi. Bundan tashqari,
totalitar tuzumlar hamda harbiy diktaturalar xalq madadiga tayanish
maqsadida o`zlariga demokratik tamg'alar bosib olganhollarga tarixda
misollar ko'p. Ayni paytda demokratik g'oyalar hech qachon tarix
maydonini tark etmagan va insoniyatni doim to'lqinlantirib keladi.
Demokratiya ikki asosiy turga bevosita (to'g'ridan-to'gri) va vakillik
demokratiyalariga bo'linadi. Bevosita demokratiya sharoitida saylangan

yoki tayinlab qo'yilgan rasmiy shaxslar vositachiligisiz fuqarolar itimoiy
qarorlarni qabul qilishda qatnasha oladilar. Bunday tizim nisbatan kam
odamlar qatnashadigan jamoa va qabila kengashlarida, kasaba
24

uyushmalari mahalliy organlari yig`inlarida hamma a`zolar masalalarini
muhokama etish hamda konsensus yo'li yoki ko'pchilik ovoz bilan qaror
qabul qilish uchun bir binoga joylasha oladigan hollardagina mazmun-
ma'noga ega bo`lishi mumkin. Qadimgi afina jahondagi birinchi
demokratiya davlatida bevosita demokratiyani 5-6 ming kishi
qatnashadigan yig'inlar yordamida amalga oshirishganidan hayratga
tushasan kishi (aftidan, bu miqdor bevosita demokratiyani hayotga
tatbiq etish uchun odamlarni (bir joyga to'plash mumkin bo'lgan eng
katta miqdor bo'lgan bo'lsa ajabm emas). Hozirgi zamon jamiyati
o`zining murakkabligi, ko'psonliligi bilan bevosita demokratiyani
amalga oshirish imkoniyatiga ega emas. Shuning uchun bugungi kunda
uning eng ko'p qo'llaniladigan shakli vakillik demokratiyasidir. Unda
fuqarolar siyosiy qarorlarni qabul qilish, qonunlarni ta'riflab berish
hamda ijtimoiy farovonlik yo'lidagi dasturlarni hayotga tadbiq etish
uchun rasmiy shaxslarni saylaydilar. Bu rasmiy shaxslar murakkab
ijtimoiy muammolarni chuqur o'ylab, tartibli hal etshlari mumkin.
Buning uchun ular boshqa xususiy shaxslar ega bo'lolmaydigan kuch va
vaqtlarini sarflashlari kerak bo'ladi.

XULOSA
Shuni aytish mumkinki, davlat boshqaruvi shakllari juda xilma-xil
bo‘lib, ularga tarixiy, madaniy va siyosiy omillarning kombinatsiyasi
ta’sir ko‘rsatadi. Avtokratik va totalitar tizimlardan demokratik va
federalistik modellargacha davlat boshqaruvining har bir shakli o'zining
afzalliklari va muammolariga ega. Oxir oqibat, davlat boshqaruvining
samaradorligi davlat institutlarining boshqaruv va fuqarolarning
ehtiyojlarini qondirish, qonun ustuvorligini ta'minlash va umumiy
farovonlikni oshirish qobiliyatiga bog'liq. Rahbarlar va siyosatchilarning
davlat boshqaruvi shaklini puxta o‘ylab ko‘rishlari xalq manfaatlariga
to‘la mos keladigan tizimni yaratishda muhim ahamiyatga ega.davlat
tuzilishi xilma-xil bo‘lib, tarixiy, madaniy va institutsional omillarga
qarab rivojlanib boradi. Unitar, federal yoki konfederal bo'lishidan qat'i
nazar, davlat tuzilishining har bir shakli o'ziga xos afzallik va
qiyinchiliklarga ega. Davlat tuzilmasi samaradorligi ko‘p jihatdan uning
boshqaruvni osonlashtirish, qonun ustuvorligini ta’minlash, fuqarolar
farovonligini ta’minlash qobiliyatiga bog‘liq. Jamiyatlar rivojlanishda
davom etar ekan, rahbarlar va siyosatchilar uchun samarali boshqaruv
va odamlarning ehtiyojlariga javob berishni ta'minlash uchun
davlatning eng mos tuzilmasini ko'rib chiqish muhim ahamiyatga ega.
Birinchi prezintentimiz quyidagi fikrlarini inobatga olishimiz kerak
“Binobarin biz davlatimiz kelajagini o`z qobig`imizga o`ralib qolgan
xolda emas balki umumbashariy va demokratik qadriyatlarni chuqur
o`zlashtirgan xolda tasavvur etamiz. Biz istiqbolimizni tarqqiy topgan
mamlakatlar tajribasidan foydalanib davlat va jamiyat boshqaruvini
erkinlashtirishni yanada kengroq joriy qilishda ko`ramiz” 9 Shunday qilib,
puxta ishlab chiqilgan davlat tuzilmasi millat ichidagi barqarorlik,
totuvlik va taraqqiyotni ta’minlashda muhim rol o‘ynashi mumkin va
davlat tuzilishi xilma-xil bo‘lib, tarixiy, madaniy va institutsional
omillarga qarab rivojlanib boradi. Unitar, federal yoki konfederal
bo'lishidan qat'i nazar, davlat tuzilishining har bir shakli o'ziga xos

afzallik va qiyinchiliklarga ega. Davlat tuzilmasi samaradorligi ko‘p
jihatdan uning boshqaruvni osonlashtirish, 9
Karimov I.A Yuksak manaviyat yengilmas kuch, Toshkent:Manaviyat,2008 B-114
26

qonun ustuvorligini ta’minlash, fuqarolar farovonligini ta’minlash
qobiliyatiga bog‘liq. Jamiyatlar rivojlanishda davom etar ekan, rahbarlar
va siyosatchilar uchun samarali boshqaruv va odamlarning ehtiyojlariga
javob berishni ta'minlash uchun davlatning eng mos tuzilmasini ko'rib
chiqish muhim ahamiyatga ega. Shunday qilib, puxta ishlab chiqilgan
davlat tuzilmasi millat ichidagi barqarorlik, totuvlik va taraqqiyotni
ta’minlashda muhim rol o‘ynashi mumkin.Siyosiy rejimlar tuzilishi,
mafkurasi va boshqaruv uslubiga ko'ra sezilarli darajada farqlanadi.
Avtokratik va avtoritar tizimlardan demokratik va ishtirokchi
modellargacha, har bir siyosiy rejim o'zining kuchli va zaif tomonlariga
ega. Siyosiy rejimning samaradorligi natijada uning xalq irodasini
ifodalash, qonun ustuvorligini o‘zida mujassamlashtirib olish, asosiy
huquq va erkinliklarni himoya qilish qobiliyatiga bog‘liq. Har bir rejim
turi o'ziga xos qiyinchiliklarga ega bo'lsa-da, rahbarlar va siyosatchilar
uchun aholining intilishlari va qadriyatlarini aks ettiruvchi siyosiy rejimni
ishlab chiqish va amalga oshirish juda muhimdir. Jamiyatlar rivojlanishda
davom etar ekan, siyosiy rejimni tanlash millatning kelajak
traektoriyasini shakllantirishda, uning barqarorligi, taraqqiyoti va
fuqarolar farovonligiga ta'sir qilishda muhim rol o'ynaydi.Xulosa qilib
aytganda, O‘zbekistonda so‘nggi yillarda davlat boshqaruvi tizimida
sezilarli o‘zgarishlar ro‘y berdi, bu mamlakatning modernizatsiya va
islohot yo‘lidagi sa’y-harakatlarini aks ettiradi. Hukumat boshqaruv
tizimini takomillashtirish, shaffoflikni oshirish va iqtisodiy rivojlanishni
rag‘batlantirishga qaratilgan bir qancha chora-tadbirlarni amalga
oshirdi. Shu bilan birga, korruptsiya, byurokratik samarasizlik, kengroq
inklyuzivlik va javobgarlik zarurati kabi muammolar hamon saqlanib
qolmoqda. O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar kelajakda
davlat boshqaruvining yanada samarali va tezkor bo‘lishiga umid baxsh
etadi. Hukumatning ushbu vazifalarni hal etish va qonun ustuvorligini
mustahkamlashga intilishi barqaror taraqqiyotga erishish va aholi
ehtiyojlarini qondirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mamlakat o‘z
islohot yo‘lida davom etar ekan, siyosatchilar va rahbarlar o‘z fuqarolari

farovonligini birinchi o‘ringa qo‘yishi va davlat boshqaruvi jamiyatning
barcha a’zolari manfaatlariga xizmat qilishini ta’minlashi zarur. Biz
bularni barchasini inobatga olib eng to`g`ri yo`lni topishimiz va shu
yo`ldan
27

borishimiz zarur. Bu katta ehtimol bilan yoshlar ya`ni bizning
bo`ynimizdagi vazifadir biz bunga tayyor bo`lishimiz, va davlat siyosatini
to`g`ri adolat bilan amalga oshirishimiz kerak. Demokratiya doim to`g`ri
adolati tizim bo`lgan biz ham
shuni ildizlarini ekishimi
z va jamiyatni bunga tayyorlas
himiz kerak.
“Mamlakatimizda demokratik isloxotlarni yanada chuqurlashtirish va
fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi”ni ilgari surilishi, unda
davlat xokimiyati va boshqaruvini demokratlashtirish, axborot soxasini
islox qilish, axborot va so‘z erkinligini taʼminlash, mamlakatda saylov
xuquqi erkinligini taʼminlash va saylov qonunchiligini rivojlantirish,
fuqarolik jamiyati institutlarini shakllantirish va rivojlantirishga doir
xuquqiy asoslarni rivojlantirish masalalariʻ 10 ilgari surgan buni
unutmaslik lozim. 10
Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik isloxotlarni yanada chukurlashtirish va fukarolik
jamiyatini rivojlantirish Konsepsiyasi. 2010 yil noyabr

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. T.: "O'zbekiston", 1998
y.
429 b
2. Odilqoriyev X. Razzoqov D. Siyosatshunoslik “O`qituvchi” 2012 y 256
b 3. Karimov I.A. O'zbekiston: millly istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura.
1-bob. T.:
"O'zbekiston", 1996. y. 263 b
4. Sh. A Saydullayev Davlat va huquq nazaryasi “Yuridik adabiyotlar
publish” nashriyoti T:.2021 70-bet
5. Sh. A Saydullayev Davlat va huquq nazaryasi “Yuridik adabiyotlar
publish” nashriyoti T:.2021 74-bet
6. Sh. A Saydullayev Davlat va huquq nazaryasi “Yuridik adabiyotlar
publish” nashriyoti T:.2021 74-75 bet
7.Saidov A., Tojixonov U. Davlat va huquq nazariyasi. T.: "Adolat". 2001
y. 527b.
8.Saidov A. Tojixonov U., Odilqoriyev X.,Davlat va huquq asoslari T.
Sharq nashriyoti aksiyadorlik kompanyasi 2002 y 475 b
9.Karimov I.A Yuksak manaviyat yengilmas kuch,
Toshkent:Manaviyat,2008 B-114
10.Karimov I. A. Mamlakatimizda demokratik isloxotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish Konsepsiyasi. 2010
yil noyabr

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Davlat boshqaruv shakli va davlat mohiyati

1.1 Davlat shakllari tushunchasi

1.2. Davlat boshqaruv shakli umumiy tushunchasi va uning mohiyati

II bob. Davlat tuzilish shakli tushunchasi va mohiyati

2.1 Davlat tuzilish shakli turlari va belgilari

2.2 Siyosiy rejim tushunchasi va turlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить