Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.5MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Barqaror rivojlanishni ta’minlash muommolari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI Ijtimoiy fanlar fakulteti Siyosatshunoslik kefedrasi Siyosatshunoslik yo’nalishi “ Globallashuv va barqaror taraqqiyot ” fanidan “ Barqaror rivojlanishni ta’minlash muommolari ” mavzusidagi KURS ISHI Bajardi: Ilmiy rahbar: Toshk ent-2025 1 MUNDAREJA: KIRISH ………………………………………………………………………………3 I bob Barqaror rivojlanishni ta’minlash muommolari va uning dolzarbligi Barqaror rivojlanish tushunchasi va uning ahamiyati............................5 Tadqiqot maqsadi va vazifalari..................................................................11 II bob Barqaror rivojlanishning nazariy asoslari Barqaror rivojlanishning ilmiy xususiyatlari............................................13 Asosiy tamoyillar va maqsadlar..................................................................16 III bob Barqaror rivojlanishni ta’minlash yo’llari Innovatsion texnologiyalarni joriy etish...................................................20 Davlat va xalqaro tashkilotlarning roli.....................................................23 Jamiyatni jalb qilish va malumot berish...................................................27 Xulosa...........................................................................................................................31 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati............................................................................34 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Barqaror rivojlanish – bu iqtisodiy o‘sish, ekologik barqarorlik va ijtimoiy tenglikni birlashtirgan holda jamiyatning rivojlanishini anglatadi. Ushbu tushuncha BMT tomonidan ishlab chiqilgan va “Barqaror rivojlanish maqsadlari” (BRM) orqali 2030-yilgacha erishilishi lozim bo‘lgan maqsadlar belgilab qo‘yilgan. Bunda 17 ta vazifa belgilangan bo’lib, unda dunyo davlatlarining erishilishi lozim bo’lgan vazifalar belgilangan. Bunda qator vazifalar insonlarning kamsitilishi va ayirmachilikka qarshi qaratilgan bo’lib, barcha insonlar dunyoniki degan tushuncha ilgari surilgan va bu orqali davlatlar kosmopolitizm uchun muncha yoqlaydilar. 1 Umuman olganda mavzu bugungi kunda insonlarga qilinayotgan genotsidni yo’q qilish, insonlarning erkinligini taminlash va shu orqali davlatlar o’z siyosatiga oqilona boshqaruv tizimini olib kirishi va bu orqali o’zining xalqaro tashkilotlardagi o’rnini saqlab qolish, nafaqat o’z o’rnini birinchilarga olib chiqishdir. Shu o’rinda eng katta xalqaro tashkilotlardan biri BMT ham bu haqida konsepsiyani qabul qildi, chunki ba’zi rivojlangan mamlakatlarda ham insonlar o’zligi yo’qotmoqda, ularning psixologik tuzilmasi ishga yoki boshqa soahga qaratilib , eng katta institutlardan biri oila instituti yo’qolishi olib kelmoqda. Barqaror rivojlanishning siyosiy voqealarga ta’siri xususqn quyidagilarda ham ko’zga tashlanadi: Xalqaro hamkorlikni mustahkamlash: Davlatlar o’rtasida ekologiya, iqtisodiyot va ijtimoiy barqarorlik sohalarida hamkorlikni oshiradi. Bu esa eng avvalo inson tushunchasini yoritib beradi. Iqtisodiy rivojlangan davlatlarda ochlik kamayadi, bolalarning sifatli ta’lim olishiga imkoniyatlar yaratiladi. Xususan , hamkorlik har tomonlama madaniy rivojlanishga ham olib keladi. Madaniy qadriyatlar yo’qolishi muommo sifatida qolsa ham , insonlar turli madaniyatlarni taqqoslab, o’z dunyo qarashlarini ham o’stirib boradi. Mintaqaviy 1 Brundt l and, G. H. (1987). Our Common Future . World Commission on Environment and Development (WCED). 3 mojarolarni kamaytirish: Resurslar uchun kurashni kamaytirib, tinchlikni ta’minlaydi. Bu vazifa davlatlarning belgilay olmaydigan xarakterlaridan biri hisoblqnadi. Har bir davlat kam resurs sarflagan holda ko’proq boylikka ega bo’lishni xohlaydi. Barqaror rivojlanishni ta’minlash muommolari asosan, til, madaniy qarashlar, hududlar kesimiga va hatto tug’ilgan joyiga ham bo’g’liq. Kurs ishining maqsad va vazifalari: barqaror rivojlanishni ta’minlash -insonlarning bir-birlari bilan muloqot qilishlariga imkoniyat yaratadi, malumot almashadi, madaniy qadriyatlar bilan tanishuv hosil qiladi, insonlarning boshqalarning muommolariga ham befarq bo’lmasligini ta’minlaydi. Bu orqali davlatlar o’z boshqaruv tizimiga sifatli siyosiy institutlarni tashkil qiladi va ular inson manfaati uchun ishlashini ta’minlaydi. Kurs ishining obyekti: barqaror rivojlanishni ta’minlash muomolarini hal qilish– davlatlar va mamlakatlarning oldiga qo’ygan eng katta vazifalaridan biri hisoblanadi. Kurs ishining predmeti: barqaror rivojlanishda insonning roli va unda davlatlarning, xalqaro tashkilotlarning o’rnini tadqiq qilish. 4 I BOB. Barqaror riv ojlanishni t a’minlash muommolari v a uning dolzarbligi 1.1 Barqaror rivojlanish tushunchasi va uning ahamiyati . Barqaror rivojlanish — bu ekologik, madaniy, ijtimoiy va iqtisodiy omillarni muvozanatlash orqali resurslarni samarali va adolatli ishlatish maqsadida olib boriladigan jarayon hisoblanib, siyosiy hamda iqtisodiy rivojlanishning qarama qarshiligi orqali hududiy va mintaqaviy rivojlanishga qaratilgan, insonlqr tabiat va o’lari uchun belgilab qo’ygan hamda amal qilishi lozim bo’lgan ijtimoiy-siyosiy harakat hisoblanadi. Bunda asosiy o’rinni davlatlar va xalqaro tashkilotlar bajarib , insonlarning insonlarga nisbatan ijtimoiy-siyosiy qarashla4ini o’zgartirishga qaratilgan yo’nalish hisoblanadi . Bu rivojlanish yo’nalishi kelajak avlodlar uchun resurslarni saqlab qolishni va hozirgi avlodlar ehtiyojlarini qondirishni ta’minlashni ko’zda tutadi. 2 Ekologik barqarorlik — tabiiy resurslarni oqilona va samarali foydalanilishi davlatlarning bir-biriga bo’lgan terror xavfini kamaytiradi. Ijtimoiy adolat — barcha qatlamlar o’rtasida teng imkoniyatlar yaratishni ko’zda tutadi, bu esa bolalarga nisbatan zo’ravonlik kayfiyatini yo’q qiladi, hududiy nizolarni bartaraf qilib, madaniy hamda ijtimoiy aloqalarini yaxshilaydi. Iqtisodiy rivojlanish — iqtisodiyotning barqaror va o’sish yo’lida rivojlanishini ta’minlash, bozor munosabatlarini ta’minlash, insonlarda pul tovar munosabatlari bilimini oshirish, texnik-texnologik suratlarda o’sishni ta’minlash, iqtisodiy ko’rsatkichlarda inson omilini kamaytirish va texnikaga imkon berish orqali ishonchli moliyaviy savodxonlikni yaratishga qaratilgan. 3 2 Brundt l and, G. H. (1987). Our Common Future . World Commission on Environment and Development (WCED). 3 5 Barqaror rivojlanish zamonaviy rivojlanish nutqida mashhur iboraga aylandi. Biroq, uning keng tarqalganligi va yillar davomida to’plangan ommaviy mashhurligiga qaramay, kontsepsiya hali ham noaniq ko’rinadi, chunki ko’pchilik uning ma’nosi va tarixi, shuningdek, rivojlanish nazariyasi va amaliyoti uchun nimani nazarda tutayotgani haqida savollar berishda davom etmoqda. Barqaror rivojlanishning maqsadi paradigma va uning barqaror rivojlanishga intilishda inson tafakkuri va harakatlariga ta’sirini yanada tushuntirish orqali barqaror rivojlanishbo’yicha konsepsiyaga hissa qo’shishdir. Bu “Tizimli sharhlar va meta-tahlillar uchun afzal qilingan hisobot elementlari ko’rsatmalari va Rekursiv tarkibni abstraktsiyalash , tahliliy yondashuvi jihatlarini birlashtirgan keng qamrovli adabiyotlarni ko’rib chiqish orqali amalga oshiriladi. Hujjat barqaror rivojlanishning butun muammosi, asosan, uch o’lchovli, bir-biridan farq qiluvchi, ammo o’zaro bog’liq bo’lgan ustunlarga, ya’ni atrof-muhit, iqtisodiyot va jamiyatga asoslangan avlodlararo va jamiyatlararo tenglik atrofida ekanligini aniqlaydi va ta’kidlaydi. Qaror qabul qiluvchilar ushbu ustunlar o’rtasidagi munosabatlar, bir-birini to’ldirish va o’zaro kelishuvlarni doimo yodda tutishlari va ushbu paradigma tamoyillarini qo’llab-quvvatlash va ilgari surish uchun xalqaro, milliy, jamiyat va individual darajadagi mas’uliyatli inson hatti-harakatlarini ta’minlashlari kerak.Har bir inson barqaror bo’lishini ta’minlash uchun asosiy ishtirokchilar, xususan, Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT), hukumatlar, xususiy sektor va fuqarolik jamiyati tashkilotlari tomonidan ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik resurslarni boshqarish bo’yicha siyosat, ta’lim va tartibga solish bo’yicha ko’proq ish qilishlari kerak. Barqaror Rivojlanish hamma joyda keng tarqalgan rivojlanish paradigmasiga aylandi – xalqaro yordam agentliklari uchun jozibali ibora, rivojlanishni rejalashtiruvchilarning jargonlari, konferensiyalar va akademik maqolalar mavzusi, shuningdek, rivojlanish va atrof-muhit faollarining shiori . Konsepsiya boshqa rivojlanish konsepsiyasining etishmasligi keng ko’lamli e’tiborni jalb qilgan ko’rinadi va uzoq vaqt davomida keng tarqalgan rivojlanish paradigmasi bo’lib qolishga tayyor. Biroq, uning keng tarqalganligi va mashhurligiga qaramay, odamlar ushbu tushunchaning ma’nosi yoki ta’rifi va rivojlanish nazariyasi va amaliyoti uchun nimani nazarda tutayotgani haqida savollar berishda davom etar ekan, aniq javoblarsiz 6 psixologiya yoki sotsiologiya fanlaridan bazi malumotlarni topmoqda. Shunday qilib, barqaror rivojlanish mos texnologiya kabi psoixologik xavfga aylanib bormoqda. 4 1. Barqarorlik ritorikasidan tashqariga chiqish va barqaror rivojlanish uchun yanada mazmunli kun tartibiga intilish uchun ushbu konsepsiyaning aniq ta’rifi va uning asosiy o’lchamlarini tushuntirish kerak . Greyning so’zlariga ko’ra, bu zaruratda barqaror rivojlanishni rag’batlantirish maqsadida ham akademiklar, ham amaliyotchilar tomonidan ilgari surilgan g’oyalar hamda fikrlar gazeta va jurnallar yuzini ko’rishga ulgurdi. 5 Barqaror rivojlanish bo’yicha adabiyotlar ko’p ekanligiga e’tiroz bildirish mumkin emas, lekin konsepsiyaning ta’rifi, tarixi, ustunlari, tamoyillari va ularning inson taraqqiyotiga ta’siri bilan bog’liq masalalar ko’pchilik uchun tushunarsizligicha qolmoqda. Shunday qilib, adabiyotlarning ko’pligiga qaramasdan, barqaror rivojlanish bo’yicha noaniq masalalarni yanada aniqlashtirish juda muhim, chunki qaror qabul qiluvchilar nafaqat barqaror rivojlanish tamoyillari va ustunlari o’rtasidagi bog’liqliklar haqida yaxshiroq ma’lumotlarga muhtoj, balki bunday aloqalar va ularning ta’sirini yanada chuqurroq tushunishlari kerak. Inson taraqqiyoti manfaati yo’lida harakat qilish uchun tomoshabinlikni emas, fuqarolik rag’batlantirish uchun barqaror rivojlanish yo’li va trayektoriyasini yanada yoritish uchun barqaror rivojlanish bo’yicha qisqa va izchil ma’lumotlar kerak. Ushbu maqolaning maqsadi, uning ma’nosi, evolyutsiyasi, tegishli asosiy tushunchalar, o’lchovlar, o’lchovlar o’rtasidagi munosabatlar, tamoyillar va ularning oqibatlari haqida qisqacha ma’lumot berish orqali barqaror rivojlanish bo’yicha ma’lumotningning tushunarliligi va ifodalanishiga hissa qo’shishdir. Barqaror rivojlanishni qidirishda global, milliy va individual harakatlar muhim ahamiyatga ega, chunki u tadqiqotchilar, siyosatchilar va akademiklar, shuningdek, rivojlanish amaliyotchilari va talabalarga 4 European Sustainable Development Week, manbaa_https://www.climate-chance.org/en/event-calendar/european-sustainable-development-week/ 5 The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, manbaa_https://www.beyondintractability.org/bksum/huntington-clash 7 siyosatni ishlab chiqish, qaror qabul qilish va keyingi tadqiqotlar paradigmasi haqida ko’proq ma’lumot beradi. Taraqqiyot tushuncha turli olimlarning turli ma’nolari, talqinlari va nazariyalari bilan bog‘langan. Rivojlanish “insonning yangi tuzilmalarni boshlash, muammolarni yengish, doimiy o’zgarishlarga moslashish va yangi maqsadlarga erishish uchun maqsadli va ijodiy intilish nuqtai nazaridan o’sib borayotgan evolyutsion jarayon” deb ta’riflanadi . Taraqqiyot deganda millat ichidagi ijtimoiy holat tushuniladi, bunda uning aholisi ehtiyojlari tabiiy .resurslar va tizimlardan oqilona va barqaror foydalanish orqali qondiriladi. Todaro va Smit rivojlanishni ijtimoiy tuzilmalar, munosabatlar va institutlardagi katta o’zgarishlarni, shuningdek, iqtisodiy o’sishni, tengsizlikni kamaytirishni va mutlaq qashshoqlikni yo’q qilishni o’z ichiga olgan ko’p qirrali jarayon sifatida belgilaydi. Rivojlanish tushunchasini tushuntirish uchun bir qancha nazariyalar ilgari surilgan. Ularga modernizatsiya, qaramlik, jahon tizimlari va globallashuv nazariyalari kiradi. Rivojlanishning modernizatsiya nazariyasi dunyodagi jamiyatning ikkita asosiy toifasini, ya’ni an’anaviy va zamonaviy jamiyatlarni ajratib turadi. Tippsga ko’ra nazariya, an’anaviy jamiyatlar me’yorlar, e’tiqodlar va qadriyatlar bilan o’ralgan bo’lib, ularning rivojlanishiga to’sqinlik qiladi, deb ta’kidlaydi. Shu sababli, taraqqiyot uchun an’anaviy jamiyatlar zamonaviy jamiyatlar madaniyatiga taqlid qilishlari kerak, bu esa rivojlanishga mos keladigan kapital to’planishi va sanoatlashtirish bilan tavsiflanadi. Aslini olganda, bu nazariya zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali, iqtisodiy o’sish orqali an’anaviy jamiyatlarning turmush darajasini yaxshilashga intiladi. Bu nazariya Syenning fikrini hisobga olmagani uchun tanqid qilinadi yani erkinliklar va o’z- o’zini hurmat qilish bo’yicha rivojlanish nuqtai nazari. Marksistik mafkuraga asoslangan qaramlik nazariyasi modernizatsiya nazariyasi tamoyillarini rad etadi va rivojlangan mamlakatlarda sanoatlashtirish, aksincha, kambag’al mamlakatlarning rivojlangan mamlakatlar tomonidan ekspluatatsiya qilinishi natijasida kambag’al mamlakatlarni kam rivojlanganlikka olib keladi, deb ta’kidlaydi. Biroq, nazariya rivojlangan mamlakatlar 8 kam rivojlangan mamlakatlarning iqtisodiy profitsitiga kirishni qanday ta’minlash nuqtai nazaridan iqtisodiyotga bog’liqligini aniqlay olmaydi. 6 Jahon tizimlari nazariyasi xalqaro savdoning ixtisoslashuvi va resurslarni chekka (kam rivojlangan mamlakatlar) dan yadroga (rivojlangan mamlakatlar) o’tkazish ularni asosiy mamlakatlarga tayanib, chekkadagi rivojlanishni bo’g’adi, deb ta’kidlaydi. Jahon tizimlari nazariyasi jahon iqtisodiyotini teng bo’lmagan munosabatlarning xalqaro iyerarxiyasi sifatida qabul qiladi va Uchinchi dunyo va birinchi dunyo mamlakatlari o’rtasidagi almashinuvdagi tengsiz munosabatlarni ko’rsatib beradi. Birinchi dunyo oersurslar manbai hisoblanadi. Bu “ishlab chiqarish” ning o’zida mavjud bo’lgan kapital- mehnat munosabatlaridan ortiqcha narsa kelib chiqadi, deb ta’kidlaydigan klassik marksistik nazariyaga qarama-qarshidir. Jahon tizimi nazariyasi kuchlar va ishlab chiqarish munosabatlarini e’tiborsiz qoldirib, jahon bozoriga ortiqcha urg’u bergani uchun tanqid qilindi. Jahon tizimi nazariyasiga o’xshash globallashuv nazariyasi mamlakatlar o’rtasidagi iqtisodiy operatsiyalarni chuqurroq integratsiyalashuvining global mexanizmlaridan kelib chiqadi. Biroq, iqtisodiy aloqalardan tashqari, globallashuv nuqtai nazaridan rivojlanishni talqin qilishning boshqa asosiy elementlari xalqlar o’rtasidagi madaniy aloqalardir . Ushbu madaniy yo’nalishda asosiy omillardan biri bu butun dunyo bo’ylab odamlarni bog’lash uchun texnologiyaning moslashuvchanligini oshirishdir. Shunday qilib, xalqlar o’rtasidagi ochiq va oson muloqot madaniy bir xilma-xillashuv uchun zamin yaratdi va shu bilan yagona global jamiyatni yaratdi. Siyosiy voqealar endi mahalliy emas, balki global xarakterga ega. Shunday qilib, Parjanadzening so’zlariga ko’ra, globallashuv siyosiy, iqtisodiy, texnologik va ijtimoiy-madaniy omillar va yo’nalishlar bilan asoslanadi. Ushbu o’zgarishlar nazariyalarining zaif tomonlari bo’lsa-da, ular hozirgi global rivojlanish kontseptsiyalari va paradigmalari, ya’ni “barqarorlik” va “barqaror rivojlanish” uchun yo’l ochdi. 7 6 European Sustainable Development Week, manbaa_https://www.climate-chance.org/en/event-calendar/european-sustainable-development-week/ 7 A theory of human life history evolution: Diet, intelligence, and longevity, Kaplan 2000 9 Barqaror rivojlanish turli xil ta’riflar, ma’nolar va talqinlar bilan bog’lanib, rivojlanish nutqida mashhur so’zga aylandi. So’zma-so’z ma’noda barqaror rivojlanish shunchaki “cheksiz yoki ma’lum vaqt oralig’ida davom etishi mumkin bo’lgan rivojlanish” degan ma’noni anglatadi. Tarkibiy jihatdan konsepsiyani ikki so’zdan, “barqaror” va “rivojlanish” dan iborat ibora sifatida ko’rish mumkin. Barqaror rivojlanish kontsepsiyasini, ya’ni “barqaror” va “rivojlanish” tushunchasini hosil qilish uchun birlashadigan ikkita so’zning har biri turli nuqtai nazardan turlicha ta’riflanganidek, barqaror rivojlanish tushunchasi ham turli tomonlardan ko’rib chiqilib, bu konsepsiyaning ko’plab ta’riflari mavjud bo’lishi bilan bog’liq ta’riflar ko’p bo’lsa-da, kontseptsiyaning eng ko’p keltiriladigan ta’rifi Brundtland komissiyasi hisoboti tomonidan taklif qilingan ta’rifdir. Hisobot barqaror rivojlanishni kelajak avlodlarning o’z ehtiyojlarini qondirish qobiliyatini buzmasdan, hozirgi avlod ehtiyojlarini qondiradigan rivojlanish sifatida belgilaydi. Jamiyat atrof-muhit bilan o’zaro aloqada bo’lishi mumkin bo’lgan mexanizmni ta’minlaydi, shu bilan birga kelajak uchun resursga zarar etkazish xavfini tug’dirmaydi. Shunday qilib, bu rivojlanish paradigmasi, shuningdek, yer ekotizimlarini xavf ostiga qo’ymasdan yoki iqlim o’zgarishi va turlarning yo’q bo’lib ketishi kabi muammolarga olib kelishi mumkin bo’lgan o’rmonlarni kesish, suv va havoning ifloslanishi kabi ekologik muammolarni keltirib chiqarmasdan hayot darajasini yaxshilashni talab qiladigan kontseptsiyadir . Yondashuv sifatida qaraladigan bo’lsak, barqaror rivojlanish– bu rivojlanishga yondashuv bo’lib, u resurslardan boshqalar uchun mavjud bo’lib qolishiga imkon beradigan tarzda foydalanadi. Evers konsepsiyani inson taraqqiyoti maqsadlariga erishishning tashkiliy prinsipi bilan bog’laydi va shu bilan birga tabiiy tizimlarning iqtisodiyot va jamiyat bog’liq bo’lgan tabiiy resurslar va ekotizim xizmatlarini taqdim etish qobiliyatini qo’llab-quvvatlaydi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, barqaror rivojlanish ijtimoiy taraqqiyotga, ekologik muvozanatga va iqtisodiy o’sishga erishishga qaratilgan. Barqaror rivojlanish talablarini o’rganish, zararli ijtimoiy-iqtisodiy faoliyatdan voz kechish va ijobiy ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy ta’sir ko’rsatadigan faoliyat bilan shug’ullanish zarurligini ta’kidladi. 10 Ta’kidlanishicha, barqaror rivojlanishning dolzarbligi har kuni tong otishi bilan chuqurlashadi, chunki aholi soni ko’payib bormoqda, ammo inson ehtiyojlari va ehtiyojlarini qondirish uchun mavjud bo’lgan tabiiy resurslar bunday emas. Ko’plab sotsiologik olimlar ushbu hodisani anglagan holda, mavjud resurslardan oqilona foydalanish bo’yicha global tashvishlar doimo bildirilganligini ta’kidlaydilar, shunda kelajak avlodlarning o’z ehtiyojlarini qondirish qobiliyatiga putur yetkazmasdan hozirgi avlod ehtiyojlarini qondirish har doim mumkin bo’ladi. Bu shuni anglatadiki, barqaror rivojlanish iqtisodiy o’sish, atrof-muhit yaxlitligi va ijtimoiy farovonlik o’rtasidagi muvozanatni ta’minlashga qaratilgan harakatdir. Bu barqaror rivojlanish konsepsiyasida yashirin bo’lgan avlodlararo tenglik bo’lib, barqarorlik va barqaror rivojlanishning qisqa va uzoq muddatli oqibatlarini tan oladigan argumentni kuchaytiradi. Ko’plab siyosatshunos olimlar bunga iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy muammolarni qaror qabul qilish jarayonlarida integratsiya qilish orqali erishish mumkin deb fikr bildiradi. Biroq, odamlar barqarorlik va barqaror rivojlanishni analoglar va sinonimlar sifatida ko’rib chiqishlari odatiy holdir, ammo bu ikki tushunchani farqlash mumkin. Dizendorfga ko’ra barqarorlik – barqaror rivojlanish deb ataladigan jarayonning maqsadi yoki yakuniy nuqtasi. Yani maqsad vositaga qaratilgan bo’lib, natija maqsadni amalga oshiradigan subyektga bo’liq. 8 1.2 Barqaror rivojlanishni ta’minlashning tadqiqot maqsadi va vazifalari hamda metodologik asosi Hozirgi vaqtda barqaror rivojlanish nazariyasi keng targ’ib qilingan bo’lsa-da, amalda barqaror rivojlanishning ko’pgina nazariy va uslubiy muammolari tubdan hal etilmagan. Oldingi tahlilga ko’ra, kuchli barqarorlik odamlar qabul qilishi kerak bo’lgan konsepsiya bo’lsa-da, zaif barqarorlik amaliyoti saqlanib qolmoqda. Barqaror rivojlanish maqsadlari ekologik barqarorlikni ta’minlashdan kengroq maqsadlarga qadar rivojlangan bo’lsa ham, bu maqsadlar uzoq muddatli emas, balki keyingi 30-50 yil ichida barqaror rivojlanishni ko’rib chiqadi. Bundan tashqari, 1992 yilda barqaror rivojlanishning uchta 8 The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, manbaa_https://www.beyondintractability.org/bksum/huntington-clash 11 ustuni iqtisodiyot, jamiyat va atrof-muhit edi. Ba’zi mualliflar madaniyat, muassasalar yoki boshqaruvning to’rtinchi ustunini kiritdilar . Kuchli barqarorlik biz qabul qilishimiz kerak bo’lgan barqaror rivojlanish tushunchasi bo’lsa-da, zaif barqarorlik hali ham keng tarqalgan. Bu hodisa idrok, barqaror rivojlanishni turli tushunish darajalari va ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanish darajalari kabi omillar bilan bog’liq. Insoniyat jamiyatining noto’g’ri xatti-harakatlarini tanqid qilar ekan, zaif barqarorlik modeli mavjud dunyoning qisman mantiqiyligini tan oladi va murosaga tayyor. Bu zamonaviy odamlar uchun psixologik jihatdan maqbulroq bo’lgan rivojlanish modelidir. Barqaror rivojlanishning maqsadi kapital miqdorining o’sishini va rivojlanish jarayonida kapital tarkibining oqilonaligini ta’minlashdir. YaIM o’sishini atrof-muhit ta’siridan butunlay ajratib bo’lmaydi, ya’ni tabiiy kapitalni iste’mol qilmaslik barcha mamlakatlar uchun qabul qilinishi mumkin emas. Ammo kuchli barqaror rivojlanishga ko’ra, odamlar sayyora chegaralarida rivojlanishi kerak . Shuning uchun biz qisqa muddatda qat’iy tejamkorlikni qo’llashimiz, isrofgarchilikka barham berishimiz va tabiatni muhofaza qilishga yo’naltirilgan jamiyat qurishga ko’maklashishimiz kerak. Uzoq muddatda biz tabiiy kapitalni almashtirish uchun inson kapitalini yaxshilashga harakat qilishimiz kerak, shu jumladan fotoalbom energiyani quyosh yoki shamol energiyasi kabi qayta tiklanadigan energiya bilan almashtirishimiz kerak . Rivojlanayotgan mamlakatlar uchun esa birlamchi ishlab chiqarish, qishloq qashshoqligi va hokazolarga qaratilgan qo’shimcha siyosatlar ishlab chiqarilishi zarur. Barqaror rivojlanish nazariyasi 1980-yillarda paydo bo’lib, iqtisodiyot, jamiyat va atrof-muhitni muvofiqlashtirilgan rivojlantirishga qaratilgan va yuqori darajadagi siyosiy kun tartibiga kirdi. Hozirgi vaqtda barqaror rivojlanish nazariyasi hukumatlar va kompaniyalar kun tartibining ajralmas qismiga aylandi. Barqaror rivojlanish maqsadlari butun dunyo bo’ylab tadqiqot institutlari missiyalarining asosiy qismiga aylandi . Barqaror rivojlanish nazariyasi ilgari surilganidan boshlab turli xil rivojlanish bosqichlarini boshidan kechirdi. Hozirgi vaqtda barqaror rivojlanishning turli xil ta’riflari mavjud, ammo noto’g’ri talqinlar hali ham mavjud. Kognitiv rivojlanish jarayonlariga asoslanib, ushbu maqola amaliyot va nazariya evolyutsiyasini birlashtiradi va barqaror 12 rivojlanish nazariyasi ikki bosqichdan o’tgan degan xulosaga keladi: shakllanish bosqichi (1972-1987) va rivojlanish bosqichi (1987 yildan hozirgi kungacha). Barqaror rivojlanish tushunchasi asta-sekin dastlabki noaniq ta’rifdan global harakatga aylandi va ortib borayotgan amaliy donolikni o’z ichiga oldi. 9 Rivojlanish jarayonida kapitalning umumiy ko’payishini va kapital tuzilishining ratsionalligini talab qiladigan kuchli odamlari qabul qilishi kerak bo’lgan konsepsiya hisoblanadi. Barqaror rivojlanish maqsadi yanada keng qamrovli va universal bo‘lib, ekologik barqarorlikka qaratilgan yagona omilli maqsadlardan bugungi kunda asosiy milliy siyosiy qadriyatga o‘zgardi. Biroq, hozirgi vaqtda kuchli va zaif barqarorlik, shuningdek, avlodlar va ular o’rtasidagi tenglikning chalkashligi mavjud. Zaif barqarorlik va qisqa muddatli avlod ichidagi tenglikka intilish hali ham mavjud. Bundan tashqari, mahalliy madaniy omillarni hisobga olgan holda, boshqaruv salohiyatini oshirish va hayotni qo’llab-quvvatlash tizimlariga ko’proq e’tibor qaratish barqaror rivojlanishni rag’batlantirishning muhim omillari hisoblanadi. 9 Dependency and World System Theory: A Critique and New Directions, James Petras 1981 13 II BOB. Barqaror rivojlanishning nazariy asoslari 2. Barqaror rivojlanishning ilmiy xususiyatlari va asosiy ta’moyillari hamda maqsadlari Ilmiy xususiyatlari: Tizimli yondashuv: Barqaror rivojlanish tabiat, jamiyat va iqtisodiyot o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni kompleks holda tahlil qiladi hamda ular o’rtasidagi bog’liqlikka etibor qaratgan holda ma’lum ijtimoiy institutlarni unga moslashtiradi. Ekologik cheklovlarga asoslanish: Tabiiy resurslarning cheklanganligini va ekologik barqarorlikni inobatga oladi. Bu esa aqliy boylikka asoslangan mehnat bozorini yaratishga majbur qiladi, jismoniy mehnatni atrof muhitga zarar yetkazmaydigan qurilmalar egallay boshlashi bilan jahon menhnat bozorida xolislikni ta’minlaydigan texnikalarni boshqara oladigan bilimli kadrlarga ehtiyoj ortib boraveradi. Uzoq muddatlilik: Qisqa muddatli manfaatlardan ko‘ra, uzoq muddatli istiqbolga e’tibor qaratadi. Bunda davlatlar tili, dini va hatto geosiyosiy makonidan kelib chiqib, uzoq muddatli kelishuvlarni amalga oshirishga qaratilgan strategiyalarni ishlab chiqadi. Fan va texnologiyaga asoslanish: Innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar barqaror rivojlanishni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Chunki insonlarda bir biriga nisbatan ijobiy yoki salbiy munosabatlar borligi va boshqalarning fikrlariga qarab ish tutishidan kelib chiqib, katta mas’uliyatlarni innovatsion texnikalarga yuklamoqda. Interdisiplinar yondashuv: Turli fanlarning integratsiyasi orqali barqaror rivojlanish muammolariga yechim topishga yordam beradi. Xususan sotsiologiya va siyosatshunoslik fanlari shular jumlasidandir. Jamiyat va davlatning integratsiyasi boshqaruv tizimini yaratishning bir bosqichi hisoblanadi. Asosiy tamoyillar: Ijtimoiy adolat: Jamiyatning barcha qatlamlari uchun teng imkoniyatlarni yaratish. Irqi, tili, dinidan kelib chiqqan holda muloqot qilmaslik. Imkoniyati cheklangan va sog’lom insonlar uchun ham muvofiqlashtirilgan institutlarni yaratish. Tabiiy resurslardan samarali foydalanish: Resurslarni qayta tiklanadigan va tiklanmaydigan turlarini oqilona boshqarish. Qayta tiklanuvchi energiyalarni xususiylashtirish. Yer osti boyliklaridan sekin asta voz kechish. Ekologik muvozanatni saqlash: Atrof-muhitni himoya qilish va biologik xilma-xillikni saqlash. Tabiatga zarar yetkazuvchi tadbirlardan voz kechish, 14 biologik jarayonlarni moslashtirilgan sharoitga ko’chirish, bunda iqlimga moslashgan hayvonlarga mavjud sharoitni yaratib bergan holda rejaviy bog’larga ko’chirish. Iqtisodiy barqarorlik: Barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash va resurslarni isrof qilishni kamaytirish. Tabiiy resurslardan moddiy manfaat, pul uchun foydalanishni kamaytirish. Xalqaro hamkorlik: Global muammolarni hal qilishda davlatlararo hamkorlikni kuchaytirish. Xolis xalqaro tashkilotlarni yaratish va barchaga manfaatli bo’lgan dasturlarni yaratish. Madaniy xilma-xillikni saqlash: Har bir xalqning madaniy merosini hurmat qilish va rivojlantirish. Madaniyatga bosimlar o’tkazmaslik hamda ularni saqlab qolishga qaratilgan istiqbollarni yaratish. 10 Maqsadlari: Barqaror rivojlanishning asosiy maqsadlari Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2015- yilda qabul qilgan Barqaror rivojlanish maqsadlari orqali belgilangan. Ular quyidagilardan iborat: Qashshoqlikka barham berish. Oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va ocharchilikni yo‘qotish. Sog‘liqni saqlash va farovonlikni oshirish. Sifatli ta’limni ta’minlash. Gender tengligini kuchaytirish. Toza suv va sanitariyani ta’minlash. Energiya manbalaridan samarali foydalanish. Barqaror iqtisodiy o‘sish va bandlikni ta’minlash. Innovatsiya va infratuzilmani rivojlantirish. Tengsizlikni kamaytirish. Barqaror shaharlar va jamoalarni rivojlantirish. 10 A theory of human life history evolution: Diet, intelligence, and longevity, Kaplan 2000 15 Mas’uliyatli iste’mol va ishlab chiqarish. Iqlim o‘zgarishlariga qarshi chora ko‘rish. Dengiz ekotizimlarini muhofaza qilish. Quruqlikdagi ekotizimlarni himoya qilish. Tinchlikparvar jamiyatlarni rivojlantirish. Global hamkorlikni mustahkamlash. 2015-yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotiga a zo barcha davlatlar tomonidan qabulʼ qilingan 2030-yilgacha barqaror rivojlanish bo yicha kun tartibi odamlar va sayyoramiz ʻ uchun tinchlik va farovonlik uchun hozir va kelajak uchun umumiy rejani taqdim etadi. Uning markazida 17 ta Barqaror Taraqqiyot Maqsadlari (BRM) yotadi, ular barcha rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarni global hamkorlikda harakat qilishga shoshilinch chaqiriqdir. Ular qashshoqlik va boshqa mahrumliklarga barham berish sog’liqni saqlash va ta’limni yaxshilash, tengsizlikni kamaytirish va iqtisodiy o’sishni rag’batlantiradigan strategiyalar bilan birga borishi kerakligini tan olishadi – barchasi iqlim o’zgarishiga qarshi kurashish va okeanlarimiz va o’rmonlarimizni saqlab qolish uchun harakat qilish. 11 Bugungi kunda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Iqtisodiy va Ijtimoiy Departamentida Barqaror Rivojlanish Maqsadlari bo’limi va ular bilan bog’liq mavzuli masalalar, jumladan, suv , energiya , iqlim , okeanlar , urbanizatsiya kabilar uchun jiddiy yordam va salohiyatni oshirishni ta’minlaydi. , transport , fan va texnologiya , Global barqaror rivojlanish hisoboti , hamkorlik va rivojlanayotgan davlatlarni qo’llab quvvatlashga qaratilgan . BMTning 2030 yilgi kun tartibining tizimli bajarilishini baholashda hamda BRMlar bilan bog’liq targ’ibot va tushuntirish ishlarida muhim rol o’ynaydi. 2030 yilgi kun tartibini haqiqatga aylantirish uchun BRMlarga keng egalik qilish barcha manfaatdor tomonlar tomonidan global maqsadlarni amalga oshirish bo’yicha kuchli 11 The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, manbaa_https://www.beyondintractability.org/bksum/huntington-clash 16 majburiyatga aylanishi kerak. BMT ushbu hamkorlikni osonlashtirishga yordam berishga qaratilgan. Har yili Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi BMT tizimi bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan va milliy statistika tizimlari tomonidan ishlab chiqarilgan global ko’rsatkichlar doirasi va ma’lumotlari va mintaqaviy darajada to’plangan ma’lumotlarga asoslangan SDG taraqqiyoti bo’yicha yillik hisobotni taqdim etadi. Bundan tashqari, Global Barqaror Rivojlanish Hisoboti Bosh Assambleyada to’rt yilda bir marta o’tkaziladigan SDG ko’rib chiqish muhokamalarini xabardor qilish uchun har to’rt yilda bir marta ishlab chiqariladi. U Bosh kotib tomonidan tayinlangan mustaqil olimlar guruhi tomonidan yozilgan. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror Rivojlanish Maqsadlari ( SDGs) rivojlanishni rivojlantirish va yanada qulay kelajakni ta’minlashga qaratilgan hal qiluvchi dunyo tashabbusidir. Biroq, ushbu maqsadlarga erishish yo’lida erishilgan yutuqlar yetarli emas va tadqiqot ishlarini taqsimlash notekis bo’lib kelgan. Ushbu tashvishni bartaraf etishning bir usuli sifatida, ushbu tadqiqot SDG ning tadqiqotga qulay xususiyatlarini o’rganish orqali baholashni o’tkazishdan iborat edi. Ilmiy ishlarni tizimli ko’rib chiqish va turli baholash mezonlarini qo’llash orqali tadqiqot SDGlarni tartiblash uchun ko’p mezonli qaror qabul qilish yondashuvidan foydalangan. “Tadqiqot uchun qulay” maqsadlar tushunchasi belgilovchi tomonning nuqtai nazariga bog’liq bo’lgan turli talqinlarga duchor bo’ladi. Shunday qilib, mualliflar tadqiqotni boshlashdan oldin ularning ta’rifi va pozitsiyasini aniqlashlari shart. Redner hamda Jia va boshqalar tomonidan o’tkazilgan oldingi tadqiqotlardan olingan tadqiqotlarga ko’ra, tadqiqot uchun qulay mavzular samarali hamkorlik, nashrlar va iqtiboslarga olib keladigan tadqiqot e’tiborini va hamkorlikni samarali jalb qilish qobiliyati bilan tavsiflanadi. Aksincha, tadqiqot uchun qiyinchilik tug’diradigan mavzular cheklangan miqdordagi tadqiqot ishlarini ko’rsatadigan mavzulardir. Ushbu tasdiqni ilmiy tadqiqot tendensiyalarini o’rganish orqali tasdiqlash mumkin, bunda muayyan mavzular katta miqdordagi ilmiy qiziqish va investitsiyalarni to’plashi kuzatiladi, boshqalari esa nisbatan e’tiborga olinmaydi. Ushbu tadqiqot turli xil muqobil SDGlarning tadqiqotga qulayligini yetti mezon asosida baholaydi, 17 ya’ni nashrlarning umumiy soni, vaqt o’tishi bilan nashrning o’sishi, har bir nashrga kutilayotgan iqtiboslar, tadqiqot sohalarining xilma-xilligi, xalqaro hamkorlik, akademik- korporativ hamkorlik va sohaga oid iqtiboslar. 12 Aslini olganda, sayyoramizdagi barqarorlik muammolarini hal qilish yo’lidagi muhim qadam, asosiy sabablarni aniqlash va har qanday nomutanosibliklarni tuzatish uchun tadqiqot uchun qulay va kamroq tadqiqot uchun qulay SDGlarni aniqlashdir. Mualliflarning eng yaxshi ma’lumotlariga ko’ra, ushbu tadqiqot muammoni hal qilish bo’yicha dastlabki urinishdir. Bizning tadqiqot maqsadimizga tizimli adabiyotlarni o’rganish orqali erishiladi . Taklif etilayotgan yondashuv bir nechta mezonlardan foydalangan holda individual maqsadlarning tadqiqotga mosligini tizimli va xolis baholashga yordam beradi. Shuni tan olish kerakki, har bir SDGning tadqiqotga mosligini har tomonlama va ko’p qirrali baholash tizimli adabiyotlarni ko’rib chiqish va standartlashtirilgan tadqiqot do’stligi chorasini amalga oshirishni talab qiladi. Dalillarga asoslangan siyosatni ishlab chiqishni qo’llab-quvvatlash, bilimlardagi kamchiliklarni aniqlash, mas’uliyatni oshirish, hamkorlikni rag’batlantirish va salohiyatning o’sishini rag’batlantirish uchun SDGlarning tadqiqotga qulayligini baholash juda muhimdir. Ushbu tashabbus 2030 yilgi kun tartibining keng qamrovli o’rganilgan maqsadlari va qo’shimcha e’tiborni talab qiladigan maqsadlarni chuqurroq tushunishni taklif qilishga qaratilgan. Barqaror rivojlanish kontekstida tadqiqot landshaftini tizimli ravishda baholash orqali manfaatdor tomonlar SDGga erishish yo’lidagi taraqqiyotni rag’batlantirish, shaffoflikni qo’llab-quvvatlash, ongli qarorlar qabul qilishni osonlashtirish va adolatli, bardoshli, va barqaror kelajak yaratishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, u hozirgi tadqiqot muhitida mavjud bo’lgan nomutanosibliklarni aniqlash imkonini beradi. Bu shuningdek, SDGlarni amalga oshirish va barqaror kelajakni rag’batlantirish uchun resurslarni samarali taqsimlashni ta’minlash yo’lidagi hal qiluvchi qadam bo’ladi. Bundan tashqari, bu harakat har bir SDG bilan bog’liq bo’lgan tadqiqotni qabul qilish darajasini aniqlash orqali global taraqqiyotni rivojlantirishga xizmat qiladi va shu bilan siyosatchilar va tadqiqotchilarga o’z resurslarini yanada samaraliroq taqsimlash uchun asos yaratadi. Tadqiqot uchun eng qulay 12 Social Dimension of Sustainable Development: Guidance and Application, Benaim va Raftes 2008 18 bo’lgan SDGlarga ustuvorlik berish va SDGda aniqlangan, tadqiqot uchun kamroq qulay bo’lgan to’siqlarni bartaraf etish orqali SDGlarga erishish va global miqyosda barqaror rivojlanishni rag’batlantirishda yutuqlarga erishish mumkin. Bundan tashqari, ushbu tadqiqot natijasida olingan natijalar SDG ning kelajakdagi modifikatsiyalari uchun asosiy asos bo’lib xizmat qilish potentsialiga ega. Ushbu tadqiqotning maqsadi har bir SDGning hujjatlashtirilgan tadqiqot yutuqlarini sinchiklab o’rganish orqali tadqiqot uchun eng qulay Birlashgan Millatlar Tashkilotining SDGni aniqlashdan iborat . Yuqorida aytib o’tilgan maqsadga erishish uchun Scopus ma’lumotlar bazasini uslubiy ko’rib chiqish o’tkaziladi. Sorooshian va boshqalar ta’kidlaganidek, ushbu ma’lumotlar bazasi ilmiy maqolalarning eng keng to’plamlaridan biri sifatida tan olingan. Ushbu tadqiqot Scopus ma’lumotlar bazasining har bir SDG uchun kengaytirilgan qidiruv funksiyasi tomonidan taqdim etilgan oldindan tuzilgan standart ko’rib chiqish xususiyatidan foydalangan va shu bilan afzalliklarga ega bo’lgan. Ushbu qidiruv natijasi 2015 va 2022 yillar oralig’idagi barcha indekslangan nashrlar sifatida aniqlandi. Natijada, muallif nashrlar soni, iqtiboslar va har bir SDG bilan bog’liq hamkorlikdagi sa’y- harakatlarga oid ma’lumotlarni to’pladi . Ushbu tadqiqot ma’lumotlar bazasidan olingan ma’lumotlarga asoslanib, oldindan belgilangan baholash mezonlaridan foydalangan holda har bir SDGning tadqiqotga mosligini baholaydi. Ushbu tadqiqot tadqiqotga qulaylik masalasini hal qilishda bir nechta mezonlarni muntazam ravishda hisobga olish uchun o’rtacha yechimdan masofaga asoslangan baholash usulidan foydalanadi. EDAS birinchi marta 2015 yilda taqdim etilgan va tezda tan olindi . EDAS – kompleks ko’p mezonli qarorlar qabul qilishda (MCDM) qo’llaniladigan tartiblash usuli bo’lib, bir qator muqobillarga, xususan, ushbu tadqiqotda SDGlarga, tadqiqotga qulaylik mezonlari kabi bir nechta mezonlar asosida ustuvorlik berilishi kerak. EDASda alternativalarni baholash o’rtacha yechimdan foydalanadigan ikki bosqichli yondashuvni o’z ichiga oladi. 1.Jarayonning dastlabki bosqichi qarorni shakllantirishni o’z ichiga oladi. EDAS dan foydalanishning dastlabki bosqichi bizning e’tiborimizni talab qiladigan qarorlar qabul qilish muammosini aniq belgilashni o’z ichiga oladi. Jarayon qaror maqsadini, mavjud qaror 19 alternativalarini va ushbu muqobillarni baholash uchun qo’llaniladigan mezonlarni aniqlashni o’z ichiga oladi. 2.Ikkinchi bosqich qaror matritsasi yaratishni o’z ichiga oladi, u m × n o’lchamlari bo’lgan matritsa (bu erda m alternativlar sonini va n mezonlar sonini ifodalaydi) har bir mezon asosida muqobillarni baholaydi va taqqoslaydi. Matritsa dastlabki bosqichda belgilangan mezonlardan foydalangan holda har bir muqobil uchun tegishli ma’lumotlar bilan to’ldirilishi kerak. Matritsadagi har bir X katak i variantning j mezonga nisbatan qanoatlanish darajasini bildiradi III BOB. Barqaror rivojlanishni ta’minlash yo’llari. 3.1 Innovatsion texnologiyalarni joriy etish. Bugungi kunda global miqyosda barqaror rivojlanish jamiyatlar va davlatlar oldidagi eng muhim maqsadlardan biriga aylangan. BMT tomonidan belgilangan Barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM) insoniyatning ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik muammolariga yechim topishga qaratilgan. Ushbu maqsadlarga erishishda innovatsion texnologiyalarning o‘rni va ahamiyati katta bo‘lib, ular resurslardan samarali foydalanishni ta’minlash, atrof-muhitni muhofaza qilish va inson hayot sifatini oshirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Innovatsion texnologiyalar yangi mahsulot, xizmat yoki jarayonlarni ishlab chiqish va joriy etishni nazarda tutadi. Ular fan va texnika yutuqlariga asoslangan bo‘lib, turli sohalarda resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish, energiya tejamkorligini ta’minlash, chiqindilarni kamaytirish va tabiiy resurslarni asrashga xizmat qiladi. Innovatsiyalar o‘z mohiyatiga ko‘ra ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik barqarorlikni ta’minlashga ko‘maklashadi. Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda innovatsion texnologiyalar ta’lim, sog‘liqni saqlash, bandlik va ijtimoiy xizmatlar sohalarida muhim o‘rin tutadi. Masalan: Ta’lim tizimidagi innovatsiyalar, Masofaviy ta’lim platformalari va onlayn kurslar orqali ta’lim olish imkoniyatlari kengaymoqda. Bu kam rivojlangan hududlarda bilim olishni qulaylashtiradi. Sun’iy intellektga asoslangan o‘quv dasturlari har bir o‘quvchining individual ehtiyojlariga moslashtirilgan ta’lim jarayonini ta’minlaydi. 20 Sog‘liqni saqlashdagi texnologik yutuqlar, Telemeditsina orqali shifokorlar masofadan turib bemorlarga maslahat berish imkoniyatiga ega. Diagnostika jarayonida sun’iy intellekt va ma’lumotlar tahlili vositalari kasalliklarni erta aniqlashda yordam beradi. 18-19 sentabr kunlari bo lib o tgan “ SDG sammiti ” nomi bilan ma lum bo lgan Maqsadlarʻ ʻ ʼ ʻ bo yicha yuqori darajadagi uchrashuv 2030 yilgacha Maqsadlarni amalga oshirishning ʻ so nggi muddati sifatida belgilab qo yilgan Barqaror rivojlanish bo yicha 2030 kun tartibi ʻ ʻ ʻ bo yicha harakatlarni jonlantirishga qaratilgan. O’rtadagi nuqtada, dunyo bu yo’ldan uzoqda ʻ ekan, Sammitning Siyosiy Deklaratsiyasi dunyo ambitsiyalarini qaytadan uyg’otadi degan umidlar katta. Sammitda yetakchilar 2030-yilgacha barqaror, inklyuziv va farovon dunyoni barpo etish bo‘yicha birgalikdagi majburiyatlarini ta’kidlab, hal qiluvchi, harakatga yo‘naltirilgan siyosiy deklaratsiyani qabul qildilar. “SDGlar shunchaki maqsadlar ro’yxati emas. Ular hamma joyda odamlarning umidlari, orzulari, huquqlari va umidlarini olib yuradi”, dedi BMT Bosh kotibi Antoniu Guterrish . “Hozirgi kunda belgilangan maqsadlarning atigi 15 foizi bajarilgan. Ko’pchilik teskari yo’nalishda ketmoqda. Hech kimni ortda qoldirmaslik o’rniga, biz SDG ni ortda qoldirish xavfi bor. 2020-yildan buyon o‘nlab millionlar qashshoqlikka duchor bo‘ldi. 110 milliondan ortiq odam majburan ko‘chirildi. Ayollar va qizlar uchun tengsizliklar yomonlashdi. Ko’pgina hukumatlar qarzni to’lash va sog’liqni saqlash va ta’limga sarmoya kiritish o’rtasida tanlov qilishga majbur. Favqulodda iqlim sharoiti odamlarning hayoti va hayotiga putur etkazmoqda. Rivojlanayotgan mamlakatlar va dunyodagi eng zaif odamlar ushbu inqirozlarning og’irligini ko’tarishda davom etmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining yangi ko’p agentlik hisobotida aytilishicha, sayyora iqlim maqsadlariga erishishdan uzoqda. Bu ochlik, qashshoqlik va kasalliklarga qarshi kurashish, toza suv va energiyadan foydalanish imkoniyatlarini yaxshilash va barqaror rivojlanishning boshqa ko’plab jihatlariga putur etkazadi. WMO tomonidan muvofiqlashtirilgan hisobotda iqlim o’zgarishi va ekstremal ob- havoning maqsadlarga ta’siri tizimli ravishda o’rganiladi. Bu ob-havo, iqlim va suv bilan bog’liq fanlar oziq-ovqat va suv xavfsizligi, toza energiya, yaxshi sog’liq, barqaror okeanlar va barqaror shaharlar kabi maqsadlarga qanday erishishi mumkinligini ko’rsatadi. “Ilm-fan yechimlarning markazidir. Ma’lumki, ob-havo, iqlim va suv bilan bog’liq fanlar iqlim 21 harakati uchun asos bo’lib xizmat qiladi. Ammo bu fanlar SDGlar bo‘yicha taraqqiyotni qanday oshirishi mumkinligi unchalik ma’lum emas”, deb yozadi Antonio Guterres so‘zboshida. Bandlik va ijtimoiy xizmatlar: Mehnat bozorida raqamli platformalar orqali ish qidirish va topish imkoniyatlari oshmoqda. Smart-shahar texnologiyalari aholiga transport, kommunal xizmatlar va xavfsizlik sohasida yangi imkoniyatlar yaratadi. Iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda texnologiyalar ishlab chiqarish, logistika va moliya sohalarida samaradorlikni oshirishda muhim ahamiyatga ega: Ishlab chiqarishdagi o‘zgarishlar: “Industry 4.0” konsepsiyasi doirasida avtomatlashtirish va robototexnika qo‘llanilmoqda. Bu esa resurslardan tejamkorlik bilan foydalanishga va chiqindilarni kamaytirishga imkon beradi. 3D bosib chiqarish texnologiyalari mahsulot ishlab chiqarish jarayonini soddalashtiradi va xarajatlarni kamaytiradi. Energiya va transport sohasidagi innovatsiyalar: Quyosh va shamol energiyasi kabi qayta tiklanuvchi energiya manbalari barqaror iqtisodiyotning muhim qismiga aylanmoqda. Elektr transport vositalarining rivojlanishi yoqilg‘i iste’molini kamaytiradi va atmosferaga zararli moddalar chiqarilishini qisqartiradi. Raqamli iqtisodiyot: Blokcheyn texnologiyasi orqali moliyaviy operatsiyalarda shaffoflikni ta’minlash va firibgarlikni oldini olish mumkin. Elektron tijorat va onlayn xizmatlar iqtisodiy faoliyatni jadal rivojlantiradi. Ekologik barqarorlik va texnologik yechimlar: Barqaror rivojlanishning eng muhim tarkibiy qismi ekologik muvozanatni saqlashdir. Bu yo‘nalishda innovatsion texnologiyalar atrof-muhitga bo‘lgan zararli ta’sirni kamaytirishda yordam beradi, Chiqindilarni boshqarish va qayta ishlash, IoT (Internet of Things) texnologiyalari chiqindilarni kuzatish va samarali boshqarish imkonini beradi. Biomateriallardan foydalanish va chiqindilarni qayta ishlash atrof-muhitni ifloslanishdan saqlashga yordam beradi. 22 Suv resurslarini boshqarish: Aqlli sug‘orish tizimlari qishloq xo‘jaligida suvdan samarali foydalanish imkonini beradi. Suvni tozalash va qayta ishlash texnologiyalari ichimlik suvining sifati va mavjudligini yaxshilaydi. Havoning ifloslanishini kamaytirish: Shamol turbinalari va quyosh panellari orqali uglerod chiqindilarini kamaytirish mumkin. Elektromobillar va jamoat transportining rivojlanishi havoni tozalashga yordam beradi. Iqlim haftaligi 2025 mutaxassislar, tadqiqotchilar, siyosatchilar va atrof-muhitga qiziqqan har bir kishi uchun birlashish va iqlim o’zgarishiga qarshi yechimlar ustida ishlash uchun noyob imkoniyat beradi. Tadbir turli sohalar, universitetlar, notijorat tashkilotlari va hukumatlardan odamlarni iqlim muammolarini qanday hal qilish bo’yicha muhim muhokamalarni o’tkazish uchun birlashtiradi. Ishtirokchilar yangi g’oyalar, yashil texnologiyalar va ekologik muammolarni hal qilishga yordam beradigan siyosatlar bilan tanishadilar. Konferentsiya, shuningdek, boshqalar bilan uchrashish va haqiqiy ta’sir ko’rsatadigan loyihalar bo’yicha kelajakdagi hamkorlik uchun aloqalarni o’rnatish uchun ajoyib joy. Panel munozaralari, seminarlar va ekspertlarning suhbatlari orqali ishtirokchilar o‘z jamoalari yoki tashkilotlarida ijobiy o‘zgarishlar qilish uchun amaliy bilim va vositalarga ega bo‘ladilar. Bundan tashqari, ishtirokchilar yangi tadqiqotlarni o’rganishlari, o’z ishlari bilan o’rtoqlashishlari va sa’y- harakatlarini yaxshilash uchun fikr-mulohazalarini olishlari mumkin. Iqlim haftaligi 2025 muvaffaqiyatli loyihalarni ta’kidlaydi, qiyinchiliklar haqida gapiradi va barchani harakatga undaydi. Ishtirok etish orqali ishtirokchilar iqlim o zgarishiga qarshi kurash va yanadaʻ barqaror va adolatli dunyoga intilish bo yicha global harakatning bir qismiga aylanadilar. ʻ Innovatsion texnologiyalarning joriy etilishidagi qiyinchiliklar: Barqaror rivojlanishni ta’minlashda innovatsion texnologiyalarning joriy etilishi muhim bo‘lsa-da, bu jarayonda bir qator qiyinchiliklar mavjud: Moliyaviy resurslarning yetishmasligi: Ko‘plab davlatlarda texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etish uchun yetarli mablag‘ ajratilmaydi. Kadrlar yetishmovchiligi: Innovatsiyalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun yuqori malakali mutaxassislar talab etiladi. 23 Huquqiy va siyosiy to‘siqlar: Ba’zi davlatlarda texnologik rivojlanishni qo‘llab- quvvatlovchi qonunchilikning mavjud emasligi yoki yetarlicha rivojlanmaganligi kuzatiladi. Barqaror rivojlanishni ta’minlashda innovatsion texnologiyalar hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ular ijtimoiy muammolarni hal qilish, iqtisodiy samaradorlikni oshirish va ekologik barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, texnologik taraqqiyotni rag‘batlantirish va uni keng miqyosda joriy etish uchun hukumatlar, xususiy sektor va fuqarolik jamiyatining hamkorligi zarur. Innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash orqali insoniyat barqaror kelajakni ta’minlashi va global muammolarni muvaffaqiyatli hal qilishi mumkin. 3.2 Davlat va xalqaro tashkilotlarning roli. Barqaror rivojlanish bugungi dunyoda dolzarb masalalardan biri bo‘lib, uning amalga oshirilishi davlatlar va xalqaro tashkilotlarning faoliyatiga bevosita bog‘liqdir. Barqaror rivojlanish ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik muvozanatni saqlash orqali insoniyatning hozirgi va kelajakdagi ehtiyojlarini qondirishni nazarda tutadi. Bunda davlat siyosatlari va xalqaro tashkilotlarning birgalikdagi sa’y-harakatlari muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada davlat va xalqaro tashkilotlarning barqaror rivojlanishni ta’minlashdagi o‘rni va ularning asosiy vazifalari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Davlatning barqaror rivojlanishni ta’minlashdagi roli: Davlat barqaror rivojlanishni ta’minlashda asosiy ijrochi va mas’ul subyekt hisoblanadi. Uning vazifalari quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: Barqaror rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqish: Har bir davlat o‘zining iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik holatiga mos ravishda barqaror rivojlanish strategiyasini ishlab chiqishi lozim. Ushbu strategiya quyidagi yo‘nalishlarni qamrab oladi: Resurslardan samarali foydalanish; Atrof-muhitni muhofaza qilish va ekologik muvozanatni saqlash; Ijtimoiy tenglik va aholining yashash darajasini oshirish. Masalan, ko‘plab davlatlar BMT tomonidan ishlab chiqilgan Barqaror rivojlanish maqsadlariga (BRM) asoslangan strategiyalarni qabul qilgan. 24 Qonunchilikni takomillashtirish: Davlat barqaror rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash uchun qonunchilik bazasini mustahkamlashi kerak. Bu quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: Qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirishni rag‘batlantiruvchi qonunlarni qabul qilish; Ekologik standartlarni joriy etish va atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha majburiyatlarni belgilash; Ijtimoiy tenglikni ta’minlash uchun mehnat qonunchiligini rivojlantirish. Moliyaviy qo‘llab-quvvatlash va investitsiyalarni jalb qilish: Barqaror rivojlanish loyihalarini amalga oshirish uchun davlat moliyaviy resurslarni ajratadi va xususiy investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay muhit yaratadi. Masalan:mAtrof-muhitni muhofaza qilish fondlarini tashkil etish; Innovatsion texnologiyalarni joriy etishni rag‘batlantirish uchun subsidiyalar taqdim etish; Qayta tiklanuvchi energiya loyihalariga soliq imtiyozlarini taqdim etish: Aholini barqaror rivojlanish masalalariga jalb qilish; Davlat fuqarolarni barqaror rivojlanish jarayonlariga jalb qilish uchun turli dasturlarni amalga oshiradi. Jumladan: Ta’lim dasturlari orqali aholining ekologik ongini oshirish; Ijtimoiy loyihalar orqali fuqarolarni faol ishtirok etishga rag‘batlantirish; Ommaviy axborot vositalari orqali barqaror rivojlanish haqida ma’lumot tarqatish. Xalqaro tashkilotlarning barqaror rivojlanishni ta’minlashdagi o‘rni: Barqaror rivojlanish global masala bo‘lgani sababli, uni amalga oshirishda xalqaro tashkilotlarning o‘rni juda katta. Ular davlatlararo hamkorlikni ta’minlash, moliyaviy va texnik yordam ko‘rsatish hamda global darajadagi muammolarni hal qilish bilan shug‘ullanadi. Evropa Barqaror Rivojlanish Haftaligi (ESDW) barqaror rivojlanishni rag’batlantiradigan tadbirlarni tashkil etishga ko’maklashish va bu sa’y-harakatlarni umumiy platformada ko’rinadigan qilish tashabbusidir. Yaqinda qabul qilingan Barqaror rivojlanish bo yicha 2030 yilga qadarʻ global kun tartibi va uning 17 ta Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDGs) barcha darajalarda va barcha manfaatdor tomonlar tomonidan shoshilinch choralar ko rishni talab qiluvchi ʻ asosiy masalalarni ifodalaydi. ESDW SDG bilan tematik aloqaga ega bo’lgan va ularni qo’llab-quvvatlaydigan pastdan yuqoriga ko’tariladigan tadbirlarni tashkil qilishni rag’batlantirish orqali ushbu ambitsiyali, universal va o’zgartiruvchi kun tartibiga hissa 25 qo’shadi . Shunday qilib, ESDW Evropada 2030 kun tartibi haqida xabardorlikni oshirishga qaratilgan va mahalliy manfaatdor tomonlarni barqaror rivojlanish, xususan, SDG bilan faol ishtirok etishga chaqiradi. BMT va uning agentliklari: BMT (Birlashgan Millatlar Tashkiloti) barqaror rivojlanishni ta’minlash bo‘yicha asosiy xalqaro tashkilot hisoblanadi. Uning asosiy maqsadlaridan biri ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik muammolarni hal qilishdir. BMTning asosiy agentliklari quyidagi yo‘nalishlarda faoliyat olib boradi: UNDP (BMT Taraqqiyot Dasturi): Kam rivojlangan davlatlarga iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish bo‘yicha yordam ko‘rsatadi. UNEP (BMT Atrof-muhit Dasturi): Global ekologik muammolarni hal qilishga qaratilgan tashabbuslar bilan shug‘ullanadi. UNESCO: Ta’lim, fan va madaniyat orqali barqaror rivojlanishni qo‘llab-quvvatlaydi. Jahon banki va xalqaro moliya institutlari: Jahon banki va boshqa moliya institutlari barqaror rivojlanish loyihalarini moliyalashtirishda muhim o‘rin tutadi. Ularning faoliyati quyidagilarga qaratilgan: Qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish; Suv resurslarini boshqarish va toza ichimlik suvi ta’minotini yaxshilash; Kambag‘allikni kamaytirishga qaratilgan dasturlarni moliyalashtirish. OECD (Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti): OECD barqaror rivojlanish bo‘yicha siyosatlarni ishlab chiqishda davlatlarga texnik va maslahat yordam beradi. U davlatlar o‘rtasida tajriba almashish va innovatsion yechimlarni joriy etishda ko‘maklashadi. ESDW Frantsiya, Germaniya, Avstriya, Vengriya va Chexiyadagi mavjud milliy barqaror rivojlanish haftaliklari uchun soyabon vazifasini bajaradi va Evropa Ittifoqiga a’zo davlatlar va boshqa Evropa mamlakatlarida yangi tashabbuslar, tadbirlar va tadbirlarni boshlaydi . Inklyuzivlik va xilma-xillikni rag’batlantirish uchun tashkilotchilar uchun ro’yxatdan o’tish barcha shakllardagi davlat organlari, ilmiy markazlar, ta’lim muassasalari, muzeylar, jamg’armalar, jamoat tashkilotlari, uyushmalar, korxonalar va nodavlat notijorat tashkilotlari, shuningdek, alohida fuqarolar va boshqalar uchun ochiqdir. Xususiy sektor va xalqaro hamkorlik: Barqaror rivojlanishda xususiy sektorning ishtiroki ham muhim ahamiyatga ega. Xalqaro tashkilotlar davlatlar va xususiy sektor 26 o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish uchun platformalar yaratadi. Masalan, WEF (Jahon Iqtisodiy Forumi) barqaror rivojlanish bo‘yicha xususiy sektorni jalb qilishda faol ishlaydi. Barqaror rivojlanishni ta’minlashda davlat va xalqaro tashkilotlarning hamkorligi: Davlat va xalqaro tashkilotlar barqaror rivojlanish yo‘nalishida bir-birini to‘ldiruvchi rol o‘ynaydi. Ularning hamkorligi quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: Moliyaviy yordam: Xalqaro tashkilotlar davlatlarga moliyaviy yordam ko‘rsatadi. Masalan, Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg‘armasi kam rivojlangan mamlakatlarga kreditlar ajratadi. Texnologik yordam: Innovatsion texnologiyalarni rivojlantirish va joriy etish bo‘yicha tajriba almashish amalga oshiriladi. Global muammolarni hal qilish: Iqlim o‘zgarishi, suv tanqisligi, biologik xilma-xillikni saqlash kabi global muammolar bo‘yicha hamkorlikda chora-tadbirlar ko‘riladi. Barqaror rivojlanishni ta’minlashda davlat va xalqaro tashkilotlarning o‘rni beqiyosdir. Davlat o‘zining ichki siyosati orqali mahalliy darajada barqaror rivojlanishni ta’minlasa, xalqaro tashkilotlar global darajada muvozanatni saqlash va resurslarni samarali taqsimlashni ta’minlaydi. Davlatlar va xalqaro tashkilotlarning uzviy hamkorligi barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu insoniyat kelajagini yanada barqaror va farovon qilishga xizmat qiladi. 3.3 Jamiyatni jalb etish va malumot berish Barqaror rivojlanish insoniyatning ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik ehtiyojlarini qondirishda muvozanatni saqlashga qaratilgan jarayon bo‘lib, uning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan fuqarolarni jalb qilish va ma’lumot yetkazish samaradorligiga bog‘liq. Insonlarning ongli ishtiroki va barqaror rivojlanish tushunchalarini anglash darajasi yuqori bo‘lgan jamiyatlarda ushbu maqsadlarga erishish osonroq kechadi. Ushbu maqolada barqaror rivojlanishni ta’minlashda insonlarni jalb qilishning ahamiyati, asosiy usullari va ma’lumot yetkazishning turli yo‘llari haqida batafsil so‘z yuritiladi. Insonlarni jalb qilishning ahamiyati: Barqaror rivojlanish global maqsad bo‘lib, uni amalga oshirishda har bir shaxsning ishtiroki muhimdir. Quyida insonlarni jalb qilishning ahamiyati yoritiladi: Jamoaviy 27 mas’uliyatni shakllantirish: Barqaror rivojlanish individual harakatlardan tashqari, jamoaviy mas’uliyatni ham talab qiladi. Fuqarolarni ushbu jarayonga jalb qilish orqali ijtimoiy birdamlikni kuchaytirish mumkin. Resurslardan samarali foydalanish: Aholini barqaror iste’mol va ishlab chiqarish madaniyatiga jalb qilish tabiiy resurslarning saqlanishiga yordam beradi. Atrof-muhitni muhofaza qilish: Odamlar ekologik mas’uliyatli bo‘lishni o‘rganganlarida, chiqindilarni kamaytirish, qayta ishlash va yashil texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlari oshadi. O‘zgarishlarga moslashish: Barqaror rivojlanish jarayonida global va mahalliy miqyosda yuz beradigan o‘zgarishlarga moslashish uchun aholini bilim va ko‘nikmalar bilan ta’minlash zarur. Insonlarni barqaror rivojlanishga jalb qilishning asosiy usullari: Insonlarni barqaror rivojlanish jarayonlariga jalb qilish uchun quyidagi asosiy usullardan foydalaniladi: Ta’lim va o‘qitish; Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish uchun ta’lim muhim vosita hisoblanadi. Ta’lim fuqarolarning bilimlarini oshirish, ularga ekologik mas’uliyatni singdirish va barqaror rivojlanish tushunchalarini o‘zlashtirishga yordam beradi. Maktab va universitet ta’limi: Ta’lim tizimiga barqaror rivojlanish bilan bog‘liq mavzularni kiritish orqali kelajak avlodni ongli ravishda tarbiyalash mumkin. O‘quv kurslari va treninglar: Katta yoshdagi aholiga mo‘ljallangan maxsus o‘quv dasturlari fuqarolarning bilim darajasini oshiradi. Axborot tarqatish kampaniyalari: Barqaror rivojlanish haqida keng ommaga ma’lumot yetkazish uchun ommaviy axborot vositalari va raqamli platformalar orqali kampaniyalar o‘tkaziladi. OAV orqali xabardorlikni oshirish: Televideniye, radio va matbuot orqali ekologik muammolar va ularning yechimlari haqida ma’lumot yetkaziladi. PRaqamli platformalar: Ijtimoiy tarmoqlar, bloglar va veb-saytlar orqali keng auditoriyaga tezkor axborot yetkazish imkoniyati mavjud. Yevropa Barqaror Rivojlanish Haftaligi (ESDW) 2015-yilda Avstriya, Fransiya va Germaniya tomonidan boshlangan tashabbus bo‘lib, Yevropa Barqaror Rivojlanish Tarmog‘i (ESDN) tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. ESDW maqsadi platformani taqdim etish va namunali majburiyatni ma’lum bir vaqt ichida (18 sentyabr – 08 oktyabr) 28 butun Evropada ko’rinadigan qilish, barqaror rivojlanish mavzusiga, BMT 2030 kun tartibiga va jamoatchilik e’tiborini jalb qilishdir. 17 Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDG). Har bir inson nimanidir yaxshi tomonga o’zgartirishi mumkin! Qanchalik ko’p odamlar va tashkilotlar ishtirok etsa, biz birgalikda yuboradigan signal shunchalik kuchli bo’ladi! 13 2015 yildan beri ESDW orqali jami 46 786 ta tadbir ro yxatga olindi, ularda o nʻ ʻ millionlab ishtirokchilar ishtirok etdi! 2016 yildan beri ESDW orqali ro’yxatga olingan voqealar SDG bilan aniq bog’langan. Bu alohida mamlakatlar va Yevropa Maqsadlarga erishish uchun nima qilayotganini namoyish qilishning ajoyib usuli. Mahalliy darajada jamoaviy tashabbuslar: Mahalliy hamjamiyatlarni barqaror rivojlanish jarayonlariga jalb qilishda jamoaviy loyihalar katta ahamiyatga ega. Ko‘ngilli faoliyat: Atrof-muhitni tozalash, daraxt ekish kabi tadbirlarda ko‘ngillilarni ishtirok etishga jalb qilish. Mahalliy yetakchilar ishtiroki: Mahalliy yetakchilar va liderlar tomonidan barqaror rivojlanish tashabbuslarini ilgari surish. Ijtimoiy hamkorlikni rivojlantirish: Davlat organlari, xususiy sektor, nodavlat tashkilotlar va fuqarolar o‘rtasidagi hamkorlik barqaror rivojlanish jarayonlarida samaradorlikni oshiradi. Davlat dasturlari: Hukumat tomonidan aholini barqaror rivojlanish loyihalariga jalb qilish uchun imtiyozlar yaratish. Xususiy sektor ishtiroki: Kompaniyalar tomonidan ekologik va ijtimoiy mas’uliyat doirasida tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash. Aholiga ma’lumot yetkazishning samarali usullari: Barqaror rivojlanishni ta’minlashda fuqarolarni xabardor qilish muhimdir. Quyida ma’lumot yetkazishning samarali usullari ko‘rib chiqiladi: Raqamli texnologiyalarni qo‘llash: 13 2015-yilda Avstriya, Fransiya va Germaniya tomonidan boshlangan tashabbus bo‘lib, Yevropa Barqaror Rivojlanish Tarmog‘i (ESDN) tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. 29 Hozirgi kunda raqamli texnologiyalar orqali katta auditoriyani qamrab olish mumkin. Ijtimoiy tarmoqlar: Facebook, Instagram, Twitter kabi platformalar orqali barqaror rivojlanish haqida xabarlar tarqatish. Mobil ilovalar: Atrof-muhitni muhofaza qilish va barqaror iste’molni rag‘batlantiruvchi ilovalar yaratish. Tadbirlar va forumlar tashkil etish: Barqaror rivojlanish mavzusida turli tadbirlar tashkil etish orqali aholiga ma’lumot yetkazish samaradorligi oshadi. Seminar va konferensiyalar: Ekspertlarning ma’ruzalari va muhokamalari orqali fuqarolarni xabardor qilish. Ko‘rgazma va festivallar: Barqaror rivojlanish bo‘yicha innovatsion g‘oyalar va mahsulotlarni namoyish qilish. Barqaror rivojlanish uchun 2030 kun tartibi 2015-yil 25- sentabrda Birlashgan Millatlar Tashkilotiga a zo 193 davlat tomonidan qabul qilingan. Uʼ qashshoqlikni qisqartirish va barqaror rivojlanishni bog’laydigan 17 ta barqaror rivojlanish maqsadlarini belgilab berdi. BMT rezolyutsiyasi a’zo davlatlarni milliy o’ziga xosliklarini hisobga olgan holda ularga erishish uchun o’z maqsadlarini belgilashga undaydi. 2019-yil sentabr oyida Fransiya 2030 yilga qadar “Yo‘l xaritasi”ni qabul qildi. Maqsad: biznes birgalikda taraqqiyotga erishishi kerak bo’lgan asosiy yo’nalishlarni aniqlash va barcha manfaatdor ishtirokchilarni: uyushmalar, tadqiqotchilar, jamoatchilik, mahalliy va mintaqaviy hokimiyat organlari, kompaniyalar, davlat va kasaba uyushmalarini safarbar qilish. 14 2023 yilda Barqaror rivojlanish uchun Yevropa haftaligi 24 Yevropa davlatida, shu jumladan Frantsiyada 400 tasida tashkil etilgan 5000 dan ortiq loyihalarni hisobga oldi. 15 Ko‘ngilochar vositalar orqali ta’sir ko‘rsatish: Ma’lumotni taqdim etishning qiziqarli usullari odamlarning e’tiborini jalb qilishga yordam beradi. Filmlar va hujjatli materiallar: Ekologik muammolar haqida hujjatli filmlar yaratish. Interaktiv o‘yinlar: Barqaror rivojlanishni targ‘ib qiluvchi onlayn yoki kompyuter o‘yinlarini ishlab chiqish. Ko’rgazmalar, filmlar namoyishi, eng kichkintoylar uchun ta’lim loyihalari, shuningdek, 14 European Sustainable Development Week to raise awareness of the 17 objectives of the 2030 Agenda, manbaa_https://www.service-public.fr/particuliers/actualites/A16744?lang=en 15 European Sustainable Development Week to raise awareness of the 17 objectives of the 2030 Agenda, manbaa_https://www.service-public.fr/particuliers/actualites/A16744?lang=en 30 oziq-ovqat va mahalliy mahsulotlarga bag’ishlangan tabiiy bog’lar yoki ustaxonalarda sayr qilish ... 2024 yil 18 sentyabrdan 8 oktyabrgacha bo’lib o’tadigan Barqaror rivojlanish uchun Evropa haftaligi ko’plab tadbirlarni taklif etadi. Atrof-muhitni muhofaza qilish bilan bog’liq. Bu yil 18-sentabrdan 8-oktabrgacha bo lib o tadigan Yevropa Barqaror Taraqqiyot Haftaligiʻ ʻ barcha harakatlar, jumladan, kichik, kundalik harakatlar muhimligini eslatib turadi. Uning shiori: “Har kuni harakat qilish”. Boshqa Yevropa mamlakatlarida bo‘lgani kabi Fransiyada ham o‘tkazilayotgan tadbirlar barqaror rivojlanish muammolari haqida xabardorlikni oshirish va barchani aniq harakatlarga undashga qaratilgan. Bu, masalan, mahalliy ekologik xususiyatlar, hududiy loyihalar yoki mintaqaviy oziq-ovqat merosi haqida xabardorlikni oshirishni xohlaydigan uyushmalar, maktablar, kompaniyalar va umuman olganda, mahalliy aholi tomonidan ilgari surilgan tashabbuslar. Alohida loyihalar barqaror rivojlanishning uchta o’lchovidan kamida bittasiga tegishli: atrof-muhit, ijtimoiy yoki iqtisodiy. Bolalar va yoshlar bilan ishlash: Kelajak avlodning barqaror rivojlanishga bo‘lgan munosabatini shakllantirish maqsadida maxsus dasturlar tashkil etish muhimdir. Ta’lim muassasalarida ma’ruza va tadbirlar o‘tkazish. Ekologik loyihalarda yoshlarni faol ishtirok etishga undash. Fuqarolarni jalb qilish jarayonida bir qator qiyinchiliklar mavjud: Xabardorlikning past darajasi: Ba’zi hududlarda aholi barqaror rivojlanish tushunchasi haqida kam ma’lumotga ega. Moliyaviy resurslarning cheklanganligi. Barqaror rivojlanish loyihalarini moliyalashtirish va ma’lumot tarqatish uchun mablag‘ yetishmasligi. Madaniy va ijtimoiy to‘siqlar: Ayrim jamiyatlarda barqaror rivojlanish tushunchalari an’anaviy qadriyatlarga mos kelmasligi mumkin. Raqamli texnologiyalarga kirish imkoniyati cheklanganligi: Internetdan foydalanish imkoniyati past bo‘lgan hududlarda ma’lumot yetkazish qiyinlashadi. Barqaror rivojlanishni ta’minlashda insonlarni jalb qilish va ularga ma’lumot yetkazish muhim ahamiyatga ega. Ta’lim, axborot tarqatish kampaniyalari, jamoaviy tashabbuslar va raqamli texnologiyalardan foydalanish orqali fuqarolarni barqaror rivojlanish jarayonlariga faol ishtirokchi sifatida jalb qilish mumkin. Shu bilan birga, davlatlar va xalqaro tashkilotlarning qo‘llab-quvvatlashi ham ushbu jarayonda hal qiluvchi ahamiyatga 31 ega. Aholining barqaror rivojlanishga bo‘lgan munosabatini shakllantirish orqali global muammolarni hal qilish va farovon kelajakni ta’minlashga erishish mumkin. Xulosa Barqaror rivojlanish bugungi kunning eng dolzarb masalalaridan biri bo‘lib, ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik muvozanatni saqlashni talab etadi. Global iqlim o‘zgarishi, resurslarning chegaralanganligi, aholining o‘sishi va ijtimoiy tengsizlik barqaror rivojlanish yo‘lida asosiy muammolar hisoblanadi. Ushbu muammolarni hal qilish uchun har bir davlat va xalqaro hamjamiyatning birgalikdagi harakatlari zarur. Barqaror rivojlanish – bu kelajak avlodning o‘z ehtiyojlarini qondirish imkoniyatlarini cheklamasdan, bugungi avlodning ehtiyojlarini qondirishga yo‘naltirilgan rivojlanish jarayonidir. Uning ahamiyati iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, ijtimoiy adolatni saqlash va atrof-muhitni muhofaza qilish orqali global muammolarga javob berishda namoyon bo‘ladi. Barqaror rivojlanish, ayniqsa, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ekologik xavfsizlikni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Barqaror rivojlanish bo‘yicha tadqiqotning asosiy maqsadi – barqaror rivojlanishni ta’minlash bo‘yicha samarali strategiyalarni ishlab chiqish va ularni amaliyotga joriy etishdir. Tadqiqot vazifalariga quyidagilar kiradi: Barqaror rivojlanish tamoyillarini o‘rganish. Asosiy muammolarni aniqlash va ularning yechimlarini taklif etish. Davlat siyosati va xalqaro tashkilotlarning rolini tahlil qilish. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish yo‘llarini aniqlash. Barqaror rivojlanishni o‘rganishda tizimli yondashuv, ilmiy tahlil, statistik ma’lumotlarni qayta ishlash va komparativ metodlar asos qilib olinadi. Ushbu yondashuv barqaror rivojlanishning iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik jihatlarini bir-biriga bog‘liq holda tahlil qilish imkonini beradi. Barqaror rivojlanish nazariyasining poydevori XX asrda ekologiya va iqtisodiyotning birlashuvi jarayonida shakllandi. BMTning “Bizning umumiy kelajagimiz” (1987) hisobotida barqaror rivojlanish tushunchasi birinchi marta rasmiy ravishda ta’riflandi. Ushbu nazariya quyidagi asosiy tamoyillarga tayanadi: Resurslardan 32 oqilona foydalanish. Tabiiy muhitni muhofaza qilish. Ijtimoiy adolat va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash. Barqaror rivojlanish ilmiy asoslangan jarayon bo‘lib, uning xususiyatlari quyidagilardan iborat: Interdisiplinar yondashuv: Iqtisodiyot, ekologiya, ijtimoiyot va texnologiya sohalarini birlashtiradi. Uzoq muddatli istiqbol: Faoliyatning kelajak avlod uchun qanday oqibatlarga olib kelishini oldindan baholash. Integratsion xarakter: Mahalliy, mintaqaviy va global darajadagi masalalarni bog‘liq holda hal qilish. Asosiy tamoyillar: ekologik barqarorlik, iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy adolatni birgalikda ta’minlashdir. Barqaror rivojlanishga erishish uchun quyidagi yo‘llardan foydalanish mumkin: Qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish. Atrof-muhitni muhofaza qilishga qaratilgan qonunchilikni joriy etish. Aholining barqaror iste’mol va ishlab chiqarish madaniyatini oshirish. Ta’lim va targ‘ibot kampaniyalari orqali ekologik ongni rivojlantirish. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish. Innovatsion texnologiyalar barqaror rivojlanishning harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Quyidagilar innovatsiyalarni joriy etishdagi asosiy yo‘nalishlardir: Yashil texnologiyalar: Qayta tiklanuvchi energiya, chiqindilarni qayta ishlash va suvni tejash texnologiyalari. Raqamlashtirish: Aqlli shaharlar, energiya samaradorligini oshirish va logistika tizimlarida raqamli texnologiyalarni qo‘llash. Biotexnologiyalar: Oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va atrof-muhitni tiklash uchun biotexnologiyalardan foydalanish. Davlat va xalqaro tashkilotlar barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda yetakchi o‘rinni egallaydi. Davlatning roli: Ichki siyosatni barqaror rivojlanishga moslashtirish, qonunchilikni takomillashtirish va aholini qo‘llab-quvvatlash. Xalqaro tashkilotlar roli: BMT, Jahon banki, OECD va boshqa tashkilotlar moliyaviy yordam ko‘rsatish, siyosatni muvofiqlashtirish va xalqaro hamkorlikni rivojlantirishda faol ishtirok etadi. Barqaror rivojlanishga erishishda fuqarolarni jalb qilish va ularning xabardorligini oshirish muhimdir. Ta’lim, axborot tarqatish kampaniyalari va ijtimoiy tashabbuslar orqali aholi ishtirokini ta’minlash mumkin. Mahalliy hamjamiyatlarni jalb qilish esa barqaror rivojlanish strategiyalarini muvaffaqiyatli amalga oshirishga xizmat qiladi. Barqaror rivojlanish insoniyat kelajagi uchun muhim yo‘nalish bo‘lib, u ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik masalalarni uzviy bog‘liq holda hal qilishni talab etadi. Ushbu jarayonda davlatlar, xalqaro tashkilotlar, innovatsion texnologiyalar va jamiyatning faol 33 ishtiroki muhim ahamiyatga ega. Barqaror rivojlanish tamoyillariga amal qilish orqali insoniyat kelajak avlod uchun xavfsiz va farovon hayotni ta’minlashi mumkin. Barqaror rivojlanishning asosiy maqsadi inson omili uchun foyda keltirish hisoblansada, bazi bir o’rinlarda insonlarning bir biriga nisbatan qiladigan munosabatlari bu konsepsiyani yo’qqa chiqaradi. Xususan, insonlar bir biriga nisbatan irqi yoki tilidan kelib chiqib ham munosabat qiladi, bu o’z o’rnida genotsidni yuzaga keltiradi va davlatlarning ham ichki ham tashqi siyosatiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI: 2. European Sustainable Development Week to raise awareness of the 17 objectives of the 2030 Agenda, manbaa_https://www.service-public.fr/particuliers/actualites/A16744?lang=en 3. European Sustainable Development Week, manbaa_https://www.climate- chance.org/en/event-calendar/european-sustainable-development-week/ 4. The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, manbaa_https://www.beyondintractability.org/bksum/huntington-clash 5. Dependency and World System Theory: A Critique and New Directions, James Petras 1981 34 6. A theory of human life history evolution: Diet, intelligence, and longevity, Kaplan 2000 7. Social Dimension of Sustainable Development: Guidance and Application, Benaim va Raftes 2008 8. Marxism and the environmental question: From the critical theory of production to an environmental rationality for sustainable developmentFootnote, manbaa_https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/10455759309358531 35

MUNDARIJA

KIRISH

I bob Barqaror rivojlanishni ta’minlash muommolari va uning dolzarbligi Barqaror rivojlanish tushunchasi va uning ahamiyati

Tadqiqot maqsadi va vazifalari

II bob Barqaror rivojlanishning nazariy asoslari Barqaror rivojlanishning ilmiy xususiyatlari

Asosiy tamoyillar va maqsadlar

III bob Barqaror rivojlanishni ta’minlash yo’llari Innovatsion texnologiyalarni joriy etish

Davlat va xalqaro tashkilotlarning roli

Jamiyatni jalb qilish va malumot berish

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Купить