Barqaror rivojlanishning hozirgi davirdagi rivoji

SIYOSATSHUNOSLIK KAFEDRASI GLOBALLASHUV VA BARQAROR
TARAQQIYOT FANIDAN 
KURS ISHI
Mavzu:  Barqaror rivojlanishning hozirgi davirdagi rivoji
Toshkent-2025
1 Mundareja
Kirish  3-4
I bob Barqaror rivojlanishning nazariy asoslari.  
1.1 Barqaror   rivojlanish   tushunchasining
shakllanishi. 5-6
1.2 Barqaror   rivojlanishning   asosiy   tamoyillari   va
global ahamiyati. 7-9
II   bob Barqaror   rivojlanishning   iqtisodiy,   ijtimoiy
va ekologik jihatlari .
 
2.1 Iqtisodiy   barqarorlik:   Yashil   iqtisodiyot   va
innovatsiyalar. 10-11
2.2 Ijtimoiy   barqarorlik:   Adolat   va   tenglik
tamoyillari. 12-13
2.3 Ekologik   barqarorlik:   Tabiiy   resurslarni   asrash
va ekologik inqirozning oldini olish. 14-15
III bob III   bob:   Barqaror   rivojlanishning
hozirgi davrdagi rivoji.
 
3.1 Barqaror   rivojlanish   maqsadlari   (BRM)   va
ularning amalga oshirilishi. 16-18
3.2 Texnologiyalar va innovatsiyalar roli. 19-21
3.3 Global va mahalliy muammolar. 22-23
IV bob  Barqaror rivojlanishning istiqbollari .
4.1   Xalqaro   hamkorlik   va   barqaror   rivojlanish
strategiyalari. 24-26
4.2 Ta’limning   ahamiyati   va   kelajak   avlod   uchun
barqaror rivojlanish. 27-29
Xulosa 30-31
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR 32-34
2 RO’YXATI
Kirish
Mavzuning dolzarbligi:   Barqaror rivojlanish zamonaviy davrning eng 
muhim konsepsiyalaridan biri bo‘lib, ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik barqarorlikni 
ta’minlashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi.   Ushbu tushuncha insoniyatning 
bugungi va kelajak avlodlar uchun yashash sifatini yaxshilashga qaratilgan 
strategiyalar va tamoyillarni o‘z ichiga oladi. 1987-yilda BMTning "Bizning 
umumiy kelajagimiz" 1
 nomli hisobotida barqaror rivojlanish birinchi marta rasmiy 
ravishda aniqlangan bo‘lib, bu tushuncha tabiiy resurslarni asrab-avaylab, kelajak 
avlodning ehtiyojlarini qondirish imkoniyatini saqlashga qaratilgan.
Hozirgi kunda barqaror rivojlanish iqlim o‘zgarishi, bioxilma-xillikni 
yo‘qotish, iqtisodiy nomutanosiblik va ijtimoiy adolatsizlik kabi dolzarb 
muammolarni hal qilishning asosiy yo‘nalishi sifatida qaralmoqda. Barqaror 
rivojlanishning ahamiyati shundaki, u nafaqat ekologik muammolarni hal qilishni, 
balki iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy barqarorlikni ta'minlashni ham o‘z ichiga oladi. 
BMT tomonidan 2015-yilda qabul qilingan Barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM)
insoniyatning barqaror kelajagini ta'minlashga yo‘naltirilgan 17 global maqsad va 
169 vazifani o‘z ichiga oladi.
Barqaror rivojlanishning asosiy tamoyillaridan biri bu tabiat resurslaridan 
oqilona foydalanishdir. Hozirgi kunda dunyo bo‘ylab yerosti va usti resurslarining 
cheklanganligi hamda ularning noto‘g‘ri boshqarilishi ekologik inqirozning 
kuchayishiga olib kelmoqda. Shu bilan birga, barqaror rivojlanish inson salomatligi
va farovonligini ta'minlash, texnologik innovatsiyalarni rivojlantirish hamda inson 
huquqlarini himoya qilishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi.
Bundan tashqari, barqaror rivojlanish konsepsiyasi jamiyatning barcha 
qatlamlarini qamrab oladi. Bu jarayonda davlat idoralari, xususiy sektor, jamoat 
tashkilotlari va fuqaro jamiyatining faol ishtiroki muhim ahamiyat kasb etadi. 
Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish uchun hamkorlik, integratsiya va 
innovatsion yondashuv talab etiladi.
Kurs ishining maqsad va vazifalari:  Ushbu kurs ishida barqaror 
rivojlanishning nazariy asoslari, iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik jihatlari, hozirgi 
davrdagi rivoji va istiqbollari tahlil qilinadi. Kurs ishining asosiy maqsadi barqaror
rivojlanish konsepsiyasining mohiyatini, amaliyotini va istiqbollarini chuqur 
o‘rganishdan iborat.  Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
1. Barqaror rivojlanish tushunchasining nazariy asoslarini tahlil qilish va 
tushunchaning rivojlanish tarixini o‘rganish.
2. Iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik jihatlarning barqaror rivojlanishga ta'sirini 
o‘rganish.
3. Hozirgi davrdagi barqaror rivojlanish tendensiyalari va global muammolarni
aniqlash.
1
 "Bizning Umumiy Kelajagimiz" (Our Common Future) hisoboti https://www.un.org/ru/ga/pdf/brundtland.pdf
3 4. Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda xalqaro hamkorlikning 
ahamiyatini ochib berish.
5. Barqaror rivojlanishni ta'minlash uchun texnologiyalar va innovatsiyalarning
roli va imkoniyatlarini ko‘rsatish.
6. O‘zbekiston misolida milliy darajadagi barqaror rivojlanish dasturlari va 
siyosatlarini tahlil qilish.
7. Barqaror rivojlanishning istiqbollarini o‘rganish va kelajak uchun tavsiyalar 
ishlab chiqish.
Ushbu vazifalarni bajarish jarayonida turli xil nazariy yondashuvlar, statistik
tahlillar, xalqaro va milliy hujjatlar hamda ilmiy manbalar asosida ish olib boriladi.
Kurs ishida har bir vazifa uchun alohida boblar ajratilgan bo‘lib, ular orqali 
muammoning mazmun-mohiyati va uning yechimlari batafsil yoritib beriladi.
Kurs ishining obyekti:   Ushbu kurs ishining obyekti barqaror rivojlanish 
jarayonlari va tamoyillaridir. Bu jarayonlar O‘zbekistonning iqtisodiy, ekologik va 
ijtimoiy sohalarida amalga oshirilayotgan siyosatlar, dasturlar va xalqaro 
hamkorlik asosida tahlil qilinadi. Shu bilan birga, global va mahalliy kontekstdagi 
amaliyotlar va muammolar o‘rganishga asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kurs ishining predmeti:  Ushbu kurs ishining predmeti barqaror rivojlanish 
tamoyillari va ularning iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy jihatlaridagi amaliy 
qo‘llanilishidir. Predmet orqali barqaror rivojlanishning O‘zbekistonda va global 
darajada amalga oshirilishi jarayonlari, muammolari va istiqbollari o‘rganiladi, 
texnologiyalar va innovatsiyalarni joriy qilishning ahamiyati tahlil qilinadi.
4 I bob: Barqaror rivojlanishning nazariy asoslari.
1.1. Barqaror rivojlanish tushunchasining shakllanishi.
Barqaror rivojlanish tushunchasi insoniyat tarixida uzoq vaqtdan beri 
mavjud bo‘lgan ekologik va ijtimoiy muammolarning yechimi sifatida paydo 
bo‘lgan. Bu tushuncha, ayniqsa, sanoat inqilobi davrida sezilarli darajada 
rivojlangan bo‘lib, o‘sha davrda yer osti va usti resurslarining noto‘g‘ri 
foydalanilishi ekologik muvozanatga zarar yetkazgan. Shu sababli, insoniyat 
ekologik barqarorlikni saqlash zaruriyatini his qilgan.
Barqaror rivojlanishning nazariy asoslari dastlab BMTning "Bizning 
umumiy kelajagimiz" 2
 (1987) hisobotida rasmiy ravishda ta'riflangan. Bu hujjatda 
barqaror rivojlanish "kelajak avlodlarning o‘z ehtiyojlarini qondirish 
imkoniyatlariga zarar yetkazmasdan, bugungi ehtiyojlarni qondirish" sifatida 
aniqlangan. Ushbu tamoyil ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda barqarorlikni 
ta'minlashni o‘z ichiga oladi.
Barqaror rivojlanish konsepsiyasi muhim tamoyillarga asoslangan. Birinchi 
tamoyil, resurslarni oqilona boshqarish va ularni keyingi avlodlar uchun saqlashdir.
Ikkinchisi, iqtisodiy o‘sishni ekologik va ijtimoiy muvozanat bilan 
uyg‘unlashtirishdir. Uchinchisi, jamiyatning barcha qatlamlarini o‘z ichiga olgan 
inklyuziv rivojlanishni ta'minlashdir.
Tarixiy jihatdan barqaror rivojlanishning rivoji bir necha bosqichlardan 
iborat:
1. Ekologik muammolarni tushunish (20-asr boshlarida): Bu davrda inson 
faoliyatining tabiiy muhitga ta'siri o‘rganilib, ekologik barqarorlik 
tushunchasi shakllangan.
2. Xalqaro muhokamalar (1970-1980-yillar): 1972-yilda Stokgolmda 
o‘tkazilgan BMTning Atrof-muhit va rivojlanish konferensiyasi 3
 barqaror 
rivojlanish g‘oyalarini ommalashtirishda muhim rol o‘ynadi.
3. Barqaror rivojlanish tushunchasining kengayishi (1987): "Bizning umumiy 
kelajagimiz" hisobotida ushbu tushuncha to‘liq ifodalangan.
4. Barqaror rivojlanish maqsadlarining belgilanishi (2015): BMT tomonidan 
qabul qilingan 17 ta Barqaror rivojlanish maqsadlari 4
 global hamkorlikni 
rivojlantirish uchun yo‘l xaritasi bo‘lib xizmat qilmoqda.
Shu bilan birga, barqaror rivojlanishning ahamiyati nafaqat nazariy, balki 
amaliy jihatdan ham sezilarlidir. Ushbu tamoyillar bugungi kunda dunyo 
mamlakatlarining siyosiy va iqtisodiy strategiyalarining ajralmas qismi 
hisoblanadi.   Barqaror rivojlanish nafaqat tabiatni asrashni, balki kambag‘allikni 
kamaytirish, sog‘liqni saqlashni yaxshilash, sifatli ta’limni targ‘ib qilish, gender 
tenglikni ta’minlash kabi muhim sohalarda ham katta yutuqlarga erishishni o‘z 
ichiga oladi.
2
 "Bizning Umumiy Kelajagimiz" (Our Common Future) hisoboti https://www.un.org/ru/ga/pdf/brundtland.pdf
3
 1972-yil 5-iyunda Stokgolmda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit bo'yicha birinchi Umumjahon 
Konferensiyasi https://www.un.org/en/conferences/environment/stockholm1972
4
 2015-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tomonidan qabul qilingan 17 ta Barqaror rivojlanish maqsadlari 
(BRM) https://www.un.org/sustainabledevelopment/
5 Barqaror rivojlanish bo‘yicha turli davlatlarning o‘z tajribalari mavjud. 
Masalan, Skandinaviya davlatlari ekologik barqarorlikni ta’minlashda jahon 
yetakchilari hisoblanadi. Ular energiya tejovchi texnologiyalarni keng joriy qilish, 
qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish va chiqindilarni 
minimallashtirish orqali barqaror rivojlanishni ta’minlamoqda. Shu bilan birga, 
rivojlanayotgan mamlakatlar, jumladan, O‘zbekiston ham o‘zining milliy 
strategiyalari orqali bu yo‘nalishda faol ish olib bormoqda. Milliy darajada ishlab 
chiqilgan "Yashil iqtisodiyot" 5
 dasturlari misol bo‘la oladi.
5
 O'zbekiston Respublikasining 2019–2030-yillarda "yashil" iqtisodiyotga o'tish strategiyasi:  https://lex.uz/docs/-
4539502
6 1.2. Barqaror rivojlanishning asosiy tamoyillari va global ahamiyati.
Barqaror rivojlanish insoniyatning ekologik, iqtisodiy, va ijtimoiy 
farovonligini ta’minlashga qaratilgan strategiyadir. Bu tushuncha birinchi marta 
1987-yilda BMTning "Bizning umumiy kelajagimiz" (Brundtland hisoboti) 
hisobotida keng ko‘lamda yoritilib, bugungi ehtiyojlarni kelajak avlodlar 
imkoniyatlariga zarar yetkazmasdan qondirish zarurligini ilgari surdi. Hozirgi 
kunda barqaror rivojlanish jamiyatlar va davlatlarning rivojlanish strategiyalarida 
markaziy o‘rin egallab, global ijtimoiy muammolarni hal qilishda muhim vosita 
sifatida qabul qilinmoqda.
Barqaror rivojlanishning asosiy tamoyillari.
Barqaror rivojlanish uch asosiy tamoyilga asoslanadi: iqtisodiy barqarorlik, 
ijtimoiy adolat, va ekologik barqarorlik. Bu tamoyillar bir-biri bilan chambarchas 
bog‘liq bo‘lib, ular birgalikda amalga oshirilgandagina barqaror rivojlanishni 
ta’minlash mumkin.
1. Iqtisodiy barqarorlik.
Iqtisodiy barqarorlik jamiyatlarning barqaror rivojlanishi uchun asosiy 
tamoyil bo‘lib, iqtisodiy resurslarni oqilona boshqarish, samarali ishlab 
chiqarishni yo‘lga qo‘yish va uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishni ta’minlashni 
o‘z ichiga oladi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda iqtisodiy barqarorlik 
infratuzilmani rivojlantirish, bandlikni oshirish, va kambag‘allikni 
kamaytirish orqali amalga oshiriladi.
2. Ijtimoiy adolat.
Ijtimoiy adolat jamiyatdagi barcha qatlamlar uchun teng imkoniyatlarni 
ta’minlashni anglatadi. Bu tamoyil ta’lim olish huquqi, sog‘liqni saqlash 
xizmatlariga kirish, gender tengligi, va inson huquqlarini himoya qilishni o‘z
ichiga oladi. Ijtimoiy adolat barqaror rivojlanishning asosiy ustunlaridan biri
bo‘lib, u jamiyatda tinchlik va barqarorlikni ta’minlaydi.
3. Ekologik barqarorlik.
Ekologik barqarorlik atrof-muhitni himoya qilish, tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish, va biologik xilma-xillikni saqlashni anglatadi. Global iqlim 
o‘zgarishi, havoning ifloslanishi, va ekologik inqirozning boshqa shakllari 
ekologik barqarorlik tamoyillarini amalga oshirishni zarur qilib qo‘ymoqda.
Barqaror rivojlanishning global ahamiyati.
Barqaror rivojlanish global miqyosda bir qator dolzarb muammolarni hal 
qilishda muhim rol o‘ynaydi. U nafaqat alohida davlatlar, balki butun insoniyat 
uchun strategik ahamiyatga ega.  Quyida barqaror rivojlanishning global ahamiyati 
tahlil qilinadi:
1. Global iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash.
Barqaror rivojlanishning ekologik tamoyillari iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq 
muammolarni hal qilishga yo‘naltirilgan. Buning uchun qayta tiklanuvchi 
energiya manbalarini rivojlantirish, karbonat angidrid chiqarilishini 
kamaytirish va yashil texnologiyalarni joriy qilish zarur.
7 2. Kambag‘allikni qisqartirish.
Dunyo bo‘ylab kambag‘allikni kamaytirish barqaror rivojlanish 
maqsadlarining asosiy yo‘nalishlaridan biridir. BMTning 2030-yilgacha 
bo‘lgan Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDG) 6
 qashshoqlikka qarshi 
kurashda iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va ijtimoiy himoyani 
kuchaytirishga qaratilgan chora-tadbirlarni nazarda tutadi.
3. Resurslarni oqilona boshqarish.
Resurslarning yetarli emasligi masalasi global darajada jiddiy muammo 
hisoblanadi. Tabiiy resurslardan samarali foydalanish, ularni qayta ishlash va
isrofni kamaytirish global barqaror rivojlanish uchun zarur shartlardandir.
4. Tinchlik va xavfsizlikni ta'minlash.
Barqaror rivojlanish global tinchlik va xavfsizlikni ta’minlash uchun asos 
bo‘lib xizmat qiladi. Ijtimoiy tengsizlik va resurslarga kirish imkoniyatining 
cheklanganligi ko‘pincha nizolarni keltirib chiqaradi. Barqaror rivojlanish 
tamoyillariga amal qilish bu kabi nizolarni oldini olishga yordam beradi.
Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDG).
BMT tomonidan ishlab chiqilgan 17 ta Barqaror rivojlanish maqsadlari butun 
dunyo davlatlarini barqaror rivojlanishni amalga oshirishda yo‘naltiruvchi asosiy 
hujjat hisoblanadi.  Ushbu maqsadlar ichida quyidagilar alohida ahamiyatga ega:
 Qashshoqlikka barham berish.
 Ochlikni tugatish.
 Sog‘liqni saqlash va farovonlikni ta’minlash.
 Sifatli ta’lim.
 Gender tengligi.
 Toza suv va sanitariya.
 Arzon va toza energiya.
 Barqaror iqtisodiy o‘sish.
 O‘rmonlar, dengiz va quruqlik ekotizimlarini himoya qilish.
Barqaror rivojlanish bugungi kunda insoniyatning mavjud muammolarini hal
qilishda va kelajak avlodlar uchun qulay hayot sharoitlarini yaratishda muhim 
strategiyadir. 
Barqaror rivojlanishning global ahamiyati.
Barqaror rivojlanishning ahamiyati global miqyosda quyidagi jihatlar bilan bog'liq:
1 . Ekologik muvozanatni ta'minlash.
Dunyo bo'ylab sanoat va qishloq xo'jaligining rivojlanishi natijasida atrof-
muhitga zarar yetmoqda. Atmosferaga chiqayotgan issiqxona gazlari global isish, 
iqlim o'zgarishi va tabiiy ofatlarning ko'payishiga sabab bo'lmoqda. Barqaror 
rivojlanish atrof-muhitni himoya qilish va ekologik muvozanatni tiklashga xizmat 
qiladi. Masalan, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish, o'rmonlarni 
tiklash va chiqindilarni qayta ishlash barqaror rivojlanishning muhim tarkibiy 
qismidir.
6
 BMTning Barqaror rivojlanish bo'yicha (Ingliz tilida):
https://www.un.org/sustainabledevelopment/
8 2. Ijtimoiy adolatni ta'minlash.
Dunyo aholisining bir qismi hali ham qashshoqlikda yashamoqda. Barqaror 
rivojlanish jamiyatdagi barcha insonlar uchun teng imkoniyatlarni yaratishni 
maqsad qiladi. Ta'lim va sog'liqni saqlash xizmatlarini rivojlantirish, gender 
tengligini ta'minlash va ish o'rinlarini yaratish barqaror rivojlanishning ijtimoiy 
yo'nalishlari hisoblanadi.
3. Iqtisodiy rivojlanishni rag'batlantirish.
Resurslarning cheklanganligi iqtisodiy rivojlanishga to'sqinlik qilmoqda. 
Barqaror rivojlanish innovatsion texnologiyalarni joriy etish, samarali resurslardan 
foydalanish va energiya tejaydigan texnologiyalarni qo'llash orqali iqtisodiy 
o'sishni rag'batlantiradi. Masalan, yashil iqtisodiyot modeli ishlab chiqarishda 
tabiiy resurslardan oqilona foydalanishni ta'minlaydi.
4. Xalqaro xavfsizlikni ta'minlash.
Barqaror rivojlanish iqlim o'zgarishi, oziq-ovqat tanqisligi va migratsiya 
kabi global muammolarni hal qilishga xizmat qiladi. Xalqaro hamkorlik va 
mintaqaviy integratsiya bu muammolarni kamaytirishda muhim ahamiyatga ega.
Barqaror rivojlanish uchun global tashabbuslar.
Barqaror rivojlanishni amalga oshirish uchun xalqaro tashkilotlar tomonidan
bir qator tashabbuslar ilgari surilgan:
1. BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDG ): 2015-yilda BMT 
tomonidan qabul qilingan 17 ta maqsad barqaror rivojlanishni ta'minlashga 
qaratilgan. Ushbu maqsadlar orasida qashshoqlikni yo'q qilish, sifatli 
ta'limni ta'minlash, iqlim o'zgarishiga qarshi kurash va boshqalar bor.
2. Parij iqlim kelishuvi: 7
 2015-yilda qabul qilingan bu kelishuv global isishni 
2°C darajadan past darajada ushlab turishni maqsad qilgan.
3. Yashil iqtisodiyot tashabbuslari:  Ko'plab davlatlar yashil texnologiyalarni 
rivojlantirish va ekologik zararlarni kamaytirishga qaratilgan strategiyalarni 
ishlab chiqmoqda. Bular esa barqaror rivojlanish insoniyatning kelajak 
avlodlarga sog'lom va barqaror hayot uchun javobgarligini ifodalaydi
7
  Parij iqlim kelishuvi to’liq United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) 
https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement 
9 II bob: Barqaror rivojlanishning iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik jihatlari .
2.1. Iqtisodiy barqarorlik: Yashil iqtisodiyot va innovatsiyalar.
Hozirgi zamon dunyosida iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash hamda global 
muammolarga qarshi kurashish masalasi birinchi darajali ahamiyat kasb etmoqda. 
Ushbu jarayonda yashil iqtisodiyot va innovatsiyalar muhim vosita sifatida ko'rib 
chiqilmoqda. Yashil iqtisodiyot tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ekologik 
muammolarni bartaraf etish va barqaror rivojlanishni ta'minlashga qaratilgan 
iqtisodiy modeldir. Innovatsiyalar esa zamonaviy texnologiyalar, bilim va 
ijodkorlik orqali bu jarayonni tezlashtiradi. Ushbu maqolada yashil iqtisodiyot va 
innovatsiyalarni iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashdagi roli, afzalliklari va amaliy 
misollari tahlil qilinadi.
Yashil iqtisodiyot tushunchasi va ahamiyati.
Yashil iqtisodiyot ekologik muvozanatni saqlash, tabiiy resurslarni oqilona 
boshqarish va iqtisodiy faoliyatning zararli ta'sirlarini kamaytirishga asoslangan 
yondashuvdir.  Ushbu iqtisodiy model quyidagi asosiy tamoyillarni o'z ichiga oladi:
1. Resurslardan samarali foydalanish: Energiya va suv kabi tabiiy resurslarni 
tejash, qayta tiklanadigan manbalarni qo'llash.
2. Ifloslanishni kamaytirish: Ishlab chiqarish va iste'mol jarayonlarida 
chiqindilarni minimallashtirish.
3. Barqaror rivojlanish: Iqtisodiy o'sish bilan birga ekologik va ijtimoiy 
masalalarni hal etish.
4. Kichik karbonli iqtisodiyot: CO2 chiqindilarini kamaytirish orqali iqlim 
o'zgarishini sekinlashtirish.
Yashil iqtisodiyotning ahamiyati shundaki, u nafaqat ekologik muammolarni
hal etishga xizmat qiladi, balki yangi ish o'rinlari yaratadi, iqtisodiy samaradorlikni
oshiradi va aholi turmush darajasini yaxshilaydi.
Innovatsiyalar va ularning iqtisodiyotdagi roli.
Innovatsiyalar yangi texnologiyalar, mahsulotlar va xizmatlarni yaratish 
orqali iqtisodiy rivojlanishning asosiy omiliga aylanmoqda. Ayniqsa, yashil 
iqtisodiyot sohasida innovatsiyalar quyidagi yo'nalishlarda muhim rol o'ynaydi:
1. Qayta tiklanadigan energiya manbalari: Quyosh, shamol va gidroenergetika 
texnologiyalarini rivojlantirish.
2. Energiyani tejovchi texnologiyalar: Binolar, transport va sanoat sohalarida 
energiya sarfini kamaytirish.
3. Qayta ishlash va chiqindilarni boshqarish: Plastmassa, metall va boshqa 
materiallarni qayta ishlash usullarini joriy etish.
4. Aqlli shaharlar va transport tizimlari:   Trafikni optimallashtirish va karbon 
izini kamaytirish uchun sun'iy intellekt va IoT (Narsalar interneti) 
texnologiyalaridan foydalanish.
Yashil iqtisodiyotning afzalliklari.
Yashil iqtisodiyotning joriy etilishi ko'plab iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy 
foydalarni taqdim etadi:
10 1. Ekologik barqarorlik: Atmosferaga zararli moddalar chiqarilishini 
kamaytirish orqali global isishning oldini olish.
2. Yangi ish o'rinlari: Yashil texnologiyalar va ekologik xizmatlar sohasida 
yangi ish joylarini yaratish.
3. Resurslar tejami: Cheklangan tabiiy resurslardan samarali foydalanish orqali
ularning tugash xavfini kamaytirish.
4. Sog'liqni saqlashni yaxshilash: Ifloslanishni kamaytirish orqali aholi 
sog'lig'ini yaxshilash.
Amaliy misollar.
Dunyoning turli mamlakatlarida yashil iqtisodiyot va innovatsiyalarning 
muvaffaqiyatli joriy etilgan misollari mavjud.  Masalan:
1. Germaniya 8
:  Quyosh va shamol energiyasidan foydalanish bo'yicha 
dunyoda yetakchi o'rinda turadi. 2022-yilga kelib, mamlakatda energiyaning 
40% dan ortig'i qayta tiklanadigan manbalardan olinmoqda.
2. Xitoy 9
:  Elektr transport vositalari va akkumulyator texnologiyalarini ishlab 
chiqish bo'yicha yirik sarmoyalar kiritmoqda. Bu nafaqat ekologik 
ifloslanishni kamaytiradi, balki iqtisodiy raqobatbardoshlikni oshiradi.
3. Shvetsiya 10
:  Zero-Waste (nolsiz chiqindi) strategiyasini muvaffaqiyatli 
amalga oshirgan. Ular chiqindilarning katta qismini qayta ishlash orqali 
energiya ishlab chiqaradi.
Tavsiyalar
Yashil iqtisodiyot va innovatsiyalar iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda 
muhim rol o'ynaydi. Ushbu yondashuv iqtisodiy rivojlanish bilan birga ekologik va
ijtimoiy masalalarni hal qilish imkoniyatini beradi. O'zbekistonda ham yashil 
iqtisodiyot tamoyillarini joriy etish va innovatsiyalarni rivojlantirishga alohida 
e'tibor qaratish lozim.  Quyidagilar bu jarayonda muhim hisoblanadi:
1. Qayta tiklanadigan energiya manbalarini rivojlantirish uchun davlat va 
xususiy sektor o'rtasida hamkorlikni mustahkamlash.
2. Ilmiy-tadqiqot ishlari va startaplarni qo'llab-quvvatlash orqali yangi 
texnologiyalarni joriy etish.
3. Aholi o'rtasida ekologik ong va madaniyatni oshirish uchun ma'lumotlash 
ishlari olib borish.
Yashil iqtisodiyot va innovatsiyalarni rivojlantirish orqali kelajak avlodlar 
uchun barqaror va ekologik sog'lom muhit yaratish mumkin.
8
  Germaniya qayta tiklanadigan energiya ko‘rsatgichi. https://srcyrl.dsisolar.com/info/germany-s-annual-electricity-
consumption-hits-90588922.html
9
  Xitoy  https://www.proreformes.com
10
 https://ecotechnica.com.ua/
11 2.2. Ijtimoiy barqarorlik: Adolat va tenglik tamoyillari.
Ijtimoiy barqarorlik har qanday jamiyatning rivojlanishi va farovonligining 
asosiy ko‘rsatkichlaridan biridir. Bu tushuncha adolat va tenglik tamoyillariga 
asoslanadi. Ushbu tamoyillar nafaqat jamiyatdagi tinchlik va birdamlikni 
ta’minlaydi, balki inson huquqlarini hurmat qilish, iqtisodiy barqarorlikni saqlash 
va ekologik muvozanatni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Ijtimoiy 
barqarorlikni tushunish uchun uning tarkibiy qismlari, amaliy ahamiyati va bu 
tamoyillarga rioya qilishning ijtimoiy rivojlanishga ta’sirini batafsil tahlil qilish 
muhimdir.
Adolat tushunchasi va uning ijtimoiy barqarorlikdagi o‘rni.
Adolat – insoniyat tarixidagi eng qadimiy va dolzarb tushunchalardan biri 
bo‘lib, har bir shaxsga o‘z qadr-qimmatiga mos munosabatni ta’minlashni 
anglatadi. Adolat prinsiplariga asoslangan jamiyatlar odatda mustahkam va tinch 
bo‘ladi. Chunki har bir fuqaro o‘z huquqlari va majburiyatlarini teng darajada 
bajarishga intiladi.  Adolat jamiyatda:
1. Huquqiy tenglikni ta’minlaydi. Har bir fuqaro qonun oldida bir xil javobgar 
bo‘lishi va huquqlarining himoya qilinishi ijtimoiy ishonchni oshiradi.
2. Iqtisodiy imkoniyatlarni teng taqsimlaydi. Resurslarning adolatli bo‘linishi 
kambag‘allik darajasini kamaytiradi va ijtimoiy to‘qnashuvlarni oldini oladi.
3. Madaniy xilma-xillikka hurmatni ta’minlaydi. Har bir guruh yoki shaxsning 
madaniy, diniy va tarixiy qadriyatlariga hurmat adolatlilikning muhim qismi 
hisoblanadi.
Tenglik tamoyillari va ularning ahamiyati.
Tenglik tamoyillari barcha insonlar uchun teng imkoniyatlar, huquqlar va 
majburiyatlarni ta’minlashni o‘z ichiga oladi. Bu tamoyil ijtimoiy barqarorlikka 
quyidagi yo‘llar bilan hissa qo‘shadi:
1. Ijtimoiy qatlamlar o‘rtasida muvozanatni saqlaydi. Teng imkoniyatlar 
yaratilgan jamiyatda boy va kambag‘al tabaqalar o‘rtasidagi farq qisqaradi.
2. Gender tengligi. Ayollar va erkaklarning teng huquqlarga ega bo‘lishi 
jamiyat rivojlanishiga ijobiy ta’sir qiladi.
3. Ta’lim va sog‘liqni saqlashdagi tenglik. Har bir shaxsning sifatli ta’lim va 
sog‘liqni saqlash xizmatlaridan foydalanish huquqi jamiyatning uzoq 
muddatli barqarorligiga asos yaratadi.
Ijtimoiy barqarorlikning tarkibiy qismlari .
1. Iqtisodiy barqarorlik. Iqtisodiy barqarorlik ijtimoiy barqarorlikning asosiy 
tayanchlaridan biri hisoblanadi. Iqtisodiy imkoniyatlarning adolatli 
taqsimlanishi va kambag‘allikka qarshi samarali choralar ko‘rilishi 
jamiyatdagi tenglikni mustahkamlaydi.
2. Ekologik barqarorlik. Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ekologik 
muammolarga mas‘uliyatli munosabat ijtimoiy barqarorlikning muhim 
12 omillaridan biridir.  Barqaror rivojlanish tamoyillari ekologik xavfsizlik va 
ijtimoiy farovonlikni birlashtiradi.
3. Madaniy va ijtimoiy xilma-xillikni hurmat qilish. Turli madaniyatlar, 
millatlar va diniy guruhlar o‘rtasidagi hurmat va hamkorlik ijtimoiy 
barqarorlikning muhim shartidir.
Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash yo‘llari
1. Ta’lim tizimini isloh qilish. Sifatli ta’lim imkoniyatlarini kengaytirish 
ijtimoiy tenglikni oshirishga yordam beradi.  Bilimli jamiyat muammolarga 
yanada oqilona yechim topadi.
2. Ijtimoiy adolatni ta’minlash uchun huquqiy tizimni kuchaytirish. Adolatli 
qonunlar va ularning samarali ijrosi ijtimoiy barqarorlikning asosidir.
3. Xalqaro hamkorlikni kuchaytirish. Global muammolar, masalan, 
kambag‘allik, iqlim o‘zgarishi va qochqinlar inqiroziga qarshi birgalikda 
harakat qilish xalqaro ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlaydi.
Ijtimoiy   barqarorlik  –  bu   uzoq   muddatli   tinchlik   va   farovonlikni   ta ’ minlash  
uchun   adolat   va   tenglik   tamoyillariga   asoslangan   yondashuvdir .  Har bir jamiyat 
o‘zining rivojlanish strategiyasida ushbu tamoyillarni inobatga olishi zarur. Bu 
nafaqat iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlaydi, balki insonlarning haq-huquqlarini 
himoya qilish, ekologik muvozanatni saqlash va madaniy xilma-xillikni hurmat 
qilish orqali jamiyatdagi barqarorlikni mustahkamlaydi.
13 2.3. Ekologik barqarorlik: Tabiiy resurslarni asrash va ekologik inqirozning
oldini olish.
Ekologik   barqarorlik   -   bu   tabiat   va   inson   faoliyati   o'rtasidagi   muvozanatni
saqlashga   qaratilgan   jarayon   bo'lib,   hozirgi   va   kelajak   avlodlar   uchun   yer
sayyorasining   resurslaridan   foydalanishni   ta'minlaydi.   Global   iqlim   o'zgarishi,
tabiat resurslarining tugashi va ekologik inqiroz xavfi bu masalaning dolzarbligini
yanada   oshiradi.   Ushbu   maqolada   ekologik   barqarorlikning   asosiy   tamoyillari,
tabiiy resurslarni asrashning ahamiyati va inqirozning oldini olish bo'yicha amalga
oshirilayotgan chora-tadbirlar haqida so'z yuritamiz.
Ekologik Barqarorlikning Asosiy Tamoyillari
Ekologik barqarorlikni ta'minlashda bir nechta asosiy tamoyillar mavjud:
1. Resurslardan oqilona foydalanish : Tabiiy resurslarni isrof qilmaslik, ularni
qayta tiklanadigan va qayta ishlanadigan shaklda ishlatish ekologik 
barqarorlikning asosi hisoblanadi. Suv, havo, tuproq kabi resurslarni toza 
saqlash va samarali boshqarish muhimdir.
2. Biologik xilma-xillikni saqlash : O'simliklar, hayvonlar va 
mikroorganizmlarning xilma-xilligi ekotizimning sog'lom bo'lishida muhim 
o'rin tutadi.  Biologik xilma-xillikning yo'qolishi tabiatning buzilishiga olib 
keladi.
3. Iqlim o'zgarishiga qarshi kurash : Iqlim o'zgarishi global ekologik 
inqirozning eng katta tahdidlaridan biridir. Karbonat angidrid va boshqa 
issiqxona gazlarining emissiyasini kamaytirish iqlim muammolarini hal 
qilishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
4. O'zgarishlarni boshqarish va monitoring qilish : Ekologik holatni nazorat 
qilish, texnologiyalarni rivojlantirish va ekologik ta'limni kuchaytirish orqali
atrof-muhitni muhofaza qilishga erishiladi.
Tabiiy Resurslarni Asrash
Tabiiy   resurslar   yer   sayyorasining   boyliklari   bo'lib,   insoniyatning   yashashi
va   rivojlanishi   uchun   muhim   omillardir.   Quyida   resurslarni   asrashning   muhim
jihatlari yoritib berilgan:
1. Suv resurslari: Suv hayot manbai hisoblanadi. Ammo ko'plab hududlarda 
ichimlik suvi tanqisligi mavjud. Suvdan oqilona foydalanish, uni qayta 
ishlash va ifloslanishdan himoya qilish zarur.
2. Energiyani tejash: An'anaviy energiya manbalari, masalan, ko'mir, neft va 
gaz cheklangan. Quyosh, shamol va geotermal energiya kabi qayta 
tiklanadigan manbalarni rivojlantirish barqaror rivojlanishga xizmat qiladi.
3. O'rmonlarni muhofaza qilish: O'rmonlar nafaqat kislorod manbai, balki 
biologik xilma-xillik uchun muhim muhitdir. Daraxtlarning noqonuniy 
kesilishi va o'rmonlarning yo'q qilinishiga qarshi kurash ekologik 
barqarorlikni ta'minlaydi.
4. Tuproqni asrash: Tuproqning eroziyasi, sho'rlanishi va ifloslanishi oziq-
ovqat xavfsizligiga tahdid soladi.  Tuproqni to'g'ri boshqarish orqali qishloq 
xo'jaligi unumdorligi oshiriladi.
14 Ekologik Inqirozning Oldini Olish
Ekologik inqirozni oldini olish uchun global, milliy va mahalliy darajada bir
qator choralar ko'rilmoqda.  Quyida ba'zi asosiy chora-tadbirlar keltirilgan:
1. Qonun va qoidalarning joriy etilishi : Davlatlar ekologik muhofaza 
bo'yicha qonunlar qabul qilib, ularning ijrosini ta'minlashi lozim.  Masalan, 
chiqindilarni qayta ishlashni tartibga soluvchi qonunlar va ekologik 
standartlar joriy etiladi.
2. Ta'lim va ongni oshirish : Ekologik ta'lim odamlarning atrof-muhitni 
muhofaza qilishdagi rolini oshiradi.  Maktab va universitetlarda ekologik 
bilimlarni kiritish ahamiyatli hisoblanadi.
3. Texnologik   innovatsiyalar :   Energiya   tejamkor   texnologiyalarni   ishlab
chiqish va ekologik toza ishlab chiqarish usullarini rivojlantirish muhimdir.
Elektr   transport   vositalari,   qayta   tiklanadigan   energiya   manbalari   bu
boradagi muhim qadamdir.
4. Xalqaro   hamkorlik :   Iqlim   o'zgarishi   va   ekologik   muammolar   milliy
chegaralardan   tashqariga   chiqadi.   Shu   bois,   davlatlar   o'rtasida   hamkorlikni
mustahkamlash   va   xalqaro   kelishuvlarni   amalga   oshirish   zarur.   Tabiiy
resurslarni   asrash,   ekologik   inqirozning   oldini   olish   va   ekologik   ta'limni
rivojlantirish   orqali   biz   kelajak   avlodlarga   sog'lom   va   barqaror   muhitni
qoldira olamiz .
15 III bob: Barqaror rivojlanishning hozirgi davrdagi rivoji.
3.1.   Barqaror   rivojlanish   maqsadlari   (BRM)   va   ularning   amalga
oshirilishi.
Barqaror   rivojlanish   maqsadlari   (BRM) 11
,   2015-yilda   Birlashgan   Millatlar
Tashkiloti   (BMT)   tomonidan   qabul   qilingan   global   dastur   bo'lib,   2030-yilgacha
dunyo miqyosida barqaror rivojlanishni ta'minlashga qaratilgan. Ushbu dastur 17 ta
asosiy   maqsad   va   169   ta   kichikroq   vazifalarni   o'z   ichiga   oladi.   BRM   insoniyat
farovonligini   ta'minlash,   ekologik   muvozanatni   saqlash   va   iqtisodiy   barqarorlikni
qo'llab-quvvatlashni   maqsad   qilgan.   Ushbu   maqsadlar   "Hech   kimni   ortda
qoldirmaslik"   shiori   ostida   barcha   davlatlar,   tashkilotlar   va   jamoalarning
hamkorlikdagi sa'y-harakatlariga asoslanadi.
Barqaror rivojlanish maqsadlarining asosiy yo'nalishlari
BRM quyidagi asosiy yo'nalishlarni qamrab oladi:
1. Qashshoqlikka barham berish (BRM 1):  Ekstremal qashshoqlikni tugatish
va barcha shakllardagi qashshoqlikni kamaytirish.
2. Ochlikni   tugatish   (BRM   2):   Ocharchilikni   bartaraf   etish,   oziq-ovqat
xavfsizligini ta'minlash va qishloq xo'jaligini rivojlantirish.
3. Sog'liqni saqlash va farovonlik (BRM 3):  Har bir insonning salomatligi va
farovonligini ta'minlash.
4. Sifatli ta'lim (BRM 4):  Har bir kishi uchun teng imkoniyatli sifatli ta'limni
ta'minlash.
5. Gender tengligi (BRM 5):  Ayollar va qizlarning huquqlarini himoya qilish
va tenglikni ta'minlash.
6. Toza   suv   va   sanitariya   (BRM   6):   Toza   ichimlik   suviga   va   sanitariyaga
bo'lgan ehtiyojlarni qondirish.
7. Arzon   va   toza   energiya   (BRM   7):   Barqaror   va   yangilanadigan   energiya
manbalaridan foydalanishni rivojlantirish.
8. Ish  va  iqtisodiy  o'sish  (BRM  8):   Barqaror  iqtisodiy  o'sishni   ta'minlash  va
munosib ish o'rinlari yaratish.
9. Innovatsiyalar va infratuzilma (BRM 9):  Innovatsiyalarni rivojlantirish va
barqaror infratuzilmani yaratish.
10. Tengsizlikni  kamaytirish   (BRM  10):   Jamiyat  ichida   va  davlatlar   o'rtasida
tengsizlikni kamaytirish.
11. Barqaror   shahar   va   jamoalar   (BRM   11):   Barqaror   va   yashashga   qulay
shaharlarni rivojlantirish.
12. Mas'uliyatli iste'mol va ishlab chiqarish (BRM 12):   Barqaror iste'mol va
ishlab chiqarish amaliyotlarini qo'llab-quvvatlash.
13. Iqlim o'zgarishiga qarshi kurash (BRM 13):   Iqlim o'zgarishining ta'sirini
kamaytirish bo'yicha choralar ko'rish.
11
 2015-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tomonidan qabul qilingan 17 ta Barqaror rivojlanish maqsadlari 
(BRM)  https://www.un.org/sustainabledevelopment/
16 14. Suv   resurslarini   muhofaza   qilish   (BRM   14):   Okeanlar,   dengizlar   va   suv
resurslarini saqlash va ulardan oqilona foydalanish.
15. Quruqlik ekotizimlarini himoya qilish (BRM 15):   O'rmonlarni, cho'llarni
va biologik xilma-xillikni asrash.
16. Tinchlik,   adolat   va   kuchli   institutlar   (BRM   16):   Barqaror   tinchlik   va
adolatni ta'minlash.
17. Hamkorlik  orqali   maqsadlarga   erishish   (BRM   17):   Barqaror   rivojlanish
uchun global hamkorlikni mustahkamlash.
BRMning ahamiyati
Barqaror   rivojlanish   maqsadlari   dunyo   miqyosida   uchrashayotgan   dolzarb
muammolarga   yechim   topish   uchun   strategik   platforma   sifatida   xizmat   qiladi.
Ushbu maqsadlar quyidagi jihatlari bilan ahamiyatlidir:
1. Global   hamkorlikni   kuchaytirish:   BRM   davlatlar,   xususiy   sektor,
fuqarolik jamiyati va xalqaro tashkilotlarning birgalikdagi harakatlarini talab
qiladi.
2. Universallik tamoyili:  BRM barcha davlatlar uchun umumiy bo'lib, har bir
davlat o'ziga mos strategiyalarni ishlab chiqadi.
3. Barqarorlikni   ta'minlash:   BRM   iqtisodiy,   ekologik   va   ijtimoiy   omillarni
muvozanatda saqlashni ko'zlaydi.
4. Uzoq   muddatli   istiqbol:   Ushbu   dastur   nafaqat   hozirgi,   balki   kelgusi
avlodlarning farovonligini ta'minlashga qaratilgan.
Barqaror rivojlanish maqsadlarini amalga oshirish yo'llari
BRMni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun quyidagi chora-tadbirlar talab
etiladi:
1. Milliy siyosat va strategiyalarni moslashtirish
Har   bir   davlat   o'zining   milliy   sharoitlari   va   ehtiyojlariga   mos   ravishda
BRMni amalga oshirish strategiyalarini ishlab chiqishi kerak.  Bu quyidagilarni o'z
ichiga oladi:
 Milliy rivojlanish rejalari va dasturlariga BRMni integratsiya qilish;
 Barqaror rivojlanish indikatorlarini belgilash va monitoring qilish.
2. Moliyaviy resurslarni safarbar qilish
BRMning   amalga  oshirilishi   ko'p   moliyaviy  resurslarni   talab  qiladi.   Davlat
byudjeti,   xususiy   sektor   investitsiyalari   va   xalqaro   yordam   manbalarini   safarbar
qilish muhimdir.
3. Innovatsiyalar va texnologiyalarni rivojlantirish
Barqaror   rivojlanishni   ta'minlash   uchun   zamonaviy   texnologiyalarni
rivojlantirish va ulardan foydalanishni kengaytirish zarur.  Xususan:
 Energiyaning yangilanadigan manbalariga o'tish;
 Qishloq xo'jaligida samaradorlikni oshiruvchi innovatsiyalarni joriy etish;
 Shahar va infratuzilma boshqaruviga aqlli texnologiyalarni tatbiq etish.
4. Ta'lim va xabardorlikni oshirish
17 Fuqarolarni   BRM   haqida   xabardor   qilish   va   bu   borada   ta'lim   dasturlarini
joriy etish orqali jamoatchilikning faolligini oshirish mumkin.
5. Global hamkorlik va sheriklik
BRMga   erishishda   davlatlar   o'rtasida   kuchli   hamkorlik   muhim   ahamiyatga
ega.   Xalqaro   tashkilotlar,   xususiy   sektor   va   fuqarolik   jamiyatining   hamkorligi
natijasida global muammolarga yechim topish mumkin.
Amalga oshirishda duch kelinayotgan qiyinchiliklar
BRMning   amalga   oshirilishi   bir   qator   qiyinchiliklarga   duch   kelmoqda,
jumladan:
1. Moliyaviy   resurslarning   yetishmasligi:   Ko'plab   davlatlar   BRMni   amalga
oshirish uchun zarur moliyaviy manbalarga ega emas.
2. Iqlim   o'zgarishi   ta'siri:   Iqlim   o'zgarishi   ko'plab   davlatlarda   ekologik
muvozanatni buzmoqda.
3. Jahon   miqyosidagi   tengsizlik:   Davlatlar   o'rtasida   resurslar,   texnologiyalar
va bilimlar bo'yicha katta tafovut mavjud.
4. Muvofiqlashtirishdagi   murakkablik:   Turli   manfaatdor   tomonlarning
hamkorligini ta'minlash murakkab jarayon.
Barqaror   rivojlanish   maqsadlari   dunyo   miqyosida   adolatli,   barqaror   va
farovon   kelajakni   ta'minlash   uchun   muhim   platforma   hisoblanadi.   Ushbu
maqsadlarga   erishish   har   bir   davlat,   tashkilot   va   fuqarodan   faol   ishtirokni   talab
qiladi.   Barqaror   rivojlanishga   qaratilgan   sa'y-harakatlar   insoniyatning   hozirgi   va
kelgusi avlodlari uchun yaxshi sharoitlarni yaratishga xizmat qiladi.
18 3.2. Texnologiyalar va innovatsiyalar roli.
Barqaror rivojlanish bugungi kunda dunyo hamjamiyatining eng muhim 
maqsadlaridan biriga aylangan. Ushbu tamoyil iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik 
barqarorlikni ta’minlash orqali kelajak avlodlarga hayot sifatini yaxshilashga 
qaratilgan strategiyalarni o‘z ichiga oladi. Texnologiyalar va innovatsiyalar ushbu 
maqsadlarga erishishda muhim vositalardan biri bo‘lib, ular jamiyatning turli 
sohalarida tub o‘zgarishlarni amalga oshirishga imkon beradi.
Texnologiyalar va innovatsiyalarning barqaror rivojlanishdagi roli. 
Texnologiyalar va innovatsiyalar barqaror rivojlanishni ta’minlashda quyidagi 
asosiy yo‘nalishlarda muhim ahamiyat kasb etadi:
1. Iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash.  Texnologiyalar iqtisodiyotning 
samaradorligini oshirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Sun’iy intellekt (AI), 
avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish tizimlari va raqamli texnologiyalar korxonalar 
va davlat tashkilotlariga xarajatlarni kamaytirish, resurslarni samarali boshqarish 
va yangi bozorlarni rivojlantirish imkoniyatini yaratadi. Masalan, blokcheyn 
texnologiyasi orqali global savdo jarayonlari shaffof va xavfsiz amalga oshirilishi 
ta’minlanmoqda.
2. Ijtimoiy tenglik va turmush sifatini oshirish.  Innovatsion texnologiyalar 
sog‘liqni saqlash, ta’lim va boshqa ijtimoiy xizmatlar sifatini yaxshilashda katta rol
o‘ynaydi. Masalan, telemeditsina qishloq hududlarida yashovchi aholiga sifatli 
tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatini beradi. Shu bilan birga, onlayn ta’lim
platformalari dunyo bo‘ylab bilim olish imkoniyatlarini kengaytiradi, bu esa global
darajadagi ijtimoiy tenglikka hissa qo‘shadi.
3. Ekologik barqarorlikni ta’minlash.  Texnologiyalar ekologik muammolarni hal
qilishda muhim ahamiyatga ega. Quyosh va shamol energiyasi kabi qayta 
tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish atmosferaga zararli gazlarning 
chiqarilishini kamaytirishga yordam beradi. Shuningdek, chiqindilarni qayta 
ishlash texnologiyalari atrof-muhitni tozalash va tabiiy resurslardan samarali 
foydalanishni ta’minlaydi.
Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda texnologik yutuqlar
1. Raqamli transformatsiya.  Raqamli texnologiyalar, jumladan, bulutli hisoblash 
tizimlari, katta ma’lumotlar (Big Data) va IoT (Internet of Things), korxonalar va 
hukumatlarga ma’lumotlarni samarali boshqarish va tahlil qilish imkonini 
bermoqda. Ushbu texnologiyalar orqali iqtisodiyot va jamiyatning turli sohalarida 
innovatsion yechimlar ishlab chiqilmoqda.
2. Energetika sohasidagi yangiliklar.  Quyosh panellari, shamol turbinlari va 
energiyani saqlash tizimlari sohasidagi innovatsiyalar qayta tiklanuvchi energiya 
19 manbalaridan foydalanish darajasini oshirdi. Masalan, Tesla kompaniyasining 
energiya saqlash tizimlari yirik energetik tarmoqlarda foydalanish uchun samarali 
yechimlarni taqdim etmoqda.
3. Sun’iy intellekt va avtomatlashtirish.  Sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan 
tizimlar qishloq xo‘jaligi, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarida 
samaradorlikni oshirishda hal qiluvchi rol o‘ynamoqda. AI asosidagi dasturlar 
tuproq unumdorligini tahlil qilish, hosilni oldindan bashorat qilish va resurslardan 
oqilona foydalanish imkonini bermoqda.
Innovatsiyalar orqali barqaror rivojlanishning ijtimoiy va iqtisodiy ta’siri
1. Ish o‘rinlarini yaratish.  Texnologik innovatsiyalar yangi ish o‘rinlarini 
yaratishda muhim omil bo‘lmoqda. Raqamli iqtisodiyot va texnologiyalarni joriy 
etish bilan bog‘liq yangi sohalar paydo bo‘lmoqda, bu esa global bandlik 
darajasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
2. Jamiyatning barqarorligi.  Innovatsion texnologiyalar ijtimoiy barqarorlikni 
ta’minlashga yordam beradi. Masalan, ijtimoiy tarmoqlar orqali fuqarolar va 
hukumat o‘rtasida samarali muloqot yo‘lga qo‘yilib, jamoat xizmatlari sifati 
oshirilmoqda.
3. Mintaqaviy rivojlanish.  Texnologiyalar rivojlanishdan ortda qolayotgan 
hududlarni ilg‘or texnologiyalar bilan ta’minlash orqali iqtisodiy va ijtimoiy 
tenglikni ta’minlaydi. Masalan, internet qamrovi cheklangan hududlarga sun’iy 
yo‘ldosh orqali internet xizmatlarini yetkazish bo‘yicha SpaceX kompaniyasining 
Starlink loyihasi 12
 ijobiy natijalar bermoqda.
Texnologiyalarning salbiy ta’siri va uning oldini olish. 
Barqaror rivojlanish jarayonida texnologiyalar va innovatsiyalarning ijobiy 
ta’siriga qaramay, ba’zi salbiy oqibatlar ham mavjud:
1. Atrof-muhitga ta’sir:  Elektron chiqindilar, texnologik ishlab chiqarishdan 
kelib chiqadigan ekologik zararlar.
2. Ijtimoiy tengsizlik:  Raqamli tafovut, ya’ni texnologiyalarga kirish 
imkoniyati cheklangan guruhlarning rivojlanishdan ortda qolishi.
3. Xavfsizlik muammolari:  Kiberxavfsizlik va shaxsiy ma’lumotlarning 
himoyasizligi.
Ushbu muammolarni hal qilish uchun quyidagi choralar ko‘rilishi lozim:
12
 SpaceX kompaniyasining Starlink loyihasi haqida rasmiy havola:
Starlink - SpaceX
20  Ekologik zararlarni kamaytirish uchun yashil texnologiyalarni rivojlantirish.
 Kam rivojlangan hududlarga texnologik infratuzilma yaratish.
 Kiberxavfsizlikni ta’minlash uchun zamonaviy texnologik vositalarni joriy 
etish.
Texnologiyalar va innovatsiyalar barqaror rivojlanishning ajralmas qismi bo‘lib,
iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik muammolarni hal qilishda asosiy vosita hisoblanadi.
Ularning to‘g‘ri boshqarilishi va rivojlanishi natijasida dunyo hamjamiyati 
barqaror kelajak sari dadil qadam tashlamoqda. Shu bilan birga, texnologik 
yutuqlarni barqaror rivojlanish maqsadlariga mos ravishda boshqarish jamiyatning 
barcha qatlamlari uchun teng imkoniyatlarni ta’minlash va atrof-muhitni asrashda 
muhim rol o‘ynaydi.
21 3.3. Global va mahalliy muammolar.
Barqaror rivojlanish XXI asrning eng dolzarb tushunchalaridan biri 
hisoblanadi. BMT tomonidan ilgari surilgan "2030-yilgacha Barqaror rivojlanish 
maqsadlari" 13
 global miqyosda ijtimoiy, ekologik va iqtisodiy muammolarni hal 
etishga qaratilgan. Ushbu maqsadlar amalga oshirilishi jarayonida bir qator global 
va mahalliy muammolar paydo bo'lmoqda. Quyida ushbu muammolar tahlil 
qilinadi.
Global muammolar.
1. Iqlim o'zgarishi.  Iqlim o'zgarishi barqaror rivojlanish yo'lidagi eng katta 
to'siqlardan biridir. Atmosferaga chiqayotgan issiqxona gazlari miqdorining oshishi
natijasida global isish kuzatilmoqda. Bu jarayon qutblardagi muzlarning erishi, 
dengiz sathining ko'tarilishi va ob-havo sharoitlarining o'zgarishi kabi ko'plab 
salbiy ta'sirlarni keltirib chiqarmoqda. Iqlim o'zgarishi qishloq xo'jaligiga, suv 
resurslariga va inson salomatligiga tahdid solmoqda.
2. Resurslarning noto'g'ri boshqarilishi.  Tabiiy resurslarning cheksiz ishlatilishi 
global ekologik muammolarni kuchaytirmoqda. O'rmonlarning kesilishi, tuproq 
eroziyasi va suv resurslarining kamayishi biologik xilma-xillikni yo'qotish va 
ekologik tizimlarni izdan chiqaradi. Xususan, rivojlangan va rivojlanayotgan 
davlatlar o'rtasida resurslarni boshqarishdagi notenglik muammosi global darajada 
o'z yechimini talab qilmoqda.
3. Ijtimoiy tengsizlik.  Dunyoda iqtisodiy va ijtimoiy tengsizlik hali ham yuqori 
darajada saqlanib qolmoqda. Ayrim davlatlarda aholining katta qismi 
qashshoqlikda yashayotgan bo'lsa, boshqalarida farovonlikning yuqori darajasi 
kuzatiladi. Bu tengsizlik global barqaror rivojlanishga to'sqinlik qiluvchi 
omillardan biridir.
4. Global pandemiyalar.  COVID-19 pandemiyasi global salomatlik tizimi va 
iqtisodiyotning zaif tomonlarini ochib berdi. Pandemiyalar nafaqat inson 
salomatligiga, balki iqtisodiy barqarorlikka ham salbiy ta'sir ko'rsatadi. Barqaror 
rivojlanish uchun kuchli global sog'liqni saqlash tizimini shakllantirish zarur.
Mahalliy muammolar.
1. Ekologik muammolar.  O'zbekiston kabi davlatlarda atrof-muhitning 
ifloslanishi, suv tanqisligi va tuproq sifatining pasayishi dolzarb muammolar 
hisoblanadi. Xususan, Aral dengizining qurishi Markaziy Osiyodagi ekologik 
falokatlarning eng yorqin misolidir. Bu holat mintaqa aholisi uchun sog'liq 
muammolari, iqtisodiy qiyinchiliklar va ijtimoiy tanglikni keltirib chiqarmoqda.
13
 BMT tomonidan ilgari surilgan "2030-yilgacha Barqaror rivojlanish maqsadlari" https://sdgs.un.org/goals
22 2. Qishloq xo'jaligi va suv resurslari.  O'zbekiston qishloq xo'jaligiga tayanadigan
mamlakatlardan biri hisoblanadi. Ammo suv resurslarining noto'g'ri boshqarilishi 
va eskirgan sug'orish tizimlari hosildorlikni pasaytiradi. Bu esa oziq-ovqat 
xavfsizligi va qishloq joylaridagi aholining farovonligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
3. Urbanizatsiya va infratuzilma.  Katta shaharlardagi aholining o'sishi transport 
tizimiga, energetika ta'minotiga va uy-joy qurilishiga bosimni oshirmoqda. 
Urbanizatsiyaning nazoratsiz rivojlanishi ijtimoiy va ekologik muammolarga olib 
kelishi mumkin.
4. Ta'lim va salomatlik tizimi.  Mahalliy darajada sifatli ta'lim va sog'liqni saqlash
xizmatlarining yetarli darajada bo'lmasligi barqaror rivojlanishga salbiy ta'sir 
qiladi. Raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash va aholining salomatligini ta'minlash 
orqali davlatlar mahalliy muammolarni hal qilishlari mumkin.
Barqaror rivojlanish yo'lida amalga oshirilishi kerak bo'lgan chora-tadbirlar
1. Energiya samaradorligini oshirish . Barqaror rivojlanish uchun qayta 
tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanishni kengaytirish, energiya 
samaradorligini oshirish va uglerod chiqindilarini kamaytirish zarur.
2. Resurslarni oqilona boshqarish .Tabiiy resurslarni oqilona boshqarish, 
jumladan, suv, o'rmon va tuproq resurslarini saqlash va qayta tiklash muhim 
ahamiyatga ega.
3. Global hamkorlikni kuchaytirish.  Davlatlararo hamkorlikni 
mustahkamlash orqali iqlim o'zgarishi, pandemiyalar va boshqa global 
muammolarga qarshi birgalikda kurashish lozim.
4. Ta'lim va salomatlikni rivojlantirish.  Barcha darajada sifatli ta'lim va 
sog'liqni saqlash xizmatlarini ta'minlash orqali aholining ijtimoiy-iqtisodiy 
farovonligini oshirish mumkin.
Barqaror rivojlanishning global va mahalliy muammolari murakkab va ko'p 
qirrali bo'lib, ularni hal qilish uchun har bir davlatning hamkorligi va faoliyati talab
qilinadi. Hozirgi davrning dolzarb muammolariga barqaror yechim topish nafaqat 
bugungi kun, balki kelajak avlodlarning ham farovonligini ta'minlaydi. Shunday 
ekan, barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish yo'lida global va mahalliy sa'y-
harakatlarni uyg'unlashtirish muhimdir.
23 IV bob: Barqaror rivojlanishning istiqbollari .
4.1. Xalqaro hamkorlik va barqaror rivojlanish strategiyalari.
Barqaror rivojlanish XXI asrda global hamjamiyatning dolzarb 
maqsadlaridan biridir. Iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik barqarorlikka erishish uchun 
mamlakatlar va tashkilotlar o‘rtasida kuchli xalqaro hamkorlik talab qilinadi. BMT
tomonidan ishlab chiqilgan "Barqaror rivojlanish maqsadlari" 14
 (BRM) 2030-
yilgacha dunyo miqyosida barqarorlikni ta‘minlash uchun yo‘nalish bo‘lib xizmat 
qiladi. Ushbu maqolada xalqaro hamkorlikning barqaror rivojlanishdagi o‘rni va 
strategiyalarining tahlili ko‘rib chiqiladi.
Barqaror rivojlanish tushunchasi
Barqaror rivojlanish bu “bugungi ehtiyojlarni qondirish bilan birga kelajak 
avlodlarning o‘z ehtiyojlarini qondirish imkoniyatiga zarar yetkazmaslik” 
tamoyiliga asoslangan rivojlanishdir. Bu tushuncha iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy adolat
va ekologik muvozanatni birlashtiradi.  Barqaror rivojlanish quyidagi asosiy uch 
o‘lchovga ega:
1. Iqtisodiy barqarorlik:  Resurslarni samarali boshqarish orqali uzoq 
muddatli iqtisodiy o‘sishni ta‘minlash.
2. Ijtimoiy barqarorlik:  Kambag‘allikni qisqartirish, ta‘lim va sog‘liqni 
saqlash tizimlarini rivojlantirish, gender tengligini ta‘minlash.
3. Ekologik barqarorlik:  Atrof-muhitni muhofaza qilish, iqlim o‘zgarishlariga
qarshi choralar ko‘rish va tabiiy resurslarni oqilona boshqarish.
Xalqaro hamkorlikning barqaror rivojlanishdagi o‘rni
Barqaror rivojlanishga erishish birgina davlat yoki mintaqa doirasida amalga 
oshiriladigan jarayon emas. Global muammolar (iqlim o‘zgarishi, bioxilma-
xillikning yo‘qolishi, suv va oziq-ovqat xavfsizligi)ni hal qilishda xalqaro 
hamkorlik hal qiluvchi ahamiyatga ega.
1. Iqlim o‘zgarishiga qarshi xalqaro hamkorlik
Iqlim o‘zgarishi global barqaror rivojlanishning eng katta tahdidlaridan biridir. 
Xalqaro hamkorlik ushbu muammoni hal qilishda muhim rol o‘ynaydi.  Masalan:
 Parij kelishuvi (2015) 15
:  195 ta davlat tomonidan imzolangan bu kelishuv 
iqlim o‘zgarishini cheklash va global harorat o‘sishini 1,5–2°C oralig‘ida 
ushlab turish maqsadini ko‘zlaydi.
14
 BMT tomonidan ilgari surilgan "2030-yilgacha Barqaror rivojlanish maqsadlari" https://sdgs.un.org/goals
15
 Parij iqlim kelishuvi to’liq United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) 
https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement
24  Yashil iqlim jamg‘armasi:  Rivojlangan davlatlar rivojlanayotgan 
mamlakatlarga iqlim o‘zgarishi bilan kurashish uchun moliyaviy yordam 
ko‘rsatadi.
2. Kambag‘allikka qarshi kurash
Kambag‘allik global rivojlanishning oldini oluvchi asosiy omillardan biridir. 
Xalqaro tashkilotlar va moliyaviy institutlar rivojlanayotgan mamlakatlarga 
iqtisodiy yordam ko‘rsatib, ularning barqaror rivojlanish yo‘lida rivojlanishiga 
yordam beradi.
 Jahon banki va Xalqaro valuta jamg‘armasi (XVJ) 16
:  Moliyaviy 
resurslarni ajratish orqali qashshoqlikka qarshi kurashni qo‘llab-quvvatlaydi.
 BMT Taraqqiyot dasturi (UNDP) 17
:  Barqaror rivojlanish maqsadlariga 
erishish uchun texnik yordam va grantlar taqdim etadi.
3. Texnologik innovatsiyalar va bilim almashinuvi
Xalqaro hamkorlik texnologik innovatsiyalarni rivojlantirish va bilim 
almashinuvida muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy texnologiyalar energiya 
samaradorligini oshirish, qishloq xo‘jaligi samaradorligini kuchaytirish va atrof-
muhitni muhofaza qilishda asosiy vosita hisoblanadi.
Barqaror rivojlanish strategiyalari
Barqaror rivojlanishni ta‘minlash uchun quyidagi strategiyalar taklif etiladi:
1. Global siyosiy barqarorlikni ta‘minlash:  Xalqaro nizolarni hal qilish, 
davlatlararo ishonchni mustahkamlash va barqaror siyosiy tizimlar yaratish.
2. Barqaror iqtisodiy rivojlanish siyosatlari:
o Yashil iqtisodiyot tamoyillarini joriy etish.
o Kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish uchun qulay sharoitlar yaratish.
3. Resurslarni samarali boshqarish:
o Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish.
o Suv va tuproq resurslarini muhofaza qilish.
4. Ta‘lim va xabardorlikni oshirish:
o Barqaror rivojlanish tamoyillarini ta‘lim tizimiga integratsiya qilish.
o Aholi o‘rtasida ekologik xabardorlikni oshirish.
16
 Jahon banki va Xalqaro valuta jamg‘armasi (XVJ)   https://nsp.gov.uz/
17
 BMT Taraqqiyot dasturi (UNDP)https://www.undp.org/
25 5. Xalqaro moliyaviy hamkorlikni kuchaytirish:
o Donor davlatlar va xalqaro tashkilotlar tomonidan rivojlanayotgan 
mamlakatlarga investitsiyalarni jalb qilish.
o Moliyaviy mexanizmlarni takomillashtirish orqali global rivojlanishga
hissa qo‘shish.
O‘zbekistonning barqaror rivojlanishga qo‘shayotgan hissasi
O‘zbekiston Respublikasi ham barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish bo‘yicha 
faoliyat olib bormoqda. Mamlakatning "Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi" 18
 
doirasida quyidagi yo‘nalishlarda ishlar amalga oshirilmoqda:
1. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish:  Quyosh va 
shamol energiyasi loyihalari ishlab chiqilmoqda.
2. Atrof-muhitni muhofaza qilish:  Cho‘llanishga qarshi kurash va bioxilma-
xillikni saqlash bo‘yicha dasturlar amalga oshirilmoqda.
3. Kambag‘allikka qarshi kurash:  Aholining turmush darajasini yaxshilash 
uchun ijtimoiy va iqtisodiy dasturlar ishlab chiqilmoqda.
Barqaror rivojlanish global hamjamiyatning birgalikda sa‘y-harakatlarini talab 
qiladi. Xalqaro hamkorlik – bu rivojlanishning ajralmas qismi bo‘lib, iqtisodiy 
o‘sish, ijtimoiy tenglik va ekologik muvozanatni ta‘minlashga imkon beradi. 
Strategik yondashuvlar va uzoq muddatli rejalar barqaror rivojlanishning 
muvaffaqiyatini ta‘minlashga yordam beradi. O‘zbekiston ham bu jarayonda faol 
ishtirok etib, xalqaro miqyosda o‘z hissasini qo‘shishda davom etmoqda.
18
  O'zbekiston Respublikasining 2019–2030-yillarda "yashil" iqtisodiyotga o'tish strategiyasi:  https://lex.uz/docs/-
4539502
26 4.2. Ta’limning ahamiyati va kelajak avlod uchun barqaror rivojlanish.
Barqaror rivojlanish bugungi kunda jahon hamjamiyatining asosiy 
maqsadlaridan biri bo‘lib, u iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy barqarorlikni 
ta’minlashni nazarda tutadi. Ushbu maqsadga erishishda ta’limning o‘rni 
beqiyosdir. Ta’lim nafaqat bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish, balki jamiyatning 
barqaror rivojlanishga bo‘lgan yondashuvini shakllantirishda ham muhim rol 
o‘ynaydi.
Barqaror rivojlanish va ta’limning o‘zaro bog‘liqligi.  Barqaror 
rivojlanishni ta’minlashda ta’limning asosiy vazifasi jamiyat a’zolarini ekologik, 
iqtisodiy va ijtimoiy mas’uliyatni anglashga undashdir. UNESCO tomonidan 
belgilangan barqaror rivojlanish maqsadlarining (BRM) 19
 4-maqsadi sifatli ta’limni
ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, uning asosiy yo‘nalishlari quyidagilarni o‘z ichiga 
oladi:
1. Hammani qamrab oluvchi va adolatli ta’limni ta’minlash.
2. Uzluksiz ta’lim imkoniyatlarini yaratish.
3. Barqaror rivojlanishga oid ko‘nikmalarni shakllantirish.
Ta’lim insonlarni o‘zlari yashayotgan muhitga mas’uliyat bilan qarashga, ekologik 
barqarorlikni ta’minlashga va resurslardan oqilona foydalanishga o‘rgatadi. Shu 
bilan birga, ta’lim orqali iqtisodiy innovatsiyalarni joriy qilish va ijtimoiy 
muammolarni hal qilishda zarur bo‘lgan bilimlar beriladi.
Ekologik barqarorlikda ta’limning roli.  Barqaror rivojlanishning muhim 
tarkibiy qismlaridan biri ekologik barqarorlikdir. Global isish, biologik xilma-
xillikning yo‘qolishi, havo, suv va tuproqning ifloslanishi kabi muammolar 
bugungi kunda insoniyat oldida turgan dolzarb masalalardir. Bu muammolarni hal 
qilish uchun aholining ekologik savodxonligini oshirish muhimdir.  Ekologik ta’lim
quyidagilarga xizmat qiladi:
 Insonlarning ekologik muammolarni anglashini oshirish.
 Atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish.
 Qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish bo‘yicha bilimlarni 
tarqatish.
 Barqaror iste’mol va ishlab chiqarish tamoyillarini targ‘ib qilish.
19
 United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) 
https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement
27 Ekologik ta’lim maktabdan boshlab oliy ta’lim muassasalarigacha joriy etilishi 
zarur. Shu bilan birga, keng jamoatchilikni qamrab oladigan dasturlar ham amalga 
oshirilishi kerak.
Iqtisodiy barqarorlik va ta’lim.  Ta’lim iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashning 
asosiy vositalaridan biridir. Zamonaviy iqtisodiyotning rivojlanishi uchun yuqori 
malakali mutaxassislar, tadbirkorlik va innovatsiyalarni ilgari sura oladigan 
shaxslar zarur.  Ta’lim quyidagi yo‘nalishlarda iqtisodiy barqarorlikka hissa 
qo‘shadi:
1. Ishchi kuchining malakasini oshirish : Ta’lim orqali yoshlar zamonaviy 
texnologiyalar va ish bozorining talablariga moslashadi.
2. Tadbirkorlik ko‘nikmalarini rivojlantirish : Maxsus o‘quv dasturlari 
orqali biznesni boshqarish va innovatsiyalarni joriy qilish imkoniyatlari 
oshadi.
3. Barqaror ishlab chiqarish tamoyillarini targ‘ib qilish : Resurslarni 
samarali boshqarish va ishlab chiqarish jarayonlarini ekologik talablarga 
moslashtirish ta’lim orqali amalga oshiriladi.
Iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun uzluksiz ta’lim tizimini rivojlantirish, 
yoshlarni zamonaviy kasb-hunar egallashga yo‘naltirish muhimdir.
Ijtimoiy barqarorlik va ta’lim.  Ijtimoiy barqarorlik jamiyatdagi barcha 
qatlamlarning teng huquq va imkoniyatlarga ega bo‘lishini ta’minlashni anglatadi. 
Ta’lim bu jarayonda asosiy rol o‘ynaydi, chunki u insonlarni ijtimoiy mas’uliyatni 
anglashga va bir-biriga hurmat bilan qarashga o‘rgatadi.
1. Gender tengligi : Ta’lim orqali ayollar va qizlarning huquqlarini himoya 
qilish, ularni ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishga rag‘batlantirish mumkin.
2. Madaniy xilma-xillikni qo‘llab-quvvatlash : Ta’lim madaniy va etnik 
guruhlar o‘rtasida muloqotni mustahkamlashga xizmat qiladi.
3. Adolatli jamiyatni shakllantirish : Ta’lim orqali ijtimoiy tengsizlikni 
kamaytirish va kambag‘allikka qarshi kurashish mumkin.
Ijtimoiy barqarorlik uchun ta’lim tizimi turli guruhlarni qamrab oladigan, 
bag‘rikenglik va hamjihatlikni targ‘ib qiladigan dasturlarni ishlab chiqishi lozim.
Kelajak avlod uchun ta’limning ahamiyati.  Barqaror rivojlanish 
maqsadlariga erishishda ta’limning ahamiyati kelajak avlodni shakllantirishda 
namoyon bo‘ladi. Yosh avlodning dunyoqarashi va qadriyatlari ta’lim orqali 
shakllanadi. Shu sababli, ta’lim mazmunini quyidagi tamoyillarga asoslash zarur:
28  Barqaror rivojlanishga oid bilimlarni integratsiya qilish : Darslik va 
o‘quv dasturlariga ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikka oid 
mavzularni kiritish.
 Amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirish : O‘quvchilarda olingan bilimlarni 
real hayotda qo‘llash imkoniyatlarini yaratish.
 Axloqiy qadriyatlarni shakllantirish : Insonlarni tabiatga, jamiyatga va 
o‘ziga nisbatan mas’uliyat bilan qarashga o‘rgatish.
Barqaror rivojlanishning istiqbollarini ta’minlashda ta’lim muhim ahamiyat 
kasb etadi. U ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash uchun zarur 
bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarni shakllantiradi. Kelajak avlod uchun barqaror 
rivojlanishni ta’minlash esa hozirgi ta’lim tizimining samaradorligiga bog‘liq. Shu 
sababli, ta’limni barqaror rivojlanish tamoyillariga moslashtirish va uni hayotning 
barcha sohalarida joriy etish zarur
29 XULOSA
Ushbu kurs ishida amalga oshirilgan tadqiqotlar va tahlillar barqaror 
rivojlanishning nazariy asoslari, amaliy yo‘nalishlari va hozirgi davrdagi 
dolzarbligi haqidagi tushunchalarni kengaytirdi. Xulosa sifatida quyidagi asosiy 
jihatlarni ta'kidlash mumkin:
Birinchidan, barqaror rivojlanish tushunchasi insoniyatning ekologik, 
iqtisodiy va ijtimoiy muammolarini birgalikda hal qilish zaruratidan kelib chiqadi. 
Mazkur tushuncha insoniyatning hozirgi ehtiyojlarini qondirish bilan birga, kelajak
avlodning ehtiyojlarini ham hisobga oladi. Bu tamoyil tabiatni muhofaza qilish va 
resurslardan oqilona foydalanishni o‘z ichiga oladi. Shu bois, barqaror rivojlanish 
tushunchasi kelajakda jamiyatning farovonligini ta’minlashda muhim ahamiyatga 
ega.
Ikkinchidan, kurs ishida ta'kidlanganidek, barqaror rivojlanishning uch 
asosiy komponenti - ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlik bir-biriga 
chambarchas bog‘liqdir. Ushbu komponentlarning uyg‘unligi nafaqat 
mamlakatlarning ichki rivojlanishiga, balki xalqaro miqyosdagi hamkorlik va 
tinchlikni mustahkamlashga ham hissa qo‘shadi. Misol uchun, ekologik 
barqarorlikni ta'minlash iqlim o‘zgarishi bilan kurashda muhim rol o‘ynaydi, 
iqtisodiy barqarorlik esa aholi farovonligini oshirish uchun zarurdir. Ijtimoiy 
barqarorlik ijtimoiy adolatni va teng imkoniyatlarni kafolatlash orqali barqaror 
rivojlanishning asosini tashkil etadi.
Uchinchidan, dunyodagi turli davlatlarning barqaror rivojlanishga oid 
tajribasi ushbu konsepsiyaning universal ahamiyatini tasdiqlaydi. Skandinaviya 
mamlakatlari, Germaniya va Yaponiyaning energiya samaradorligi, qayta 
tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish va atrof-muhitni muhofaza qilish 
borasidagi muvaffaqiyatli tajribasi boshqa davlatlar uchun o‘rnak bo‘la oladi. Shu 
bilan birga, rivojlanayotgan davlatlar, jumladan, O‘zbekiston ham o‘zining milliy 
dasturlari orqali barqaror rivojlanishga hissa qo‘shmoqda. Masalan, mamlakatda 
"Yashil iqtisodiyot" konsepsiyasi va ekologik barqarorlikni ta'minlashga qaratilgan 
boshqa dasturlar amalga oshirilmoqda.
To‘rtinchidan, barqaror rivojlanishning dolzarbligi xalqaro darajadagi 
muhim hujjatlar, xususan, 2015-yilda BMT tomonidan qabul qilingan Barqaror 
rivojlanish maqsadlari (BRM) orqali tasdiqlanadi. Ushbu maqsadlar inson 
huquqlarini ta'minlash, kambag‘allikni bartaraf etish, sifatli ta'lim va sog‘liqni 
saqlashni yaxshilash, gender tengligini mustahkamlash va ekologik muvozanatni 
saqlash kabi ko‘plab sohalarni qamrab oladi. 
30 Beshinchidan, barqaror rivojlanishga erishishda texnologik innovatsiyalar va
innovatsion boshqaruvning o‘rni juda katta. Ushbu kurs ishida texnologiyalar, 
xususan, qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish, chiqindilarni qayta
ishlash va ekologik toza ishlab chiqarishni rivojlantirishning ahamiyati ko‘rsatib 
o‘tildi. Bundan tashqari, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektning rivojlanishi 
barqaror rivojlanish jarayonlarini optimallashtirishda muhim vosita hisoblanadi.
Oltinchidan, barqaror rivojlanish global darajadagi hamkorlikni 
mustahkamlashni talab qiladi. Ushbu kurs ishi davomida xalqaro hamkorlikning 
ahamiyati, xususan, rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar o‘rtasidagi tajriba 
almashinuvi, moliyaviy va texnik yordam masalalari keng muhokama qilindi. 
Xalqaro tashkilotlar, xususan, BMT, Jahon banki va boshqa institutlarning barqaror
rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashdagi roli tahlil qilindi.
Yettinchidan, O‘zbekiston misolida barqaror rivojlanish strategiyalari tahlil 
qilinar ekan, mamlakatning "Yashil iqtisodiyot" va ekologik barqarorlikka 
qaratilgan milliy dasturlari yuqori baholandi. Bu borada amalga oshirilayotgan 
islohotlar mamlakatning barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishdagi 
intilishlarini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, mavjud muammolar, xususan, suv 
resurslarining cheklanganligi, chiqindilarni boshqarishdagi kamchiliklar va boshqa 
masalalar yechimini topish zarurati qayd etildi.
Xulosa qilib aytganda, barqaror rivojlanish bugungi dunyoning eng dolzarb 
konsepsiyasi bo‘lib, uning ahamiyati tobora ortib bormoqda. Ushbu kurs ishi 
davomida amalga oshirilgan tahlillar barqaror rivojlanishning nazariy va amaliy 
asoslarini chuqurroq tushunishga yordam berdi. Shu bilan birga, barqaror 
rivojlanishni ta'minlashda milliy va xalqaro darajadagi sa’y-harakatlarni 
kuchaytirish zarurligi ta'kidlandi. Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish uchun
davlatlar, xususiy sektor, jamoat tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining faol 
ishtiroki talab qilinadi. Kelgusida barqaror rivojlanish sohasidagi tadqiqotlarni 
davom ettirish, yangi texnologiyalarni joriy qilish va xalqaro hamkorlikni 
kengaytirish ushbu maqsadlarga erishishda muhim omil bo‘ladi. Shu sababli, bu 
yo‘nalishda doimiy ravishda ilmiy izlanishlar olib borish va innovatsion 
yondashuvlarni rivojlantirish zarur.
31 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. BMTning "Barqaror rivojlanish maqsadlari" hujjati, 2015-yil, Nyu-York,. 
https://sdgs.un.org/goals
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning "Yashil 
iqtisodiyot"ga o‘tish bo‘yicha qarorlari. "O‘zbekiston Respublikasi 
Prezidentining farmoni, 2020-yil, Toshkent",. https://lex.uz/docs/5031967.
3. "Global ekologik muammolar va ularning yechimlari". Muallif: R. A. 
Haydarov. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti, 2019-yil.
4. Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha Parij bitimi. 2015-yil, Fransiya,. 
https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-
agreement.
5. Jahon banki: "Atrof-muhitni muhofaza qilish va barqaror rivojlanish" 
bo‘yicha hisobot, 2021-yil. 
https://www.worldbank.org/en/topic/environment
6. "Barqaror rivojlanish nazariyasi va amaliyoti". Muallif: D. N. Karimov, 
Toshkent: "Fan" nashriyoti, 2020-yil. 
7. BMTning "Barqaror rivojlanish bo‘yicha Rio deklaratsiyasi", 1992-yil. Rio-
de-Janeyro.https://www.un.org/documents/ga/conf151/aconf15126-
1annex1.htm
8. O‘zbekiston Respublikasining "Atrof-muhitni muhofaza qilish to‘g‘risida"gi
qonuni, 2019-yil,. https://lex.uz/docs/4317046.
9. "Barqaror rivojlanishda texnologiyalarning roli". Muallif: N. X. Qosimova, 
Toshkent: Innovatsion rivojlanish instituti, 2021-yil.
10. BMTning "2030-yilgacha barqaror rivojlanish kun tartibi", 2015-yil. Nyu-
York. https://sdgs.un.org/2030agenda
11. Jahon resurslar instituti: "Suv resurslarini boshqarish”. https://www.wri.org
12. Yevropa Ittifoqining "Qayta tiklanadigan energiya manbalari" to‘g‘risidagi 
direktivasi. https://energy.ec.europa.eu/topics/renewable-energy
13. "Barqaror shaharlarni rivojlantirish". Muallif: E. V. Tojiboyev. Toshkent: 
O‘zbekiston Arxitektura va qurilish instituti nashriyoti, 2019-yil/
14. "Iqlim o‘zgarishiga moslashish strategiyalari". Mualliflar: J. D. Karimova va
X. S. Salimov, Toshkent: Ekologiya va Atrof-muhitni muhofaza qilish 
instituti, 2022-yil.
32 15. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining "Barqaror rivojlanish va sog‘liqni 
saqlash" bo‘yicha hisobot, 2019-yil.  https://www.who.int
16. "Bizning Umumiy Kelajagimiz" (Our Common Future) hisoboti 
https://www.un.org/ru/ga/pdf/brundtland.pdf
17. 1972-yil 5-iyunda Stokgolmda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-
muhit bo'yicha birinchi Umumjahon Konferensiyasi 
https://www.un.org/en/conferences/environment/stockholm1972
18. 2015-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tomonidan qabul qilingan 
17 ta Barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM) 
https://www.un.org/sustainabledevelopment/  
19. O'zbekiston Respublikasining 2019–2030-yillarda "yashil" iqtisodiyotga 
o'tish strategiyasi:  https://lex.uz/docs/-4539502
20. BMTning Barqaror rivojlanish bo'yicha (Ingliz tilida):
https://www.un.org/sustainabledevelopment/
21. Parij iqlim kelishuvi to’liq United Nations Framework Convention on 
Climate Change (UNFCCC)  https://unfccc.int/process-and-meetings/the-
paris-agreement
22.  Germaniya qayta tiklanadigan energiya ko‘rsatgichi. 
https    ://    srcyrl    .   dsisolar    .   com    /   info    /   germany    -   s   -   annual    -   electricity    -   consumption    -  
hits    -90588922.    html   
23. Xitoy   https://www.proreformes.com
24. SpaceX kompaniyasining Starlink loyihasi haqida rasmiy havola:
Starlink - SpaceX
25. BMT tomonidan ilgari surilgan "2030-yilgacha Barqaror rivojlanish 
maqsadlari"  https://sdgs.un.org/goals
26. Parij iqlim kelishuvi to’liq United Nations Framework Convention on 
Climate Change (UNFCCC)  https://unfccc.int/process-and-meetings/the-
paris-agreement
27.  Jahon banki va Xalqaro valuta jamg‘armasi (XVJ)   https://nsp.gov.uz/
28.  BMT Taraqqiyot dasturi (UNDP) https://www.undp.org/
29. United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) 
https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement
30. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2030-yilgacha "yashil" 
iqtisodiyotga o'tish bo'yicha qarori:  https://president.uz/oz/lists/view/5805
33

MUNDARIJA

Kirish

I bob Barqaror rivojlanishning nazariy asoslari

1.1 Barqaror rivojlanish tushunchasining shakllanishi

1.2 Barqaror rivojlanishning asosiy tamoyillari va global ahamiyati

II bob Barqaror rivojlanishning iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik jihatlari

2.1 Iqtisodiy barqarorlik: Yashil iqtisodiyot va innovatsiyalar

2.2 Ijtimoiy barqarorlik: Adolat va tenglik tamoyillari

2.3 Ekologik barqarorlik: Tabiiy resurslarni asrash va ekologik inqirozning oldini olish

III bob III bob: Barqaror rivojlanishning hozirgi davrdagi rivoji

3.1 Barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM) va ularning amalga oshirilishi

3.2 Texnologiyalar va innovatsiyalar roli

3.3 Global va mahalliy muammolar

IV bob Barqaror rivojlanishning istiqbollari

4.1 Xalqaro hamkorlik va barqaror rivojlanish strategiyalari

4.2 Ta’limning ahamiyati va kelajak avlod uchun barqaror rivojlanish

Xulosa

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI