Bayt-ul hikma allomalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	37.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Bayt-ul hikma allomalari

Купить

Mavzu: Bayt-ul hikma allomalari.
Reja:
1.Bayt-ul hikma Horun ar-Rashid davrida.
2.Bayt-ul hikma allomalari.
3.Bayt-ul hikmada kutubxona va rasadxona.

O'rta asr manbalarida «Bayt al-hikma»ning tarkibi quyidagi qismlar va
olimu tarjimonlardan iborat edi, deb yaqqol ko'rsatuvchi ma'lumotlar uchramaydi.
Lekin manbalarlagi u yoki bu munosabat bilan keltirilgan fikr va mulohazalar bu
mar- kazning tarkibi haqida taxliliy tasavvurlarni tiklash imkonini yaratadi.
Aftidan, «Bayt al-hikma» xalifalar saroyining biror qismini egallagan bo'lishi
kerak. Unda to'plangan adabiyotlarning ko'pligi va shuhratiga qaraganda bu
kutubxona, ilm-fan va tarjima markazi kattagina binoni egallagan. «Bayt al-
hikma»da astronomlar tajriba olib borgan ash-Shammosiya mintaqasi va Qasiyun
tog'idagi rasadxonalar astronomik talablarga javob beradigan alohida joyda bunyod
etilgan. Ayni vaqtda olib borilgan izlanish va tajribalar mazmun-mohiyatiga ko'ra
«Bayt al-hikma» bilan chambarchas bog'liq bo'lgan. Shunga o'xshash qarashni
tabiblar va shifoxonalar xususida ham bildirish mumkin. Lekin astronomlar,
tabiblar va umuman, Bag'doddagi boshqa allomalar al-Ma'mun saroyining,
binobarin «Bayt al-hikma»ning ajralmas qismi bo'lishi shubxasiz. Tarjimonlar
haqida gapiradigan bo'lsak, ularning maskanlari bevosita «Bayt al-hikma»da
ekanligi aniq.
«Bayt al-hikma»da, birinchi navbatda, katta kutubxona mavjud bo'lgan. U yerdagi
kitoblarning umumiy soni haqida ma'lumotlar saqlanmagan. Ba'zan zamonaviy
arab tadqiqotchilari bu kutubxonada, hozirgi zamon kutubxonalaridagi barcha
qulayliklar, ya'ni fanlar va tillarga qarab taqsimlangan maxsus xonalar va javonlar,
o'tirib mutolaa qilish uchun moslamalar, adabiyotlarni tartibda saqlash,
o'quvchilarni kitoblar bilan ta'minlovchi xizmatchilar, mukammal mavzu fixristlari
(kataloglar) va hatto, toliqqan o'quvchilarning hordiq chiqarishlari uchun musiqa
xonalari ham mavjud edi deb ta'riflaydilar. O'ylaymizki, bu kabi tavsiflar o'zining
ba'zi jihatlari bilan to'g'ri bo'lsa-da, ularda ma'lum ma'nodagi mubolag'a seziladi.
Shubhasiz, «Bayt al-hikma»

o'z davrining eng namunali kutubxonasi bo'lib, keyingi davr Sharq va G'arb
davlatlaridagi kutubxonachilikning rivojiga katta hissa qo'shgan.
Ehtimol, «Bayt al-hikma»da kutubxonadan tashqari, ta'lif, tarjima, dars o'tish,
nusxa ko'chirish, muqovalash, xattotlik va umuman, ilmiy munozaralar yuritish va
kitob yozish bilan bog'liq boshqa jarayonlarga mo'ljallangan maxsus hujra yoki
xonalar ham mavjud bo'lgandir. Bunday xulosa chiqarishimizga «Bayt al-
hikma»da yuqorida keltirilgan vazifalar bilan shug'ullanuvchi mas'ul shaxslar
bo'lgani asos bo'ladi.
Quyida bu mutaxassislarning ba'zilari xususida qisqacha to'xtab o'tamiz va shu
asnoda «Bayt al-hikma»dagi xodimlar tarkibi haqida asosiy tushunchalarni hosil
qilishga harakat qilamiz.
Ma'lumki, «Bayt al-hikma» al-Mansur, Horun ar-Rashid va al-Ma'munlarning
shaxsiy e'tibori, homiyligi va moliyaviy yordamida faoliyat ko'rsatgan. O'sha
davrning badavlat kishilari ulardan o'rnak olib kezi kelganda «Bayt al-hikma»ni
moliyaviy jihatdan qo'llab-quvvatlaganlar. Bu esa markazdagi ijodiy jarayonlar
uchun yanada keng imkoniyatlar ochib bergan.
Xalifalardan keyin «Bayt al-hikma»ga vazir Saxl ibn Horun mas'ul edi.
Manbalarda Saxl ibn Horunning «Bayt al-hikma» bo'yicha maslakdoshi deb Sa'id
ibn Horun xam eslatiladi. O'z zamonasining fozil kishilaridan sanalgan, bir qancha
risolalar muallifi bo'lgan bu shaxsga oid yetarli ma'lumotlar saqlanmagan. Ulardan
birinchisiga nisbatan manbalarda «Bayt al-hikma»ning egasi («saxib») degan
atama ishlatiladi. Bu sohib «Bayt al-hikma»dagi barcha ishlarni boshqargan, ularga
mas'ul va javobgar bo'lgan. U «Bayt al-hikma»dagi lavozimlarning eng oliysi
hisoblangan. Biz tadqiqotimizda «soxib bayt al-hikma»ni «Bayt al-hikma»ning
boshqaruvchi egasi» deb tarjima qildik. Xuddi shunday «Bayt al-hikma»ning
boshqaruvchi egasi» lavozimiga hozirga qadar to'liq ismi ham, tarjimai holi ham

aniqlanmagan «Sallam» ismli yana bir shaxs ham sazovor bo'lgan. Manbalarda
uning fors tilidan arab tiliga qilgan tarjimalari haqida ma'lumotlar uchrayda. Bu hol
uning ham Saxl ibn Horun kabi fors madaniyatiga mansubligini ko'rsatadi. «al-
Fixrist» kitobida Sallamning Abu Husayn ismli shaxs bilan hamkorlikda «al-
Majistiy» kitobiga yozgan tafsiri ham zikr etiladi.
Manbalarda «Bayt al-hikma»da faoliyat ko'rsatgan bir qancha allomalarga nisbatan
«xazin», «amin», «mushrif» kabi biror faoliyatni idora etganini anglatuvchi so'zlar
uchraydi. Bunday lavozimlarga ega olimlarning soni bir vaqtning o'zida bir nechta
bo'lganidan ish faoliyati o'z mazmuni, tili yoki yana boshqa birorta xususiyatiga
ko'ra qismlarga bo'lingan deb taxmin qilish mumkin. «Bayt al-hikma»dagi bunday
jarayonlarni boshqargan allomalar qatoriga Muxammad al-Xorazmiy, Husayn ibn
Isxoq, Yuxanna ibn Mosavayx va boshqalarni kiritish mumkin.
Idora etuvchi mas'ul boshqaruvchilar, olimlar va tarjimonlardan tashqari «Bayt al-
hikma»da nusxa ko'chiruvchilar, xattotlar, varroqlar, kitobxonlarga xizmat
ko'rsatuvchilar, muqovalovchi ustalar kabi amaliy ishlarni bajaradigan xodimlar
guruhi xam faoliyat ko'rsatgan. Bu toifadagi xizmatchilar uchun alohida
xonalarning mavjud bo'lgani ehtimoldan holi emas.
Nusxa ko'chiruvchilar odatda, tushgan talablarga binoan «Bayt al-hikma»dagi
noyob kitoblardan yangi nusxalar tayyorlaganlar. Shu bilan bir qatorda, ular yangi
asarlardan nusxalar olib, «Bayt al-hikma»dagi kitoblar sonini adabiyotlar bilan
doimo boyitib borganlar. «Bayt al-hikma»dagi eng mashxur nusxa ko'chiruvchi
A'lon ash-Shu'uvbiy bo'lgan.
O'rta asrlardagi «varroq»lik zamonaviy tilda «kitobfurush» mazmunini beradi.
Varroq deganda ko'chiriladigan asar uchun munosib qog'oz turini tanlab, uni
ko'chirib yoki ko'chirtirib, so'ngra mas'ul bo'lgan shaxs nazarda tutiladi, boshqacha
aytganda, varroq kerakli asarni tanlaydi, unga munosib qog'oz topadi, o'zi
ko'chiradi yoki ko'chirtiradi, ko'chirilgan asarni ko'zdan kechiradi va xatosi bo'lsa

tuzatadi, uning muqovalanishiga, do'konlarga chiqishiga va sotuviga javobgar
bo'ladi. Varroqlarning aksari o'z davrining ziyoli kishilari bo'lgan.5 Misol uchun,
varroqlikni kasb qilganlardan biri - Ibn an-Nadim o'zining «al-Fixrist» asarini
yaratdiki, hozirda bu kitob o'rta asrlarga oid dastlabki, eng muhim va ishonchli
manbalardan hisoblanadi.
Qo'lyozmalarni jildlash yoki muqovalash ishlari bilan «Bayt al-hikma»da Ibn Abi
al-Harish shug'ullangan. O'sha kezlarn kitoblarni bezash, ularga turli jilolar berish
alohida san'at turi darajasiga ko'tariladi, yangi o'zgarishlar kiritiladi. Ibn Mukla,
Ibn al -Bavvab kabi mashhur xattotlarning dovrug'i keng tarqaladi.
«Bayt al-hikma»da to'plangan mutaxassislar o'z soxasining tom ma'nodagi mohir
ustalari bo'lib, xalifalikning turli burchaklaridan taklif etilgan, har xil millat va
e'tiqoddagi kishilar edi. Ular to'plangan ilmiy markaz - «Bayt al- hikma» esa
o'zining tarkibiy tuzilishiga ko'ra nafaqat o'sha davr, balki keyingi davrlar uchun
ham mukammal namuna bo'lib xizmat qildi.
«Bayt al-hikma»da keng miqyosda olib borilgan ilmiy jarayonni o'rganib chiqish,
bu markazning qanday vazifalar bajarganini aniqlash imkoniyatini yaratib beradi.
«Bayt al-hikma» yuqorida xam aytganimizdek, dastlab kutubxona sifatida vujudga
keladi. Bu esa «Bayt al-hikma» ta'sis etilgan ilk davrlarda uning asosiy vazifasi
qo'shni davlatlardan keltirilgan qadimgi yunon, fors va xind tillaridagi turli
asarlarnisaqlash, jamlash va ularni ko'paytirishdan iborat bo'lganini ko'rsatadi.
Kitoblar Bag'dodda jamlangandan so'ng, tabiiyki, ularning mazmunini bilish va
tushunishga ehtiyoj tug'iladi. Buning uchun esa keltirilgan kitoblarni arab tiliga
o'girish taqozo etiladi. Shu tariqa «Bayt al-hikma»dagi eng dolzarb masala - xorijiy
tillardagi kitoblarni arab tiliga o'girish va ulardan olingan natijalarni tajribalar
orqali qaytadan tekshirib chiqish muammosi paydo bo'ldi. Tabiiyki, buning uchun
turli til- larni biladigan, yuqori malakali tarjimonlar guruhi talab qilinar edi. Shu
bois Bag'dod hokimlari turli mamlakatlardan arab va boshqa qadimiy tillarni

biladigan mutaxassis- larni «Bayt al-hikma»ga taklif eta boshladilar va ularga
tarjima ishlari uchun katta maosh tayinladilar.
«Bayt al-hikma»dagi dastlabki tarjimonlarning aksari qo'shni mamlakatlardan
taklif etilgan nasroniy, majusiy, yahudiy, hind va musulmonlar bo'lgan. Ularning
ko'pchiligi nafaqat oddiy tarjimon, balki o'z sohasining yetuk bilimdonlari va
olimlari edi. Bu olimlar «Bayt al-hikma»da tarjima va sharhlash ishlaridan tashqari
o'zlarining nodir asarlarini yozish bilan xham shug'ullangan va ilmiy izlanishlar
olib borganlar. Shu tariqa «Bayt al-hikma» tarjimonlar, faylasuflar, matematiklar,
astronomlar, tabiblar, shoirlar kabi turli toifadagi olimlarning tez-tez uchrashib,
ilmiy munozaralar olib boradigan, bir-birlari bilan maslahat va fikrlar
almashadigan maskanga aylandi. Bu bilan uning ilk tashkil etilgandagi
qo'lyozmalarni saqlash va tarjima qilish vazifasi kengayib, ular doirasiga ilmiy-
amaliy tajribalar olib borish hamda shu tajriba natijalariga asoslangan nafis
kitoblarni yozish mas'uliyati ham qo'shildi.
Ba'zi adabiyotlarda «Bayt al-hikma»da talabalarga darslar o'tilgani va uning
qoshida shifoxonalar qam bo'lgani haqida yozilgan. Darslar tashkil etilganiga oid
fíkrlarni tasdiqlovchi aniq dalillarga ega emasmiz, shunday bo'lsa-da, o'sha davrda
shifokorlik faoliyati bilan shug'ullangan eng mashhur tabiblarning Horun ar-Rashid
Rashid Ma‘mun tasarrufida faoliyat yuritgani manbalarda qayd etilgan.
Ma'lumki, al-Ma'mun davrida katta muvaffaqiyatlarga erishilgan fanlardan biri
falakiyot edi. «Bayt al-hikma»dagi astronomlar qadimgi yunon olimlari asarlarida
ta'riflangan natijalarni qaytadan o'zlarining tajribalari asosida tekshirib chiqdilar.
Jumladan, Batlamyusning «al-Majistiy» kitobida keltirilgan ko'pgina tajribalar
musulmon astronomlari tomonidan yana bir karra qayta o'tkazildi va erishilgan
natijalar «al-Ma'munning sinalgan jadvali» nomli mashhur asarda bayon etildi.
Yuqorida bayon qilgan ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, avvaliga qo'lyozma asarlar
va turli mamlakatlardan keltirilgan kitoblarni jamlash, tarjima qilish, ularni

muomalaga kiritish markazi sifatida vujudga kelgan «Bayt al-hikma» tez orada
turli fanlar bo'yicha ilmiy munozaralar, tadqiqotlar, amaliy tajribalar olib
boriladigan hamda nodir asarlar bitilgan, shuning barobarida keng ko'lamda
astronomik tajribalar va shifokorlik faoliyati bilan shug'ullanish kabi vazifalarni
bajargan ilmiy dargohga aylangan.
Bayt al-hikma»da allomalar va tadqiqotchilar uchun yaratilgan qulay sharoitlar,
ko'pchilikning u yerda ilm sarchashmasidan bahramand bo'lishi va ayniqsa, antik
davrga oid noyob ilmiy merosni saqlab qolib, uni qaytadan hayotga qaytarish
markaz amalga oshirgan vazifalarining eng xayrlisi va ulug'i edi.
Manbalarda keltirilishicha, o‘rta asr Sharq xalqlari fani va madaniyati tarixida
Bag‘dodda bunyod etilgan "Bayt al-hikma" so‘zsiz, yirik ilmiy voqea sanaladi.
"Bayt al-hikma" o‘zbek tilida "Hikmatlar uyi" degan mazmunni anglatadi. Bu
iboradagi "hikmatlar" ortida o‘sha davrdagi qator fanlar, jumladan, falsafa, tabobat,
falakiyot, riyoziyot, adabiyot, diniy ilmlar tushuniladi.
Olimlarning fikricha, "Bayt al-hikma" birinchi navbatda, ushbu sanab o‘tilgan
fanlar, qolaversa, boshqa fan yo‘nalishlarida ham ish olib borilgan ilm va
tarjimalar dargohi bo‘lgan. Mohiyatan avvaliga kutubxona sifatida bunyod bo‘lgan
"Bayt al-hikma" ko‘p vaqt o‘tmay, u yerda jamlangan kitoblarni arab tiliga tarjima
qilish markaziga aylandi. Keyinchalik esa, bu markaz tevaragida o‘z davrining eng
yirik olim va tarjimonlari to‘planib, ijod qildilar.
Mutaxassislar fikricha, ularning o‘zagini Movarounnahr va Xuroson olimlari
tashkil etgan. Ayni paytda bu maskanda bir tomondan, yunon, hind va fors
tillaridagi ko‘plab nodir asarlarning jamlangani, ikkinchi tomondan, jamlangan
kitoblarning eng noyoblari tanlab olinib, arab tiliga o‘girilgani hamda muomalaga
kiritilishi, uchinchi tarafdan esa, muhim asarlarni yaratgan taniqli olimlarning
"Bayt al-hikma"da to‘plangani, uni o‘rta asrlarning eng mashhur ilmiy dargohiga
aylangani e’tiborga molikdir.

Zero tarixdan ma‘lumki, al-Ma‘mun o‘z saroyiga borgan va yurgan turli
allomalar
to‘plagan aksariyat astronomlar, jumladan, Muhammad al-Xorazmiy, Ahmad a
l-
Farg‘oniy, Ahmad al-Marvaziy, Yaxyo ibn Abu Mansur, Xolid al-
Marvarrudiy,
al-Abbos al-Javhariy va boshqalar mazkur rasadxonalarda kuzatuv ishlarini ol
ib
borganlar. Modomiki shunday ekan, fikrimizcha, bu ikki rasadxonani ham «Bayt
al-hikma» tarkibiga kiritish mumkin.
Yuqorida bayon etilgan ma‘lumotlar asosida «Bayt al-hikma»ning ta‘sis
etilishi haqida quyidagicha xulosaga kelish mumkin: Bag‘dod xalifalari saroyining
ma‘lum qismini egallagan «Bayt al-hikma»ning asosi - xalifa al-Mansur davrida
yaratildi, Horun ar Rashidning homiyligi ostida, u ancha kengaytirildi,
rivojlantirildi, o‘zining tarixiy «Bayt al-hikma» nomi bilan yuritila boshladi. Al-
Ma‘mun esa u yerda mashhur allomalarni to‘plab, ularga har taraflama ko‘m
ak
berdi, uning eng yuqori taraqqiyot darajasiga ko‘tarilishini va o‘sha davr uch
un
o‘ziga xos ilmiy maktabga aylanishini ta‘minladi.
O‘rta asr manbalarida «Bayt al-hikma»ning tarkibi quyidagi qismlar va
olimu tarjimonlardan iborat edi, deb yaqqol ko‘rsatuvchi ma‘lumotlar uchramaydi.
Lekin manbalardagi u yoki bu munosabat bilan keltirilgan fikr va mulohazalar, bu
markazning tarkibi haqida birmuncha tahliliy tasavvurlarni tiklash imkonini
beradi. Aftidan, «Bayt al-hikma» xalifalar saroyining ma‘lum bir qismini
egallagan bo‘lishi kerak. Unda to‘plangan adabiyotlarning ko‘pligi va shuhratiga
qaraganda bu kutubxona, ilm va tarjima markazi kattagina binoni egallagan. «Bayt

al-hikma»da astronomlar tajriba olib borgan ash-Shammosiya mintaqasi va
Qasiyun tog‘idagi rasadxonalar astronomik talablarga javob beradigan alohida
joyda bunyod etilgan. Ayni vaqtda olib borilgan izlanish va tajribalar mohiyati va
mazmuniga ko‘ra, «Bayt al-hikma» bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan.
Bayt al-hikma»da, birinchi navbatda, katta kutubxona mavjud bo'lgan. U yerdagi
kitoblarning umumiy soni haqida ma'lumotlar saqlanmagan. Ba'zan zamonaviy
arab tadqiqotchilari bu kutubxonada, hozirgi zamon kutubxonalaridagi barcha
qulayliklar, ya'ni fanlar va tillarga qarab taqsimlangan maxsus xonalar va javonlar,
o'tirib mutolaa qilish uchun moslamalar, adabiyotlarni tartibda saqlash,
o'quvchilarni kitoblar bilan ta'minlovchi xizmatchilar, mukammal mavzu fixristlari
(kataloglar) va hatto, toliqqan o'quvchilarning hordiq chiqarishlari uchun musiqa
xonalari ham mavjud edi deb ta'riflaydilar. O'ylaymizki, bu kabi tavsiflar o'zining
ba'zi jihatlari bilan to'g'ri bo'lsa-da, ularda ma'lum ma'nodagi mubolag'a seziladi.
Shubhasiz, «Bayt al-hikma»
o'z davrining eng namunali kutubxonasi bo'lib, keyingi davr Sharq va G'arb
davlatlaridagi kutubxonachilikning rivojiga katta hissa qo'shgan.
Ehtimol, «Bayt al-hikma»da kutubxonadan tashqari, ta'lif, tarjima, dars o'tish,
nusxa ko'chirish, muqovalash, xattotlik va umuman, ilmiy munozaralar yuritish va
kitob yozish bilan bog'liq boshqa jarayonlarga mo'ljallangan maxsus hujra yoki
xonalar ham mavjud bo'lgandir. Bunday xulosa chiqarishimizga «Bayt al-
hikma»da yuqorida keltirilgan vazifalar bilan shug'ullanuvchi mas'ul shaxslar
bo'lgani asos bo'ladi.
Quyida bu mutaxassislarning ba'zilari xususida qisqacha to'xtab o'tamiz va shu
asnoda «Bayt al-hikma»dagi xodimlar tarkibi haqida asosiy tushunchalarni hosil
qilishga harakat qilamiz.

Ma'lumki, «Bayt al-hikma» al-Mansur, Horun ar-Rashid va al-Ma'munlarning
shaxsiy e'tibori, homiyligi va moliyaviy yordamida faoliyat ko'rsatgan. O'sha
davrning badavlat kishilari ulardan o'rnak olib kezi kelganda «Bayt al-hikma»ni
moliyaviy jihatdan qo'llab-quvvatlaganlar. Bu esa markazdagi ijodiy jarayonlar
uchun yanada keng imkoniyatlar ochib bergan.
Xalifalardan keyin «Bayt al-hikma»ga vazir Saxl ibn Horun mas'ul edi.
Manbalarda Saxl ibn Horunning «Bayt al-hikma» bo'yicha maslakdoshi deb Sa'id
ibn Horun xam eslatiladi. O'z zamonasining fozil kishilaridan sanalgan, bir qancha
risolalar muallifi bo'lgan bu shaxsga oid yetarli ma'lumotlar saqlanmagan. Ulardan
birinchisiga nisbatan manbalarda «Bayt al-hikma»ning egasi («saxib») degan
atama ishlatiladi. Bu sohib «Bayt al-hikma»dagi barcha ishlarni boshqargan, ularga
mas'ul va javobgar bo'lgan. U «Bayt al-hikma»dagi lavozimlarning eng oliysi
hisoblangan. Biz tadqiqotimizda «soxib bayt al-hikma»ni «Bayt al-hikma»ning
boshqaruvchi egasi» deb tarjima qildik. Xuddi shunday «Bayt al-hikma»ning
boshqaruvchi egasi» lavozimiga hozirga qadar to'liq ismi ham, tarjimai holi ham
aniqlanmagan «Sallam» ismli yana bir shaxs ham sazovor bo'lgan. Manbalarda
uning fors tilidan arab tiliga qilgan tarjimalari haqida ma'lumotlar uchrayda. Bu hol
uning ham Saxl ibn Horun kabi fors madaniyatiga mansubligini ko'rsatadi. «al-
Fixrist» kitobida Sallamning Abu Husayn ismli shaxs bilan hamkorlikda «al-
Majistiy» kitobiga yozgan tafsiri ham zikr etiladi.
Manbalarda «Bayt al-hikma»da faoliyat ko'rsatgan bir qancha allomalarga nisbatan
«xazin», «amin», «mushrif» kabi biror faoliyatni idora etganini anglatuvchi so'zlar
uchraydi. Bunday lavozimlarga ega olimlarning soni bir vaqtning o'zida bir nechta
bo'lganidan ish faoliyati o'z mazmuni, tili yoki yana boshqa birorta xususiyatiga
ko'ra qismlarga bo'lingan deb taxmin qilish mumkin. «Bayt al-hikma»dagi bunday
jarayonlarni boshqargan allomalar qatoriga Muxammad al-Xorazmiy, Husayn ibn
Isxoq, Yuxanna ibn Mosavayx va boshqalarni kiritish mumkin.

Idora etuvchi mas'ul boshqaruvchilar, olimlar va tarjimonlardan tashqari «Bayt al-
hikma»da nusxa ko'chiruvchilar, xattotlar, varroqlar, kitobxonlarga xizmat
ko'rsatuvchilar, muqovalovchi ustalar kabi amaliy ishlarni bajaradigan xodimlar
guruhi xam faoliyat ko'rsatgan. Bu toifadagi xizmatchilar uchun alohida
xonalarning mavjud bo'lgani ehtimoldan holi emas.
Nusxa ko'chiruvchilar odatda, tushgan talablarga binoan «Bayt al-hikma»dagi
noyob kitoblardan yangi nusxalar tayyorlaganlar. Shu bilan bir qatorda, ular yangi
asarlardan nusxalar olib, «Bayt al-hikma»dagi kitoblar sonini adabiyotlar bilan
doimo boyitib borganlar. «Bayt al-hikma»dagi eng mashxur nusxa ko'chiruvchi
A'lon ash-Shu'uvbiy bo'lgan.
O'rta asrlardagi «varroq»lik zamonaviy tilda «kitobfurush» mazmunini beradi.
Varroq deganda ko'chiriladigan asar uchun munosib qog'oz turini tanlab, uni
ko'chirib yoki ko'chirtirib, so'ngra mas'ul bo'lgan shaxs nazarda tutiladi, boshqacha
aytganda, varroq kerakli asarni tanlaydi, unga munosib qog'oz topadi, o'zi
ko'chiradi yoki ko'chirtiradi, ko'chirilgan asarni ko'zdan kechiradi va xatosi bo'lsa
tuzatadi, uning muqovalanishiga, do'konlarga chiqishiga va sotuviga javobgar
bo'ladi. Varroqlarning aksari o'z davrining ziyoli kishilari bo'lgan.5 Misol uchun,
varroqlikni kasb qilganlardan biri - Ibn an-Nadim o'zining «al-Fixrist» asarini
yaratdiki, hozirda bu kitob o'rta asrlarga oid dastlabki, eng muhim va ishonchli
manbalardan hisoblanadi.
Qo'lyozmalarni jildlash yoki muqovalash ishlari bilan «Bayt al-hikma»da Ibn Abi
al-Harish shug'ullangan. O'sha kezlarn kitoblarni bezash, ularga turli jilolar berish
alohida san'at turi darajasiga ko'tariladi, yangi o'zgarishlar kiritiladi. Ibn Mukla,
Ibn al -Bavvab kabi mashhur xattotlarning dovrug'i keng tarqaladi.
«Bayt al-hikma»da to'plangan mutaxassislar o'z soxasining tom ma'nodagi mohir
ustalari bo'lib, xalifalikning turli burchaklaridan taklif etilgan, har xil millat va
e'tiqoddagi kishilar edi. Ular to'plangan ilmiy markaz - «Bayt al- hikma» esa

o'zining tarkibiy tuzilishiga ko'ra nafaqat o'sha davr, balki keyingi davrlar uchun
ham mukammal namuna bo'lib xizmat qildi.
«Bayt al-hikma»da keng miqyosda olib borilgan ilmiy jarayonni o'rganib chiqish,
bu markazning qanday vazifalar bajarganini aniqlash imkoniyatini yaratib beradi.
«Bayt al-hikma» yuqorida xam aytganimizdek, dastlab kutubxona sifatida vujudga
keladi. Bu esa «Bayt al-hikma» ta'sis etilgan ilk davrlarda uning asosiy vazifasi
qo'shni davlatlardan keltirilgan qadimgi yunon, fors va xind tillaridagi turli
asarlarnisaqlash, jamlash va ularni ko'paytirishdan iborat bo'lganini ko'rsatadi.
Kitoblar Bag'dodda jamlangandan so'ng, tabiiyki, ularning mazmunini bilish va
tushunishga ehtiyoj tug'iladi. Buning uchun esa keltirilgan kitoblarni arab tiliga
o'girish taqozo etiladi. Shu tariqa «Bayt al-hikma»dagi eng dolzarb masala - xorijiy
tillardagi kitoblarni arab tiliga o'girish va ulardan olingan natijalarni tajribalar
orqali qaytadan tekshirib chiqish muammosi paydo bo'ldi. Tabiiyki, buning uchun
turli til- larni biladigan, yuqori malakali tarjimonlar guruhi talab qilinar edi. Shu
bois Bag'dod hokimlari turli mamlakatlardan arab va boshqa qadimiy tillarni
biladigan mutaxassis- larni «Bayt al-hikma»ga taklif eta boshladilar va ularga
tarjima ishlari uchun katta maosh tayinladilar.
«Bayt al-hikma»dagi dastlabki tarjimonlarning aksari qo'shni mamlakatlardan
taklif etilgan nasroniy, majusiy, yahudiy, hind va musulmonlar bo'lgan. Ularning
ko'pchiligi nafaqat oddiy tarjimon, balki o'z sohasining yetuk bilimdonlari va
olimlari edi. Bu olimlar «Bayt al-hikma»da tarjima va sharhlash ishlaridan tashqari
o'zlarining nodir asarlarini yozish bilan xham shug'ullangan va ilmiy izlanishlar
olib borganlar. Shu tariqa «Bayt al-hikma» tarjimonlar, faylasuflar, matematiklar,
astronomlar, tabiblar, shoirlar kabi turli toifadagi olimlarning tez-tez uchrashib,
ilmiy munozaralar olib boradigan, bir-birlari bilan maslahat va fikrlar
almashadigan maskanga aylandi. Bu bilan uning ilk tashkil etilgandagi
qo'lyozmalarni saqlash va tarjima qilish vazifasi kengayib, ular doirasiga ilmiy-

amaliy tajribalar olib borish hamda shu tajriba natijalariga asoslangan nafis
kitoblarni yozish mas'uliyati ham qo'shildi.
«Bayt al-hikma», yuqorida ta‘kidlab o‘tganimizdek, dastlab kutubxona
sifatida vujudga keladi. Bu esa, «Bayt al-hikma» ta‘sis etilgan ilk davrlarda uning
asosiy vazifasi qo‘shni davlatlardan keltirilgan qadimgi yunon, fors va hind
tillaridagi turli asarlarni saqlash, jamlash va ularni ko‘paytirishdan iborat
bo‘lganini ko‘rsatadi. Kitoblar Bag‘dodda jamlanganidan so‘ng, tabiiyki, ularning
mazmunini bilish va tushunishga ehtiyoj tug‘iladi. Bu esa, keltirilgan kitoblar
ni
arab tiliga o‘girishni taqozo etardi. Shu tariqa «Bayt al-hikma»dagi eng dolz
arb
masala - xorijiy tillardagi kitoblarni arab tiliga o‘girish va ularda ko‘rsatilgan
natijalarni tajribalar orqali qaytadan tekshirib chiqish edi. Tabiiyki, bunin
g
uchun turli tillarni biladigan, yuqori malakali tarjimonlar guruhi kerak bo‘la
rdi.
Shu bois Bag‘dod hokimlari turli mamlakatlardan arab va boshqa qadimiy tillarni
biladigan mutaxassislarni «Bayt al-hikma»ga taklif eta boshladilar va ularga
tarjima ishlari uchun katta maosh tayinladilar. «Bayt al-hikma»dagi dastlabki
tarjimonlarning aksari qo‘shni mamlakatlardan taklif etilgan nasroniy, majusiy
,
yahudiy, hind va musulmonlar bo‘lgan. Ularning ko‘pchiligi nafaqat oddiy
tarjimon, balki o‘z sohasining yetuk bilimdonlari va olimlari edi. Bu olimlar «Bayt
al-hikma»da tarjima va sharhlash ishlaridan tashqari, o‘zlarining nodir asarlarini
yozish barobarida ilmiy izlanishlar ham olib borganlar. Shu tariqa «Bayt
al-

hikma» tarjimonlar, faylasuflar, matematiklar, astronomlar, tabiblar, shoirl
ar
kabi turli toifadagi olimlarning tez-tez uchrashib, ilmiy munozaralar olib
boradigan, bir-birlari bilan maslaxatlashadigan maskanga aylandi. Bu bilan uning
ilk tashkil etilgan vaqtdagi qo‘lyozmalarni saqlash va tarjima qilish vazifasi
kengayib, ular doirasiga ilmiy-amaliy tajribalar olib borish hamda shu tajriba
natijalariga asoslangan fundamental asarlarni yozish mas‘uliyati ham qo‘shildi.
Ba‘zi adabiyotlarda «Bayt al-hikma»da talabalarga darslar o‘tilgani va
uning qoshida shifoxonalar ham bo‘lgani xaqida so‘z yuritiladi. Darslar tashk
il
etilganiga oid fikrlarni tasdiqlovchi aniq dallillarga ega bo‘lmasakda, biroq o‘sha
davrdagi tarjimonlarning aksariyati suryoniy tilini biladigan nasroniylar edi.
Uqliydis, Arastu, Joliyuvnus, Buqrot, Batlamyus kabi mashhur yunon
mutafakkirlarining asarlari arab tiliga o‘girilib, islom olamiga taqdim etildi.
Al-
Mamun tarjima ishlariga katta e‘tibor berib, ularga homiylik qilardi va har b
ir
tarjima qilingan asar uchun ba‘zi hollarda, kitob vazniga teng mikdorda oltin inom
etardi. Al-Mamunning topshirig‘iga binoan, Batlamyusning «Al-majistiy»
asarining arab tiliga o‘girilishi musulmon astronomlari ijodida keskin
o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Ular bu kitobni katta qiziqish bilan o‘rganib chiqib,
unga izoh hamda sharhlar yozishdi. «Al-majistiy»dagi ba‘zi fikrlarni qabul qilgan
bo‘lsalar, boshqalariga e‘tiroz bildirib, o‘z tajribalari orqali qaytadan tekshirishga
harakat qildilar. Shu tariqa ularning asarlarida yangi fikrlar va kashfiyotlar paydo
bo‘la boshladi.
Shunisi e‘tiborga molikki, «Bayt al-hikma»da to‘plangan donishmandlarning
aksar qismini Xuroson va Markaziy Osiyo allomalari tashkil etgan. Ular o‘z

vaqtida al-Mamun bilan Marvda tanishib, keyinchalik xalifaning taklifiga ko‘r
a, bog'landi.
Bu olimlar al-Ma‘mun va undan keyingi
xalifalar davrida ko‘plab astronomik tajribalarda faol ishtirok etganlar. Umuman,
al-Ma‘munning ilm-fanga bo‘lgan e‘tibori natijasida, o‘sha davrdagi deyarli
barcha fanlarda xususan, riyoziyot, falakiyot, tabobat, kimyo, geografiya, falsafa,
mantiq, adabiyot, diniy ilmlarda qator yutuqlarga erishildi.
Qadimgi yunon donishmandlarining falsafa va mantiqka oid asarlarining arab
tiliga tarjima qilinishi al-Mamun va o‘sha davrdagi barcha allomalarda katta
qizikish uyg‘otdi. Musulmon mualliflari mazkur asarlarga izoh, sharh va
qisqartmalar tuza boshladilar va natijada o‘zlarining falsafa, mantiq, kalom ilmiga
oid yangi asarlarini yozdilar.

Bayt-ul hikma allomalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish