Begona o‘tlarga qarshi kurash choralari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Begona o‘tlarga qarshi kurash choralari

Купить

MAVZU: BEGONA O‘TLARGA QARSHI KURASH CHORALARI
Reja:
1. Begona o‘tlar nazorati.
2 . Begona o‘tlar tarqalishini oldini olish.
3 . Begona o‘tlarga qarshi agrotexnik kurash choralari.
4 . Begona o‘tlarga qarshi maxsus kurash choralari.

1. Begona o‘t nazorati
Byerilgan hududga begona o‘tning dizaynlashtirilishi nazorat dasturi o‘sha
hududdagi begona o‘tlar tabiati va muhitini bilishni talab qiladi, ya’ni ularga
gyerbitsidlar qanday ta’sir etadi va javob qaytaradi.
Begona o‘tni nazoratini belgilashdan oldin begona o‘tlar haqida to‘liq
ma’lumot bo‘lishi kyerak.
- Oldini olish
- Tag tomiri bilan yo‘qotish
- Nazorat qilish
- Boshqarish
Oldini olish usuli. Ekin maydonida paydo bo‘ladigan begona o‘tlarni
oldindan tarqalishini oldi olinadi. Begona o‘tlarning oldini olish usuli qullanmasa
begona o‘tlarga xech-qanday nazorat rejasi foydali bo‘lmaydi. Bu uzoq
rejalashtiriladiki begona o‘tlarni tarqalishini nazrat qiladi va iqtisodiy jihatdan
ahamiyatga ega.
- begona o‘t urug‘lari bilan aralashishni oldini olish.
- aralashgan begona o‘t urug‘larini ajratish (fizik usullar bilan kattaligi,
shakli, yuzasi va donadonligi)
- syertifikatlangan urug‘lar ishonchli bo‘ladi
- yuqori sifatli urug‘larni ekilishi begona o‘tlarni tarqalishini oldini oladi
- karanin qilingan begona o‘tlarni tarqalishini oldini olish zararlanmagan
maydonlarga tarqalishini yo‘l qo‘ymaslik.
- gyerbitsidlarni ishlatilishi begona o‘tlarni yo‘qotishda samarali natija
byeradi.
- o‘g‘itlarga har-xil begona o‘tlarni qo‘shilishini oldini olish
- chirigan maxalliy o‘g‘itlarni tuproqqa solish
- dalaga olib chiqishdan oldin mashina va jihozlarni yaxshilab yuvish va
tozalash kyerak
- ekin maydonlarida begona o‘tlarni tozalash

- ko‘chat etishtiriladigon yerni ko‘rish va begona o‘t urug‘laridan tozalash
- sug‘orish tarmoqlarini tozalash
karantin nazoratini har bir hududda tashkil etish
Tuzatish usullari. Yo‘q bo‘lib ketish hajmlari. Bu ideal nazorat usuli. Begona
o‘t turlari ularning urug‘lari va vegetativ organlari butunlay yo‘q qilinadi. SHu
sababli uning qiyinligi va qimmatligi, yo‘q qilinishi odatda kichik hududlarda
qo‘llaniladi, ya’ni ming metr kvadrat va undan kichik yerlarda.
Begona o‘tlarning nazorat qilish usuli. Begona o‘tlar nazorati ekinlarga
salbiy ta’sir qilmasligi uchun tashkil etiladi, begona o‘tlarning nazorat qilish
kimyoviy, fizikaviy va biologik asosda olib boriladi. Har bir nazorat usulini foydali
va zararli taraflari bor.
Mexanik usul. Bu usul begona o‘tlarni mexanik, ya’ni chopiq qilish, texnika
bilan ishlov byerishga mujallangan. Bunda chopiq qilish, o‘rish, qo‘lda yulib
olish, suv bostirish, yoqish va boshqalar. Biroq bu usulni tanlash hududni
o‘rnashgan joyiga va tabiiy muhitga bog‘liq . 1

2. Begona o‘tlar tarqalishini oldini olish.
Begona o‘tlarni yo‘qotish oldini olish, qiruvchi va maxsus tadbirlarga
bo‘linadi.
Dalalarni begona o‘tlardan toza bo‘lishini ta’minlashda ularni tarqalishini
oldini olish tadbirlari muhim ahamiyatga ega. Ko‘pchilik begona o‘tlarning urug‘i
ekin bilan birga etiladi. Hosil yig‘ishtirib olinganda ular donga aralashib ketadi.
Odatda bug‘doyga olabuta, ismaloq beda urug‘iga zarpechak, sholiga kurmak
aralashgan bo‘ladi.
Urug‘likni tozalash ekinning sof bo‘lishiga imkon byeradi. Begona o‘tlar
urug‘i etilmasdan ekinlar hosilini yig‘ib olish urug‘likning toza bo‘lishini
ta’minlaydi. Bedani 15-25 % gullaganda o‘rish begona o‘tlar urug‘i etilishiga yo‘l
qo‘ymaydi. Kanal, ariq, zovur yo‘l yoqalarida o‘sadigan begona o‘tlarni
urug‘lamasdan yo‘qotib turish suv orqali urug‘lar tarqalishining oldini oladi.
1
Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of agronomy. New Delhi. 2010

Begona o‘tlar tarqalishini oldini olishda dalalarga yaxshi chirigan go‘ng
solish kyerak. CHirimagan go‘ngda esa begona o‘t urug‘lari ko‘p bo‘ladi.
Ekinlarning zichligi.
O‘simliklarning ko‘chat qilinligi ya’ni zichligi begona o‘tlarni kamaytiradi.
Ekinning zichligi va maydonning tozaligi xosil miqdorini belgilashda juda muxim
hamda sifatiga ta’sir etadi. Katta xajimdagi o‘simliklarni ekish begona o‘larni
kamaytiradi.
Begona o‘tlarning turlari.
Begona o‘tlar biron bir madaniy o‘simlik ichida bo‘lsa, bular o‘rtasida
raqobat paydo bo‘ladi. Begona o‘tni paydo bo‘lishi madaniy o‘simlik bilan o‘t
orasida katta raqobatchilikka olib keladi masalan, sholi orasidagi kurmak, loviya
orasidagi begona o‘tlar metobolizm bo‘lishiga olib keladi. Flobiriya,
Abustrolasika, o‘tdan ko‘ra ko‘proq raqobatchilikni byeradi.
O‘simlik turi va xilma-xilligi.
O‘simliklar turi va xilma-xilligi tufayli begona o‘tlardan ajralib turadi.
Masalan, begona o‘tlarni raqobatda engilishi, bu: arpa, javdar, bug‘doy, suli
ekinlarida ko‘proq kuzatiladi. Arpani begona o‘tlarga chidamliligi uning ildizi
rivojlanishida ko‘rinadi. Poyasining tez o‘sib shakillanishi begona o‘tlarning
soyada qolishiga ularning kamayi-shiga olib keladi. Pakana va yarim-pakana
turlar odatda begona o‘tlarga o‘ta ta’sirchan bo‘ladi. Qachonki biz begona
o‘tlarni yer yong‘okni ikki turi o‘rtasida solishtirsak TMV-2, TMV-3, bunda TMV-
2 ning nazoratsiz qolganligi uchun po‘stlog‘i 30% zararlanadi, TMV-3 ning
faqatgina 15% xosil yo‘qotiladi, bunga sabab TMV-3 ning shu sharoitga ko‘proq
moslashganligida.
Kulьtivatsiya qilingan turli-xil o‘simliklarda kulьtivatsiya kam kilingan
o‘simliklarga nisba-tan begona o‘tlar ko‘proq yo‘qoladi.
Tuproq muxiti.
Tuproq turi unumdorligi, namligi, va tuproq reaksiyasi ekinga va begona
o‘tlarni raqobatchiligiga ta’sir etadi. Tuproq unumdorligi odatda begona o‘tlarni
ko‘proq uyg‘otadi, shuning uchun xosildorlikni kamaytiradi. O‘t bosgan yerlarda

o‘g‘it ko‘llansa o‘tlarni yoqotib xosilni ortishiga olib keladi. Begona o‘tlar yaxshi
o‘sishga va ekinlar bilan rakobatlashishga yaxshi moslashgan. Namlikni kamaishi
begona o‘tlardan ko‘ra ekinni etishtirishda ko‘proq foyda byeradi. 2
Ekinlar ko‘chat qalinligi siyrak bo‘lsa begona o‘tlar o‘sishiga imkoniyat
yaratiladi. SHuning uchun ko‘chat qalinligi me’yorl bo‘lishiga yerishish lozim.
Agar begona o‘tlar sug‘orish vaqtida paydo bo‘lsa ular ekindan ko‘ra tez
o‘sib rivojlanadi. Agar ekin 15 sm bo‘lganda sug‘orilsa maydonda begona o‘t
ko‘p bolsa begona o‘tlarning tez o‘sishiga sabab boladi. Tuproq reaksiyasi
begona o‘tlarni rivojlinishiga salbiy ta’sir etadi.
Iqlim.
Noqulay ob-havo sharoiti, qurg‘okchilik, o‘ta ko‘p yog‘ingarchilik, yuqori
harorat, ekinga salbiy ta’sir etadi, lekin begona o‘tlarni ko‘payishiga yaxshi ta’sir
etadi. Barcha noqulay iqlimda qolgan ekinlar begona o‘tlar bilan raqobatlashadi.
Unib chiqish vaqti.
Umuman ekinning unib chiqishi bilan bir vaqtda begona o‘tlar xam paydo
bo‘lsa, bu ekin bilan begona o‘t orasida raqobatlashadi, ekinning unib chiqishiga
to‘sqinlik qiladi. Masalan, shakarkamish unib chikishi uchun bir oy vaqt kyerak
bo‘ladi begona o‘tlar urug‘i undan ko‘ra tez unib chiqadi. Begona o‘tlarning
urug‘i tuproqning chuqur qatlamidan xam tezroq unib chiqadi.
Ekinning ekish usullari.
Ekinning ekish usullari uinng zichligi begona o‘tga to‘skinlik qiladi.
Ekinning rivojlanish davri.
Ekinning rivojlanishi begona o‘t bilan raqobatlashishga butunlay boshqacha
ta’sir etadi. Ekinning rivojlanish davri ohirlagan sari begona o‘tlarga bo‘lgan
raqobatchiligi kamayadi.
Begona o‘tlarning yomon ta’sir qilish davrlari.
Begona o‘tning eng yomon zarar keltirish davri qisqa oraliq davrida ekinga
yomon ta’irini qayd etadi ekinni o‘suv davrida begona o‘tlar bilan zararlanadi.
2
Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 308.

Begona o‘tning ekinga ta’siri – bu o‘zgarmas qatiy bosqich bolib avvalgi
davrga nisbatan o‘zgarmaydi. Umuman ekinning 100 kunlik davrida, birinchi
35 kunida begona o‘tlardan xoli bo‘lish kyerak.
Umuman ekin butun vegetatsiya davrida begona o‘tlardan xoli bo‘lish kyerak.
Bu aniq bo‘lib qoldiki 2-8 xaftada begona o‘tlar turli ekinlarga turlicha ta’sir
etadi.
Begona o‘tlarning ekinga ta’siri.
1. Makkajuxori - barglari va poyasining unishiga salbiy ta’sir etadi.
2. Jo‘xori - poyasining o‘sishi va unumdorlikka ta’sir kursatadi.
3. Bug‘doy – yovvoyi suluning urug‘i ko‘chat o‘sishiga ta’sir qiladi.
4. Kungaboqar – o‘sish va rivojlanishiga ta’sir qiladi.
Ekinnig begona o‘tlarga ta’siri.
1. Makkajo‘xorining ildizi ajrashini o‘sishini yomonlashtiradi.
2. Sovuq suv – bug‘doydan poholni sug‘irib oladi, qachonki begona o‘tning
kamayishi o‘sishi. 3
Bir xil ekin surunkasiga ekilavyersa shu ekin agrotexnikasiga moslashgan
begona o‘tlar ko‘payib ketadi. Buni oldini olish uchun agrotexnikasi bir-biridan
keskin farq qiladigan ekinlarni navbatlab ekish lozim.
Karantin tadbirlar. Begona o‘tlarni tarqalishini oldini olish uchun ichki va
tashqi karantin tadbirlari qo‘llaniladi. Ichki karantin mamlakat ichidagi xavfli
begona o‘tlarni bir viloyatdan ikkinchi viloyatga o‘tishini oldin oladi. Tashqi
karantin esa chet ellardan ashaddiy begona o‘tlarni O‘zbekistonga kirib kelishini
oldini oladi. Ichki karantin begona o‘tlarga yovvoyi gultojixo‘roz, ajiriq, g‘umay,
kakra, salomalaykum, achchiqmiya, oqmiya, kampirchopon, devkurmak
govkurmak, zarpechak va boshqalar kiradi. Ularning ro‘yxatiga o‘zgartirishlar
kiritib boriladi.
1. Qishloq xo‘jalik ekinlari urug‘larini ekishdan oldin begona o‘tlar
urug‘idan tozalash. SHuning uchun ekinlarni, ayniqsa g‘alla, beda va boshqa
mayda urug‘lilarni ekishdan oldin begona o‘tlar urug‘idan tozalash zarur.
3
Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 308-309.

Odatda, beda urug‘iga zarpechak kuzgi javdarga yaltirbosh, sholiga kurmak
urug‘i aralashgan bo‘ladi . SHuning uchun urug‘likni tozalash ekinning sof
bo‘lishini ta’minlaydi.
2. Begona o‘tlar urug‘i etilmasdan asosiy ekinlar hosilini o‘rib- yig‘ib olish.
Ma’lumki, begona o‘tlarning urug‘i pishgandan keyin yerga to‘ kilib, dalalarni
tez ifloslantiradi. SHuning uchun, iloji bo richa, begona o‘tlar urug‘i etilmasdan
ekinlar hosilini o‘rib- yig‘ib olish kyerak. Ayniqsa bedani 15-25% gullagandayoq
o‘rish zarur. Dalalarga ko‘pincha begona o‘tlar urug‘i sug‘orish suvi orqali
tarqaladi. SHuning uchun sug‘orish shoxobchalari, ariq, zovur va kanallar bo‘yidagi
begona o‘tlarni urug‘latmasdan o‘z vaqtida o‘rib turish kyerak. Sug‘orish suvlarida
oqib kelayotgan begona o‘tlar urug‘idan holi bo‘lish uchun har xil to‘siq, simto‘r va
boshqa narsalardan keng foydalanish kyerak. SHuniigdek, yo‘l yoqalari va
tashlandiq joylardagi begona o‘tlarga qarshi xam muntazam kurash olib borish
zarur.
3. Begona o‘tlar tarkalishining oldini olishda dalalarga fa qat yaxshi
chirigan go‘ng chiqarish. Odatda, chirimagan go‘ngda begona o‘tlarning urug‘i
juda ko‘p bo‘ladi, chunki ular em-xashakka aralashib, xayvonlarning oshqozon-
ichagidan o‘tganda ham unuvanligini yo‘qotmaydi, S.A.Zabashtanskiy 20 t
chirimagan go‘ngda begona o‘tlarning 4,9 mln dona urug‘i borligini aniqlagan.
4. Ekinlarni tuproq-iqlim sharoitlarini o‘rgangan holda optimal
muddatlarda ekish . Ekinlarni o‘sishi va rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratish,
orasidagi begona o‘tlarni yo‘qotishda chuqur ishlov byerish, oziqlantirish, sug‘orish
va boshqa tadbirlar o‘simliklarning tez o‘sishiga, begona o‘tlarni esa siqilib
qolishiga sabab bo‘ladi. Ekinlar ko‘chatining qalinligi me’yorda bo‘lishi kyerak.
CHunki maydonlarda ko‘chat-lar siyrak bo‘lishi begona o‘tlarning ko‘payishiga
imkoniyat tug‘diradi.
5 . I l m i y a s o s l a n g a n a l m a s h l a b e k i s h n i j o r i y e t i s h . Bir dalaga ko‘p
yillar davomida bir xil ekin ekish ham u yoki bu turdagi begona o‘tning
ko‘payishiga sabab bo‘ladi. CHunonchi, begona o‘t ham muyayan ekin sharoitiga
moslashib qoladi. Almashlab ekishni joriy etish esa mazkur sharoitda o‘sadigan

begona o‘tlarning o‘sishiga barham byeradi. Almashlab ekish uchun mahalliy
sharoitga moslashgan, sifatli, iloji boricha o‘tmishdosh ekinga suv rejimi, biologik
xususiyatlari, parvarish qilish agrotexnikasi va boshqalari bilan bir-biriga tamomila
zid ekinlarni tanlash kyerak. Masalan, o‘tmishdosh yoppasiga ekilgan ekin bo‘lsa,
qator oralari ishlanadigan ekin tanlash kyerak. YOki oldin past bo‘yli ekin ekilgan
bo‘lsa, keyin baland bo‘yli ekin bilan almashtirish va boshqa tadbirlar begona
o‘tlarni yo‘qotishda, qolavyersa hosildorlikning ortishida asosiy omil hisoblanadi.
Brett Grohsgal begona o‘tlarni yo‘qotish uchun qoplama o‘simliklarni
ko‘proq ekishni tavsiya qiladi.
Begona o‘tlar ichida qolgan o‘simliklar odatda xaydaladi va qoplama
o‘simliklar ekiladi . 4

6. Karantin tadbirlar. Begona o‘tlar tarqalishining oldini olish tadbirlarini
respublika miqyosida keng qo‘llash taqozo etiladi. CHunki ayrim ehtiyotsizlik
natijasida eng xavfli begona o‘tlardan g‘umay, yovvoyi gultojixo‘roz, zarpechak
urug‘i qo‘shni davlatlarda tarqalgan va O‘zbekiston dehqonchiligiga kirib kelish
ehtimoli katta. SHuning uchun xam O‘zbekistonda xavfli begona o‘tlarning
tarqalishi oldini olish maksadida karantin, chora-tadbirlari joriy etilgan. U ikki xil
bo‘ladi, ya’ni tashqi ka rantin – respublikamizda yo‘q begona o‘tlar urug‘i xorijiy
mamlakatlarda, ichki karantin esa respublikaning bir viloyat yoki tumanidagi xavfli
begona o‘tlar urug‘ining boshqa viloyat, tumanlarda tarqalmasligi oldini olishga
qaratilgan. Ichki karantin begona o‘tlarga yovvoyi gultojixo‘roz, devkurmak,
govkurmak, kakra, g‘umay, ajriq, salomalaykum, oqmiya, achchiqmiya, zarpechak,
chirmoviq va boshqalar kiradi. Karantin begona o‘tlar tarkibi doimiy bo‘lmay,
qishloq xo‘jalik vazirligining tegishli tashkilotlari tomonidan ko‘rilib, unga
o‘zgartishlar kiritiladi.
3. Begona o‘tlarga qarshi agrotexnik kurash choralari
Begona o‘tlarga qarshi agrotexnik choralarga shudgorlash, ekin ekishdan
oldin, ekin ekilgandan so‘ng yerga ishlov byerish tadbirlari kiradi.
4
Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177 Charles L. Mohler and Sue Ellen Johnson,
editors Published by NRAES, July 2009

Kuzgi shudgorni sifatli qilib ikki yarusli pluglar bilan o‘tkazish begona o‘tlar
sonini keskin kamaytiradi. CHimqirqarli plug bilan tuproq yuzasiga to‘kilgan
begona o‘t urug‘lari 30-35 sm chuqurlikka ko‘milsa ma’lum miqdorda
unuvchanligini yo‘qotadi.
G‘umay, ajiriq, qamish kabi ildizpoyali begona o‘tlarni shudgorlashdan oldin
ag‘dargichi olingan plugda 18-22 sm chuqurlikda yumshatib so‘ngra chizelь
yordamida ildizpoyalarni tirmalab olish kyerak. Har yil o‘zgargan chuqurlikda
haydash ham begona o‘tlarni kamaytiradi. Agar yer birinchi yili 40 sm chuqurlikda,
keyingi yillarda 25, 30, 35 va 40 sm chuqurlikda shudgorlansa begona o‘t urug‘lari
tushgan qatlam uch yilgacha yer betiga chiqmaydi va unuvchan urug‘lar miqdori
kamayadi.
Begona o‘tlarga qarshi agrotexnik kurash choralari. Begona o‘tlarga qarshi
samarali kurash uchun ular tarkalishi oldini olish tadbirlarini, ya’ni agrotexnika va
boshka tadbirlar bilan uzviy bog‘lab amalga oshirish zarur. CHunki har bir tadbirni
alohida amalga oshirish hamda u yoki bu tadbir bilan chegaralanib qolish kutilgan
natijani byeravyermaydi. SHu bilan bir qatorda biror bir tadbir begona o‘tlarni
yo‘qotishda agrotexnika tadbirlari o‘rnini bosolmaydi. CHunonchi, agrotexnika
tadbirlari begona o‘tlar urug‘ining unuvchanlik qobiliyatini yo‘qotishda, ildiz va
ildizpoya-larni esa ko‘karib chiqishdan mahrum etishda eng ta’sirchan tadbir
hisoblanadi.
Begona o‘tlarga qarshi kurashda kulьtivatsiyalar. Fyermyer xo‘jaliklari
uchun begona o‘tlarga qarshi kurash choralarining bir necha xil usullari bor ular
quyidagicha (qo‘l yordamida qarshi kurash choralari, o‘tash, chopiq qilish)
o‘rish, yoki mexanik ishlov byerish va olovli kurash bunda kulьtivatsiya
qisimlariga olov o‘rnatiladi va shu tariqa olib boriladi. Begona o‘tlarga qarshi
kurash choralarida ishlov byerish texnikalari keng qo‘llaniladi.
Ekishdan oldin kultivatsiyalash. Begona o‘tlarning ko‘payishini kamaytirish
usullaridan biri ekishdan oldin kul ь tivatsiya qilish hisoblanadi. 5
5
Denise M. Finney and Nancy G. Creamer. Weed Management on Organic Farms. 2 008. Р. 17.

Begona o‘tlarni samarali yo‘qotishda ularning ko‘karib chiqish davrida
kulьtivatsiyadan foydalanish ahamiyatlidir.
Ekin ekishdan oldin yerlarni begona o‘tlardan tozalash o‘simliklarning
o‘sishi va yaxshi hosil byerishi uchun qo‘yilgan birinchi qadam hisoblanadi. Ekin
ekish uchun dalani tayyorlash va ekish 3 xaftadan 4 xaftagacha va bir oygacha
cho‘zilishi mumkin (8-rasm).
8-rasm. Begona o‘tlarni yo‘qotishda qator oralari ishlov byerish
qurollari
USDA-ARS izlanishlariga ko‘ra, yerga ekin ekishdan oldin yuza ishlov byeri
shva oddiy gyerbitsidlar begona o‘tlarni yo‘qotish yaxshi natija byeradi. (Djonson
va Malliniks, 1998).
Mexanik kulьtivatsiya qilish. Eng ko‘p begona o‘tlarga qarshi kurash
choralarida mexanik kulьtivatsiya qo‘llaniladi va ular begona o‘tlar sonini
kamaytiradi. Yerga yuza ishlov byerish jarayonlari ekishdan oldin ko‘pincha
begona o‘tlarning tez unib chiqishini oldini oladi. Yerga ishlov byerishlar asosan
shudgordagi katta kichik kesaklarni yo‘qotish jarayonida begona o‘tlarni
kamaytiradi, bu jarayonda boronalash, kulьtivatsiyalash olib olib boriladi.
Begona o‘tlarga qarshi tishli kul ь tivatsiyalar . Begona o‘tlarga tishli
boronalar yoki boshqa tishli vositalar bilan qarshi kurashish asosan endigina
urug‘dan ko‘karib chiqan vaqtda kichik begona o‘tlarni yo‘qotishda foydali

hisoblanadi. Aylana tishli kurash vositalari esa begona o‘tlar bo‘yi 2 dyum
(1dyum. teng-2,54 smga) bo‘lganda yoki shu atrofda bo‘lganda olib borilishi
kyerak va ular foydali hisoblanadi. Ammo ildizpoyasi bilan ko‘payadigan begona
o‘tlarga aylana tishli vositalar bilan qarshi kurashib bo‘lmaydi ular aksincha
ko‘payishga olib keladi. Begona o‘tlar bo‘yi 4 dyum bo‘lganda yoki uzunroq
bo‘lganda tishli boranalar yoki aylana tishli kurash vositalari bilan qarshi
kyerash choralari foydasiz hisoblanadi va ular bu kurash choralariga chidamli
bo‘lib ulguradi. Bu uskunalar yana begona o‘tlar urug‘lari ko‘karishni
boshlaganda ularni urug‘larini jarohatlash maqsadida foydalanish mumkin. 6
Ma’lumki, agrotexnika tadbirlari amalga oshirish muddati va ko‘yilgan
vazifalarga ko‘ra kuzgi shudgorlash, yerga ekin ekishdan oldingi, ekin ekilgandan
keyingi qator oralariga ishlov byerish tadbirlariga bo‘linadi.
Bu tadbirlar ham bir-biriga uzviy qo‘shib olib borilgandagina begona o‘tlar
qirilishi bilan bir qatorda, ekinlarning yaxshi o‘sishi, rivojlanishi va yuqori hosil
byerishi uchun zamin tayyorlanadi. Masalan, o‘suv davrida qatqaloqni yumshatish
yoki ekin qator oralariga ishlov byerish tufayli begona o‘tlar yo‘qolishi bilan bir
qatorda tuproq yumshaydi. Natijada tuproqning suv, havo, issiklik va ozik rejimi
yaxshilanadi. Bu tadbir ekinlarning kasallik va zararkunandalariga ham salbiy ta’sir
etadi. SHuning uchun agrotexnikani qo‘llashda begona o‘tlarning biologik
xususiyatlarnni nazarda tutish kyerak. Bu esa o‘z navbatida begona o‘tlarni
yo‘qotishda agrotexnika tadbirlarini kompleks ravishda amalga oshirishga undaydi
(9-rasm).
6
Denise M. Finney and Nancy G. Creamer. Weed Management on Organic Farms. 2008. Р. 17.

9-rasm. Begona o‘tlarga qarshi kurash mashinalari
1. Yyer ga ekin ekishdan oldin begona o‘tlarni yo‘qotish . Ekin ekishdan oldin
yer qancha sifatli qilib ishlansa, o‘simliklarning o‘suv davrida begona o‘tlarni
yo‘qotish uchun shuncha kam mehnat va mablag‘ sarflanadi. Sug‘oriladigan
dehqonchilik sharoitida kuzgi shudgorlangan maydonlarda yyerta bahorda yerning
ustki, ya’ni ishlov byeriladigan qatlami etilishi bilan qatqaloqni yumshatish va bir
yillik begona o‘tlarga qarshi kurash maqsadida yerlar boronalanadi. Bunda endi
urug‘dan unayotgan o‘tlar qiriladi va ishlov chuqurligidagi ko‘p yillik begona
o‘tlarning vegetativ organlari tirmalab tozalanadi.
Begona o‘tlar bilan ancha ifloslangan yerlarni tozalash uchun yoppasiga
ishlaydigan kulьtivatorning ishchi organlarini mukammal qo‘yib ishlatish yaxshi
natija byeradi. Kulьtivatorning kesuvchi organ-lari o‘tkirligiga alohida e’tibor
byerish zarur. Xo‘jalikda begona o‘tlar ko‘p o‘sadigan dalalarni ekin ekishga eng
keyingi navbatda tayyorlash kyerak. CHunonchi, bunday dalalardagi begona o‘tlar
urug‘ining to‘liq unishiga hamda iloji boricha sharoit takozosi bilan
«provokatsion» (o‘t urug‘ini ataylab, masalan, sug‘orib undirish va keyin
yo‘qotish) imkoniyatlar yaratish zarur. CHunki ekinlar orasidagi begona o‘tlarga
qarshi kurashgandan ko‘ra ularni ekin ekishdan oldin yo‘qotish oson.
Ko‘p yillik ildizpoyali begona o‘tlar o‘sgan yerlarda ekin ekishdan oldin
diskli boronalarni ishlatmaslik kyerak, aks holda ularning ildizpoyasi kesilib ketib,
nixoyatda ko‘payib ketadi. Diskli boronalar sozlanishiga qarab, bir yillik begona

o‘tlarni yo‘kotishda yaxshi natija byeradi . 7

Ekin ekish oldidan begona o‘tlarni yo‘qotish maksadida kuzgi shudgorni
qayta haydamaslik kyerak. CHunki bunda qish davridagi sovuq ta’sirida
unuvchanligini yo‘qotmagan begona o‘tlar urug‘i, yashovchan ildizpoyalar va har
xil zararkunandalar lichinkasi yer yuzasiga chiqib, o‘suv davrida begona o‘tlarning
ko‘payishiga sababchi bo‘ladi.
2. Ekin q ator oralaridagi begona o‘tlarni yo‘qotish . YUqorida aytib
o‘tilganlardan ma’lumki, begona o‘tlarning urug‘i uzoq vaqtgacha unib chiqish
qobiliyatini yo‘qotmaydi. Natijada kuzgi shudgor va yerni ekish oldidan ishlash
tadbirlariga qaramasdan, ularning bir qismi yozda ekinlar orasida unib chiqib,
rivojlanadi.
G‘o‘za, makkajo‘xori, g‘alla, beda kabi ekinlarni o‘z vaqtida sug‘orish,
oziqlantirish va boshqalar ular orasida begona o‘tlar o‘sishiga va rivojlanishiga
qulaylik tug‘diradi. Ekinlarning qator oralariga byeriladigan dastlabki ishlov
kechiktirilsa, qisqa vaqt ichida begona o‘tlar tez o‘sib, ekinni siqib qo‘yadi.
SHuning uchun ularga qarshi ekinlarning o‘suv davrida muntazam kurash olib
borish zarur.
Ko‘pchilik begona o‘tlar chopilganda yoki o‘rilganda, tuplanish bo‘g‘imidan
qayta ko‘karib chiqib, ekinlarga katta zarar keltiradi. Begona o‘tlarni yo‘qotish
uchun birinchi ishlovni barvaqt, sifatli qilib o‘tkazish samarali natija byeradi.
Kulьtivatsiya mavsumda har galgi sug‘orishdan keyin o‘tkazilganda, begona
o‘tlarning o‘sishiga barham byeriladi. Sug‘orishdan sug‘orishgacha bo‘lgan davr
uzoq bo‘lsa, bu davr ichida yana ishlov byerish zarur.
Ekin qator oralaridagi bir yillik va ikki yillik begona o‘tlarni kulьtivatsiyalash
yo‘li bilan yo‘qotish mumkin. O‘simliklar tupi yonidagi begona o‘tlar o‘toq yoki
chopiq qilish yo‘li bilan yo‘qotiladi. Ko‘p yillik begona o‘tlarni esa har galgi
sug‘orishdan keyin yerning namligi obi-tobiga kelganda, ildizi bilan sug‘orib
tashlash zarur.
Avgust oyi va sentyabrning birinchi yarmigacha g‘o‘za kator oralariga ishlov
7
Динамика Weed сидбанку; Три органические севообороты земледелия урожая. Агрономия Journal 96: 1429-
1435.; Канадские органические Growers. 2001.

byerilmaydi, ammo yer syernam bo‘lishi tufayli begona o‘tlarning tez o‘sib
urug‘lanishiga imkoniyat tug‘iladi. Buning oldini olish uchun paxta yig‘im-tyerimi
boshlanguncha begona o‘tlarni yana bir bor o‘toq qilish zarur.
Bedapoyalardagi bir yillik begona o‘tlarni yo‘qotish uchun bedani o‘z vaqtida
o‘rib turish kyerak. Bunda baland, qalin beda qoplami begona o‘tlarni soyalatishi
natijasida ular o‘z-o‘zidan rivojlanishdan orqada qolib, yo‘qolib ketadi. Zarpechak
beda orasidagi eng xavfli begona o‘t hisoblanadi, u katta zarar keltiradi. Uni
yo‘qotish uchun o‘rimdan keyin zarpechak zararlagan joydagi bedaga tegishli
gyerbitsid sepib, 2-3 kundan keyin sug‘orish zarur.
3. Begona o‘tlarni yo‘kotishda kuzgi shudgorlashning ahamiyati . Ildizpoyali
begona o‘tlar ko‘p tarqalgan dalalarni shudgor qilishdan oldin, ag‘dargichi olingan
plugda 18-22 sm chuqurlikda yumshatish kyerak. So‘ngra chizelga naralьniklarni
to‘liq quyib, uni ko‘ndalangiga va diagonaliga yurgizib, ildizpoyalarni tirmalab
tozalash kyerak. Tirmalab olingan ildizpoyalarni to‘plab, dala chetiga chiqarish
zarur. Yer ildizpoyali begona o‘tlardan tozalanganiga ishonch hosil qilingandan
keyingina shudgorlash kyerak.
4. Begona o‘tlarga qarshi maxsus kurash choralari.
Begona o‘tlarga karshi maxsus kurash choralariga biologik kurash,
mulьchalash va boshqa usullar kiradi.
1.Biologik kurash usuli .
Olib borilgan tadqiqotlarga qaraganda, almashlab ekish dalalarini begona
o‘tlardan tozalashda katta ahamiyatga ega. Ilmiy izlanishlar asosida dukkakli
ekinlardan ko‘p yillik o‘t-beda ekilgan dalalarda beda-boshoqli va qoplovchi
ekinlar hisobiga maysalarning muayyan qalinligini hosil qilish va saqlab turish,
begona o‘tlarni izchil kamaytirish imkonini byeradi. Hozir har xil tuproqlarda
jadallashtirilgan almashlab ekishning 2:1 va 1:2:1 tizimlari qabul qilingan. Beda
ekilgandan so‘ng begona o‘tlar 56, oraliq ekin sifatida kuzgi javdar, silos uchun
ekilgan makkajo‘xoridan keyin esa 50 foizgacha kamaygan. Ekinlarni navbatlash
ko‘p yillik begona o‘tlarni, ayniqsa qo‘ypechak va salomalaykumni kamaytirgan.

Oraliq ekinlar ham dalalarda begona o‘t tarqalishini ancha kamaytiradi.
Masalan, oraliq ekinlar ekilmagan vaqtda 1 m 2
maydonda 14,5 ta bir yillik va 411
ta ko‘p yillik begona o‘t bo‘lsa, ko‘kpoya uchun ekilgan kuzgi javdardan keyin
begona o‘tlar soni mos ravishda 1,3 va 108 taga kamaygan . 8
Begona o‘tlarga qarshi kurashda biologik tadbirlardan almashlab ekish,
ekinlarni ekish usullari, muddatlari, me’yorlari, madaniy o‘simliklarning tez va
yaxshi o‘sishi amaliy ahamiyatga ega.
Ekinlarni sifatli tayyorlangan yerlarga optimal muddatlarda ekish,
maydonlarda to‘liq ko‘chat bo‘lishi, ekinlarni yaxshi parvarish qilish tadbirlari
ularning yaxshi o‘sishini va rivojlanishini ta’minlaydi. Natijada madaniy
o‘simliklar o‘sishda va rivojlanishda begona o‘tlardan o‘zib ketib, ularni siqib
qo‘yadi va kamaytiradi.
Begona o‘tlarga qarshi (ammo madaniy ekinlarga zararsiz) ularni
kasallantiruvchi har xil organizmlar zararkunanda hasharotlardan ham foydalanish
mumkin. Masalan Samarqandda, va boshqa joylarda shumg‘iyaga qarshi fitomiza
pashshasidan foydalanilmoqda. Ular shumg‘iyaning guliga tuxum qo‘yadi, natijada
uning urug‘i 71% gacha kamayib ketadi. Qozog‘iston, Qirg‘izistonda va boshqa
joylarda ilmiy tekshirish muassasalarida chirmoviq, kakra va boshqa begona
o‘tlarga karshi alьtyernariya chivini va zamburug‘lardan foydalanilmoqda va yaxshi
natija olinmoqda. Begona o‘tlarga qarshi bu kurash tadbirlari hozircha ishlab
chiqarishga keng joriy etilganicha yo‘q.
2 .Mulьchalash usuli. Bu usulda begona o‘tlar urug‘ining unib chiqishiga,
unganlarining esa o‘sishiga yo‘l ko‘ymaslik va boshqa maqsadlarda yer
mulьchalanadi. Mulьchalash uchun maxsus kog‘oz, polietilen plyonka, neftь
chiqindisi va boshka narsalardan foydalannsh mumkin. Ishlab chiqarish sharoitida
o‘tkazilgan tajriba ma’lumotlariga ko‘ra, mulьchalash tuproqning issiklik rejimiga
ijobiy ta’sir etib, begona o‘tlarning o‘sib chiqishiga to‘sqinlik qilgan, paxta va
boshqa ekinlar hosilini keskin oshirgan.
8
Бегона ўтлар тарқалиши ва зарари Ў ЗПИТИ ваЎзбекистон Ўсимликларни ҳимоя қилиш илмий-тадқиқот
инстути тавсиялари Ж. Ўз бекистон қ ишлоқ х ўжалиги . 2013. №3.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of
Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers.
2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177
Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009.
3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari.
(Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b.
4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU
Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”,
2014. – 240 b.
5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari.
(Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b.
6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.:
ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b.
7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B.
Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy
mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”,
2012. – 187 bet.

Begona o‘tlarga qarshi kurash choralari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish