Belgi bildiruvchi so‘zlar uslubiyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	81.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Belgi bildiruvchi so‘zlar uslubiyati

Купить

Mavzu:Belgi bildiruvchi so‘zlar uslubiyati
Reja
Kirish
Asosiy qism
1.1. Belgi bildiruvchi so‘z sifat uslubiyati va uning o‘rganilishi
1.2. Belgi bildiruvchi so‘z badiiy matnda rang –tus sifatlarining uslubiy
voqelanishi
1.3. Belgi bildiruvchi so‘z badiiy matnda maza – ta’m sifatlariga xos
konnotativ ma’nolar
Xulosa
Foydalanilgan adabiyot

2

Kirish
Inson –Yaratganning eng buyuk mo‘jizasi. Uning buyukligi shundaki, Olloh
unga teran fikr, aql –idrok, shuningdek, odob –axloq kabi bebaho boyliklarni in’om
etgan. Ular orasida, ayniqsa, so‘zlashish qobiliyati, tillashish –dillashish imkoniyati
insonning eng katta baxtidir. Har jabhada kishining mushkullarini oson qilguvchi
va yaxshiliklarga yo‘llovchi vosita ham, shubhasiz, tildir.
Til – millat ko‘zgusi, madaniyat beshigi, aloqa –munosabat vositasi. O‘z tili
va millatini asray olmagan xalq eng g‘arib, eng qashshoq xalqqa aylanadi. Tilga
muhabbat ham insonga ona suti orqali qon – qoniga singiguvchi tilsim tuyg‘udir.
Ulug‘ qirg‘iz yozuvchisi Chingiz Aytmatov e’tirof etganidek, “Har birimiz bizni
voyaga yetkazgan, bizga eng bebaho boyligini –tilini hadya etgan onalar oldida
qarzdormiz. Tilimizning sofligi uchun, boyishi uchun jon kuydirsak farzandlik
burchimizni ado etgan bo‘lamiz”. 1

Darhaqiqat, dunyoda nimaiki mavjud mo‘jizalar bor,bari – barisi parvarishga,
asrab –avaylanishga muhtoj. Bevosita til ham. Bunda eng katta mas’uliyat
tilshunoslar zimmasiga yuklanishi, tabiiy. Prezidentimiz Islom Karimov ham aynan
shuni nazarda tutib, o‘zlarining “Yuksakma’naviyat –yengilmas kuch” asarlarida
quyidagi dono fikrlarni keltirib o‘tganlar: “Biz ajdodlardan avlodlarga o‘tib
kelayotgan bebaho boylikning vorislari sifatida ona tilimizni asrab– avaylashimiz,
uni boyitish, nufuzini yanada oshirish ustida doimiy ishlashimiz zarur. Ayniqsa,
fundamental fanlar, zamonaviy kommunikatsiya va axborot texnologiyalari, bank –
moliya tizimi kabi o‘ta muhim sohalarda ona tilimizning qo‘llanish doirasini
kengaytirish, etimologik va qiyosiy lug‘atlar nashr etish, zarur atama va iboralar,
tushuncha va kategoriyalarni ishlab chiqish, bir so‘z bilan aytganda, o‘zbek tilini
ilmiy asosda har tomonlama rivojlantirish va milliy o‘zlikni, vatan tuyg‘usini
anglashda ezgu maqsadlarga xizmat qilishi, shubhasiz.” 2
O‘zbekiston o‘z
mustaqilligining yigirma uchinchi dovonidan mislsiz muvaffaqqiyatlar bilan o‘tdi.
1 Aytmatov Chingiz, Shoxonov Muxtor. Cho‘qqida qolgan ovchining oh-u zori. Toshkent -- 2009. 28-bet.
2
Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat - 2008. 87-bet.
3

Bu muvaffaqqiyatlarning zalvorli salmog‘i, hech bir istisnosiz, hayotimizning
barcha sohalarida -iqtisodiyotda ham, ijtimoiyotda ham, ma’rifat–u ma’naviyatda
ham tarozi pallasini ro‘yirost bosib turibdi. Ana shunday muvaffaqqiyatlarning eng
muhtashamlaridan biri, shubhasiz, shuki, xalqimizning aqliy va ruhiy dunyosining
oynasi, dunyolarga bermaydigan bebaho boyligi bo‘lgan, ammo asrlar davomida
qizil va yana qancha ranglardagi istibdod iskanjasida to‘lg‘onsa –da, badiiyatning
betakror bo‘stonini bunyod etmoqqa tuganmas kuch topgan tilimiz–o‘zbek tili
o‘zining erkin taraqqiyot o‘zaniga tushib olib, bu oydin yo‘ldan hadiksiz va
hormay odimlamoqda. Tilimiz qorong‘i kechadan kunduzga ko‘chdi.
Istiqlol tufayli, uning jasur me’mori bo‘lmish Yurtboshimiz tufayli o‘zbek tili
o‘z nufuzi va obro‘yini tikladi. Ammo xolisanlillo aytish joizki, bunga erishish
osonlikcha bo‘lgani yo‘q. Ma’lumki, o‘zbek tiliga davlat tili maqomini bergan
hujjat –“Davlat tili haqida”gi Qonun 1989 –yilda, hali “markaz”ning qattol
quyushqonidan chiqish tahlikali bo‘lga bir davrda qabul qilingan. Respublikaning
o‘sha davrdagi rahbarlari ikki tilga–o‘zbek va rus tillariga davlat tili maqomini
berish g‘oyasini zo‘r berib targ‘ib qilganlar, hatto ana shunday g‘oya asosidagi
qonun loyihasi ham e’lon qilingan. Xayriyatki, 1989–yilning iyun oyida muhtaram
Islom Karimov respublikaning birinchi rahbari sifatida ish boshladi. U kishining
bevosita tashabbusi va jasorati bilan mazkur ikki tillilik g‘oyasi butunlay barham
topdi, o‘zbek tilining qonuniy huquqi qonunlashtirildi. Prezidentimiz alohida
ta’kidlaganlaridek, “Bu Vatanimiz tarixida tom ma’nodagi buyuk voqea edi”. 2

Ayni paytda Prezidentimiz iftixor bilan shunday yozadilar: “1992 –yil 7– dekabrda
qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida davlat tilining maqomi
huquqiy jihatdan aniq belgilanib, mustahkamlab qo‘yildi. Shu tariqa o‘zbek tili
mustaqil davlatimizning bayrog‘i, gerbi, madhiyasi, Konstitutsiyasi qatorida
turadigan, qonun yo‘li bilan himoya qilinadigan muqaddas timsollaridan biriga
aylandi” 3
.
2 Islom Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat, 2008, 85-bet.
3 Islom Karimov. Ko‘rsatilgan asar. 85 – bet.
4

Bugun O‘zbekistonda Yurtboshimiz rahnamoligida benihoya xolis va odil til
siyosati shakllangan, bu siyosatni hayotga joriy qilish borasida ishlab chiqilgan
aniq chora -tadbirlar muntazam amalga oshirilmoqda. Qisqa vaqt ichida o‘zbek
alifbosi va imlosi isloh qilindi, o‘zbek tilini ilmiy tadqiq qilish va o‘qitish ishlari
mustaqillik davri talablariga javob beradigan darajaga keltirildi. Endilikda mana
shu tarixiy o‘zgarishlarni, bu boradagi yutuq va tajribalarni umumlashtirmoq
hamda galdagi ustuvor vazifalarni bajarmoqqa yeng shimarib kirishmoq, jadal
harakat qilmoq lozimdir.
Jahondagi rang–barang tillar dunyosining tirikchilik tarixi shuni ko‘rsatadiki,
tilning taraqqiyoti barcha davrlarda siyosiy tuzumning milliy tilga qanday
munosabatda bo‘lishiga bog‘liq bo‘lgan. Bordi –yu, tilga davlatning munosabati
ijobiy bo‘lsa, tilning rivoji tezlashgan, u boyib borgan, bordi –yu, davlat tilga
nopisand munosabatda bo‘lsa, til rivoji sekinlashgan yoki deyarli to‘xtagan,
muloqot va hissiyot quroli sifatidagi vazifasi barham topgan, hatto o‘lik tilga
aylangan.
Til odamga tabiat in’om qilgan bebaho ne’mat, uni maxluqot to‘dasidan
insoniyat rutbasidagi oliy sinf o‘laroq ayirgan qudratdir. Bu oliy sinfning aql va
ko‘ngil mulki ayni shu tilga ko‘ra munavvardir.Bashariyatning necha ming yilliklar
mobaynida to‘plangan butun aqliy va hissiy tajribalari ayni shu tilga ko‘ra salomat
saqlanib keladi.Til faqatgina muloqot quroli emas,u inson ma’naviy –ruhiy
dunyosining bekir va betakror tirgagidir. Shuning uchun ham tilsiz muhabbat,
sadoqat, e’tiqod kabi bir qator cho‘ng tushunchalar tirgaksiz qoladi, shuning uchun
ham tilga muhabbatsiz Vatan, el muhabbati muallaqlashadi. Buni ulug‘
bobokalonimiz Alisher Navoiy ko‘p va xo‘p ta’kidlagan,uning “Tilga ixtiyorsiz –
elga e’tiborsiz” degan hikmatli so‘zi ayni shu fikrlarning qaymog‘idir. Fransuz
olimi M.Bellin 1861-yilda yozgan bir kitobida shunday yozgan: “Alisher Navoiy
o‘z milliy tilining afzaliyatlarini inkor etib bo‘lmaydigan dalillar bilan isbot
etganligi –o‘z xalqi orasida vatanparvarlikni boshlab berganligidan dalolatdir”. 4
4 Pirimqul Qodirov. Til va el. Toshkent: Ma’naviyat, 2010. 3 – bet.
5

Alisher Navoiyning teran tafakkuri va bepoyon badiiy taxayyuli mahsuli bo‘lmish
benazir so‘z durdonalari tilimizning butun salohiyatini namoyon etuvchi ulkan
qomusdir. Shuning uchun ham, Prezidentimiz aytganlaridek, “Ona tiliga muhabbat,
uni ulug‘lash, beqiyos boyligi va buyukligini anglash tuyg‘usi ham bizning ong–
tafakkurimizga, yuragimizga, avvalo, Navoiy asarlari bilan kirib kelgan”. 5
Ayni
paytda biz Navoiyning izdoshlari sifatida o‘z tilimizga chuqur hurmat va muhabbat
bilan yondashishimiz, uni yot unsurlardan, har xil begona illatlardan asrab–
avaylamog‘imiz darkor bo‘ladi. Buning uchun esa, o‘z tilimizni har tomonlama
mukammal bilmog‘imiz va uning kamol topishi uchun o‘z hissamizni
qo‘shmog‘imiz darkor.

5 Islom Karimov. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. 10 – t. Toshkent: O‘zbekiston,
2002. 20 – bet.
6

1.1. Belgi bildiruvchi so‘z sifat uslubiyati va uning o‘rganilishi
Sifat so‘zlar ustida olib borilgan tadqiqotlar orasida morfologik uslubiyat
doirasida, xususan, sifat uslubiyati xususida ham salmoqli ishlar amalga oshirilgan.
Mazkur faslda sifat uslubiyatiga oid tadqiqotlarga to‘xtalmoqchimiz.
Taniqli tilshunos olim prof. A. G‘ulomov morfologik uslubiyat
muammolarining ilk tadqiqotchilaridan biridir. U 9– sinf o‘quvchilari uchun
mo‘ljallangan “O‘zbek tili darsligi”(1977) “Stilistika” qismining muallifi sanaladi. 6
Bu qismda morfologik uslubiyat, jumladan, sifatlarning uslubiy jihatdan qo‘llanish
xususiyatlarini yoritishga ham alohida ahamiyat berilgan.
Prof.A.G‘ulomov sifatlarning nutq jarayonida qo‘llanilishida quyidagi ikki
holatni alohida qayd etadi: a) otning aniqlovchisi bo‘lib kelish holati: oq qayin,
quvnoq qiz, sho‘x bola, tini osmon kabi; b)kesim bo‘lib kelish holati: Osmon ko‘m
– ko‘k. Suvlar tiniq. Bol yosh kabi. Sifat bu ikki qo‘llanish holatida ham
predmetning belgisini bildiradi, lekin bu belgining tasvirlanish xususiyati bir xil
emas. Kesim vazifasida kelgan sifat predmetning belgisini yo tasdiqlaydi, yo inkor
qiladi. Aniqlovchi vazifasida kelgan sifat esa otdan anglashilgan ma’noni ba’zan
toraytiradi : oq lenta (lentaning bir turi), ba’zan ma’no hajmiga ta’sir qilmaydi: oq
sut (sutning rangiga ko‘ra turi yo‘q), ba’zan ko‘chma ma’nodagi sifatlovchi
aniqlovchi uslubiy vazifa bajaradi: oppoqqina chaqaloq kabi. Olim o‘zining
sifatlarning uslubiy xususiyatlari, sifat darajalari va boshqa forma yasalish
imkoniyatlari haqidagi ilmiy – nazariy qarashlarini “Sifat haqida mulohazalar”
nomli maqolasida yanada aniqlashtirdi va to‘ldirdi. 30

Prof. R.Qo‘ng‘urov (1933–1994) haqli ravishda o‘zbek tilshunosligida
morfologik uslubiyat muammolarining dastlabki yirik tadqiqotchilaridan biri
sanaladi. Olimning ilmiy merosida sifat so‘z turkumining uslubiy imkoniyatlarini
tadqiq etish ham alohida o‘rin tutadi.
6 G‘ulomov A. Stilistika // G‘ulomov A., Shoabdurahmonov Sh., Asqarova M. O‘zbek tili darsligi, 9
– sinf uchun. – Toshkent: O‘qituvchi, 1977, 28 – 79 – betlar. 30
Ko‘rsatilgan asar. 39 – bet.
7

R.Qo‘ng‘urov dastlab ilmiy to‘plamlardan birida “Sifat stilistikasi” nomli
ko‘lamdor maqolasi bilan ishtirok etdi. 7
Bu maqola sifatning asosiy semantik va
grammatik xususiyatini ta’kidlovchi quyidagi ta’rif bilan boshlangan: “Sifat
ma’lum bir belgini ko‘rsatuvchi so‘zlar gruppasi tarzida mustaqil, ammo funksiyasi
jihatidan boshqa so‘z turkum (ot va otlashgan so‘z)larining ma’lum xususiyatini
aniqlashtiruvchi, uning ma’nosiga aniqlik kiritishga yordam beruvchi so‘zlar
hisoblanadi”. 32
Shundan keyin olim magazindan olma sotib oldim va magazindan
qizil olma sotib oldim gaplarini o‘zaro muqoyasa qilib, keyingi gapda qizil sifat
leksemasi sotib olinayotgan – narsaning rangi haqidagi tasavvurni
oydinlashtirishga, aniqlashtirishga xizmat qilishini uqtirgan.
Sifat turkumiga oid so‘zlar badiiy va publitsistik uslubda epitet (sifatlash)
sifatida faol qo‘llanish xususiyatiga ega ekanligi, sifatlarda ma’nodoshlik hodisasi
keng tarqalgani ham olim e’tiboridan chetda qolmagan. Ana shundan kelib chiqib,
maqolada sifatlarning stilistik kategoriya sifatida talqin qilish mumkin, degan
xulosaga kelingan.
Prof. R.Qo‘ng‘urov sifatlarda biri ikkinchisini qo‘llash imkoniyatini tadqiq
etish uchun bir necha ma’nodosh sifat leksemalar guruhini tahlilga tortgan: a) oriq,
ozg‘in, qiltiriq, dirdov, ipiltiriq, ramaqijon, log‘ar; b) katta, ulug‘, buyuk, zo‘r,
ulkan, bahaybat, haybatli, yirik, gigant; d) chiroyli, go‘zal, husndor, husnli,
xushro‘y, ko‘hlik, ko‘rkam, barno, suluv, zebo, latofatli, sohibjamol kabi. Shunisi
muhimki, keltirilgan bunday sinonimik qatorlarning har biriga xos sifat
leksemalarning vazifaviy uslublarda qo‘llanilish doirasi, ijobiy yoki salbiy ma’no
bo‘yog‘iga egaligi, qaysi o‘rinlarda ularni o‘zaro biri o‘rnida ikkinchisini qo‘llash
mumkin emasligi tadqiqotchi tomonidan aniq ko‘rsatilgan, hamda sifat
leksemalarning ma’nodoshlik xususiyati faqat leksikologiyada emas,
grammatikada, aniqrog‘i,morfologiyada ham o‘rganilishi lozimligi alohida
ta’kidlangan.
7 Qo‘ng‘urov R. Sifat stilistikasi // O‘zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari ( ilmiy
maqolalar to‘plami ), Samarqand: SamDU nashri, 1982, 3-10- betlar. 32
Ko‘rsatilgan asar. 8 –
bet.
8

R.Qo‘ng‘urovning mazkur maqolasida sifat shakllarini hosil qiluvchi
morfemalar sinonimiyasi tahliliga ham e’tibor qaratilgan. Dastlab olim daraja hosil
qiluvchi - roq, -mtir (-imtir,-imtil),-ish kabi affiksal morfemalar sinonimiyasi
haqida so‘z yuritadi, shu masalaga oid xarakterli misollar keltiradi.Olim o‘zining
“Hozirgi o‘zbek tilida o‘zgarmaydigan so‘zlar” (1978) nomli ishida bunday
grammatik shakllarni “grammatik ma’no bilan bog‘langan bo‘lib, yangi leksik
ma’noli,yangi so‘z yasamaydigan, balki so‘zlarni turli xil modifikatsiya
qiladigan… modal forma yasovchi affikslar” deb hisoblagan, modallikni
so‘zlovchining aytilayotgan fikr mazmuniga fikr mazmunining borliqqa
munosabatini anglatishi nuqtayi –nazaridan kelib chiqib, “modal forma”
birikmasini keng ma’noda qo‘llagan edi. 8 9
R.Qo‘ng‘urov morfologik uslubiyatga
doir ishlarini predmet belgisining ortiqligini ko‘rsatishga xizmat qiluvchi eng so‘zi
o‘rni bilan juda, g‘oyat, nihoyat, behad, cheksiz, g‘oyatda, nihoyatda kabi so‘zlar
bilanvazifadoshlik qilish imkoniyatiga ega ekanligini izchil ochib berishga
intilgan. 10

Maqola oxirida olim sifat yasovchi -li, ba-, -dor, -siz, no-, -lik, -mand,
simon, -gi, -qi,-ki,-g‘on, -gir, -kir -qir, -g‘ir singari affikslar sinonimiyasi
masalasini asosli tahlil qilgan. Olimning ana shunday nozik ilmiy kuzatishlari o‘z–
o‘zidan morfologik uslubiyat, jumladan, sifat so‘z turkumi uslubiyati masalalarini
tadqiq etishga keng yo‘l ochganligini ta’kidlash o‘rinlidir. Prof. R. Qo‘ng‘urov
keyinchalik o‘zining sifat so‘z turkumi uslubiyatiga doir ana shu izlanishlarini
yanada izchil davom ettirib, o‘ mulohazalarini hamkorlikda yaratilgan “O‘zbek tili
stilistikasi” asariga kiritgan edi. 35
Shu asnoda professor R.Qo‘ng‘urovni biz sifat
so‘z turkumining uslubiyatini maxsus o‘rganishni boshlab bergan zahmatkash olim
deyishga har jihatdan haqlimiz.
8 Qo‘ng‘urov R. Hozirgi o‘zbek tilida o‘zgarmaydigan so‘zlar, 1-qism. Samarqand: SamDU nashri, 1978.
9 – bet.
10 Qo‘ng‘urov R. Sifat stilistikasi // O‘zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati
masalalari. Samarqand: SamDU nashri, 1982. 3 – 10 – betlar. 35
Ko‘rsatilgan asar. 6 – bet.
9

Prof. B.Yo‘ldoshev statistik metod asosida kuzatish olib borib Said
Ahmadning birgina “Ufq” trilogiyasi tilida rang –tus sifatlari ishtirok etgan yuzdan
ortiq so‘z bog‘lanmasi mavjudligini aniqlagan, bunday sifatlar ko‘pincha epitet,
o‘xshatish, metaforik birikma tarkibida keladi, qizil, ko‘k va yashil sifatlari
uchragan so‘z bog‘lanmalari eng ko‘pchilikni (52,4% ni) tashkil etishini
aniqlaganligini qayd etadi. 11

A.Abdurahmonov qizil, oq va qora so‘zlarining Oybek she’riyatida
ko‘chma ma’noda qo‘llanish xususiyatlarini, ya’ni simvolik ma’nolarini aniqlashga
intiladi. Maqolada ta’kidlanishicha, Oybek she’rlarida qizil to‘lqin, qizil bayroq,
qizil nur qizil qo‘shin, qizil askar, oppoq dastor, qora yer, qora quyun, qora
bo‘yoq, qora dud kabi birikmalar ijtimoiy –siyosiy hayotning turli qirralarini
obrazli poetiklashtirishga vosita bo‘lgan. 37

Tilshunos olim S. Karimov esa shoira Zulfiya poeziyasida go‘zal, oq, ko‘k,
aziz kabi sifatlarning epitet vazifasida kelishi, bunda shoiraning individual uslubi,
poetik mahorati haqida muhim fikr – mulohazalar bildiradi. Olimning fikricha,
shoira Zulfiya ijod jarayonida so‘zga bo‘lgan talabini kuchaytira bordi, ulardagi
yangi ma’nolarni kashf qilishga intildi. Keyingi yillarda yaratilgan “dilparast she’r”
( “ Harorat” ), “ ishqparast qalb” ( “O‘rik gullaganda” ), “baxmal to‘sh dara”
( “Qayinzorda” ), “ sulhparvar ellar”, “tinchlik qo‘rg‘oni”, ( “Salom sizga,
erkparvar ellar”), “mayin qat’iyat” ( “Ko‘kchatog‘”), “jasur qalam” (“Mushoira”)
kabi qator original epitetli birikmalar shoira tinimsiz ijodiy izlanishlarining, badiiy
tafakkur kamolotining mevasidir. 12
Tadqiqotchi o‘zining epitetlarga doir bunday
nozik kuzatishlarini keyingi ishlarida ham izchil davom ettirdi. 39

11 Yo‘ldoshev B. Said Ahmad asarlari tilida rang bildiruvchi sifatlar va ularning stilistik
funksiyalari haqida // O‘zbek tili grammatikasi, dialektologiyasi va leksikologiyasi masalalari ( ilmiy
maqolalar to‘plami ), yangi seriya, 319 –chiqishi, Samarqand: SamDU nashri, 1977. 76 – 81 –
betlar. 37
Abdurahmonov A. Qizil, oq va qora so‘zlarining leksik – semantik xususiyatlari // O‘zbek
tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari (ilmiy maqolalar to‘plami ), SamDU asarlari, yangi
seriya, 346 – chiqishi, Samarqand: 1978. 27 – 31 – betlar.
12 Zulfiya poeziyasi tilida epitetlar // O‘zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari ( ilmiy
maqolalar to‘plami ), SamDU asarlari, yangi seriya, 346 – chiqishi, Samarqand: 1978, 58 – 66 –
betlar. 39
Karimov S. O‘zbek tilining badiiy uslubi. – Samarqand: Zarafshon, 1992. – 140 – bet.
10

Yana bir tilshunos olim B. Yoriyev qizil, qip –qizil, oppoq, qora kabi
sifatlarning xilma–xil uslubiy ma’nolarni ifodalashga xizmat qilishini, ular
she’rning badiiy ta’sirchanligini oshirish vositasi ekanligini Maqsud Shayxzoda
poeziyasi misolida yoritishga intilgan. Eng muhimi ishda sifatlarning okkazional
ko‘rinishlari ( aqlli qo‘limiz, aqlli qo‘lmiz, otuvchi qalam, yozar miltiq kabi) bilan
bog‘liq uslubiy xususiyatlar tahliliga e’tibor qaratilgan. 13

K. Yusupovning kuzatishlari esa publitsistik uslub nuqtai – nazaridan olib
borilganligi ko‘zga tashlanadi. U XX asrning birinchi yarmi vaqtli matbuot
materiallari asosida so‘z ma’nosida yuz beradigan o‘zgarishlarni o‘rganadi, bunda
olim qizil va qora so‘zlarining bosh ma’nosidan tarkib topgan yondosh ma’nolar (
qizil choyxona, qizil adliyachi, qizil matbuot, qizil bayram, qizil kun, qizil
ketmonchi; qora xat, qora yolg‘on, qora o‘tmish kabilar)ni tahlil qilishga intiladi.
Olim sifatlarning boshqa so‘zlar bilan aloqaga kirishuvi va sintaktik birikma hosil
qilishini kolligatsiya hamda kollokatsiya atamalari bilan yuritish tarafdori sifatida
ko‘rinadi. Monografiyada ta’kidlanishicha, kolligatsiya grammatik ma’nolarga
asoslangan umumiy hodisa sanalsa, kollokatsiya kolligatsiyaning nutqiy talabga
ko‘ra yuzaga chiqishidir. 14

Prof. B.O‘rinboyev o‘zbek tilida so‘zlashuv nutqi uslubi, uning o‘ziga xos
fonetik, grammatik va uslubiy xususiyatlarini tadqiq etish sohasida qator ishlarni
amalga oshirdi. 15
Jumladan, olim o‘zining keyingi ishida sifat leksemalarning
so‘zlashuv nutqi uslubida epitetlar hosil qilishda keng qo‘llanilishini ta’kidlaydi,
hamda sifatlarning ozaytirma, orttirma darajalarini hosil qiluvchi tum – tumaloq,
bus – butun, bo‘m – bo‘sh, pak – pakana, to‘g‘ridan- to‘g‘ri, yaxshi – yaxshi,
sarxil – sarxil, tim qora, yanada chiroyli, undan ham yaxshiroq, qoramtir,
13 Yoriyev B. Sifatlarning stilistik xususiyatlari ( Maqsud Shayxzoda she’riyati misolida ) // O‘zbek tili
stilistikasi va nutq madaniyati masalalari ( ilmiy maqolalar to‘plami ), Samarqand: SamDU
nashri, 1980. – 56 – 59 – betlar.
14 Yusupov K. O‘zbek adabiy tilining leksik – semantik va stilistik xususiyatlari ( XX asrning birinchi
yarmi vaqtli matbuoti materiallari asosida ). – Toshkent: Fan, 1986. 124 – bet.
15 O‘rinboyev B., O‘rinboyeva D. Hozirgi o‘zbek tilining so‘zlashuv uslubi. – Toshkent: Fan, 1991, -
160 bet.
11

ko‘kimtir, oppoq kabi shakllarning uslubiy imkoniyatlarini yorituvchi xarakterli
dalillar keltiradi.
Akademik litsey talabalari uchun yaratilgan “ Hozirgi o‘zbek adabiy tili”
darsligida “ Sifat va uning uslubiyati”, “Sifat darajalarining uslubiy xususiyatlari”,
“Sifat yasovchi qo‘shimchalarning uslubiy xususiyatlari” kabi mavzularni
o‘rganishga alohida o‘rin berilgan. 16
Bu darslikda to‘g‘ri ta’kidlanganidek, “sifat
yasovchi -li qo‘shimchasi - dor, - kor qo‘shimchalari va ba- old qo‘shimchasi
bilan sinonimik munosabatda bo‘ladi, shuning uchun ularni birining o‘rnida
ikkinchisini qo‘llash mumkin. Masalan, go‘shtli – go‘shtdor, gunohli – gunohkor,
mazali – bamaza kabi; lekin doimo ham ularni bir – biri bilan almashtirish mumkin
emas. Masalan, yurakli, kuchli so‘zlarini bayurak, yurakdor, yurakkor, kuchdor,
bakuch, kuchkor deb bo‘lmaydi Shunga ko‘ra sifat yasovchi qo‘shimchalardan
o‘rinli foydalanish katta ahamiyatga ega”. 17

O‘zbek tilida sifatlarning semantik – uslubiy xususiyatlari borasida qilingan
eng yaxshi tadqiqotlardan biri tilshunos olim Zafar Pardayevning “O‘zbek tilida
1.2. Belgi bildiruvchi so‘z badiiy matnda rang –tus sifatlarining uslubiy
voqelanishi
O‘zbek tilida sifat leksemalarning, xususan, rang – tus bildiruvchi sifat
leksemalarning uslubiy vosita sifatida poetik nutqda qo‘llanish imkoniyatlari, turli
ma’no nozikliklarini ifodalash uchun xizmat qilishi, qo‘llanish darajasi, semantik
strukturasi hozirga qadar tilshunoslikda maxsus o‘rganilgan emas. Uslubiyat
bo‘yicha yaratilgan darslik va o‘quv qo‘llanmalarida ham bu haqda aniq
ma’lumotlarni uchratmaymiz. 18

16 Nurmonov A., Sobirov A., Yusupova Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Sharq, 2002. – 352
bet.
17 Ko‘rsatilgan asar. 128 – bet.
18 Qo‘ng‘urov R. Sifat stilistikasi // Shomaqsudov A., Rasulov I., Qo‘ng‘urov R., Rustamov H. O‘zbek tili
stilistikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1983, 109 – 113 – betlar;
Qilichev E. O‘zbek tilining amaliy stilistikasi ( grammatika ). – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. – 160 bet.
12

Ma’lumki, o‘zbek tilida oq, qora, qizil, sariq, zangori, ko‘k, yashil kabi bir
qator sifat leksemalar predmetning rang – tusini ifodalaydi. Ot turkumiga oid
so‘zlar o‘z tabiatiga ko‘ra bir qator belgi–xususiyatlarni o‘zida mujassamlashtiradi,
boshqacha qilib aytganda, belgi –xususiyat otlarning doimiy yo‘ldoshi bo‘lib,
ulardan ajrala olmaydi. Rang bildiruvchi sifatlarning har biri o‘ziga xos semantik
strukturasi va uslubiy xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ularning uslubiy
imkoniyatlari, okkazional semalarni ifodalash xususiyati nutq jarayonida yuzaga
chiqadi.
Bitiruv malakaviy ishimizning mazkur faslida aynan rang – tus sifat
leksemalarning uslubiy ma’no qirralari haqida so‘z boradi. Bunda bir qancha
o‘zbek va jahon adabiyoti ijodkorlari asarlaridan (ko‘proq she’riy asarlardan)
misollar keltirib, fikrlarimizni asoslashga harakat qildik.
Dastavval, rang – tus sifatlari orasida badiiy ijodda eng faol leksemalardan
bo‘lmish, oq va qora sifat leksemalari xususida to‘xtalmoqchimiz. Qora sifat
leksemasi nutqda faqat predmetning rangini ko‘rsatish maqsadida qo‘llanganda,
emotsional – ekspressivlikdan xoli bo‘ladi, uning vazifasi rang to‘g‘risida xabar,
ma’lumot berish bilangina cheklanadi. Nafaqat qora sifat leksemasi, balki barcha
rang – tus sifatlariga ham xuddi shu fikrni aytish mumkin. Masalan, qora qalam,
oq daftar, moviy osmon, ko‘k ruchka, qizil qon va hokazo. Bu birikmalarda biz
hech qanday uslubiy ma’no xususiyatlariga duch kelmaymiz. Chunki bunday
birikmalar uslubiy bo‘yoqdorlikdan xoli hisoblanadi. Biroq bu sifat leksemali
birikmalarning hokim bo‘lagi o‘zgarsa, sifat leksemalarning ma’no qirralari ham
o‘zgarishga yuz tutishi, yana ham aniqrog‘i uslubiy ma’no kasb etishi mumkin.
Masalan, qora o‘tmish, oq ko‘ngil, moviy havo, qizil dunyo kabi.
Qora leksemasi so‘zlovchi yoki yozuvchining o‘z nutqi qaratilgan shaxsga
bo‘lgan munosabati nuqtai – nazaridan matnga bog‘liq holda ijobiy yoki salbiy
ekspressivlikni ifodalashi mumkin. Bu leksema inson organizmining yuqori
qismida joylashgan a’zolar (soch, qosh, ko‘z)ni tasvirlash maqsadida qo‘llanganda
13

rang ma’nosiga ijobiylik semasini ham kiritadi: Qaro qoshing, qalam qoshing.
Qiyiq qayrilma qoshing qiz // Qilur qatlimga qasd qayrab, Qilich qotil qaroshing
qiz. (E. Vohidov). Qoshi yosinmu deyin, ko‘zi qaro sinmu deyin // Ko‘ngluma har
birining dard-u balosinmu deyin. (Alisher Navoiy).
Keltirilgan misollarda mualliflarning o‘zlari tasvirlayotgan kishilarga
bo‘lgan ijobiy munosabati ularga tegishli bo‘lgan a’zolarning belgilarini
sifatlashlar yordamida keltirish orqali ifodalanmoqda. Demak, qora leksemasi bu
o‘rinda rang – tusni bildirishdan tashqari muallifning kayfiyatini, mehr –
muhabbatini ham ma’lum darajada bildirib kelayotir. Umuman, qosh, ko‘z, soch
kabi a’zolarga nisbatan qora leksemasi epitet sifatida qo‘llanganda ijobiy
munosabat semasi ma’lum darajada aks etadi. Quyidagi misolda esa boshqacha
holat ko‘zga tashlanadi: O‘tmishsiz, kechmishsiz, manglayi qaro, // Yoqavayron
bo‘lgan odamlar aro. (Shavkat Hasan). Lekin yomon yurardi // Xo‘p qora edi
ichi (H. Olimjon).
Muallifning o‘zi tasvirlayotgan kishi xarakteridagi odob–axloq normalariga
mos kelmaydigan jihatlar – munofiqlik, g‘alamislik, g‘iybatchilik, ochko‘zlik,
berahmlik singari sifatlarni ko‘rsatishga intilishi uning qora leksemasini salbiy
semada qo‘llashga asos bo‘lgan. Qora leksemasi bu o‘rinda yuqorida qayd etilgan
salbiy belgilarni o‘zida mujassamlashtirgan va matnga bog‘liq holda
ma’no anglatish doirasini kengaytirgan. Umuman, qora leksemasi ana
shu xususiyatiga ko‘ra ich so‘zi bilan birikib, tilimizda “yomon
niyatli, boshqalarga yaxshilikni ravo ko‘rmaydigan” ma’nosini
ifodalovchi ichi qora frazemasi sifatida qat’iylashib qolgan. 19
Zafar
Pardayevning “O‘zbek tilida sifatlarning semantik – uslubiy
xususiyatlari” nomli ilmiy monografiyasida qora leksemasining yana
tilimizda quyidagi okkazional semalarni ifodalashi mumkinligi e’tirof
19 Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining izohli frazeologik lug‘ati. – Toshkent: O‘qituvchi, 1978. – 408 b.
48
Pardayev Z. O‘zbek tilida sifatlarning semantik – uslubiy xususiyatlari. – Samarqand: SamDU nashri,
2007. 36 – 44 – betlar.
14

etilgan: motam, qayg‘u, kun, kunning ma’lum vaqti, yorug‘lik –
qorong‘ulik darajasi kabi. Tadqiqotda olim qora leksemasining
yigirmaga yaqin semasi xususida fikr bildirib o‘tgan. 48

A. N. Kononov qora sifat leksemasining ma’nolarini tadqiq
etib, bu leksema bilan “katta”, “yirik”, “muhtasham”, “ulug‘”,
“qudratli”, “kuchli”, “pokiza”, “musaffo”, “quruqlik”, “yer”, “zulmat
ko‘ki”, “shimol” kabi semalar ifodalanganligini ko‘plab misollar
yordamida izohlab bergan edi. Ilmiy tadqiqotlarning guvohlik
berishicha, turkiy xalqlarda bir zamonlar qora rangli bayroqlar
bo‘lgan. Jumladan, adabiyotshunos olim I. Haqqul Ergash
Jumanbulbul kuylagan “Dalli” dostonidagi bir baytda shunga ishora
borligiga asoslanib, “Qorabosh tug‘” ( qora rangli bayroq ) – boshini
o‘limga tikkan mard, jasur jangchilar bayrog‘ini bildirib, bu o‘rinda
eroniylarning bayrog‘iga qarshi tiklangan turkiy tug‘dir”, degan
xulosani bayon etgan. 20
Umuman, Ibrohim Haqqulning qora rang
talqiniga doir kuzatishlari shundan dalolat beradiki, “ turkiy qavmlar
islomgacha va islomdan keyin ham qora rangdan salbiy ma’no,
holat va hodisalarni xarakterlashda nechog‘lik keng foydalanishgan
bo‘lmasin, haq ahli, ma’no va ishq sohiblaridan hech bir kishi
mohiyati ilohiyotda qora rangning muqaddasligiga sira shubha
qilmagan. Hatto Sharq she’riyatida takror – takror ishlatilgan
“ qora ko‘z” ( chashmi siyoh ), “qora zulf” ( zulfi siyoh ), “ qora
xol” , “qora balo” singari o‘nlab istioraviy ibora va tashbehlar
irfoniy haqiqatlar ifodasi uchun ham xizmat ettirilgan.” 21
Ibrohim
Haqqulning mazkur fikrini asoslash uchun Hofiz Sheroziyning butun
turk dunyosiga mashhur quyidagi misralarini keltirish kifoya, deb
o‘ylayman: Agar ko‘nglimni shod etsa, o‘shal Sherozning jononi, //
20 Ibrohim Haqqul. Qora rang – muborak rang // Ibrohim Haqqul. Zanjirband sher qoshida ( Navoiy
saboqlari ). – Toshkent: Yulduzcha, 1989, 36 – 45 – betlar.
21 Ko‘rsatilgan asar. 43 – bet.
15

Qaro xoliga baxsh etgum Samarqand –u Buxoroni. Yoki Halima
Xudoyberdiyevaning quyidagi misralarini aytish mumkin: Siz desam,
bar tutqazmay, sochilgan o‘ylarimday, // Bu tong qaro sochlarim
mayda – maydadir, begim.
Z. Pardayev e’tirof etganidek, qora sifat leksemasining uslubiy
ma’no qirralari benihoya ko‘p. Shuningdek, tilimizda bu so‘z
ifodalagan simvolik ma’noni boshqa sifat leksemalar ham ifodalashi
mumkin. Masalan, o‘zbek tilida faqat qora sifat leksemasigina
emas, balki ko‘k sifat leksemasi ham ramziy motam ma’nosini
anglatgan. Bunga misol qilib, Usmon Azimning quyidagi misralarini
keltirishimiz mumkin: Sevgimiz o‘ldimi? – libosingiz ko‘k , // Ko‘nglingiz
- begulxan, ko‘zingiz – becho‘g‘.
Shuningdek, qora sifat leksemasi she’riyatda oq sifat
leksemasi bilan qarshilantirilgan holda, keng uslubiy ma’nolarda
qo‘llaniladi. Bunga Azim Suyunning “Oq va Qora”, Usmon
Azimning “Grafika” she’rlarini yaqqol misol keltirish mumkin:
Har ikkala she’rda ham oq va qora sifat leksemalari
uslubiy ma’no tashimoqda. Ikkalasida ham oq sifat leksemasi ijobiy
semani, qora sifat leksemasi esa salbiy semani ifodalashga xizmat
qilgan. Ko‘rinadiki, oq va qora rang – tus sifatlarining poetik
nutqda uslubiy vazifa bajarish ko‘lami nihoyatda keng. She’riyatda
har bir shoir oq va qora leksemalarini qo‘llashda ma’lum bir
ma’no nozikliklarini, okkazional semalarni ifodalashni ko‘zda tutadi.
Shunisi xarakterliki, poetik matnlarda insoniy munosabatlar rang –
tus bildiruvchi sifat leksemalar vositasida aniq, lo‘nda va obrazli
tarzda ifodalanadi. Oq va qora sifat leksemalari insoniy
munosabatlar, xarakterlar tasvirining ikki qutbi – antonimi sanaladi. 22

22 Rahmatullayev Sh., Mamatov N., Shukurov R. O‘zbek tili antonimlarining izohli lug‘ati. –
Toshkent: O’qituvchi, 1980. – 232 bet.
16

Oq leksemasini qo‘llashda insonga xos bo‘lgan barcha ijobiy
jihatlar nazarda tutilsa, qora leksemasini qo‘llashda esa buning
tamomila aksi tushuniladi. Ularni poetik nutqda, hatto bir she’r
doirasida qarama – qarshi qo‘llash esa fikrni aniq ifodalash, mazmunni
kuchaytirish, ta’sirchanlikni oshirish imkonini yaratadi.
Yuqorida Azim Suyunning “Oq va Qora” she’rida shoir oq
va qora leksemalarini buloq, daryo, tog‘, dunyo, shom so‘zlari
bilan birga qo‘llab, antiteza usuli 52
dan o‘rinli foydalangan. She’rda
fikrlarning bir necha obrazlar vositasida berilishi ham o‘ziga xoslik
kasb etgan. Darhaqiqat, “poetik nutqda fikr ba’zan bitta gap
bilan, ba’zan esa butun tekst bilan ham ifodalanadi. Butun tekst
bilan bir fikr bayon etilganda qator – qator obrazli ifodalarni
qo‘llash fikrning obrazliligini kuchaytirib, uning ta’sirchanligini
yanada oshiradi.” 53

Yuqoridagi she’rda shoir oq leksemasi vositasida
O‘zbekistonning mustaqillikdan keyingi davrini ta’riflash uchun uni
buloq, daryo, tog‘ va dunyoga qiyoslaydi, ya’ni oq buloq, oq
daryo, oq tog‘ va nihoyat oq dunyo deyilganda beixtiyor o‘z
mavqeini tiklab olayotgan respublikamiz, ajoyib xalqimiz,
yangicha tuzumimiz ko‘z o‘ngimizda gavdalanadi. Qora buloq, qora
daryo, qora tog‘ va nihoyat qora dunyo deyilganda esa
respublikamizning yetmish yillik totalitar tuzum davridagi hayoti,
xalqimizning nochor turmushi, eski ma’muriy buyruqbozlik tuzumi
haqidagi obrazli tasavvur ko‘z oldimizga keladi. Oxirgi to‘rt
misrada oq va qora leksemalari dunyo va shom so‘zlariga birikib,
ikki xil majoziy ma’no ifodalagan: a) oq dunyo deyilganda shoir
kunduz kunga nisbatan bu so‘zni ko‘chma ma’noda qo‘llagan; b)
17

bu leksemalarning obrazi, okkazional semalarni ifodalashi o‘tmish
davri va hozirgi davrni qiyoslash uchun ham xizmat qilgan.
Bu o‘rinda yana bir holatni ta’kidlash o‘rinlidir: oq leksemasi
buloq, tog‘, daryo, dunyo so‘zlariga birikib kelganida ijobiy

52
Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. – Toshkent: “O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi” nashriyoti, 2002. 16 –bet; Qo‘ng‘urov R. O‘zbek tilining tasviriy vositalari. –
Toshkent: Fan, 1977.
111 – bet; Karimov S. O‘zbek tilining badiiy uslubi. – Samarqand : Zarafshon, 1992. – 140
bet. 53
Umurqulov B. Poetik nutq leksikasi. – Toshkent: Fan, 1990. 56 – 57 – betlar.
emotsional semani ifodalagan bo‘lsa, shom so‘zi bilan birikkanda
salbiy emotsional sema ifodalaydi.
Oq sifat leksemasi badiiyatda beg‘uborlik, musaffolik, tinchlik
ramzi sifatida keng qo‘llanadi. Uning kuchaytirma shakli ayniqsa,
kuchli uslubiy bo‘yoqdorlikka ega bo‘lib, she’riyatda ijobiy kayfiyat,
toza ruhni uyg‘otish uchun faol ahamiyat kasb etadi. Masalan,
Hamid Olimjonning “O‘rik gullaganda” she’ri fikrimizga yaqqol
misol bo‘la oladi. Derazamning oldida bir tup // O‘rik oppoq
bo‘lib gulladi. Mazkur she’rda muallif oq sifat leksemasini ham
qo‘llashi mumkin edi. Chunki tabiatshunoslikdan barchamizga yaxshi
ma’lum bo‘lganidek, erta bahorda barcha o‘rik shoxlari oq bo‘lib
gullaydi. Biroq mazkur misralarda muallif aynan oppoq sifat
leksemasini tanlaganida ham bir hikmat bor. Ya’ni oppoq so‘zi bu
yerda nafaqat, o‘rik gullarining rangini, balki, sof lirik tabiat
manzarasini, insonning eng intim, ichkin ruhiyati bilan bog‘liq
manzaralarni tasvirlashda ham oq sifat leksemasiga qaraganda
samaraliroq leksema hisoblanadi. Shu bois ham muallif she’rda
aynan oq yoki pushti emas, oppoq sifat leksemasini tanlagan.
18

Rang –tus sifatlarining takrori ham she’riyatda uslubiy
bo‘yoqdorlikni ta’minlab beruvchi eng yaxshi vositalardan biri
hisoblanadi. Masalan, Yog‘ib chiqsin shu tun xonangga, // Ko‘nglim
kabi oq – oppoq qorlar. ( Guljamol Asqarova ). Bugungi kun
she’riyatida o‘ziga xos ovozga ega bo‘lgan shoiralardan biri Guljamol
Asqarova ijodida rang – tus sifatlari eng ko‘p qo‘llaniluvchi sifat
leksemalar tarkibiga kiradi. Misol uchun uning quyidagi misralarini
diqqat bilan ko‘zdan kechiraylik: Yuragimda bo‘y ko‘rsatmoqda, //
Mehringizning oppoq gullari. Menga qaro qoshlaringizda, //
Salanglating o‘n sakkizta dor. Qo‘llarimga olaman sekin,// Alvon
rangli qizil dastakni. Ammo tushun, qo‘llarimga men, // Ololmayman
qizil yurakni. Bir yor topsak edik jondan kechgulik// Eng go‘zal,
eng oppoq tongdan kechgulik. Bizdan o‘tdi, bariga uzr! Hajringizda
to‘ldi qarog‘im. // Men yashil ishq kutgandim sizdan, Xayr endi
sariq yaprog‘im! …O‘lganimda sariq gullarmas, Qizil gullar keltiring
menga. …Uchrashamiz tashlab ketilgan, Sariq gullar mamlakatida.
Yuqorida keltirilgan misollarda rang – tus sifatlarining
dennotativ ma’nosidan tashqari konnotativ ma’nosi ham yaqqol bo‘y
ko‘rsatib turibdi. Chunonchi, yashil sifat leksemasi tiriklikni, hayotni
ramziy tasvirlasa (“ yashil ishq” ), sariq sifat leksemasi, bil’aks,
ayriliqning, firoqning ramziy belgisi sifatida yuzaga chiqmoqda .
( “sariq yaproq”, “sariq gullar” kabi ).
Badiiy adabiyotda boshqa rang – tus sifatlari ham keng
uslubiy ma’noda qo‘llaniladi. Chunonchi, qizil sifat leksemasi
xususida ham shuni aytish mumkin. Bu leksema xuddi qora va
oq sifat leksemalari kabi juda ko‘p ramziy ma’nolarda qo‘llanilgan.
Qizil sifat leksemasi she’riyatda go‘zallik, husn timsoli sifatida
keng qo‘llaniladi. Masalan, Ulda aytadir: bir qizil yanoqqa, //
19

Uchradim tushimda ko‘milgan oqqa // Oqqa ko‘milganda shunchalar
go‘zal, Mendan-da go‘zaldir, kundan-da go‘zal ( Cho‘lpon )
misralarida qizil sifat leksemasi aynan biz yuqorida tilga olgan
vazifada qo‘llanilmoqda. Unga ma’nodoshlik vazifasini bajaruvchi ol
sifat leksemasi, 23
ayniqsa, she’riyatda eng ko‘p qo‘llanuvchi sifat
leksemalardan biri hisoblanadi. Masalan, Degaylarki, charos –u, ol
gilos olmish labingdan rang, // Labing teksa hasad qilgum, gilos
birlan uzumdan ham. ( Erkin Vohidov ). Ol leksemasida qizil
sifat leksemasiga nisbatan badiiylik, poetik ta’sirchanlik kuchli
bo‘lib, poetik tilning jozibadorligini ta’minlashda bu leksemaning
ahamiyati katta. Poetik nutqda ol leksemasi qizil sifat
leksemasiga nisbatan kam qo‘llanadi. Qizil rangni bildirishda
qo‘llaniladigan sifat leksemalardan yana qirmizi, alvon kabi sifat
leksemalar ham kuchli badiiyatni ifodalovchi sifat leksemalar
tarkibiga kiradi. Shuningdek, she’riyatda bu rangni ya’ni qizil rangni
ifodalash uchun bir qancha predmet nomlaridan ham foydalanishlik
kabi holatlar uchraydi.
Masalan, anor, gilos, yoqut, shafaq va boshqa tabiat ne’matlaridan
qizil rangni ramziy ifodalsh uchun foydalanish mumkin. Sochilgan
sochingday sochilsa siring, // Anor yuzlaringni kimga tutasan?!
( Cho‘lpon ).
Keltirilgan misolda anor leksemasining belgi ma’nosida
qo‘llanilishi inson yuzi va anorning rangi o‘rtasidagi o‘xshashlikka
asoslanadi. Shuningdek, bu misolda anor leksemasi “rang”
semasidan tashqari “go‘zal, suluv” semalarini ham anglatadi. Lekin
negadir “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” ( 1981 ) da anor
23 Hojiyev A. O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati. – Toshkent: O‘qituvchi, 1974. – 252 bet.
20

leksemasining ana shunday okkazional semalarga ega bo‘lishi qayd
etilmagan. 24

Umuman olganda, tilimizda rang –tus bildiruvchi sifat
leksemalar har xil so‘zlar bilan birikib, epitet vazifasida kelishi
va turli uslubiy maqsadlarda qo‘llanilishi keng tarqalgan. Yuqorida
biz tilimizda faol qo‘llaniluvchi rang –tus ifodalashga xizmat
qiladigan qora, oq, qizil, sariq, yashil sifat leksemalarning
semantik strukturasi va uslubiy xususiyatlari haqida fikr yuritishga
harakat qildik. Kelgusida rang – tus bildiruvchi sifat leksemalarni
yaxlit holda uzviy tahlil usulida tadqiq etish o‘zbek tili
semasiologiyasi, leksikologiyasi va uslubiyatining ko‘plab dolzarb
muammolarini hal etishiga xizmat qiladi.
1.3. Belgi bildiruvchi so‘z badiiy matnda maza – ta’m sifatlariga xos
konnotativ ma’nolar
Ma’lumki, o‘zbek tilida sifat asosan predmetning belgisini
bildiruvchi so‘zlar guruhidir. Sifatlar semantik jihatdan shakl, holat,
xususiyat, maza – ta’m, hid bildiruvchi guruhlarga tasniflanadi.
Sifatlarning mazkur guruhlari ularning denotativ ma’nosiga asoslanadi.
Biroq nutqiy qo‘llanishda mazkur guruhga kiruvchi sifatlar
o‘zlarining turli ma’no qirralari bilan so‘zlovchiga keng imkoniyat
beradi. Buni asosan matn tahlilida kuzatish mumkin. Ilmiy
manbalarda so‘zning bunday semantik imkoniyatlari konnotativ
ma’no sifatida qayd etiladi. “Konnotatsiya” - leksema tarkibidagi
uslubiy ma’no qirralaridir. Ular leksemalarni atashdan, nomlashdan
tashqari, shaxsiy munosabatlarni ifodalashga yoxud shu
leksemalarning qo‘llanilishi doirasini belgilashga xizmat qiladi.
Biz quyida maza – ta’m bildiruvchi sifatlarning konnotativ
24 O‘zbek tilining izohli lug‘ati., ikki tomlik, I tom, M.: 1981. 1- 48 – betlar.
21

ma’nolari to‘g‘risida so‘z yuritmoqchimiz.
Maza – ta’m bildiruvchi sifatlar shaxsning tashqi ko‘rinishiga
nisbatan qo‘llanilib, o‘zining maza – ta’m ma’nosidan uzoqlashadi.
Masalan: Uyimizga shiringina bir qiz kirib keldi. ( So‘zlashuv
nutqidan ).
Ushbu gapdagi shirin sifati shaxsning tashqi ko‘rinishiga
nisbatan qo‘llanilib, chiroyli, yoqimtoy kabi so‘zlarning sinonimi
sifatida anglashiladi.
Ba’zan maza – ta’m sifatlari so‘zlovchining ruhiy holatiga
tavsif beruvchi belgi ma’nosida qo‘llaniladi: Achchiq xotiralar uni
tinch yashashga qo‘ymas edi. Shirin orzular og‘ushida qanday
uxlab qolganini o‘zi ham bilmay qoldi.
Ushbu gapdagi achchiq va shirin sifatlari o‘zlari bog‘lanib
kelgan xotiralar va orzular so‘zlarini sifatlab kelgan. Mazkur
holda so‘zning maza – ta’m ma’nosi ikkilamchi o‘ringa tushib,
asosiy birlamchi ma’nosi ruhiy holat ifodasiga ixtisoslashadi.
Ijtimoiy jarayondagi mavhum tushunchalar bilan birga
qo‘llanilib, yaxshi va yomon ma’nolarini ifodalaydi. Masalan:
Haqiqat shu qadar shirinki, totib ko‘rging keladi. Shu qadar
achchiqki, tilingni kuydiradi. ( O‘tkir Hoshimov “Daftar hoshiyasidagi
bitiklar” ).
Maza – ta’m bildiruvchi achchiq sifati predmetning hidini
ifodalab, konnotativ xususiyatini namoyon qiladi: Nim qorong‘u
xonasidan chaqaloq cho‘qintiriladigan jomda oqava suvining achchiq
hidi anqidi. ( G. G. Markes ).
22

Quyida berilgan matnda esa shirin so‘zining salbiy baho
munosabatini ifodalashga xizmat qilishini kuzatish mumkin. Shirin
so‘zi lug‘aviy ma’nosiga ko‘ra maza – ta’mning lazzatli ekanligini
bildiruvchi so‘z. Biroq matnda so‘zlovchi talabi bilan u maza – ta’m
ma’nosidan butkul uzoqlashadi, boshqa ma’noni ifodalay boshlaydi.
– Toshbolta unga ham ikki og‘iz “shirin” gaplaridan
aytmoqchi edi, qizining ko‘zlariga ko‘zi tushib, shashtidan qaytdi .
Bu o‘rinda shirin so‘zi kesatiq ma’nosida qo‘llanganligi
sababli salbiy baho munosabatini shakllantirgan. Buni matn
qurshovida yanada aniqroq his etish mumkin: - Nima deding, voy
enag‘ar! - Sen! – Toshbolta unga ham ikki og‘iz “shirin” gaplaridan
aytmoqchi edi, qizining ko‘zlariga ko‘zi tushib, shashtidan qaytdi.
( Tohir Malik “Murdalar gapirmaydilar” ).
Shunisi xarakterliki, so‘zlashuv nutqida maza – ta’m bildiruvchi
sifat leksemalar asosan iste’mol qilinadigan predmetlar ( suv, choy,
kofe, taom, shirinliklar kabi ) ga nisbatan qo‘llanilsa, poetik
nutqda bu holat juda kam uchraydi. Poetik matnlarda maza –
ta’m bildiruvchi sifat leksemalar asosan ko‘chma ma’noda
qo‘llaniladi, hamda quyidagi okkazional ma’nolarni ifodalaydi:
a) havoning sovuqlik darajasini ifodalaydi: Izg‘irin tunlarda
achchiq qahraton, / Odamlar bu yerda yalang to‘shlarin, Fashist
tanklariga qilganlar qalqon ( Erkin Vohidov ); Ufqlarda esa achchiq
bir tuman / Mening ko‘zlarimga quyardi zahar ( Abdulla Oripov ).
b) “yoqimli” semasini ifodalaydi: Tevarakni, borliqni ma’yus /
Shirin mudroq yotarkan bosib …( M. Ali ); Ertak degani bu - bolaga
ermak, Ertak degani bu shirin - aqida ( Abdulla Oripov ).
d) shirin leksemasi insonga nisbatan qo‘llanilganda ham
23

“yoqimli” semasini ifodalashga xizmat qiladi: U chevar qiz, u
shirin qiz, / Buni hamma biladi ( Erkin Vohidov ).
Umuman olganda, maza – ta’m bildiruvchi sifat leksemalarning
har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Masalan, to‘plangan
materiallar tahlili shuni ko‘rsatadiki, leksik – semantik guruhga
mansub birgina shirin leksemasi ko‘chma ma’nolarni, okkazional
semalarni ifodalashda keng imkoniyatlarga egadir. Ayniqsa,
she’riyatda shirin sifat leksemasining uslubiy ma’no imkoniyatlari
yaqqolroq o‘z aksini topadi.
Demak, yuqoridagi misollarda mualliflar o‘z subyektiv
munosabatlaridan, so‘zdan foydalanish mahoratidan kelib chiqib, shirin
leksemasini uslubiy vosita sifatida qo‘llaganlar va shu bilan she’riy
matnlarning ta’sirchanligini ta’minlaganlar. Shirin leksemasi ko‘chma,
okkazional ma’noda qo‘llanilgan har bir o‘rinda “yoqimli, sevimli,
ardoqli” semalari bo‘rtib turadi. Bu leksemaning bir o‘rinda
yonma – yon takror qo‘llanilishi ma’noni kuchaytirish, ekspressivlikni
oshirish uchun xizmat qiladi: Goh Fuzuliydan g‘azallar o‘qir /
Gohi shirin - shirin qilar askiya ( Erkin Vohidov ); Shirin – shirin
o‘ylarin o‘ylab, O‘ltirardi chashma qoshida ( Erkin Vohidov );
Mendan so‘rab ko‘ring yashash g‘ururin: / Yashamoq shirindir,
yashamoq shirin ( G‘afur G‘ulom ).
Achchiq leksemasi haqida ham xuddi shu fikrni aytish
mumkin. Bu leksema ham matnga bog‘liq holda turli xil
okkazional ma’nolarni ifodalashi mumkin:
a) “qayg‘uli, alamli” semalarini ifodalaydi: O‘tar uning ko‘z
oldidan / Elning achchiq turmushi… ( Erkin Vohidov ); Bu tarix,
ayniqsa, shunchalar achchiq / O‘lik vohalarda sho‘rob tuziday (
24

G‘afur G‘ulom ); Cho‘g‘dek yonib turibdi hamon / O‘sha achchiq,
o‘sha qora g‘am! ( Xurshid Davron ).
b) “kishi kayfiyatiga yomon ta’sir qiluvchi, ozor beruvchi”
semalarini ifoda etadi: Quyoshga qilguday achchiq ta’nalar…
Do‘stim yer tagidan iymanib boqdi ( Ramz Bobojon ); Kimga
tegar yulduz ko‘zdan otilgan / Achchiq gina, la’natlar-u qarg‘ishlar?
( Cho‘lpon ).
d) “ ayanchli, kishining rahmini keltiruvchi” semasini
ifodalaydi: Zim – ziyo tun emish: achchiq noladay / Giryona
kezarmish mezon shamoli ( M. Ali ).
e) “ hid ” semasini ham bildiradi : Murg ‘ ak aqlim yetmasdi
aslo …. Achchiq tutun tegdi nafasga… ( Erkin Vohidov ).
f) ma’noni kuchaytirish uchun xizmat qiladi: Yig‘layman
ko‘zimga kelmaydi namlar / Murg‘ak vujudimda faqat zo‘r titroq, /
Bo‘g‘zimda alamlar, achchiq alamlar… ( Erkin Vohidov ).
Insoniy his – tuyg‘ularni , holatlarni kuchli tarzda ifodalash
maqsadida ba ’ zan shirin va achchiq leksemalari bir misra
tarkibida yonma – yon qo ‘ llanadi : Shundan tunlariga hamdam
ro ‘ yolar / Shirin muloqotlar , achchiq nidolar … ( Muhammad Ali ).
Biz yuqorida she ’ riy matnlarda shirin va achchiq
leksemalarining eng mahsuldor uslubiy vositalardan biri ekanligini
ko ‘ zdan kechirdik . Poetik asarlarda maza – ta ’ m bildiruvchi sho ‘ r ,
taxir sifat leksemalari ham kam miqdorda bo ‘ lsa - da , uslubiy
vosita sifatida qo ‘ llaniladi : Qismat mayin ichdim – achchiq va
taxir / Tuydim ehtirosning samoviy kuchin ( Abdulla Oripov );
Ozodlik /
25

Uyqusiz ko‘zingga to‘lgan / Terday achchiq qonli va sho‘r
yoshlardan / Kim yuz o‘girar… ( Xurshid Davron ).
Sho‘r leksemasi tilimizda ayrim frazemalar tarkibida ham
uchraydi: Sho‘rlik boyvachchalar, toleingiz sho‘r / Afsuski, tarixdan
tonib bo‘lmasa! … ( G‘afur G‘ulom ).
Tilimizda tolei sho‘r frazemasining sho‘r peshona,
peshonasi sho‘r kabi variantlari ham mavjud bo‘lib, ular ham
poetik matnlarda uslubiy maqsadlar uchun qo‘llanadi.
Ma’lumki, so‘zlashuv nutqida maza – ta’mni ifodalash uchun
novvot, asal kabi ot turkumiga oid so‘zlardan ham foydalaniladi.
Bunda tasvirlanayotgan predmetlar ( shakar, novvot, asal kabilar )
ning shirinlik, achchiqlik ( zahar, kakra kabi ), sho‘rlik ( namakob
kabi ) xususiyatiga ega ekanligiga asoslaniladi. Poetik matnlarda
ham xuddi shunday holat kuzatiladi. Masalan: Qantak o‘rik otim
bor // Ko‘p mazali totim bor. ( Erkin Vohidov ). Tarozibon
amakisi / Olar ekan paxtani / Chevar qiz deb, shirin qiz deb / Asal
qiz deb maqtadi. ( Erkin Vohidov ); Kuy, shakar labdin ayurma, Sen
meni yig‘latmagil ( Erkin Vohidov ).
Keltirilgan misollarda ishtirok etgan qantak, asal, shaker
so‘zlari “shirin” ma’nosining turli darajalarini ifodalash uchun
qo‘llangan. Ulardan dastlabki misoldagi qantak so‘zi predmetning
belgisini ko‘rsatayotgan bo‘lsa, keyingi misoldagi asal so‘zida “
yoqimli” semasi bo‘rtib turadi, oxirgi misolda esa shakar so‘zi
insonga nisbatan qo‘llanilib, “shirin, totli” semasini ifodalashga
xizmat qilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, predmetning maza – ta’mini ifodalash
uchun xizmat qiladigan sifat leksemalar poetik nutqda
26

o‘zlarining ko‘proq ko‘chma ma’noda qo‘llanilishi, okkazional
semalarni ifodalashi, muhim uslubiy vosita ekanligi bilan
xarakterlanadi.

Xulosa
Belgi bildiruvchi so‘z turkumi doirasidagi ishlar orasida sifat
so‘zlarning semantik – uslubiy xususiyatlarini tadqiq etuvchi ishlar
alohida ahamiyat kasb etadi. A. G‘ulomov, R. Qo‘ng‘urov kabi olimlar
o‘zbek tilida morfologik uslubiyat masalasiga oid ilk dolzarb ishlarni
amalga oshirdilar. Bunda olimlarning sifat so‘zlarning uslubiy
xususiyatlari borasidagi qarashlari keyinchalik bu mavzuning o‘zbek
tilshunoslik ilmida chuqur tomir otib rivojlanishiga turtki bo‘ldi.
B. Yo‘ldoshev, A. Abdurahmonov, S. Karimov, B. Yoriyev,
27

M. Mamatov, K. Yusupov, B. O‘rinboyev, Z. Pardayev kabi
tilshunoslarning aynan shu mavzudagi tadqiqotlari yuqoridagi
fikrimizning yaqqol dalilidir. Poetik matnlarda sifat leksemalar har
xil so‘zlar bilan
birikib, epitet vazifasida keladi. Moviy ufq, moviy shamol, yam
– yashil olam, yashil fazo, moviy xayol, moviy yuksaklik,
yashil do‘st, yashil is, yashil libos, moviy qo‘shiq, majruh
ko‘ngil, murga’ak dil, gulgun chehra, makkor ko‘z, shirin xayol,
pok tuyg‘u kabi birikmalarda sifatlar muhim tasviriy vosita
bo‘lib qolmasdan, balki poetik tafakkur elementiga, estetik hodisaga
aylanib ketadi, hamda nutqni bezash doirasidan chiqib, his –
tuyg‘uni, fikrni obrazli ifodalash vositasi darajasiga ko‘tariladi.
Poetik nutqda rang bildiruvchi sifat leksemalarning uslubiy
maqsadlarda qo‘llanilishi ma’lum darajada muallif yashab turgan
davrda qaysi tuzumning hukmron bo‘lganligi, uning dunyoqarashi,
qaysi siyosat tarafdorligi ekanligi bilan ham bog‘liq.
Sifatlar tadqiqotchilar tomonidan semantik jihatdan 4 – 9
guruhga ajratib o‘rganilmoqda. Olimlarning bunday tasniflari orasida
taniqli o‘zbek olimasi M. Sodiqova tomonidan ishlab chiqilgan
tasnif e’tiborga molik. Bu tasnifga binoan sifatlar semantik
jihatdan to‘qqiz guruhga ajratiladi. Har bir guruhga oid sifatlar
ham o‘z navbatida ichki leksik – semantik guruhlarga bo‘linadi.
Jumladan, holat bildiruvchi sifat leksemalar tabiiy holat belgilarini
ifodalovchi LSG, nuqsoniy belgilarni ifodalovchi LSG, ruhiy holat
ifodalovchi LSG, kishining hayotiy holatini ifodalovchi LSG lari
singari o‘nga yaqin kichik – kichik guruhlarga bo‘linadi. Rang
bildiruvchi sifat leksemalarni oq, qora, ko‘k, qizil, sariq, zangori,
yashil, bo‘z, malla, moviy, pushti, pistoqi, qirmizi, qo‘ng‘ir kabi
28

asosiy ( axromatik ) rang bildiruvchi leksemalardan tashqari saman,
jiyron, to‘riq, chavkar, chipor, targ‘il singari hayvon tuslarini
ifodalovchi LSG lar qatoriga ajratish mumkin. O‘zbek tilida yana
sifat leksemalar orasida maza – ta’m
ma’nosini ifodalovchi sifat leksemalar ham mavjudki, ular badiy
matnda keng uslubiy imkoniyatlarini namoyish qiladi. Ayniqsa,
shirin, achchiq, sho‘r, talx kabi maza – ta’m sifat leksemalari
badiiy matnda eng ko‘p qo‘llaniluvchi uslubiy sifat leksemalari
hisoblanadi. O‘zbek tilida ko‘lam me’yorni ifodalovchi sifat leksemalar
qatoriga keng, tor, qalin, yupqa, chuqur, sayoz, uzoq, yaqin kabi
sifat so‘zlarni kiritish mumkin. Bu leksemalar badiiy matn poetikasiga
uslubiy ma’nolarni yuklashda eng sermahsul sifat so‘zlardan hisoblanadi.
Jumladan, bu so‘zlar mavhum otlar bilan qo‘shilib kelganda ma’noni
kuchaytirish uchun xizmat qiladi. Umuman olganda, sifat leksemalardan
nutq jarayonida, jumladan badiiy matnlarda o‘rinli va oqilona
foydalanish uslubiy ta’sirchanlikni oshirish, ma’noni kuchaytirishning
muhim vositalaridan biri sanaladi.
Davrlar o‘tishi bilan til vositalarining nutqda qo‘llanish imkoniyatlari
kengayib borganidek, sifat leksemalar ham yangi okkazional semalari
bilan nutqiy ta’sirchanlik doirasini oshiradi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. - Toshkent:
Ma’naviyat, 2008.
29

2. Karimov I. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. 10 –
t. - Toshkent: O‘zbekiston, 2002.
3. Abdullayev A. O‘zbek tilida ekspressivlik ifodalashning sintaktik usuli.
– Toshkent: Fan, 1987.
4. Abdurahmonov A. Qizil, oq va qora so‘zlarining leksik – semantik
xususiyatlari // O‘zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari
( ilmiy maqolalar to‘plami ), SamDU asarlari, yangi seriya, 346 – chiqishi,
Samarqand: 1978.
5. Abdurahmonov X., Rafiyev A., Shodmonqulova D. O‘zbek tilining
amaliy grammatikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992.
6. Abdurahmonov I. Baland leksemasi leksik ma’nolarining nutqda
qo‘llanuvchanligi // O‘zbek tili stilistikasi masalalari, ToshDU asarlari, 427 –
chiqishi, Toshkent: 1972.
7. Abdurahmonov G‘., Mamajonov S. O‘zbek tili va adabiyoti. –
Toshkent:
O‘zbekiston, 2002.
8. Asqarova M., Abdurahmonov X. O‘zbek tili grammatikasining
praktikumi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1981.
9. . Aytmatov Chingiz, Shoxonov Muxtor. Cho‘qqida qolgan ovchining
oh-u zori. Toshkent – 2009.
10. Bafoyev B. Navoiy asarlari leksikasi. – Toshkent: Fan, 1983.
11. Bafoyev B. Navoiy nazmi tilida qizil sinonimlari, sintagmalari va
ulardagi ma’nodoshlik // O‘zbek tili va adabiyoti, 1989, 2-son.
12. Begmatov E. Hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik qatlamlari. –
Toshkent: Fan, 1985.
30

13. Bobojonov Sh. “Eski” leksemasining semantik tavsifi // O‘zbek tili
va adabiyoti, 2003, 1 – son.
14. Doniyorov X., Yo‘ldoshev B. Adabiy til va badiiy stil. – Toshkent:
Fan, 1988.
15. Yoriyev B. Sifatlarning stilistik xususiyatlari ( M. Shayxzoda she’riyati
misolida ) // O‘zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati masalalari
( ilmiy maqolalar to‘plami ), Samarqand: SamDU nashri, 1980.
16. Ibrohim Haqqul. Qora rang – muborak rang // Ibrohim Haqqul.
Zanjirband sher qoshida ( Navoiy saboqlari ). Toshkent: Yulduzcha,
1989.
17. Ibrohim Haqqul. Yana qora rang talqini haqida // O‘zbek tili va
adabiyoti, 2001, 3- son.
18. Iskandarova Sh. Leksikani mazmuniy maydon asosida o‘rganish
muammolari. – Toshkent: Fan, 1998.
19. Iskandarova Sh. Sifat // Nurmonov A., Shahobiddinova Sh.,
Iskandarova
Sh., Nabiyeva D. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi ( morfologiya ). –
Toshkent: Yangi asr avlodi, 2001.
20. Yo‘ldoshev B. Said Ahmad asarlari tilida rang bildiruvchi sifatlar va
ularning stilistik funksiyalari haqida // O‘zbek tili grammatikasi,
dialektologiyasi va leksikologiyasi masalalari ( ilmiy masalalar to‘plami
), yangi seriya, 319 – chiqishi, Samarqand: SamDU nashri, 1977.
21. Yo‘ldoshev B. Badiiy asar tili va uslubini o‘rganish // O‘zbek tili
stilistikasi va nutq madaniyati masalalari ( ilmiy maqolalar to‘plami ),
Samarqand: SamDU nashri, 1980.
31

Belgi bildiruvchi so‘zlar uslubiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish