Beruniyning Saydana asari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Beruniyning Saydana asari

Купить

Beruniyning "Saydana" asari
Reja:
1. Abu Rayhon Beruniy haqida
2. "Saydana" asari haqida
3. "Saydana" asarining tilshunoslikdagi va
adabiyotdagi o'rni

Abu Rayhon
Beruniy
Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad
Beruniy (973-1048)ning asarlari 152 ga
boradi. Afsuski, bizgacha faqat 30
tachasigina etib kelgan. Ularni o‘rganish
bu buyuk olimning astronomiya,
matematika, fizika, minerologiya,
geodeziya, jug‘rofiya, falsafa, filologiya
kabi fanlar taraqqiyotiga qo‘shgan
hissasi nihoyatda ulkan ekanini
ko‘rsatadi. Biroq Beruniyning shu
kungacha fanga ma’lum bo‘lgan
asarlarining hammasi ham nashr
etilgan va to‘la o‘rganilgan deb
aytolmaymiz, ularning ayrimlari hamon
qo‘lyozmaligicha qolib kelmokda. SHu
sababli, ensiklopedist olim ijodining
ayrim tomonlari, jumladan, tilshunoslik
qarashlari etarli darajada yoritilmagan
va munosib baholanmagan.

Beruniyning matematikaga va
fanning boshqa sohalariga
qoʻshgan hissasini yozib qoldirgan
100 dan ortiq asaridan ham koʻrish
mumkin. Ulardan eng yiriklari —
„Hindiston“, „Yodgorliklar“,
„Qonuni Masʼudiy“, „Geodeziya“,
„Mineralogiya“ va „Astronomiya“.
Qolganlarini quyidagicha
taqsimlash mumkin: matematikaga
doirlari — 22 ta; astronomik
asboblar haqida — 10 ta;
astrologiklari — 21 ta; turli fanlar
(fizika, mineralogiya, adabiyot,
tarix va boshqalar) — 38 ta; turli
tillardan tarjima asarlar — 21 ta.
Beruniyning bu asarlaridan atigi 30
ga yaqini bizning kunlargacha yetib
kelgan. Beruniy yoshligidayoq koʻp
vaqtini turli kuzatishlar bilan
oʻtkazgan. U bolaliastronomik
asbob yasagan.

Saydana(Farmakognoziya)
Beruniy umrining oxirgi yillarida
Mahmud G‘aznaviyning vorisi
Ma’dud sultonligi davrida ya’ni,
1048 yilda dorivor o‘simliklar,
hayvonlar va ma’danlar tavsifiga
bag‘ishlangan «Saydana» (Kitob
us-saydana-fit-tibb) asarini yozdi.
Beruniyning tilga va
tilshunoslikka bo‘lgan qarashlari
mana shu asarida yaqqol
namoyon bo‘ladi.

«Saydana»ning kirish
qismida muallifning
yoshlik yillarida o‘zini
qurshab turgan olamni
va ularining turli tillarda
qanday nomlanishini
bilishga naqadar
ishtiyoqmand ekanligi
bayon qilinadi . Xususan,
olimning bolaligida
uning yurtiga bir grek
ko‘chib keladi. Abu
Rayhon unga don, urug‘,
meva, o‘simlik va boshqa
narsalar ko‘tarib kelib,
bular grek tilida qanday
nomlanishini so‘raganligi
va grekcha nomlarini
daftariga yozib
olganligini bayon qiladi.

«Saydana»ning kirish qismida muallifning yoshlik yillarida o‘zini
qurshab turgan olamni va ularining turli tillarda qanday
nomlanishini bilishga naqadar ishtiyoqmand ekanligi bayon qilinadi .
Xususan, olimning bolaligida uning yurtiga bir grek ko‘chib keladi.
Abu Rayhon unga don, urug‘, meva, o‘simlik va boshqa narsalar
ko‘tarib kelib, bular grek tilida qanday nomlanishini so‘raganligi va
grekcha nomlarini daftariga yozib olganligini bayon qiladi.
«Saydana»ning qimmatli tomoni shundaki, unda dorivor
moddalarning bir necha tillardagi nomlari keltirilgan. Hatto bir
o‘simlik yoki modda bir tilning turli shevalarida turlicha nomlanishi,
yoki, aksincha, bir nom turli shevalarda turli o‘simlik nomini
bildirishi mumkinligi aytilgan. Bu esa dorivor moddalardan amalda
foydalanishni ancha qiyinlashtiradi. Ana shuni e’tiborga olib,
alohida foydalanish oson bo‘lishi uchun u modda nomining
dialektal variantlarini ham ko‘rsatadi.

O‘zigacha yashagan va zamondosh shoirlarning asarlarini yoddan bilgan va bu
she’rlardan ilmiy asarlarida fikrini dalillamoq uchun «Saydana» asarida
shoirdan 141 ta she’riy namunalar keltirgan.
Beruniyning qadimgi arab poeziyasiga katta e’tibor berishi tasodifiy emas.
CHunki qadimda yozuv madaniyatiga ega bo‘lmay turib, arablar biron voqeani
esda saqlab qolish uchun uni she’rga solganlar. Natijada she’r kishiga estetik
zavq bag‘ishlovchi vositagina bo‘lib qolmay, axborotni avloddan-avlodga
etkazuvchi, bilimlarni o‘zida to‘plovchi vosita vazifasini ham bajargan. Shu
bois biror bir dorivor moddaning qanday fazilatga ega ekanligini ham she’rga
solganlar. Natijada she’riyat xalqning bilimlar to‘plamiga aylangan.
«Saydana» asarini yozish uchun muallif faqat o‘zi yoshligidan dunyoning turli
mintaqalarida bevosita ko‘rgan va yozib olgan dorivor moddalar haqida
ma’lumot berish bilangina cheklanmaydi. Balki o‘zigacha bo‘lgan barcha
olimlarning qoldirgan diniy merosini sinchiklab o‘rganib, ulardan samarali
foydalanadi. Bu modda haqidagi ularning fikrlari beriladi.

Asardagi 29 bob va 1116 maqolada dorivor moddalarning nomi izohlanadi. Har bir
bob bir harfga bag‘ishlanadi. Arab alifbosidagi 28 ta harfga lom-alifni ham qo‘shib
alohida bob qilib beradi. Beruniy o‘z asarida bu muammoning o‘ta muhimligini
sezgan holda, 4500 dan ortiq arabcha, xorazmiycha, sug‘dcha, turkcha va boshqa
tillardagi o‘simlik, hayvon, minerallar va ulardan tayyorlanadigan dorivorlar
atamalarini shakllantirishda, me’yorlashtirishda juda katta xizmat ko‘rsatadi. Ularni
izohlash uchun 250 dan ortiq olimlar asarlaridan iqtiboslar keltiradi.
Xullas, Beruniyning «Saydana» asari dorivor moddalar lug‘atidir. Bu lug‘atning
xarakterli xususiyati shundaki, muallif foydalanuvchilarga oson bo‘lishi uchun
dorivor moddalar nomlarini arab alifbosi tartibida joylashtiradi. Bir harf bilan
boshlanuvchi bir necha so‘z bo‘lsa, ular shu harf bobida ichki alfavit asosida
beriladi. Natijada o‘zigacha arab leksikograflarining lug‘at tuzish tamoyillaridan
ancha farq qiladigan o‘ziga xos lug‘atga aylanadi.
Bu lug‘at bir vaqtning o‘zida ham izohli, ham tarjima, ham etimologik, ham
dialektologik lug‘atning ilk namunalaridan sanaladi. Beruniy dunyo tillari, bularning
farqli xususiyatlari, leksikografiya, etimologiya, grammatika masalalari bo‘yicha
o‘zining ma’lum qarashlarini bayon qildi va bu bilan tilshunoslikning fan sifatida
shakllanishi va lingvistik ta’limoti rivojiga o‘zining munosib hissasini qo‘shdi.

Бу асарни турли-туман дорилар
олинадиган ўсимликлар ва
моддаларнинг изоҳли луғати десак
бўлади. ўша ифодаларнинг таърифи учун
Беруний қатор шеърин парчалардан
фойдаланган. Бу мисраларнинг
муаллифларидан кўплари
«Минералогия»да учраган шоирлардир.
Айрим шеърлар ўша усимлик ва
моддаларнинг сифати орқали
кишиларнинг турли хусусиятларини
кўрсатишга хизмат қилади. Шоир айрим
ўсимлик, моддаларнинг белги ва
хоссалари орқали кишилар характери ёки
таърифини кўрсатади. Беруний кишилар
характери, хатти-ҳаракатидаги белгилар
орқали ўша доривор ёки доривор учун
фойдаланиладиган моддалар сифатини
баён қилади.Масалан, Хаух
(шафтоли)нинг ранги, кўриниши,
тозалигини таърифлаш учун олим Хатам
ибн Али иш-Шамм деган шоирнинг
қуйидаги мисраларини келтиради:
У менга шафтоли узатди.
Шафтолининг кўриниши
(Унинг) хижолат чекиб қизаргандаги
(Чеҳрасига) ўхшар эди.

Beruniyning Saydana asari

Купить