Bilish jarayoni, uning namoyon bo‘lish shakli va strukturasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	25.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Bilish jarayoni, uning namoyon bo‘lish shakli va strukturasi

Купить

Bilish jarayoni, uning namoyon bo’lish shakli va strukturasi

R e j a
1. Mehnat va bilish jarayoni
2. Bilishni stixiyali - empirik jarayoni
3. Ilmiy bilish tushunchasi
4. Fan bilish jarayonini maxsus shakli sifatida

Mehnat va bilish jarayoni .
Ilmiy tadqiqot mehnat faoliyatini bir ko’rinishidir. Ilmiy tadqiqotni
asosiy tarkibiy qismi bilish jarayoni dir. Bilish jarayoni voqyelikni in’ikos
etishga qaratilgan tasavvurlarini, tushunchalarni ishlab chiqarishdir.
Ixtisoslashgan bilish jarayonini borlikni ikki tomonga obyekt va subyektga
bo’linganligidan darak beradi. Bu bilimni insonni borlikka bo’lgan
gnoseologik munosabatini bir ko’rinishidir.
Bilish jarayoni ikki xil bo’ladi: ixtisoslanmagan va ixtisoslashtirilgan.
Birinchisi, har kunlik hayotda sodir bo’ladigan b ilish jarayoni. Ikkinchisi esa
ixtisoslashgan mehnat faoliyati bo’lib, unda to’xtovsiz yangi bilim olish,
olingan bilimni hayotga amaliyot va texnologiyaga ishlab chiqarishga tatbiq
qilish maqsad qilib qo’yiladi.
Ikkalasini umumiy tomoni quyidagilardir: bilish jarayoni simvolik
vositalar orqali voqyelik haqida tasvir, tushuncha hosil qilishdir. Bularni
asosida ega insonni mehnat qilish
Bilish jarayoni ikki xil bo’ladi: ixtisoslanmagan va ixtisoslashtirilgan.
Birinchisi har kunlik hayotda sodir bo’ladigan bilish jarayoni. Ikkinchisi esa
ixtisoslashgan mehnat faoliyati bo’lib, unda to’xtovsi yangi bilim olish,
olingan bilimni hayotga amaliyot va texnologiyaga ishlab chiqarishga tatbiq
qilish maqsad qilib qo’yiladi.
Ikkalasini umumiy tomoni quyidagilardir: bilish jarayoni simvolik
vositalar orqali voqyelik haqida tasvir, tushuncha hosil qilishdir. Bularni
asosida ega insonni mehnat qilish qobiliyati yotadi. Tarixan bilish jarayoni
mehnat bilan birga va uni asosida vujudga keladi.
(Ko’r odamni ko’zi birinchi marta ochilganda u yorug’ va turli rang-
barang shakllarni ko’radi, predmetlarni bir-biridan farq qilmaydi).

Har ikkala shakldagi bilish jarayoni murakkab sensitiv va intellektual
jarayonlarni natijasidir. Bu esa ijtimoiy ishlab chiqilgan kommunikativ va
simvolik vositalarni bo’lishini taqozo etadi. O’z navbatida mazkur vositalar
mehnatni tarixiy va ijtimsoiy madaniy natijasidir. Mehnat jarayoni uch
tarkibiy qismdan iborat: insonni mehnat faoliyati, mehnat predmeti
(obyektlar) va mehnat qurollari.
Mehnat jarayonini sub ye ktiv va obyektiv tomonlari
Obyektiv tomonlari - uchchala tarkibiy qismlarini o’zaro ta’siri.
Subyektiv tomoni - maqsad, jarayoni anglash (jarayon qanday ketayapti,
n ima bo’layotganini anglash), mehnat natijasini oldindan tasavvur qilish.
Anglash va oldindan tasavvur qilish mehnat jarayonini tarixiy
oqibatidir, natijasidir.
Mehnat jarayonini evolyusiyasi natijasida til taraqqiy etib, muloqot va
tafakkur vositasiga aylandi.
Mehnat, ishlab chiqarish bilan faoliyati va jarayonini
murakkablashtiruvchi omil, asos bo’lib xizmat qiladilar.
Ijtimoiy mehnat taqsimoti, shu jumladan aqliy mehnatni jismoniy
mehnatdan ajralib chiqqandan keyin kishilar guruhi uchun bilish jarayoni
kasbiy faoliyat turiga aylandi. Shu vaqtdan boshlab bilish faoliyati o’zini
strukturasi, jarayon bosqichlariga ega bo’lgan holda rivojlana boshlaydi.
Bilish jarayoni murakkab tizimli strukturali jarayon sifatida quyidagi
qismlardan iborat:
1. Kishilarni bilish faoliyati;
2. Bilish vositalari;
3. Bilish obyekti (predmeti);
4. Bilish faoliyatini natijalari: Bilimlar, usullar, mulohaza yuritish
tartiboti va jarayonlari va boshqalar.

Fan va ilmiy bilish sohasini taraqqiyoti jarayonida, fan tomonida
ijtimoiy ehtiyojlarni qondirishga ijtimoiy buyurtmalarni bajarish jarayonida
bilish faoliyati ijtimoiy ishlab chiqarishni turiga aylana bordi.
Jamiyat industrial bosqichga o’tar ekan, fanni o’zida mehnat taqsimoti
va sohalarni tarmoqlanishuvi yuz bera boshladi.
Fan sohasida turli kasb egalari paydo bo’la boshladi: nazariyotchilar va
amaliyotchilar, olimlar va muhandislar, tadqiqotchilar va laboratoriya va
hokazo.
Bilish faolityai ikki tomonlama jarayondir:
1. V oqyelik, obyektlar haqida bilimga ega bo’lish:
Taraqqiyot yangidan - yangi bilimlarni ishlab chiqishda namoyon
bo’ladi.
2. Olingan bilimlarni ifodalash uchun kerak bo’ladigan bilish shakllari
va vositalarini, gnoseologik qadriyatlarni yaratish.
Marks aytgan edi: "Tabiat parovoz qurmaydi". Bu mulohazani
boshqacha shaklda berish mumkin. Tabiat tushunchalarni, nazariyalarni
yaratmaydi. Ularni inson shakllantiradi. Bilish, Berdyayevni aytishicha,
borlikni ichida yuz beradi. Inson subyekt sifatida, gnoseologik ma’noda
obyektga karama-qarshi turadi.
Bilishda gnoseologik obrazlar yaratiladi, shakllanadi, bir-biriga ta’sir
qiladi, unda shuuriylik va noshuuriylik jihatlari bo’ladi va hokazolar.
Bilish faoliyatini maqsadi jamiyat tomonidan belgilanadi. Ijtimoiy
ehtiyoj va buyurtma bilvosita yo’llar bilan muammolarga, loyihalarga,
dasturlarga aylanadi.
2. Bilishni stixiyali - empirik jarayoni

Stixiyali - empirik bilish ilk jamiyatta, madaniyat va ma’rifat ma’lum
darajada rivojlangan sivilizasiyalarga xosdir.
Stixiyali empirik bilish har qanday mehnat faoliyatini yo’ldoshi,
tarkibiy qismdir. Bu bilishni o’zi ilk va rivojlangan bosqichdan iborat bo’lishi
mumkin.
Qadimgi Misr va Bobilda mavjud bo’lgan matematik, astronomik,
tibbiy bilimlar old fan, resepturali bilish shaklida taraqqiy etgan.
Tarixan shakllangan va rivojlangan mehnat reseptlari (yo’l-yo’riqlari)
qishloq xo’jaligida hunarmandchilikda stixiyali empirik bilishga asoslangan.
Xalq tibbiyoti, ixtisoslashgan mehnat, madaniy-ma’naviy jarayonlarni
tarkibiy qismiga stixiyali - empirik bilish kirgan.
Stixiyali - empirik bilishda maqsad va bilish harakatlarini obyekti bir-
biridan farqlanmagan.
Subyekt va obyekt bir-biriga nisbatan nazariy, konseptual qarama-
qarshi qo’yilmagan.
3. Ilmiy bilish tushunchasi
Bilish voqyelikni inson tafakkurida in’ikos etish, tasvirlash, qayta
tiklash (modellashtirish) jarayoni bo’lib, natijada olam haqida yangi bilim
hosil bo’ladi.
Bilish - jarayon, bilim uni natijasidir.
Bilish jarayonini mexanizmi, intellektual quroli tafakkurdir.
Tafakkurda tushunchalar va obrazlar bir - biri bilan bog’lanadi. Bunday
bog’lanish h

ukmlarda yuz beradi. Hukmlar oddiy va murakkab, haqiqiy va yolg’on
bo’lishi mumkin.
Bilim bilish faoliyati natijasini tartiblashtirish va mavjud bo’lish
shaklidir. Bilish va bilim odatiy va ilmiy, ochiq (bevosita) va bilvosita (ochiq
bo’lmagan), shaxsiyatlari va nazariy mantiqiy ko’rinishlarda mavjud
bo’ladilar.
Bilish amaliyotdan, muloqotdan o’sib chiqib ilmiy bilish darajasiga
ko’tariladi.
Ilmiy bilish darajasida narsa va hodisalarni ichki xossalari, harakat va
yashash qonuniyatlari, sababiy bog’lanishlari ochiladi. Bu insonga o’zini
ehtiyojini qondiradigan texnologiyalarni, moslamalar, uskunalar va
mashinalarni yaratish, borliqni borgani sari chuqur va to’g’ri tushunish va
tushuntirish imkoniyatini beradi.
Demak ilmiy bilish olamdagi narsalarni xossalari, harakat va mavjudlik
qonuniyatlarini, mohiyatini tafakkurda tushunchalar, nazariyalar va
ta’limotlar ishlab chiqish yo’li bilan in’iks etish, tushuntirishdir. Bilish
ziddiyatli, dialektik jaryondir. Uning vanorasional, shuuriy va g’ayrishuuriy
shakllari o’rtasida murakkab nisbatlar va munosabatlar borligida namoyon
bo’ladilar.
Bilishni boshqa dialektik jihatlari ham bor.
Masalan: bilimimizni tarixiy cheklanganligi va borlikni cheksiz
murakkabligi o’rtasidagi ziddiyat. Bilish faoliyatini har bir tarixiy davrida
shu ziddiyatni ma’lum bir miqyosi, darajasi xid* etilib boriladi. Buni
ko’rsatkichi: borgan sari chuqur va yangi bilimlarga ega bo’lish, bilimni
amaliyotda tatbiq qilinishi, yangidan-yangi ta’limotlarni, loyihalarni,
texnologiyalarni yaratilishi.

Bilish inson uchun voqyelikni o’zlashtirish, predmetlarni o’rganish va
o’zlashtirish, o’z-o’zini anglash quroli bo’lib xizmat qiladi. Buning uchun
bilimlar haqiqiy bo’lish kerak.
Haqiqiy bilimga erishish yo’llarini mantiq fani, "mantiqiy tafakkur
madaniyati" deb atalgan yo’nalish ko’rsatadilar.
Ilmiy bilishni darajalari, shakllari, vositalari mavjud.
Hissiy va aqliy bilish odatiy va nazariy tafakkur
Tafakkur shakllari: tushuncha, hukm va xulosa. Ilmiy bilish shakllari:
muammo, ilmiy g’oya (hodisani oraliq isbotlarsiz intuitiv tushuntirish, yangi
fikrni tug’ilish jarayoni va natijasi) gipoteza, aksioma qonunlar.
Ilmiy bilish usullari: muammoni qo’yish va shakllantirish, nazariya
kurash, hissiy bosqichdan nazariy tafakkur bosqichga ko’tarilish, tadqiqot
usullarini ishlab chiqarish va hokazolar.
Fan bilish jarayonini maxsus shakli sifatida
Fan bilish jarayonini maxsus, ixtisoslashgan sohasi sifatida
sivilizasiyani ma’lum bosqichida vujudga keladi. Buning birinchi omili
jismoniy mehnatdan aqliy mehnatni ajratib chiqishi.
Endi bilish faoliyati maxsus tayyorgarlik ko’rgan kishilar guruhi
tomonidan amalga oshiriladigan bo’ldi. Fanda bilishni maxsus usullari va
vositalari ishlab chiqarila boshlandi.
Fan tufayli kishilar harakatini belgilaydigan qonunlar va qonuniyatlarni
kashf qila boshladilar.
Ilmiy bilish murakkablanishi jarayonida bilishni, uni amalga oshirish
usullari va vositalarini o’rganish ehtiyoji paydo bo’ldi. Natijada metodologik
tadqiqotlar sohasi vujudga keldi. Fan ichidagi mehnat taqsimoti, yangidan-

yangi tadqiqot predmetlarini ochilishi fanlarni differensiyasi va integrasiyasi
jarayonlarini keltirib chiqardi.
Fan ma’lum ma’naviy, ijtimoiy siyosiy muhitda rivojlanadi, shunday
muhit bilan aloqada bo’ladi. Bu esa fanni falsafiy, dunyoqarashlik
muammolarini keltirib chiqardi.
Fan va noilmiy bilish. Astrologiya parapsixologiya teosofiya, okkul’t
bilishdir. Muxofillikdan bir-birini tushunish holatiga tish. Hozirgi paytda
noilmiy bilishni turli shakllarini tadqiqot qilish fan falsafasi va
metodologiyasini dolzarb muammosiga aylanmoqda. Noilmiy bilish ilmiy
tadqiqot andazalariga javob bera olmasa ham, ma’naviy hayotda muhim
o’rinni egallaydi. XXI asrda esa noilmiy bilimni noan’anaviy ko’rinishlari
ko’payib ketdi. Falsafada ularni tahlil qilish boshlandi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – Toshkent:
O‘zbekiston NMIU, 2017. – B. 74.
2. 2017 – 2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning
beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi .2017. yil 7 fevral
(PF4947) .
3. To‘raev B.O. Tabiatshunoslik falsafasi.-T.:Tafakkur, 2010
4. T o‘ raev B.O. Abu Rayhon Beruniy. – T.: Tafakkur, 2010. – B. 96
5. To‘raev B.O. Ontologiya, gnoseologiya, logika va fan falsafasi
muammolari. Tanlangan asarlar: I jild. O‘zMK nashriyoti, 2015. –B. 376.
6. To‘raev B. Hozirgi zamon tabiatshunoslik konsepsiyasi. – T.:
Tafakkur. 2009. –B. 208
7. Turaev B.O. Sinergetika: mohiyati, qonuniyatlari va amaliyotda
namoyon bo‘lishi. Jamoaviy monografiya. – T.: Navro‘z, 2017. –B. 36 4 .
8. Qo‘shoqov Sh. Tabiatshunoslik falsafasi. S.:Samarqand; 2004.

9. Qo‘shoqov Sh.S. Tabiiy, texnik va ijtimoiy – gumanitar fanlarning
falsafiy muammolari.S.:SamDU, 2000.
10. Shermuxamedova N. Falsafa va fan metodologiyasi.-T.:
Universitet, 2005.
11. Shermuxamedova N. Falsafa va fan metodologiyasi – T.:
Axborot texnologiyalari, 2008.
12. Shermuxamedova N.A. Gnoseologiya – bilish falsafasi. -
T.:“Noshir”, 2011.

Bilish jarayoni, uning namoyon bo‘lish shakli va strukturasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish