Biogeotsenoz - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	87.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Biogeotsenoz

Купить

Reja:
1. Biogeotsenoz
2. Biotsenoz
3. Biotsenozlarning tuzilishi

Biogeotsenoz
“Biogeotsenoz” terminini dastlab 1948 yilda Vladimir Nikolaevich
Sukachev ilmiy muomilaga kiritgan. V. N. Sukachev biogeotsenozga shunday
ta`rif bergan:-“Biogeotsenoz-er yuzasining muayyan masofasidagi bir xil tabiiy
hodisalar (atmosfera, tog` jinslari, o`simliklar, hayvonot dunyosi va
mikroorganizmlar dunyosi, tuproqlar va gidrologik sharoitlar) ning majmuasidir.
Bu majmua uni tashkil etuvchi komponentlar o`zaro ta`sirining o`ziga xos
xususiyatlariga hamda komponentlar orasida tabiatning boshqa hodisalari bilan
modda va energiya almashinuvining muayyan tipiga ega” (1964). V. N.
Sukachevning biogeotsenozga bergan ta`rifida, unda modda va energiya
almashinuvini o`ziga xos tipining, komponentlarni dialektik birligining hamda
uzluksiz rivojlanishining mavjudligi ta`kidlanadi. Biogeotsenozning Harakterli
xususiyati shundaki, u band etgan hudud (yoki akvatoriya) bo`ylab biror-bir
muhim biotsenotik, tuproq-geokimyoviy, geomorfologik yoki mikroiqlimiy
chegara o`tmaydi. Bu xususiyat tufayli biogeotsenozning yaxlitligi, bir xilligi
ta`minlanadi.
N. V. Timofeev-Resovskiy va A. N. Tyuryukanov (1966) biogeotsenozni
biosferaning elementar birligi deb hisoblaydilar. Ularning fikricha, biosferaning
eng kichik birligi bo`lgan biogeotsenozda biosferaning biokimyoviy ishi va
moddiy-energetik aylanma harakati sodir bo`ladi. Biogeotsenozning birorta qismi
ham bunday aylanma harakatni amalga oshira olmaydi.
Biogeotsenoz gr. vios - hayot, geo-ep, koinos- umumiy degan ma`noni
bildiradi. O`simliklar qavmi (fitotsenoz) va hayvonlar qavmi (zootsenoz) ning
muayyan sharoitda bir biriga moslashib, kompleks holda yashashidir.
Biogeotsenoz fitotsenoz, zootsenoz, geomuhit va biotopdan iborat bo`ladi. Bu
termin 1948 yilda V. N. Sukachev tomonidan fanga kiritilib, biogeotsenologiyani
o`rganadigan fan deb ta`riflangan edi. Biogeotsenoz so`zi mazmun jihatidan D. D.
Dokuchaev, G. F. Morozov, V. M. Vernadskiylar tomonidan boyitilgan. Ba`zi
olimlarning fikricha, biogeotsenoz so`zi ekosistema so`zining ma`nosini ham
beradi. Ammo biogeotsenozning o`zi biotsenoz yashayotgan organizm bilan

muhitni ham o`z ichiga oladi. Shuningdek, muhit va biosfera, yer yuzining tuzilishi
tirik organizm uchun asosiy manba deb qarashga asos bo`ladi,
Biogeotsenozning tirik komponentlariga o`simliklar olami, hayvonot
dunyosi, mikroorganizmlar, yer yuzasining atmosfera qatlami va u yerda
bo`ladigan gazlar almashinishi, issiqlik manbai, quyosh energiyasi, tuproq va
uning tarkiblari kiradi. Biogeotsenozdagi tirik organizmlarning energiya qabul
qilishiga qarab ikki gruppaga bo`lish mumkin:
a) a v t o t r o f organizmlar- quyosh energiyasidan foydalanuvchi xlorofilli
yashil o`simliklar (fototrof o`simliklar). Bu gruppaga kiruvchi o`simlik turlari
oziqlanishi uchun kerakli organik moddalarni o`zlari tayyolaydi. Bular ham o`z
navbatida uchga bo`linadilar. a) yashil avtotroflar; bularga quruqlik, dengiz,
okeanlar va barcha chuchuk suvlarda yashovchi yashil o`simliklar kiradi. b)
xlorofilsiz avtotroflar; xlorofilsiz o`simliklar bo`lib, ular oltingugurt, temir
bakteriyalari hamda erkin azotni o`zlashtirib azot to`plovchi bakteriyalar bo`lib,
o`zlari uchun kerakli organik moddalarni o`zlari sintez qiladi (xemositez) v)
parazit va saprofitlar – bular evolyutsion jarayon natijasida xlorofilini yo`qotgan,
parazit hayot kechirishga moslashgan o`simliklar. Saprofitlar esa faqat o`simlik va
hayvon qoldiqlarida chirindilar hisobiga hayot kechiradi. Saprofit va parazit
turlarni ba`zan geterotroflarga ham qo`shib o`rganiladi.
b) g ye t ye r o t r o f organizmlar - bular tayyor organik moddalardan
energiya hosil qilib oladi ya`ni avtotrof o`simliklar tomonidan tayyorlangan
organik moddalarni parchalab mineral moddalarga aylantiradi. Yuqoridagi ikki
gruppa o`simliklar ishtiroki asosida tabiatda biologik modda almashinish jarayoni
kechadi. Biogeotsenozda ba`zi bir komponetlarning o`rni asosiy bo`lmasada o`ziga
xosdir. Biogeotsenozning tuzilishida asosiy rolni yashil o`simliklar egallaydi.
Ayniqsa, bu holat o`rmonlarda yaqqol ko`zga tashlanadi.Yashil organizmlar
birlamchi organik moddalar ishlab chiqaradi. Ishlab chiqargan energiyani, avval,
yashil o`simliklarning o`zlari va geterotrof organizmlar hamda boshqa qismlarga
yetkazib beradi. Yashil o`simliklar fototsentez va nafas olish jarayonida
atmosferadagi kislorodni hamda ugli kislota gazlarining balansni taminlaydi.

Transpiratsiya jarayonida tabiatda suv balansi tartibga tushib turadi, tuproq
tarkibidagi ximiyaviy elementlar mikdori muvofiqlashtiriladi. Yashil o`simliklar
jamoasi (fitotsenoz) biogeotsenozning tarqalish chegarasini, biogeotsenozdagi
hayvon va mikroorganizmlarning tuzilishini, energiya manbaini belgilaydi.
Biogeotsenozdagi geterotrof organizmlar, ayniqsa, hayvonot dunyosi k o n s
u m ye n t va r ye d u ts ye n t l a r dan iborat bo`ladi. Zamburug` va bakteriyalar
d ye s t r u k t o r l a r deb ataladi. Biogeotsenozda bunday organizmlar turli xil
organik moddalarni iste`mol qiladi. Biogeotsenozdagi geterotrof organizmlar
gazlar almashunivida ishtirok etadi. Tuproqning hosil bo`lishida katta rol o`ynaydi.
Tuproq tarkibidagi umurtqasiz hayvonlar s a p r o f a g l a r deb atalib, o`simliklar
qoldiqlarini parchalaydi va chirindi hosil bo`lish jarayonida faol ishtirok etadi.
Getrotroflarga kiruvchi zamburug` va saprofit bakteriyalar organik, murakkab
mineral moddalarni parchalaydi. Bularning faoliyati tuproqning hosil bo`lishi,
tuproq aralashmasi va o`simliklarning oziqlanish sharoitiga bog`liq bo`ladi.
Biogeotsenozning majmuasi yer yuzasining biogeotsenotik qoplamini yoki
biosferasini tashkil etadi. Biosfera organizmlari o`ziga xos tizimlarni-hayotiy
turkumlarni hosil qiladi. Biogeotsenozning bir qismi biotsenoz bo`lib bu-hayvon
va o`simliklarning yig`indisidir. Biogeotsenoz haqidagi tushunchani birinchi bo`lib
fanga kiritgan akademik V. N. Sukachev, biogeotsenoz tushunchasi bilan u yer
yuzasining ma`lum bir bo`lagida o`zaro o`xshash sharoitlarning mavjudligi va shu
sharoitda mikro organizimlar, hayvon va o`simliklarning birgalikda yashashi
natijasida bir biriga nisbatan ta`sir ko`rsatishini kuzatish hamda o`rganish
kerakligini qayt qiladi. Soddaroq qilib aytganda, o`lik tabiat bilan tirik tabiat
o`rtasidagi munosabatlarni b i o ts ye n o l o g i ya o`rganadi.
Biotsenoz
Biotsenoz gr. bios- hayot- kainos- umumiy degan manoni bildirib, yashash
sharoitlari malum darajada bir xil bo`lgan o`simliklar va hayvonlar qavmi. Bu
tabiiy yoki inson faolyati tasirida yuzaga keladi va organizmlar bir biri bilan
bog`liq holda rivojlanadi. Biotsenoz terminini taxminan 1877 yilda K. Mebius
taklif etgan edi. Biotsenoz bir maydonda mavjud bo`lgan hayvonlarning hamda

o`simliklarning yig`indisidir, yani o`simliklar jamoasini (yig`indisini) izohlovchi
fitotsenoz va hayvonlar qavmini (yig`indisini) bildiruvchi zootsenoz kabi
bo`limlarning majmuidan iborat. Biotsenoz tabiat majmuasi bo`lmish
biogeotsenozning bir qismi hisoblanib, uzoq yillar davomida asta sekin rivojlanadi
va o`zgarib boradi. Odamning tabiatga aralashuvi natijasida biotsenozni jamiyat
manfaatlari nuqtai nazariga qarab o`zgartirish mumkin. Shuning uchun ham
biotsenozlar xo`jalik uchun katta ahamiyatga ega.
Biotsenozga Ye. N. Pavlovskiy va G. A. Novikov 1950 yilda ta`rif berib,
biotsenoz tabiiy holda yoki insonning ta`siri natijasida hosil bo`ladi,-degan edi.
Lekin biotsenozga kiradigan organizmlar bir biri bilan bog`liq holda rivojlanadi.
O`simliklar, hayvonlar va mikroorganizmlarning yer yuzasining ozmi-
ko`pmi bir xil sharoitlarga ega bo`lgan joylarda yashaydigan, nisbatan barqaror
turkumlari b i o ts ye n o z l a r deyiladi.
Biotsenozdagi ayrim organizmlar- a v t o t r o f l a r noorganik moddalardan
organik moddalar sintez qiladi. Boshqa geterotroflar esa organik moddalarni
istemol qilgan holda uni avtotroflar tomonidan qayta foydalanish uchun yaroqli
bo`lgan moddalargacha parchalaydi. Tadrijiy taraqqiyot davomida organizmlarning
har xil turlari dastlabki ozuqa materialidan modda va energiyani ketma-ket olish
uchun o`zaro bog`liqlik hosil qilishgan. Buning natijasida o z i q l a n i sh z a n j i
r l a r i deb nom olgan jarayon yuzaga kelgai.
Biotsenozlarda organik moddalarni (oqsillar, yog`lar, uglevodlar va b.)
tayyorlovchi p r o d u ts ye n t l a r, ularni iste`mol qiluvchi k o n s u m ye n t l a r
va organik moddalarni yemiruvchi, chirituvchi m i k r o o r g a n i z m l a r
farqlanadi.
P r o d u ts ye n t l a r - avtotrof organizmlar bo`lib, asosan, noorganik
moddalardan organik moddalarni sintez qiluvchi yashil o`simliklardir.
Biotsenozning tuzilishida yashil o`simliklar muhim rol o`ynaydi. Bu holat,
ayniqsa, o`rmonlarda yaqqol ko`rinadi. Yashil organizmlar birlamchi organik
moddalar ishlab chiqaradi. Ishlab chiqargan energiyani avval yashil
o`simliklarning o`zlari sarflaydi va keyin g ye t ye r a t r o f organizmlarga

yetkazib beradi. Yashil o`simliklar fotosintez va nafas olish jarayonida
atmosferadagi kislorod va karbonat angidrid gazining balansini ta`minlaydi.
Transpiratsiya jarayonida tabiatdagi suv balansi tartibga solib turiladi, tuproq
tarkibidagi kimyoviy elemintlar miqdori muvofiqlashtiriladi.
K o n s u m ye n t l a r- tirik organik moddalarni iste`mol qiluvchi geteratrof
organizmlar (o`txo`r va etxo`r hayvonlar) dan redutsentlar esa hayvonlar va
o`simliklar qoldiqlarini chiritadigan va ularni oddiy birikmalarga aylantiradigan g
ye t ye r a t r o f organizmlardan iborat. Geterotrof organizmlar gazlar
almashinuvida ishtirok etadi, tuproq hosil bo`lish jarayonida katta rol o`ynaydi.
Tuproqdagi zamburug`lar va bakteriyalar d ye s t r u t o r l a r, umurtqasiz
hayvonlar esa s a p r o f a g l a r deyiladi. Ular o`simliklarning qoldiqlarini
parchalaydi va chirindi hosil bo`lish jarayonida faol qatnashadi.
Biotsenozning bosh komponenti -fitotsenozni bir-biri bilan va atrof muhit
bilan mujassam o`zaro aloqada bo`ladigan o`simlik jamoalari hosil qiladi. Yer
yuzasining yoki uning ayrim hududlarining fitotsenozlari o` s i m l i k q o p l a m
i n i hosil qiladi.
O`simliklar harakatlanmaydigan komponent bo`lganligi tufayli
biotsenozning harakatlanmaydigan, nisbatan doimiy asosini tashkil etadi.
Hayvonlar zsa biotsenozning harakatlanuvchan komponentlari sifatida z o o ts ye n
o z l a rni hosil qiladi. Zootsenozning chegaralari fitotsenoz chegaralari asosida
shartli o`tkaziladi.
Tuproqda, havo va suvda yashaydigan organizmlar m i k r o b i o ts ye n o z
ni tashkil qiladi. Shunday qilib, fitotsenoz, zootsenoz va mikrobiotsenoz birgalikda
biotsenozni vujudga keltiradi. Muayyan joy uchun xos bo`lgan tabiiy muhitni
jonsiz, abiotik komponentlarining majmuasi b i o t o p deyiladi. Biotsenoz biotop
bilan birgaliqda biogeotsenozni hosil qiladi. Biz biogeotsenoz haqida avvalgi
mavzularda fikr yuritganmiz.
Biotsenoz ham fitotsenoz singari faqat biologik tushuncha bo`lmay, balki
geografik tushuncha hamdir. Ma`lumki, yer kurrasida mavjud bo`lgan tirik
organizmlar o`zaro ma`lum munosabatda bo`lib qolmasdan, balki tashqi muhit va

ayniqsa, iqlim va tuproq muhiti bilan vositali va vositasiz munosabatda bo`ladi.
Bunday munosabatlarni o`rganuvchi sohaga b i o ts ye n o l o g i ya deyiladi.
Biotsenozdagi o`simliklarning bir biriga nisbatan tashqi ko`rinishini
o`rganganda, ularning faqat yer ustki qismi organlarining tuzlishinigina e`tiborga
olmasdan, balki ularning yer ostki qismi, ya`ni ildiz sistemalarining ham bir-biriga
nisbatan tuproqning turli qatlamlarida tarqalishini ko`zda tutadi. Muayyan bir
hududda turlar tarkibi, soni, qavatliligi-yarusligi-pog`onaligi, tashqi ko`rinishi
bilan bir biridan ma`lum darajada ajraladigan bir necha jamoalarni ko`rish
mumkin. Bunday hollarda jamoa m i k r o j a m o a yoki m i k r o b i o ts ye n o z
lar deb ham yuritiladi. Masalan zich o`rmonlarda bir xil mikroorganizmlar mavjud
bo`lsa, siyrak o`rmonlarda ikkinchi xil mikrobiotsenozlarni ko`rish mumkin.
Bunday biotsenozlar daraxtlardan tortib (agar ular shu jamoada mavjud bo`lsa)
barcha buta, o`t o`simliklari, yo`sinlar, lishayniklar, suv o`tlari, zamburug`lar va
bakteriyalarni o`z ichiga oladi.
S`Hunday qilib, biotsenoz o`rganilayotganda yuqorida ko`rsatilgan
xususiyatlardan tashqari shu biotsenozni tashkil ztadigan o`simliklar va
hayvonlarning hayotiy shakllari hisobga olinadi. Biotsenozlarning tashqi qiyofasi
fasllar bo`yicha yil davomida o`zgarib turadi. Bunday o`zgarishlarning yil
davomida sodir bo`lishida biotsenozning tur tarkibi ham muhim rol o`ynaydi.
Kichik jamoalar uchun (daraxtlarning tanalari va barglarida yashaydigan
iidividlar) har xil atamalar ishlatiladi; m i k r o j a m o a, b i o ts ye n o t i k g r u p
p a l a r, b i o t i k k o m p l ye k s l a p va boshqalar. Biotsenotik gruppalar
o`rtasida keskin farq bo`lmaydi. Kichik jamoalar ham uning tarkibiga kiradi, ular
nisbatan o`zlarining muxtor (avtonom) qismlariga ega bo`ladi. Shunday qilib,
yo`sin va lishayniklar daraxtlarning poyasidagi yirik jamoalardan tashkil topgan
organizmlardir. Bular shu yerdagi daraxtlar va boshqa biologik va ekologik omillar
bilan bog`langan bo`ladi. Bu gruppalar o`z navbatida o`rmon biotsenozining
tarkibiy qismi hisoblanadi. Odatda biotsenoz bu murakkab komplekslarga kiradi va
yerning butun jonli qatlamini hosil qiladi.
Jamoalarning masshtabi- ko`lami kattalashgan sari ularning

murakkablashish darajasi ham oshib boradi va turlararo bilvosita bog`lanish ham
murakkab bo`ladi. Tabiatda har qanday jonli organizmlar o`z qonunlariga muvofiq
rivojlanadi Shuning uchun ham ularning mavjudligi va rivojlanishi tabiiy
sistemadan iboratdir. Sistemaning asosiy xususuyatlaridan biri- organizmlardan
yuqoriroq tashkil etilgan hayot, nemis ekologi V. Tishler klassifikatsiyasi bo`yicha
quyidagichadir.
1. Jamoalar hamma vaqt tayyor qismlardan (har xil turlardan yoki bir necha
turlar kompleksidan) hosil bo`ladi , qo`shiladi va rivojlanadi. Ularning hosil
bo`lishi o`simlik bilan ayrim organizmlarning paydo bo`lishidan farq qiladi.
2. Jamoalarning qismlari tabiiy ravishda almashinishi mumkin. Bir tur yoki
turlar kompleksi boshqa turlarning o`rnini egallashi mumkin, qachonki agar ushbu
turlarga ham ekologik omil talablari bir xil bo`lganda. Bunday holda ular tabiiy
sistemaga zarar yetkazmaydi.
Z. Agar bir butun organizmda doimiy ravishda koordinatsiya saqlanadigan
bo`lsa, organizmdagi organlarning hamkorligi mavjud bo`lsa, bu vaqtda
organizlarning ustidagi sistema qarama-qarshi yo`nalishdagi kuchlar asosida
vujudga keladi. Biotsenozdagi turlarning manfaatlari doimiy ravishda qarama
qarshilikka asoslangan. Masalan, zootsenozda yirtqich o`zining o`ljasi uchun a n t
o g a n i s t dir, yani bir-biri bilan murosaga kelishmaydigan raqiblar hisoblanadi.
Shunday bo`lishiga qaramasdan ular jamoada birga yashaydilar. Bunday hol
yashash uchun kurash qonuniga asoslanadi.
4. Har qanday jamoa miqdor jihatidan bir turning ikkinchi tur tomonidan
boshqarilishiga asoslangan bo`ladi.
5. Organizmlar ko`lamining kattalik chegarasi o`z ichki dasturi bilan
chegaralangandir. Organizmlardagi yuqori sistemaning kattaligi tashqi sabablar
bilan belgilanadi. Har qanday jamoalar tabiatdagi muhit omillari va inson faoliyati
tufayli doimiy ravishda rivojlanib, o`zgarib turadi. Ba`zan bunday rivojlanish va
o`zgarish progressiv (ko`tarilish) hamda regressiv (tushish) ko`rinishda bo`lishi
ham mumkin.
Evolyutsion rivojlanish natijasida muayyan bir hududda oldin yashagan

jamoalar inson ta`sirida o`zgarib, boshqa bir jamoa bilan almashinishi mumkin.
Ma`lumki insonlarning kundalik ijodiy faoliyati natijasida botqoqliklarning
quritilishi va yangi yeolarning o`zlashtirilishi natijasida bu yerlarda madaniy
agrotsenozlar paydo bo`ladi. Bunday maydonlarni madaniy agrofitotsenozlar yoki
agrotsenozlar deyiladi. Tabiiy biotsenozlar o`zining barcha tuzilish jihati bilan
inson yaratgan madaniy landshaftlardan- agrotsenozlardan tubdan farq qiladi.
Agrotsenozlar sun`iy ravishda saklab turiladigan beqaror gruppadan iborat bo`lib,
unda komponentlarning o`zaro aloqasi inson tomonidan amalga oshiriladi. Inson
komponentlarning tarkibini o`zi xohlagancha o`zgartiradi va o`zi ekib o`stirgan
o`simliklarni atayin zich holda saqlab turadi. Shuning uchun ham
agrotsenozlarning strukturasi tabiiy biotsenozlar tarkibiga nisbatan odatda juda
sodda bo`ladi, chunki agrotsenozlarda ko`pincha bir, ba`zan ba`zan bir necha tur
dominantlik qiladi, boshqa turlar sun`iy ravishda bostirilib turadi.
Biotsenozlarning tuzilishi
Biotsenozdagi organizmlarning munosabatlari juda ham murakkabdir. Bu
hodisani ular miqdorining nihoyatda kattaligi isbotlaydi. Yirik tabiatshunos olim
V. I. Vernadskiy 1934 yilda, bizning sayyoramizdagi jonli organizmlar miqdori
10`° -t o n n a ga to`g`ri keladi. O`simliklar massasi hayvonlar massasidan bir
necha marta yuqori bo`ladi-deb ko`rsatgan edi.
Yer yuzida barcha o`simliklarning massasi (Getner, 1936) 2337 km. kubga,
hayvonlarniki esa hammasi bo`lib 1 km kubga teng bo`ladi. Yashil o`simliklar,
ayrim bakteriyalar produtsentlar, ya`ni organik moddalar ishlab chiqaradi.
Hayvonlar va yashil holda bo`lmagan o`simliklarning ko`pchilik qismi istemolchi
hisoblanadi yoki konsumentlardir. Konsumentlar orasidagi organizmlardan organik
moddalarni mineral birikmalarga aylantiradigan organizmlar gruppasini ajratish
mumkin. Bunday organizmlarni r ye d u ts ye n t lar deb yuritiladi. Bularga
bakteriyalarning ko`pchilik vakillari chirish jarayonini amalga oshiradigan va
boshqa bir qancha organizmlar kiradi. Biotsenozlarniig tuzilishi ko`p tarmoqli
bo`lib, uni tekshirishda bir qancha aspektlarga ajratiladi.
Biotsenozning tur tarkibi

T u r (Species) atamasi organik moddalarga nisbatan ilmiy adabiyotlarda
ishlatila boshlaganiga ikki yarim asrdan oshdi. Birinchi bor chex olimi Jan Rey
o`zining «Historia plantarum» nomli asarida «tur» terminini qo`llagan edi. Bu
atamaning uzil- kesil qaror topishi va binor nomenklaturadan o`rin olishi yirik
tabiatshunos olim K. Linneyning nomi bilan bogliqdir. Odatda biotsenozlar
turlarga boy yoki aksincha kambag`al yoki turlar soni kam biotsenozlarga
bo`linadi.
Doimiy ravishda fojeali ta`sir ko`rsatiladigan mintaqalarda joylashgan
biotsenozlarda ham tur s p ye k t r i unchalik yuqori bo`lmaydi. Masalan,
daryolarning toshishi natijasida suv bosishi, yerni haydash natijasida o`simliklar
qoplamining yo`qotilishi, chorva mollarining haddan ziyod ko`p boqilishi, doimiy
ravishda har xil zaharli ximiyaviy moddalarning qo`llanilishi, pestitsidlarning
ishlatilishi va kishilar tomonidan ko`rsatiladigan boshqa salbiy ta`sirlar tufayli tur
tarkibi kam bo`ladi. Aksincha, sharoit bundan teskari bo`lib, muhit sharoitlari –
ya`ni, abiotik omillar yashash uchun qulay bo`lsa, turlarga nihoyatda boy jamoalar
vujudga keladi. Bunga jonli misol sifatida tropik zona o`rmonlarni, ilmiy asosda
tashkil etilgan qo`riqxonalarni ko`rsatish mumkin.
Biotsenozdagi turlar tarkibining mo`l yoki aksincha kam bo`lishi yuqorida
ko`rsatib o`tilgan omillardan tashqari, mavjud turlarning ontogeneziga (individual
taraqqiyot) uzoq yashashiga ham bog`liq. Inson tomonidan yaratilgan biotsenozlar
ya`ni agrofitotsenozlar (dala ekinlari maydonlari, bog`lar, poliz va sabzovot ekin
maydonlari) tabiiy holdagi biotsenozga nisbatan (o`rmon, sahro, yaylov, cho`l,
tog`, botqoq, to`qay) turga juda kambag`al bo`ladi. Lekin tur jihatidan kambag`al
biotsenozlar ham o`z ichida turli sistematik va ekologik gruppaning vakillari
bo`lgan bir qancha o`nlab tur organizmlarni saqlaydi. G`alla ekinlaridan tashkil
topgan agrotsenozlarda (bug`doydan tashqari) kam miqdorda bo`lsa ham har xil
begona o`tlar, hashoratlar, bug`doy zararkunandalari va yirtqichlar, fitofaglar bilan
oziqlanuvchilar, kalamushsimon kemiruvchilar, umurtqasizlar, tuprokda yashovchi
mikroorganizmlar, patogen zamburug`lar va boshqa organizmlar mavjuddir.
Quruqlik muhitidagi va suv muhitidagi biotsenozlar tarkibida ham

mikroorganizmlar, o`simliklar va hayvonlarning ko`plab turlari bo`ladi. Ayrim
muhit biotsenozlarida o`simliklar bo`lmaydi. G`orlarda va suv havzalarida juda
kamdan-kam holatda biotsenozlar faqat mikroorganizmlardan tashkil topgan
bo`lishi mumkin. Anaerob muhitda, suv havzalari tubida ana shunday
biotsenozlarni uchratish mumkii. Biotsenozdagi turlarning umumiy sonini
hisoblash juda ham murakkabdir. Chunki mikroskopik organizmlarni hisoblash
usuli va sistematik guruhlari to`liq o`rganilgan emas. Bizga bir narsa ma`lumki,
turga boy bo`lgan tabiiy jamoalar minglab va hatto o`n minglab turlarni o`z ichiga
olib, har xil bog`lanishlardan iborat murakkab birlashgan sistemani hosil qiladi.
Jamoadagi turlarning murakkabligi muhit sharoitining xilma-xilligiga bog`likdir.
Har xil muhit sharoitining turlarga ta`siri shunda seziladiki, muhit chegarasida yoki
chekka qismida turlar soni mo`lroq bo`ladi. Bunday joylarda qushlarning inlari
ko`p bo`ladi. O`rmon chetlarida hashoratlar soni va turi ko`p bo`ladi. Sababi
chekka qismida namlik va harorat boshqa yerlarga nisbatan yaxshiroq bo`ladi.
Muhit xilma-xilligini abiotik omillar va jonli organizmlar hosil qiladi. Odatda har
bir tur biotsenozdan boshqa turlarning o`rin olishi uchun qulay muhit yaratadi.
Misol uchun yumronqoziq muhit sharoitini o`zlashtirgandan keyin bu yerga
yirtqichlar kelib qo`shiladi, chunki yumronqoziqning o`zi yirtqich uchun birlamchi
oziqa hisoblanadi. Shuningdek mavjud turlar parazit turlarning tarqalishiga
sababchi bo`ladi va inlarida birga yashaydigan boshqa individlarning bu
biotsenozda tarkib topishiga ta`sir ko`rsatadi. Hayvonlar uchun har xil muhit
sharoitinint yaratilishiga o`simliklar jamoalari sababchi bo`ladi. Chunki ular
mikroiqlim yaratib hayvonlarning rivojlanishi uchun qulay sharoit hosil qiladi.
Biotsenozda iqlim sharoitining yaxshilanishi tufayli ular o`zlarida ko`plab
hayvonlarning yashashiga imkon yaratadi. Boshqacha qilib aytadigan bo`lsak,
biotsenozda ekologik qulaylik qancha ko`p bo`lsa uning tarkibi turga shuncha boy
bo`ladi. O`z navbatida ekologik qulaylik imkoniyatlarning miqdori jamoadagi
turlarning xilma xilligi ko`payishi bilan o`sishi mumkin. Biotsenozning tur
tarkibini tavsiflashda uning tarkibidagi turlar miqdoridan tashqari ularning son
munosabatlarini aniqlash ham muhim ahamiyatga egadir. Agar har birida yuztadan

individlari bo`lgan beshta bir xil turdan iborat bo`lgan ikkita g i p o t ye t i k
gruppa taqqoslansa, ular biotsenotik nuqtai nazardan teng bo`lmasligi mumkin.
Gruppadagi yuz individdan sakson oltitasi bir turga, qolgan o`n to`rtasi to`rt turga
to`g`ri kelsa, beshta turga yigirmatadan individ to`g`ri keladigan biotsenozga
nisbatan bir xil bo`ladi.
Bir kattalikdagi sinfga kiruvchi turlar, bir biotsenoz tarkibiga kirishga
qaramasdan miqdor jihatidan tubdan farq qiladilar. Turlardan bittasi juda kam
uchraydi, boshqa tur shunchalik ko`p uchraydiki, u biotsenozning tashqi qiyofasini
belgilaydi.
Tur son jihatidan ko`p bo`lsa, jamoada ustun tur deb yuritiladi. Ustun turlar
jamoada hukmronlik qiladilar va ularning tur yadrosini tashkil qiladi. Ya`ni barcha
dominant turlar biotsenozga bir xil ta`sir ko`rsatmaydilar. Bular orasida shunday
turlar borki, o`zining hayot faoliyati bilan barcha jamoalarga noqulay muhit
sharoitini yaratadi va shuning uchun ham boshqa ko`pchilik turlarning yashashi
qiyinlashadi. Shuningdek, jamoada edifikator turlar deb nomlanuvchi turlar ham
mavjud bo`ladi. Edifikator turlar lotincha «quruvchi» degan ma`noni bildiradi.
Agar biotsenozda edifikator turlar ajratib olinsa, fizik muhit-birinchi navbatda
biotopning mikroiqlimi o`zgaradi.
Turga boy bo`lgan biotsenozlarda amalda tur individlarining soni kam
bo`ladi. Tropik o`rmonlarda o`sadigan bir turga mansub daraxtlarning bir-birlariga
yaqin turganini uchratish juda qiyin. Bunday jamoalarda ayrim turlarning
yoppasiga bir tekis rivojlanishi kuzatilmaydi. Bunday biotsenozlar yuqori
nomuntazamliligi bilan ajralib turadi.
Biotsenozdagi turlar tarkibidagi ayrim turlarning o`rnini baholashda har xil
ko`rsatgichlar ishlatiladi, ayniqsa, uning soniga e`tibor berish muhim hisoblanadi.
Turlarning mo`lligi ma`lum maydonda bir turga mansub individlarning soni yoki
ularni ishg`ol qilgan maydon bilan belgilanadi. Ayrim vaqtlarda turlarning
ko`pligini baholashda ularning umumiy ogirligi ham hisobga olinadi. Turning soni
va uchrash tezligi bir biri bilan to`g`ri bog`langan emas. Turlar son jihatidan
jamoada ko`p bo`lishi mumkin, lekin individlar soni juda kam uchraydi. Har bir

yillikning umumiy tavsiflarini solishtirish orqali biotsenozning tur tarkibini o`ziga
xosligi haqida yetarlicha ma`lumot olish mumkin.
O`simliklar jamoasi deganda ma`lum bir hududda bir necha turga mansub
o`simliklarning birgalikda yashashi va o`ziga xos manzara hosil qilishi tushiniladi.
Bunday guruhlar yashash joyiga qarab turli xil o`simliklar tipini (cho`l, adir, tog`,
yaylov, botqoq, o`rmon) tashkil etadi. Geobotanika fani malum bir turni
o`rganmasdan, balki ma`lum maydonda tarqalgan o`simliklar guruhini
o`rganganligi uchun ham buni o`simliklar jamoasi, ko`pincha, fitotsenoz deb ham
ataladi. Har bir jamoa o`z hayoti jarayonida har xil tashqi taassurotlarga duch
keladi va shunga javob berish orqali o`z hayotini boshqaradi. Har handay
o`simliklar jamoasi bir biri bilan va tashqi muhit bilan juda murakkab
munosabatda bo`ladi. Shuning uchun har bir jamoaning tarkib topishi, o`zgarishi,
rivojlanishi tarixiy taraqqiyot bosqichlariga, tashqi muhitnint majmuali ta`siriga
bog`liq holda o`tadi. Murakkab ekologik omillar ta`siri natijasida jamoa o`sha
yerga moslashishi ham mumkin yoki aksincha, yo`q bo`lib ketishi ham mumkin
F i t o ts ye n o z. Sizga ma`lum bo`ldiki, fitotsenoz o`simliklar jamoasi
bilan bir narsa hisoblanadi va quyidagicha ta`riflanadi. “Tashqi muhit bilan doimiy
aloqada bo`ladigan, ma`lum bir hudutda uchraydigan o`simliklar guruhi
fitotsenoz”- deb ataladi. Fitotsenozga o`rmon, o`tloq, cho`l, sahro, tog`, yaylov,
botqoq, to`qaydagi o`simliklar jamoasi kiradi. Bular ham o`z navbatida kichik-
kichik bo`laklarga bo`linadi. Misol uchun cho`l fitotsenozi; qumli cho`l, shuvoqli
cho`l, gipsli cho`l, sho`rli cho`llar fitotsenoziga bo`linadi.
V. N. Sukachev va P. D. Yaroshenkolarning ta`kidlashicha, qishloq xo`jalik
ekinlari, bug`doy, arpa, sholi, paxta ekiladigan yerlar ham tsenozning bir turi, ya`ni
agrofitotsenoz deb ataladi. Sababi bu maydonlar inson xo`jalik faoliyati natijasida
sun`iy yaratilgan maydonlardir.Fitotsenoz o`simliklar qoplamining sifat jihatidan
ajralib turuvchi qismidir. Fitotsenoz terminini Sukachev 1954 yilda fanga kiritgan.
Fitotsenoz ma`lum sharoitdagi tuban va yuksak o`simliklar majmuasi bo`lib, ular
doimiy ravishda bir biri bilan aloqada bo`ladi. Bular hamma vaqt o`ziga xos muhit
hosil qiladi.

Fitotsenozda ko`plab turlar mavjud bo`lib, alohida turlarning har xil
holatdagi (urug`, ko`chat, yetilgan, qari, quriyotgan) individlar yig`indisi ts ye n o
p o p u l ya ts i ya deyiladi.
T. A. Rabotnov har bir fitotsenozdagi o`simlik turlarining yoshi, ko`rinishi,
holatiga qarab quyidagicha ataydi.
L a t e n t davri- urug` yoki sporaning tinim holida bo`lgan davri.
V i r g i l davri-turning nihol holatda bo`lgan davri. Bu davrda urug` palla
mavjud bo`ladi.
G e n e r a t i v davri -o`simliklar hayotida urug` yoki spora hosil qilish
davri,
S e n i l (qarilik)- o`simlikning generativ ko`payish xususiyatini yo`qotish
davri. Bu o`simlik hayotining so`nggi davri hisoblanadi.
Har qanday fitotsenoz biotsenozning muhim bir qismi hisoblanadi.
Geobotanika fani o`simliklarni ikki tomonlama o`rganadi: birinchidan
o`simliklarning tarkibiy qismiga kirgan o`simlik turlarini, ikkinchidan, o`simliklar
jamoasini, qoplamini o`rganadi. Shu nuqtai nazardan ikkita tushunchani anglash
shart.
1. O` s i m l i k l a r f l o r a s i. O`simliklar florasi o`simlik turlarining
qadimdan hosil bo`lgan guruhi. Bu ma`lum geografik joyga tegishli bo`lib, uning
hozirgi tabiiy sharoiti o`tmishi bilan bog`liq, yer yuzasidagi boshqa floralar bilan
doimiy munosabatda bo`ladi. Flora tushunchasi ma`lum hududdagi barcha
o`simliklarning turlarini o`z ichiga oladi. Qisqacha aytganda ma`lum bir joyda
o`suvchi o`simlik turlarining yig`indisi yoki ro`yxatini tushunamiz,
O`zbekiston o`simliklarga boy o`lka, olti jildlik “O`zbekiston florasi” nomli
yirik asarda ko`rsatilishicha mamlakatimizda 4148 turga mansub yovvoyi holda
o`suvchi o`simliklar uchraydi. Respublikamizning boy xazinasi hisoblangan bu
o`simliklar turi cho`l mintaqasidan tortib to yaylov mintaqasigacha keng tarqalgan.
O`zbekistonning yetuk botanik, geobotanik va sistematik olimi, akademik K.
Z. Zokirov Zarafshon tog`ining boshlanishidan uning quyi etagigacha bo`lgan
yerlardagi o`simliklar qoplamini uzoq yillar ilmiy yo`nalishda o`rganib, cho`ldan

yaylovgacha bo`lgan yerlarda har xil o`simlik qoplamida 2600 ga yaqin tur
uchrashini e`tiborga olib to`rtta; cho`l, adir, tog`, yaylov mintaqalariga bo`lishni
taklif etdi. Bu atamalarni butun O`zbekiston va O`rta Osiyo uchun qo`llashni
tavsiya qiladi. Biz hozirgi vaqtda qaysi region o`simliklar qoplamini o`rgansak shu
atamalarni keng qo`llab kelamiz. Odatda mintaqalar ma`lum bir taksonomik
birlikka asoslanadi. Ya`ni o`simliklar qoplamiga, jamoa tarqalgan tuproqqa,
orografiyasiga, hamda dengiz sathidan balandligiga e`tibor beriladi.
2. O` s i m l i k l a r jamoasi. O`simliklar jamoasi deganda yer yuzasining
har xil ekologik sharoitida o`suvchi o`simliklar uyushmasini tushinamiz.
O`simliklar qoplami inson xo`jalik faoliyati ta`sirida doimiy ravishda o`zgarib
turadi. Mehnat mahsuli sifatida sun`iy jamoalarni insonlar barfo etib turadi.
Geobotanika tizimini, sistematik taksonlarini, birliklarini o`simliklar
sistematikasi tizimidan, taksonlaridan, birligidan farqlash lozim. Tip, tsenotip,
formatsiya (jamoa), assosiatsiya (qavm) lar geobotanik tizim hisoblansa, bo`lim
yoki tip, sinf, ajdod yoki qabila, oila, turkum yoki avlod, tur esa sistematik tizim
hisoblanadi. Keyingi boblarimizda bu haqda batafsil to`xtalamiz.

Adabiyotlar :
1. Adilov T. A., Arifxonova M. M. Granitov I. I. “O`simliklar geografiyasi”
(konspekt). Toshkent. 1973.
2. Alyoxin V. V. “Geobotanika” M. 1958.
3. Belolipov I.V. va boshqalar.”O`zbekistonning o`simliklar dunyosi”.T.1997.
4. O`zbekiston Respublikasi “Qizil kitobi” T. 1998. (O`.Pratov umumiy tahriri
ostida).
5. Burigin V. A., Jongurazov F. X. “Botanika” T. 1963.
6. Voronov. A. G. “Biogeografiya” M. MGU. 1963.
7. Voronov. A. P. “Geobotanika”. M. 1963.
8. Granitov, I. I. “Rastiteln pokrov Yugi-zapadnix kzmlkumov. T. “Fan” 1964.
11-tom.
9. 3okirov Q. Z., Zokirov P. Q.. Zakonomernosti raspredeleniya rastitelnogo
pokrova i printsip vsotnoy zonalnosti. T. 1978.
10. 3okirov Q. Z. .Jamolxonov A. O`zbek botanika terminalogiya masalalari.
T. “Fan”-1966.
11. Kollektiv avtor. “Flora Uzbekistana” T. I-VI tom. T. 1941-1966.
12. Korovin Ye. P. Rastitelnost Sredney Azii “Yujnogo Kazaxistana”. tom 1.
T. 1961, 1962.

Biogeotsenoz

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish