Biosfera va inson faoliyati - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Biosfera va inson faoliyati

Купить

Biosfera va inson
faoliyati

REJA:
•
1 Biosfera haqidagi bilimni rivojlanish tarixi.
2. Vernadskiyning biosfera va «Tirik modda» haqidagi nazariyasi.
3 . Biosfera haqida zamonaviy tushunchalar .
4 . Energiyaning yo’nalishi va biosferada moddalarning aylanishi.
5. Biosferaning tirik moddalari.
6. Ekologik piramidalar.
7. Oziqa zanjirida ksenobiontlar kontsentratsiyasi.

Biosfera haqidagi bilimni
rivojlanish tarixi.
Planetamizda tirik organizmlarni tashqi
Faktorlar ta‘sirida o’zgarishi va ularga
tabiiy hodisalarning ta‘sir etishi haqidagi
tushuncha juda ham ilgari yuzaga kelgan.
Bu masaladagi dastlabki tushunchalar
1629-1695 yillarda yashagan Gollandiyalik
olimlar B. Varenius va Gyuyngens, frantsuz
naturalist olimlari J. Byuffon (1707-1788)
va «Biologiya» terminni birinchi bo’lib
fanga kiritgan J. B. Lamark (1744-1829)
asarlarida yoritilgan.

Vernadskiyning biosfera va «Tirik
modda» haqidagi nazariyasi.
•
Biosfera va tirik moddalar haqidagi
V. I. Vernadskiy ta‘limoti
monumental va fundamental
nazariya hisoblanadi. Chunki, uning
nazariyasi bo’yicha biosfera har
tomonlama keng va asosli
yoritilgan.
•
V. I. Vernadskiy bo’yicha biosfera
yerning oddiy hayot mavjud
bo’lgan qismi bo’libgina qolmasdan
tashkiliy po’stlog’i hamdir. Lekin
biosferadagi hayotiy jarayonlarning
ham ma‘lum chegarasi mavjud.

Biosfera haqida zamonaviy
tushunchalar

Biosfera hozirgi zamon tushunchasi
bo’yicha yer po’stlog’ining o’ziga xos
qismi bo’lib, barcha jarayonlar tirik
organizmlar vositasida sodir bo’ladi.

Biosfera - litosfera, gidrosfera va
atmosferaning uchrashgan joyida
joylashgan. U yerning 10 km gacha
ichki qismini 33 km gacha yerning
ustki qismini egallagan. Ushbu
qatlamlarda tirik va tirik bo’lmagan
organizmlarning o’zaro ta‘sir etadigan
kompleksi mavjud. Biosfera tarkibi
ulkan tabiiy muhitlarni hosil qiladigan
juda kichik bo’lakchalardan iborat.
Biosferada tirik va tirik bo’lmagan
tabiat shu darajada birikib ketganki
ularni bir-biridan ajratib o’rganish
juda qiyin.

Energiyaning yo’nalishi va
biosferada moddalarning
aylanishi.
•
Yer biosferasida moddalarning doimiy harakati va qayta taqsimlanishi
sodir bo’ladi. Unda harorat va bosim ta‘sirida qattiq, suyuq va gaz xoldagi
tanalarning o’zgarishi sodir bo’ladi. Litosferaning asosiy elementlari
kislorod, kremniy, alyuminiy, temir, magniy, natriy va kaliy bo’lib ular
katta aylanishga qatnashadi.
•
Moddalarning katta aylanishida birinchi navbatda yengil elementlar
gazlar, tabiiy suvlar harakatlanadi. Qattiq moddalar sekin aylanadi:
bunday aylanishga 80 - 100 million yil bo’ladi.

Biosferaning tirik moddalari.

1. Molekulyar darajadagi - ya‘ni, avlodlarni strukturasining birligi. Unda
oqsil, nuklein kislotalari, uglevodlarning o’zaro aloqasi ko’zda tutiladi. Ana
shu darajada tirik organizmlarga xos bo’lgan nur va kimyoviy energiya
almashinuvi DNK, RNK ionlari orqali irsiy belgilarni avloddan-avlodga
ko’chib yurishi sodir bo’ladi.

2. Hujayra darajasidagi - biologik aktiv molekulalar yagona tizimda bo’ladi.

3. To’qima darajasidagi - bir xildagi hujayralar to’qimalar hosil qiladi.

4. Organlar darajasida - bir qancha to’qimalar birikib va o’zaro ta‘sir etib
organ hosil qiladi.

5. Organizm darajada - organlar birikib organizm hosil qiladi.

6. Populyatsion-tur davrajasida - bir xildagi organizmlar birlashib turni
keltirib chiqaradi.

7. Biotsenoz va biogeotsenoz - tirik materiyani yuqori darajada tashkil
topishi.

8. Biosfera darajasida - tabiiy tizimni yuzaga kelishi. U planetamizdagi jami
hayotiy jarayonlarni o’z ichiga oladi.

Ekologik piramidalar.
•
Organizmlar bilan ekosistemalarni
o’zaro aloqasini o’rganishda oziqa
tarmoqlari sxemalar deb emas
ekologik piramidalar deb atash
juda qulay. Buning uchun avvalo
ma‘lum joydagi har xil
organizmlarning soni hisoblanadi,
keyin ularning tropik darajada
guruhlashtiriladi. Natijada bir
tropik darajaning ikkinchisiga
o’tishida hayvonlar sonini
kamayib borishi kuzatiladi.

Oziqa zanjirida
ksenobiontlar
kontsentratsiyasi. 
XX asrning 50 yillarida sintetik moddalar juda
ko’p ishlab chiqarila boshlandi. Ular orasida
ekinlarni begona o’tlarini va hashoratlarini
bartaraf etadigan gerbitsidlar va pestitsidlar
ko’p ishlatiladigan bo’ldi. Bu moddalar
ko’pchilik hayvonlar odam, qushlar, baliq va
umurtqasizlar uchun zararli.

Hozirgi vaqtda inson organizmi uchun katta xavf
tug’dirayotgan muammo nitratlar hisoblanadi.
Chunki, nitratlar o’simliklar hosilini asosiy
manbai bo’lishi bilan birga tuproqda, suvda,
o’simlikda, atmosferada ko’payib odam
organizmiga zarar yetkazmoqda va yanada
ko’paymoqda.

Hozirgi vaqtda har xildagi kimyoviy birikmalar
(100 mingga yaqin) okean va quruqlik suviga,
atmosferaga va tuproqqa ko’p miqdorda
qo’shilmoqda.

Dunyo bo’yicha 500 million tonna mineral
o’g’itlar va 3 million tonna har xil zaharli
moddalar ishlatilib, uning uchdan bir qismi suv
bilan yuvilib tuproqqa o’tadi, yoki atmosferada
qoladi.

ETIBORINGIZ UCHUN RAXMAT !

Biosfera va inson faoliyati

Купить