Biosfera yerning hayot qobig‘i - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	36.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Biosfera yerning hayot qobig‘i

Купить

BIOSFERA YERNING HAYOT QOBIG‘I
Reja:
1.Biosfera – Yerning hayot qobig‘i
2. Biosfera - tabiiy sistema
3. Organizmlarning geografik qobiqdagi ahamiyati
4. Biomassa va uning tarqalishi

1. Biosfera – Yerning hayot qobig‘i
Sayyoramizda tirik organizmlar yashaydigan va ularning ta’siri sezilib
turadigan hamma joy (makon) biosfera deyiladi. Unga atmosferaning 16 km
gacha bo‘lgan quyi qatlami, bugun suv va yer po‘stining 2600 m
chuqurlikkacha bo‘lgan yuza qatlami kiradi. Yer yuzasi okean suvi yuza
qatlami va tagi qismda organizmlar juda zich joylashgan yupqa qobiq
biosfera markazi (yadro) ni tashkil etadi.
Biosferadagi organizmlar uchta katta guruhga bo‘linadi:
1) Yashil o‘simliklar, eng qadimgi qoldiqlari yoshi 1,3 mlrd. yil.
2) Zamburug‘lar, quyi paleozoy erasidan buyon mavjud.
3) Hayvonot olami, yoshi 1 mlrd. yilga yaqin.
O‘simliklarning 360 000 ga yaqin turlari mavjud. Ularning 60 000 gi eng
oddiylar, yashirin urug‘lar 250 000. Hayvonlar turi yana ham ko‘p. 1 700 000
dan ortiq. Ulardan 1 000 000 ga yaqin turi hasharotlar. Zamburug‘lar turi
100 000 dan oshadi. Okeanlarda o‘simlik va hayvonlar turi ancha kam,
10 000 turga yaqin o‘simlik, 160 000 turga yaqin hayvon bor. Shundan
baliqlar 16 000 tur, molyuskalar 80 000 tur, qisiqchbaqasimonlar 20 000
turdan ortiq.
Yerning geografik qobig‘i taraqqiyot jarayonida, tirik mavjudotning
bevosita ishtirokida hozirgi qiyofasiga ega bo‘lgan. Organizmlarii muhitdan
ajratilgan holda o‘rganib bo‘lmaganidek, ular yashaydigan muhitni ham
jonsiz tabiat taraqqiyotida o‘ynaydigan ulkan rolini hisobga olmasdan
tushunish mumkin emas. Hozirgi atmosferaga, quruqlikdagi va okeandagi
suvlarga, litosferaning yuqori qatlamlariga tirik moddalar ta’sir ko‘rsatgan va
ular muayyan darajada tirik moddalarning mahsulidir.
Geografik qobiqning ayrim joylarida odamning paydo bo‘lishi va
rivojlanishini muqarrar qilib qo‘ygan qulay sharoit vujudga kelgan.
Bu jihatdan geografik qobiq kishilar faoliyati uchun geografik muhitdir.

“Biosfera” atamasi birinchi bor 1875-yil nemis geologi eduard Zyuss
tomonidan fanga kiritilgan. Biosfera deganda Yerning hayot qobig‘i - tirik
organizmlar mavjud muhit tushuniladi. U atmosferaning quyi qismi,
gidrosferaning va litosferaning yuqori qismini o‘z ichiga olib, Yerning
boshqa qobiqlaridan o‘zining bir qator xususiyatlari bilan ajralib turadi. Eng
asosiy farqi-bu muhitda tirik organizmlarning (o‘simliklar,
mikroorganizmlar, hayvonot dunyosi) mavjudligi hisoblanadi. Ammo
biosfera yaxlit qobiqni hosil qilmaydi. Biosferaning yuqori chegarasi
atmosferaning 25-30 km. balandlikda joylashgan ozon qatlami,
quyibchagarasi quruqlikda 10-12 km. chuqurlikdan o‘tkaziladi. Gidrosfera
esa butunlay biosfera tarkibiga kiritiladi. Organizmlarning asosiy qismi
qalinligi bir necha o‘nlab metmi tashkil etuvchi atmosfera, litosfera va
gidrosfera chegara zonasida joylashgan.
Biosferadagi hayotni vujudga kelishi hali o‘z yechimini oxirigacha
topmagan tabiatshunoslikning yirik muammolaridan biri hisoblanadi.
Ko‘pchilikning fikricha, hayot moddaning kimyoviy evolutsiyasini biologik
evolutsiyaga o‘tishi natijasida vujudga kelgan deb hisoblanadi. Bunday o‘tish
davri qachon va qayerda bo‘lganligi haqida hanuzgacha aniq ma’lumotlar
olingani yo‘q. Yaqin yillargacha Yeming o‘zini mutloq yoshi haqida ham har
xil fikrlar mavjud edi, eng yangi usullar yordamida olingan ma’lumotlarga
qaraganda Yerning mutlaq yoshi 4,5 mlrd. yil atrofida ekanligi aniqlandi.
Yerdagi eng qadimgi cho‘kindi tog‘ jinslarning mutlaq yoshi esa 4 mlrd. yil
atrofida ekanligi aniqlangan.
Ko‘pgina olimlarning fikricha Yerda hayot vujudga kelishidan oldin
qariyb 1 mlrd. yil davomida organik birikmalarning abiogen sintezi amalga
oshgan va shundan keyin birlamchi soda organizmlar shakllangan deb
hisoblanadi.

Biosferadagi tirik organizmlarning umumiy massasi Yerning boshqa
qobiqlarining massasiga nisbatan juda kichik bo‘lib 2,4 10 12
tni tashkil etadi.
Bu ko‘rsatkich gidrosferaning massasiga nasbatan taxminan 600 ming
barobar, litosferaning massasiga nisbatan 1,5 min barobar kam. Lekin shunga
qaramay tirik oiganizmlarning geografik qobiqqa ko‘rsatayotgan ta’siri
benixoya katta. Birinchi navbatda bu ta’sir geografik qobiqning biz
ko‘rsatayotgan bir qator xususiyatlami shakllanishida o‘z aksini topgan.
Ayniqsa yashil o‘simliklarninng fotosintez jarayonida atmosferadagi
karbonat angidrid, suv va tuproqdagi eritmalar hisobiga organik birikmalarni
vujudga keltirishi muhim ahamiyatga ega. Bu jarayon katta miqdordagi
Quyosh energiyasini geografik qobiqda to‘planishi bilan bog‘liq. Keyinchalik
bu energiya yonish, chirish jarayonida arof-muhitga chiqadi yoki boshqa
organizmlaiga ozuqa zanjiri orqali uzatiladi. Biosferada energiya manbai
sifatida har xil kimyoviy reaksiyalar ham xizmat qilishi mumkin, shuni
hisobiga bakteriyalar organik mahsulotni vujudga keltiradi.
Atrof-muhitning sharoitiga moslashishi, organizmlami tabiiy raqobat
natijasida tanlanishi tirik organizmlarning evolutsiyasini ta’minladi.
Birlamchi tirik organizmlami vujudga kelishi atmosfera, litosfera va
gidrosferadagi moddani biologik o‘rin almashishiga jalb etish bilan birga uni
energiya manbalaridan foydalanish imkonini yaratdi. Organizmlarning ichki
energiya manbai, agar u uni tashqi muhitdan nur, issiqlik sifatida olmasa,
moddani oksidlanish jarayonida ajratgan energiyasidan iborat. Ma’lum
muhitda vujudga kelgan organizmlar bu muhitni u yoki bu darajada
o‘zgartirdilar, o‘zlari ham o‘zgarib boradilar. Shunday qilib biosfera-deganda
tirik organizmlar mavjud muhit tushuniladi.
Biosferada moddaning ikkita asosiy toifasi mavjud: ular tirik
organizmlar va jonsiz modda. Tirik organizmlar o‘z faoliyati natijasida

Quyosh energiyasi hisobiga kimyoviy birikmalarni vujudga keltiradi, bu
birikmalar parchalanganda
kimyoviy ish bajarishga qodir energiya ajralib chiqadi. Kimyoviy nuqtai
nazardan tirik organizmlar materiyaning faolshakllaridan biri bo‘lib, uninig
kimyoviy energiyasi energiyani boshqa masalan, mexanik, issiqlik va h.k.
shakllariga aylanishi mumkin. Jonsiz modda - tirik organizmlar tarkibiga
kirmagan minerallardan yoki kimyoviy elementlardan iborat bo‘lib, uning
tarixiy davr mobaynida ajratgan energiyasi (radioaktivli, kimyoviy) unchalik
ko‘p emas. Biosferadagi tirik va jonsiz organizmlar hayotiy jarayonlar
ta’sirida bir-biri bilan chambar-chas bog‘langan.
Yerda hayotni keng tarqalishida tirik organizmlaming har xil sharoitga
moslashish qobiliyati muhim ahamiyatga ega. Misol tariqasida ba’zi bir
mikroorganizmlar harorati +180° dan -253°ga bo‘lgan muhitda yashashi
mumkinligini ko‘rsatishimiz mumkin. Ulardan ba’zi birlari 3000-8000
atmosfera bosimiga chidashi mumkin. Hayot shakllari ham xilma-xildir. Yer
yuzida 500 mingga yaqin o‘simlik va 1,5 mln.ga yaqin hayvonot turlami
uchratishimiz mumkin, dunyodagi hamma minerallarning soni esa 4 mingdan
biroz ko‘proq xolos.
Vladimir Ivanovich Vernadskiy biosfera kimyoviy elementlarning
to‘planishi, almashinishi va tarqalishida organizmlarning rolini, biosfera
inson mehnati va u qo‘lga kiritgan ilmiy muvaffaqiyatlar tufayli asta-sekin
yangi holat – noosfera (aql-zakovat qobig‘i)ga o‘tishini birinchi bo‘lib
ko‘rsatib berdi.
“Noosfera” - iborasi ilmiy adabiyotga V.I. Vernadskiyning
biogeokimyoviy fikrlari tarafdori, fransuz matematigi va faylasufi e.M. Rua
tomonidan kiritilgan.
Ammo V.I. Vernadskiy unga butunlay yangi ijtimoiy, ekologik mazmun
bahsh etgan. Uning tushuntiricha, noosfera biosferaning shunday bir

holatidirki, unda ong va shu ong yo‘naltirib turgan inson ishlari sayyorada
misli ko‘rilmagan kuch sifatida namoyon bo‘lishi kerak. Ko‘rinib turibdiki,
noosfera «biotik» va «ijtimoiylik»ni birlashtiradi, bu yangi uyg‘unlashgan
fan - ijtimoiy ekologiyaning shakllanishida muhim ahamiyatga egadir.
Biosfera, Vernadskiy ta’limotiga ko‘ra “Hayot makonining o‘zidangina
iborat emas”, balki murakkab tabiiy sistemadir. U quyidagilardan tarkib
topgan:
- tirik moddadan, ya’ni behisob tirik organizmlardan;
- hayotiy faoliyat natijasida paydo bo‘lgan va qayta ishlangan biogen
moddalar (toshko‘mir, ohaktosh, bitum va h. k.) dan;
- hosil bo‘lishida hayotiy faoliyat qatnashmaydgan tub moddalar -
endogen tog‘ jinslari, foydali gazlardan;
- hosil bo‘lishida ham tirik organizmlar, ham jonsiz jism jarayonlari
ishtirok etgan biotub moddalar - barcha tabiiy suv, troposfera, nurash
po‘stidan;
- Yerning ichki qismidan chiqib keladigan radioaktiv elementlardan;
- koinotdan (kosmosdan) kelgan moddalardan.
Hayot tarqalishi mumkin bo‘lgan yuqorigi chegara stratosferadagi ozon
qatlamidir. Amalda hayot troposferadan yuqorida tarqalmagan. Okeanlarda,
yuqorida ko‘rib chiqqanimizdek, hayvonlar yashaydi va butun gidrosfera
biosferaga kiritiladi. Yer po‘stida uning rivojlanishida tirik organizmlar aktiv
rol o‘ynaydigan qismi biosferaga kiritiladi.
Shunday qilib, biosfera troposferadan, yer ustidagi hayot (tuproq,
o‘simlik, hayvonot dunyosi), gidrosfera va litosferaning yer osti hayoti
mavjud bo‘lgan yuqorigi qismidan tarkib topgan.
2. Biosfera - tabiiy sistema
Tabiat o‘zaro bog‘langan sistemalarning cheksiz majmuidir, shu bilan
birga bu sistemalar sifat jihatdan bir-birlaridan farq qiladi.

Geografik qobiqdagi sistemalarga o‘simlik yoki hayvon organizmi,
daryo, ko‘l, landshaft, o‘rmon ning bir xil qismi, o‘rmon zonasi, tog‘li yoki
tekislik o‘lka, materik, Yerning geografik qobig‘i, butun Yer, Quyosh
sistemasi, Galaktika misol bo‘la oladi.
Tabiatda turli xil tuzilishdagi bosqichlar ajratiladi, chunonchi atom,
molekula, makroskopik tuzilish va boshqalar. Geografiya makroskopik
bosqichdagi tuzilishlarni tadqiq qiladi. Makroskopik bosqichdagi tuzilishdagi
tabiiy sistemalarning bosqichlari ko‘p. Kamida uchta bosqichni ajratib
ko‘rsatish mumkin. Tabiatni ana shu bosqichlar bo‘yicha: 1) xususiy
geografik fanlar, 2) umumiy yer bilimi va 3) regional geografiya o‘rganadi.
Muayyan tuzilish bosqichidagi har bir sistema mazkur bosqichdan
boshqa sistemalar bilan birgalikda yanada kattaroq sistemaning bir qismini
tashkil etib, uning tarkibiga kiradi. Bu kattaroq sistema unga kiruvchi
kichikroq sistyomalarga nisbatan bir butunni tashkil etgani holda o‘zi yana
kattaroq sistemaning bir qismi sifatida uning tarkibiga kiradi. Bir butunning
qismi hisoblangan har bir sistema ma’lum darajada mustaqil sistemadir va
shu bilan birga butunga bo‘ysunadi. Har bir qismi muayyan vazifani bajargan
taqdirdagina butun doirasida mavjud bo‘lishi mumkin. Butun esa uning
qismlari o‘zaro bog‘langan taqdirdagina mavjud bo‘ladi.
O‘zaro ta’sir - butun tabiatning eng muhim xususiyati, uni turli xil
struktura bosqichida yoki turli xil o‘zaro ta’sir bosqichida o‘rganmoq lozim.
Bir butunning qismlari o‘rtasidagi o‘zaro ta’siriga fitosenoz, ya’ni
o‘simliklar turkumi - bir xil sharoitli territoriyada o‘suvchi o‘simliklar
to‘plami misol bo‘ladi. Har bir fitotsenoz o‘ziga xos tarkibga, o‘ziga xos
tuzilishga va o‘simliklar o‘rtasida hamda tashqi muhit bilan o‘ziga xos o‘zaro
ta’sirga ega.
Sistemalardan biri bo‘lgan fitotsenoz boshqa sistemalar, ya’ni
zootsenozni tashkil etuvchi hayvonot dunyosi, atmosfera (iqlim), tuproqlar,

yer po‘stining tog‘ jinslari, yer osti va yer usti suvlari bilan o‘zaro ta’sirda
bo‘ladi. Natijada murakkabroq sistema - biogeosenoz vujudga keladi.
Biogeotsenozning qismlari - o‘simliklar, hayvonlar, tog‘ jinslari atmosfera,
tuproqlar, suvlar - komponentlar deb ataladi. Bu komponentlardan birining
o‘zgarishi butun sistemaning o‘zgarishiga olib keladi. Chunonchi,
botqoqlangan yer quritilganda uning faqat suv rejimi o‘zgarib qolmay,
tuproqlari, o‘simlik qoplami, mikroiqlimi, hayvonoti - butun biogeotsenoz
o‘zgaradi. Xuddi ana shu bir komponentni o‘zgartirish biotsenozlarning
o‘zgarishiga turtki bo‘ladi.
Bir sistema doirasida uning hamma qismlari - komponentlari teng
huquqli va teng qimmatga egadir. Sistemalar bosqichidagi farq qanchalik
katta bo‘lsa, ularning bir-biriga ta’siri shunchalik katta farq qiladi. Masalan,
yuqori bosqichdagi sistema bo‘lgan atmosfera biogeotsenozga
biogeotsenozning atmosferaga ko‘rsatgan ta’siridan ko‘ra ko‘proq ta’sir
etadi. Lekin kichik qismi katta butun ta’siridagina bo‘lib qolmay, u bilan
o‘zaro ta’sirda bo‘ladi. Har bir daraxt faqat o‘rmonning ta’sirida bo‘lib
qolmasdan, barcha daraxtlar bilan birgalikda va o‘zaro ta’sirida bo‘lib,
o‘rmonni hosil qiladi.
Yekosistema tushunchasini har xil murakkablikdagi va o‘lchamdagi
obektlarga nisbatan qo‘llash mumkin. Masalan, hovuz, ko‘l ekosistemasi
bilan birga sohil bo‘yi o‘simliklari yoki suv tubi ekosistemasini ko‘rsatish
mum kin. O‘rmon ham ekosistema, uning chegarasida har xil tipdagi
tuproqlar, chiriyotgan to‘nkalar, to‘shalma va boshqa ekosistemani ajratish
mumkin. Ko‘pincha ekosistema tushunchasiga tirik organizmlar bilan ular
yashaydi gan muhitning notirik komponentlari tarzida qaraladi.
3. Organizmlarning geografik qobiqdagi ahamiyati
Organizmlar geografik qobiqda juda katta rol o‘ynaydi. Bunga sabab:
1. Ular Yer yuzining hamma joyida tarqalgan.

2. Uzoq vaqtdan, 1,3 mlrd. yildan ortiq vaqtdan buyon mavjud.
3. Organizmlar tanlash xususiyatiga ega. Bir xil elemetlarni tezda
chiqarib, boshqalarini to‘plab boradi.
4. Organizmlarning kimyoviy faolligi kuchli. Quyosh nurini yutib,
kimyoviy, organik birikmalar hosil qiladi. Ular parchalanganda energiya
ajralib chiqadi.
5. Organizmlar nurash, tuproq hosil qilish jarayonida qatnashadi, relefni
o‘zgartiradi, tog‘ jinslari, rudali, rudamas konlarni hosil qilishda, ko‘llarning
evolyutsiyasida ishtirok etadi.
6. Atmosferani kislorod bilan ta’minlab turadi. Havodagi CO
2 gazining
qismini yutadi. Demak, CO
2 gazi har 35 yilda yangilanib turadi.
Tirik modda hayotini geografik muhitdan ajratib bo‘lmaydi.
Organizmlar bilan atrof muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir va munosabatlarni
ekologiya o‘rganadi, organizmlarga ta’sir ko‘rsatuvchi barcha omillar
ekologik omillar deyiladi. Ular organizmlarga birgalikda ta’sir ko‘rsatadi. Bu
omillar 2 ta guruhga bo‘linadi: abiotik, biotik va antropogen.
Abiotik omillar quyidagilar:
1. Yorug‘lik. O‘simliklardagi fotosintez reaktsiyasi faqat Quyosh nuri
energiyasi – yorug‘lik tahsiridagina ro‘y berishi mumkin. O‘simlik
qoplamidagi qavatlik (yaruslik), organizmlar hayotdagi davriylik
yorug‘likning fasliy o‘zgarishi tufaylidir. Yer yuzasidagi o‘simlik
zonalligining sababi ham yorug‘likdagi farqlarga bog‘liq.
2. Issiqlik. Issiqlik organizm hujayralaridagi fiziologik jarayonlar
surhtiga tahsir etadi. Harorat past bo‘lsa, eritmalar muzlab qolishi mumkin,
muz hujayraning buzilishiga olib keladi, harorat yuqori bo‘lsa, protoplazma
oqsillari quyuqlashib, fiziologik jarayon buziladi.
3. Suv. O‘simliklar kerakli moddalarning o‘zini qabul qilmaydi, eritma
sifatida qabul etadi. O‘simliklar ortiqcha suvni tanasidan bug‘latib yuboradi.

Namlik sharoitiga o‘simliklar ham, hayvonlar ham moslashadi. Suvning
ko‘proq bo‘lishi sharoitiga qarab o‘simliklar 4 turga bo‘linadi: gidrofit (ildizi
suvda turadigan), gigrofitlar (sernam yerda o‘sadigan), mezofitlar (o‘rtacha
nam yerda o‘sadigan) va kserofitlar (quruq joylarda o‘suvchi) o‘simlikarga
bo‘linadi.
4. Shamol. O‘simliklarga havoning tarkibi uncha ko‘p ta’sir etmaydi.
Shamol suvning o‘simliklardan ko‘p yoki kam bug‘lanishiga, tuproqning
to‘zishiga, urug‘larning tarqalishiga, o‘simlikarning changlanishiga ta’sir
ko‘rsatadi.
5. Substrat – yerning ta’siri. Tuproq bilan o‘simliklar o‘rtasida doimo
o‘zaro tahsir ro‘y berib turadi, modda almashinadi, modda energiyaning
aylanma harakati ro‘y berib turadi.
Organizmlar hayotida biotik omillar ham muhim ahamiyatga ega. Har
bir tirik organizm boshqa organizmlar mavjud muhitda, ular bilan
chambarchas bog‘langan holda yashaydi. Natijada bir-biri bilan bog‘langan
organizmlar to‘plami vujudga kelib ular biogeotsenozni vujudga keltiradi.
Organizmlar o‘rtasida o‘zaro munosabatlar to‘xtovsiz ro‘y berib turadi.
Organizmlar o‘rtasidagi munosabatlar juda turli-tuman bo‘ladi:
1) Parazitizm – boshqa organizmlar hisobiga yashash (donli
o‘simliklarda qorakuya, zarpechak, devpechak hayvonlarda kana, gijja,).
2) Saprofitlar – o‘lgan organizmlar hisobiga yashash (mo‘g‘or, achitqi
bakteriyalar, zamburug‘lar, qo‘ziqorin va boshqalar). Bular tabiatda modda
va energiyaning aylanma harakatiga sabab bo‘ladi:
3) epifitlar – boshqa organizmlarda o‘tirib qolgan chirindi va chang
zarralari bilan kun ko‘ruvchi organizmlar (moxlar, suvo‘tlar).
4) Simbioz – bir-biriga foyda keltirib, birga yashash (chumoli bilan
shira, ayrim o‘txo‘r hayvonlar va qushlar).

5) Antogonizm – bir-biriga dushman bo‘lib yashash. Masalan,
go‘shtxo‘r va o‘txo‘r hayvonlar, mushuk bilan sichqon, mog‘or va
mikroblarning boshqa bakteriyalarni o‘ldiradigan modda ishlab chiqarishi.
6) Adaptatsiya – moslashish. Organizmlarning muhitga moslashishi,
o‘simliklarning yaruslar hosil qilib o‘sishi, davriy jarayonlarga moslashish va
h.k.
4. Biomassa va uning tarqalishi
Biosferadagi hamma tirik organizmlarning massasi biomassa deb
yuritiladi va Yerning boshqa qismlariga taqqoslaganda u juda kichik
ko‘rsatkichga ega. Quruqlikdagi hamma tirik organizmlarning 99 % ga yaqini
o‘simliklar massasidan iborat. Shuning uchun ko‘pincha biosferadagi
jarayonlar tahlil etilganda fitobiomassaning ko‘rsatkichlaridan foydalaniladi.
Biomassaning miqdoriga bir qator ekologik omillarning, ayniqsa, biotik va
antropogen omillarning ta’siri juda katta, shuning uchun biomassaning Yer
yuzasida tarqalishi geografik mintaqa va zonalar bilan chambarchas bog‘liq.
Geografik mintaqalar radioatsion ko‘rsatkich va atmosfera sirkulyatsiyasi
bilan bog‘liq holda kengliklar bo‘ylab joylashgan. Har bir geografik mintaqa
ma’lum havo massalarining hukmronligi bilan ajralib turadi.
O‘simliklarning ma’lum maydondagi massasini, Yerning geografik
mintaqalari bo‘ylab tarqalishi tahlil qilinganda eng ko‘p miqdor ekvatorial va
subekvatorial mintaqaga to‘g‘ri kelishini ko‘ramiz. Bu mintaqalardagi
biomassa arktika mintaqasidagi biomassadan qariyb 5 barobar ko‘p.
Ekvatorial mintaqadan tropik mintaqaga borgan sari biomassa miqdori keskin
kamayib ketadi, mo‘tadil mintaqada biomassa yana ko‘payib subarktik va
arktika mintaqalariga borga

Biosfera yerning hayot qobig‘i

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish