Bir tarkibli va ikki tarkibli sodda gaplarga munosabat - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	115.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Bir tarkibli va ikki tarkibli sodda gaplarga munosabat

Купить

BIR TA RKIBLI VA IKKI
TA RKIBLI SODDA GA PLA RGA
MUN OSA BAT

Reja

1. Ikki tarkibli va bir tarkibli gaplar xaqida tushincha .

2. Egasi topiladigan gap.

3. Egasi topilmaydigan gap.

4. Nominativ gap.

5. Bo'laklarga ajiralmaydigan gaplar .

6. To'liq va to'liqsiz gaplar .

Ikki tarkibli va bir tarkibli gaplar xaqida tushincha.

Gap xosil qilish uchun zarur bo'lgan minimal shakl gapning struktura asosini tashkil qiladi.

Gapning grammatik asosi uning bosh bo'laklaridir. Masalan. Kuz keldi. Bolalar
mashqulotlarga muntazam qatnashyaptilar kabilar. Bu misollarda ega va kesim (kuz keldi, bolalar
qatnashyaptilar) mavjut. Demak, gapning struktura asosi ega va kesimdan hamda yo ega yoki
kesimdan iborat bo'ladi. Masalan. Baxor. Ko'm-ko'k dala. Soy bo'ylab ketdi. Bu yo'ldan shaharga
boriladi. Bu misollarda yo ega mavjud (bahor) yoki kesim mavjud (ketdik, boriladi) kabi. Bu
turdagi gaplarda ega sostavi va kesim sostavi mavjud bo'ladi. Egagacha bo'lgan so'zlar egsha
sostavini, kesimgacha bo'lgan so'zlar kesim sostavini tashkil etadi. Masalan: bizning guruxda a'lochi
o'quvchilar ko'p, gapida egagacha bo'lgan
so'zlar (bizning guruxda a'lochi) ega sostavini tashkil
etigan bo'lsa, biz ertaga ekskursiyaga boramiz gapida kesimgacha bo'lgan so'zlar (erataga
ekskursiyaga) kesim sostavini tashkil qilgan.


Sodda gaplar sruktura asosining tarkibiga ko'ra ikkiga bo'linadi.

1. Ikki tarkibli gaplar

2. Bir tarkibli gaplar

Ikki tarkibli gapning struktura asosini bosh bo'laklarining har ikkisi, ya'ni ega va kesim tashkil etadi.

Masalan: Mehnat insonga baxt keltiradi. Otam meni ham o'zi bilan birga olib ketmoqchi bo'ldi.

Bir tarkibli gaplarning asosini ega yoki kesim sostavi tashkil etadi. Egadan yoki ega sostavidan tashkil
topgan gaplarda kesim, yoki kesim sostavidan tashkil topgan gaplarda esa ega qatnashmaydi. Bunday bo'lakka
extiyoj ham bo'lmaydi. Bir sostavli gaplarda predikativlik bir bo'lakda ifodalanadi. Masalan: Boshqa gapdan
gaplashaylik. Bahor. Hamma tomonidan atir gullarning xidi anqiydi.

Egasi topiladigan gap.

Bir tarkibli gaplarning bu tipida ega bo'lmaydi, lekin uni gapning
kesimidan anglab olish mumkin. Bunda diqqat bajaruvchi shaxsga emas, balki
harakatga qaratilgan bo'ladi. Bunday bir tarkibli gaplarning bosh bo'lagi, asosan
fe'l bilan ifodalanadi. Egasi topiladigan gaplarda shaxs tasavvuri turlicha bo'ladi.
Mana shu jixatdan, bu gap tiplarni:

1. shaxsi aniq

2. shaxsi noaniq

3. haxsi umumlashgan gaplarga ajratish mumkin.

Shaxsi aniq gap.

Kesim fe'l bilan ifodalanib, xarakatni bajaruvchi shaxsni aniq ko'rsatib tursa,bunday bir sostavli gaplarni
shaxsi aniq gap deyiladi.

Shaxsi aniq gapning kesmi quydagicha ifodalanadi:

1. Aniqlik maylidagi fe'l bilan.Masalan: Sermanzara dalalarni tomosha qilib yuraman. (O) Yoppasiga xush
kelibsizlar. (YA)

2. Buyruq mayli shaklidagi fe'l bilan. Masalan: Endi o'zingizning ishingiz xaqida gaplashib olaylik.
(Tuyg'un)

3. Shart-istak maylidagi fe'l bilan. Masalan: Birodarlar, shu ishni birgalikda bajarsak.

Shaxsi aniq gapning kesmi ba'zan ot kesim bo'lishi xam mumkin.

Shaxsi aniq gaplar badiy adabiyotda, ayniqsa,dialog formasidagi nutqda ko'p qo'llanadi.

Shaxsi noaniq gap.

Kesim fe'l bilan ifodalanib,shaxsni aniq ko'rsatib turmaydigan bir sostavli gap shaxsi noaniq gap deyiladi.

Shaxsi noaniq gapning bosh bo'lagi uchinchi shaxsga qaratilgan bo'ladi. Lekin bajaruvchi shaxs noaniq bo'ladi.

Shaxsi noaniq gapning kesmi quydagicha ifodalanadi.

1.Aniqlik mayli formalari bilan. Masalan: Yoshlik xotirasini yozilmagan oq varoq deyiladi. (Shuxrat). Bu yigitni muncha
qiynashadi.

2.Buyruq istak maylining 3-shaxs formasi bilan. Masalan: Sen borib xabar ber, yana bizni qidirib yurishmasin.

3.Shart istak maylining 3-shaxs formasi bilan: Kitob yog'ochmidiki, uni tesha bilan chopsa (X.G)

Bu gaplarning hammasida ham bosh bo'lak 3-shaxs formasidagi fe'l bilan ifodalangan. Lekin ularda harakatni bajaruvchi
shaxs noma'lum. Bunday konstruksiyali gaplarda diqqat harakatga qaratilgan. Bularda ega tushirilgan deb bo'lmaydi.

Shaxsi noaniq gaplar shaxsi aniq gaplarga qaraganda kam qo'llaniladi. Bu tip gaplar ilmiy adabiyotlarda qo'llanilmaydi.

Egasi topilmaydigan gap

Kesim orqali xarakatni bajaruvchi shaxsni- egani topish mumkin bo'lmagan bir sostavli gap egasi
topilmaydigan gap deyiladi. Bunday gaplarda xarakatni bajaruvchi shaxs-ega umuman qatnashmaydi. Uni
kiritib xam bo'lmaydi, gapning kesmi orqali aniqlab xam bo'lmaydi.

Egasi topilmaydigan gapning kesmi ko'pincha sostavli bo'ladi. U fe'lning 3-shaxs formasi bilan
ifodalanadi. Egasi topilmas gaplarning kesmi quydagicha aniqlanadi.

1. Ravishdosh xamda bo'ladi-bo'lmaydi bilan. Oyni etak bilan yopib bo'lmaydi.Egasi topilmaydigan
gaplarning kesmi ravishdosh hamda “Bo'lmas ekan” shaklida ifodalanishi xam mumkin. Sizdan xech narsani
sir tutib bo'lmas ekan. Egasi topilmaydigan gapning kesmi ba'zan shart maylidagi fe'l bilan xamda bo'ladi-
bo'lmaydi shaklda. Bir epini qilsa bo'ladi. Bug'doydan go'ja osh qaynatsa bo'ladi. Egasi topilmaydigan
gapning bu tipida xarakatning bajarilishiga yo'l qo'yilishi yoki yo'l qo'yilmasligi ifoda qilinyapti.


2. Xarakat nomi xamda kerak, zarur,lozim, darkor, mumkin so'zlarning biri bilan: Bu ishlarning barchasini bajarish
mumkin.

Ba'zan xarakat nomi o'rnida belgi oti kelishi mumkin. Buning uchun birinchi galda dalillik kerak.(O)

Egasi topilmaydigan gapning bu tipida ish-xarakat yoki xolatini bajarish majburiy yoki zaruriyligini, majburiy yoki
zaruri emasligini ifoda qilinyapti.

3. Majxul nisbatning affiksini olgan fe'l bilan.

To'rt-besh kundan keyin terimga tushiladi. (S.Z.)

Egasi topilmaydigan gaplarning bu tipida kishi istagi, irodasiga bog'li bo'lmagan xarakat yoki xolat ifoda qilinyapdi.

4. “To'g'ri so'zi” xamda kelmoq fe'lining tuslangan formasi bilan. Rejani yana qaytadan ko'rib chiqishga to'g'ri keladi.
Egasi topilmaydigan gapning bu turida noilojlikdan kelib chiqqan zaruryatning bajarilishi yoki bajarmasligiga ifoda
qilinyapdi.

Nominativ gap

Bosh kelishikdagi ot yoki otlashgan so'z bilan ifodalanib, predmet yoki voqea- xodisalarning mavjudligini tasdiqlovchi bir sostavli
gap nominativ gap deyiladi.

Nominativ gaplarda fikrning nisbiy tugalligi predikativlik intonasiya orqali ifoda qilinadi. Intonasiya bunday gaplarda birinchi
darajali rol o'ynaydi.

Oddiy so'z intonatsiya tufayli gapga aylanadi.Nominativ gap yakka xolda qo'llanilmaydi, undan keyin boshqa bir tipdagi gap keladi.

Nominativ gaplar quydagilarni ifoda qiladi.

1.Tasviriylikni ifoda qiladi: Martning oxiri. Kunduz soat uch chamasi. Yangi shaxar ko'chalari. Ilk baxor shamollari yoqimli esadi.
Jo'raxonning uyi. Yorug'. Ozoda. Birinchi xona. Bir chetida pianino. Xonaga kichik koridorlardan kiriladi.

2. Ko'rsatishni ifoda qiladi. Mana,Kratoy. U jamiki boylarga o't bilan suvday.

3. Baxolashni ifoda qiladi. Bunga turli ekspressiv ottenka (shodlanish,afsuslanish, taajublanish kabilar)ni ifoda etuvchi gaplar kiradi.

“ Voy bechora!”-dedi Gulsunbibi birdan.(O) Nominativ gap bosh kelishikdagi ot, otlashgan so'z,olmosh, son kabi so'zlar bilan
ifodalanadi.

Bo'laklarga ajiralmaydigan gaplar.

Sodda gaplar bo'laklarga ajiralish ajiralmasliklarga ko'ra ikkiga bo'linadi.

1.Bo'laklarga ajiraladigan gaplar.

2. Bo'laklarga ajiralmaydigan gaplar.

Yuqorida ko'rib o'tilgan gaplarning barchasi bo'laklarga ajiraladigan gaplardir.
Masalan :

1. Ish boshlandi.

2. Mashg'ulot qiziqarli o'tdi.

3. Darsdan so'ng oyimga yordamlashyapman.


Nutqimizda sodda gaplarning yana shunday turi xam uchraydiki,ular ega va
kesim sostaviga ajiralmaydi. Shuning uchun xam bunday gaplar bo'laklarga
ajiralmaydigan gaplar deb yuritiladi.

Bo'laklarga ajiralmaydigan gaplar bir so'z bilan yoki bo'laklarga
ajiralmaydigan xamda boshqa so'zlar bilan kengaymaydigan so'z birikmasi bilan
ifodalanib,tasdiq,inkor,so'roq,xis-xayajon kabilarni ifoda qiladi. Bular xamma vaqt
kontekist bilan bog'liq bo'lib,o'zi ishtirok etgan dialog va monologdagi mustaqil
gaplar sostaviga kiradi.

Bo'laklarga ajiralmaydigan gaplar turli mazmunini ifoda qiladi.
Ularning xarakteri quydagilar:

1. Tasdiq yoki inkorni ifodalaydi.

-Xa... - deb javob berdi Yo'lchi . (O)Dodxox (kulib)- bularni ozod qiling demoqchisiz-da-a?

Muqumiy- shunday, janob dodxox.(S.Abd)

2. Suroqni ifodalaydi. Bular so'roq intonasiyasiga ega bo'ladi. Bu vazifada rosdanmi,naxotki, rostmi,
shundaymi, bo'libdimi, rost bilan-a kabi so'zlar keladi. Masalan:Salim(xovliqib)- rostdanmi?(U)- Rostmi? -
dedi yelkasini ushladi chol.(O)

3. Rasm-odat va tabrikni ifodalaydi. Bunday vazifada salom,xayr, tasanno, ofarin, qulluq,qoyil, raxmat,
balli,xayr kabi so'zlar keladi. Masalan: Ashurboy: Qulluq, salomat bo'ling.Barakalla, oppoq qizim. (O)

4. Xis-xayajonni ifodalaydi. Bu vazifada emosional undovlar keladi. Masalan: - Ux... badanim yonib
borardi.(O) Voy- deb o'zimni yerga tashladim.(O) Ox,ox,ox,otangizga raxmat,kamol toping do'stim.

To'liq va to'liqsiz gap.

Gaplar zarur bo'laklarning to'la ifodalanishi yoki tushirilishiga qarab, ikkiga bo'linadi.

1. To'liq gap.

2. To'liqsiz gap.

To'liq gaplarda aytilayotgan fikrni ifoda qilish uchun zarur bo'lgan bo'laklarning barchasi mavjut bo'ladi. To'liqsiz gaplarda
esa, aytilayotgan fikrni ifodalash uchun zarur bo'lgan gap bo'laklarning bir qismi qatnashmaydi. Lekin bu bo'laak kontekstdan,
oldingi gapdan yoki nutq so'zlanib turgan sharoitdan bilinib turadi. Masalan :

- Oting nima ?

- Ta'lat.

- Kimning o'g'lisan ?

- Nazir akaning. (R.F.)

To'liqsiz gap jonli so'zlashuvda,dialogda ko'p uchraydi.


- Gapiring,nega jim bo'lib qoldingiz?- dedi Bo'ston.

- Xayol olib qochdi.

- Qayoqqa?

- Ajoyib shinam boqqa.

Ko'rinadiki, savol-javoblarning tuzilishi o'ziga xos
xususyatlarga ega. Xar bir savol yoki javobda dialog mavzusiga
yangilik qo'shuvchi gap bo'laklari ishlatilayotir.

To'liqsiz gapda quydagi gap bo'laklari tushirilishi
mumkin.

1. Kesim va kesimga oid oid so'zlar tushiriladi.

A) - Kim so'zladi?

- Liza. B) Dodxox :- So'z qaytarishga sizga kim xuquq berdi?
Muqimiy:- Insof, vijdon, idrok va andisha. (S. Abd)
2. Ega tushiriladi.
- Zulfiya nima qildi?
- O'qidi.
3. Ega va kesim tushiriladi.
- Sidiqjon nima to'g'risida so'zladi?
- Maktab tajriba yer uchastkasi xaqida.
4. Ikkinchi darajali bo'laklar tushiriladi.
- Ertaga ekuskursiyaga kimlar qatnashadi?
-Xammamiz qatnaashamiz.Masalan

Foydalanilgan adabiyotlar
1. O’zbek tili (Universitet va pedagogika institutlari uchun) qayta ishlangan 2-nashr T. “O’zbekiston” 1992 y.
2. A.Nurmatov va boshqalar. O’zbek tilining nazariy sintaksisi T.
3. R.Rasulov. So’z valentligi va sintaktik a’loqa “O’zbek tili va adabiyoti” jurnali № 5-6 1992 y.
4. A.Aliev, K. Sodiqov. O’zbek adabiy tili tarixidan. (Universitet talabalari uchun darslik) T. “O’zbekiston”.
1994 y.
5. B . Abdurahmonov , S . Mamajanov o ’ zbek tili va adabiyoti ( Oliy o ’ quv yurti talabalari uchun darslik ) T .
“ O ’ zbekiston ” 1995 y .
6. M. Mirtojiev Mantiqiy predikatning ega vazifasida kelishi. “O’zbek tili va adabiyoti” jurnali
№ 2 1995 y.

Bir tarkibli va ikki tarkibli sodda gaplarga munosabat

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish