Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 32.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Bir yillik va ikki yillik dorivor o‘simliklar urug‘ xosildorligini xisobga olish usullari

Купить
BIR YILLIK VA IKKI YILLIK DORIVOR O’SIMLIKLAR URUG’ XOSILDORLIGINI XISOBGA OLISH USULLARI Reja: 1. Bir yillik dorivor o’simliklar urug’lari tuzilishi. 2. Ikki yillik dorivor o’simliklar urug’tuzilishi. 3. Dorivor o’simliklar urug’ hosildorligini hisobga olish usullari. Urug‘larning yetilishi. Har xil turdagi daraxt urug‘larining yetukliligi biologik xususiyatlariga qarab, urug‘ pishib yetilish davridagi ob-havoga bog‘liq holda yilning turli vaqtiga to‘g‘ri keladi. Past harorat ularning pishib yetilishini susaytiradi. Urug‘ ashyosi tayyorlashni ma’lum bir muddatlarda amalga oshirish zarur. Urug‘lar pishib yetilgandan keyin yig‘ib-terib olinadi. Urug‘larning pishib yetilishi fiziologik va texnik yetilishga bo‘linadi. Fiziologik yetuklik davrida urug‘ kurtagi (zarodishi) o‘sish qobiliyatiga ega bo‘ladi, lekin urug‘ (meva) daraxtda qolib o‘sib-rivojlanishni davom ettiradi. Bu davrda urug‘da suv miqdori kamayib quruq moddalar ortib boradi. Keyinchalik urug‘ texnik (hosil) yetuklikka o‘tadi, unda urug‘dagi oziq moddalari saxaroza, aminokislotalar va yog‘ kislotalari shaklida bo‘ladi. Oddiy shakldan moddalar shakliga o‘tadi, fermentlar ishqorliligining intensivligi susayib boradi. Tashqi qoplami suv va havo o‘tkazmaydigan zich qoplamga aylanadi. Urug‘da biologik jarayonlar to‘xtaydi va ular chuqur turg‘unlik holatiga o‘tadi. Urug‘larning namligi pasayadi, noqulay sharoitlarni ko‘tarish qobiliyati oshadi. Urug‘larning pishib yetilishi mevalarning tashqi belgilariga xarakterli bo‘lgan bir necha fazani o‘taydi. Bu tashqi belgilar (rangi, zichligi, yoriqligi) mevalarining pishganlik darajasini ko‘rsatadi. Bunda qator daraxt turlari onalik daraxti bilan aloqasini yo‘qotadi va to‘kiladi. Uchala turdagi archa mevalari (qora, saur va o‘rik archalari) dastlab yashil bo‘lib, urug‘i pishib yetilgan sari to‘q ko‘kimtir qatlamli qo‘ng‘ir, to‘q jigarrang bo‘lib boradi. Qrim qarag‘ayi qubbalari qo‘ng‘ir, to‘q jigarrang bo‘ladi. Oq tut daraxtining yashil rangli to‘pmevasi kattalashib borib, oq rangli bo‘ladi. Qayrag‘ochning yashil qanotchalari pishib yetilganda sariq yoki qo‘ng‘irrang bo‘ladi. Eman urug‘larining pisha boshlanganligini cho‘chqayong‘oqlarning jigarrang bo‘lishidan bil- sa bo‘ladi, oq akatsiyaning dukkaklari jigarrang, o‘riklarning me- vasi naviga bog‘liq holda, oq, sariq va boshqa rangliligiga qarab pishganligini bilsa bo‘ladi. Urug‘ va mevalarni yig‘ib-terib olish muddati daraxt va butalarning biologik xususiyatiga, urug‘larning yetuklik holatiga va ularning uzilib tushish muddatiga bog‘liq, texnik yetuklikka kirishi bilan urug‘lar uzilib yerga tushadi va hosilning bir qismi yo‘qotiladi. Shuning uchun bunday xususiyatga ega bo‘lgan daraxtlardan urug‘larni fiziologik yetuklik davrida yig‘ib-terib olish tavsiya etiladi. Agar urug‘lar hosili yetuklik darajasiga yetishi bilan yerga to‘kilsa (qayrag‘och, eman, qayin, sariq akatsiya, terak, tol va boshqalar), o‘rmon urug‘ xomashyosini urug‘lar fiziologik yetuklik darajasiga yetganda yig‘ish kerak. Bu hosildan to‘liq foydalanish imkoniyatini beradi. Urug‘larni yig‘ib-terib olish muddatlari. Fiziologik yetuklik davrida yig‘ib-terib olingan urug‘lar yaxshi shamollantiriladigan xonada pishib yetiltirish maqsadida saqlanadi, keyin mevasidan urug‘i ajratiladi. Agar daraxt shoxlarida pishib yetilgan davrida ham mevasi saqlanib qolgan va urug‘i qishda saqlanadigan bo‘lsa, urug‘ xomashyosi pishib yetilish davridan so‘ng yig‘iladi. Agarda jo‘ka, oddiy shumtol, danaklilarning urug‘lari yozda stratifikatsiyalansa yoki erta kuzda ekilsa, ularning mevasi yozda fiziologik yetuklik davrida yig‘ib-terib olinishi kerak, bu paytda danaklilar, na’matak, do‘lanalar endi rang olayotgan, jo‘ka va jiydalar ko‘k rangli bo‘ladi. O‘zbekistonda qora archada urug‘ kurtagi (zarodishi) gul chang- langanidan keyin ikkinchi yili avgust oyida shakllanadi. Bu davrda yig‘ib-terib olingan va shu zahoti yerga ekilgan urug‘ keyingi yil bahorda yalpi unib chiqadi. Ularning mevasi bir-ikki oy keyinroq, ya’ni oktabr- noyabr oylarida to‘liq pishib yetiladi. Texnik yetuklik davrida yig‘ib-terib olingan mevalarning urug‘lari uzoq muddat turg‘unlik holatiga ega bo‘ladi va bahorda ekilgan urug‘ keyingi yilning bahorida unib chiqadi, unuvchanlik darajasi juda past bo‘ladi. Saur archada fiziologik yetuk urug‘lar changlangandan keyingi yili iyul oyida shakllanadi. Turkiston archasida fiziologik yetuk urug‘lar changlangandan keyingi yilning iyun oyida shakllanadi. Archaning barcha turlarida texnik yetuk urug‘ (meva) 9-10 oylarda yig‘ib-terib olinishi mumkin. O‘zbekistonda o‘sadigan ko‘pchilik daraxtlarda texnik yetuk urug‘ (meva) sentabr-oktabr oylarida shakllanadi va uzoq muddat (bahor) gacha daraxt shoxlarida saqlanadi. Ularning urug‘larini yuqorida aytilgandek, martgacha yig‘ib- terib olish mumkin. Urug‘larni vaqtidan ilgari tayyorlash ko‘pincha ularning unishiga ta’sir etadi. Urug‘lar uzoq muddat saqlanishi mo‘ljallangan hollarda daraxtlardan texnik yetuklik, ya’ni to‘liq pishib yetilgandan keyin yig‘ib-terib olinishi yaxshiroqdir. Bu, ayniqsa, grek yong‘og‘iga tegishli, uning to‘liq yetilgan urug‘ini faqat pishib tabiiy holda tushgan mevasidan olish mumkin. Daraxtzorlarni oldindan o‘rganish. Urug‘ xomashyosini yoppasiga yig‘ib-terib olishdan oldin urug‘li daraxtzorlar O‘UP (O‘rmon urug‘lari plantatsiysi), DO‘UU (Doimiy o‘rmon urug‘lari uchastkalari), VO‘UU (Vaqtinchalik o‘rmon urug‘lari uchastkalari) va boshqalar) o‘rganib chiqiladi. Bundan maqsad urug‘ hosilini oldindan aniqlash, ularning ekish sifatini va kasallanganlik, zararlanganlik darajasini o‘rganishdir. Bu esa urug‘ xomashyosini yig‘ish zaruriyati haqidagi masalani hal etish imkonini beradi. Masalan, urug‘lar zararkunanda va kasalliklar bilan zararlangan bo‘lsa, serhosil bo‘l- ganda ham yig‘ish mumkin emas. Urug‘larni tekshirish uchun yig‘ish vaqti ularning morfologik belgilari bo‘yicha aniqlanadi. Tekshirish uchun yig‘ish yorug‘lik bilan ta’minlanganlik darajasi va changlanish sharoitlari turlicha bo‘lgan, me’yorida rivojlanayotgan 3-10 ta daraxtda; 3 ga gacha bo‘lgan uchastka maydonida 3 ta daraxtda, 3 ga dan 10 ga gacha maydonda 5 ta daraxtda, 11 dan 50 ga gacha maydonda 10 ta daraxtda o‘tqaziladi. Urug‘lar shoxlarning yuqori, o‘rta va pastki qismlaridan yig‘iladi. Har bir alohida uchastkadan yig‘ilgan urug‘larning massasi taxminan Davlat standarti o‘rtacha namunadagiga teng bo‘lishi kerak. Xo‘jalik ichida ekish sifatini tekshirish, kesib ko‘rish, bo‘yash yoki undirish uslublarida o‘tqaziladi. Urug‘lar sifatini taxminiy aniqlashda, asosan, ularning yuqori sifatliligi kesib ko‘rish uslubida o‘rganiladi. Xo‘jalik ichida urug‘ ekish sifati tekshirilgandan so‘ng, uch nusxada dalolatnoma tuziladi. Dalolatnomaning bir nusxasi xizmatdagi o‘rmon urug‘chilik stansiyasiga yo‘llaniladi, qolganlari urug‘lar tayyorlangan xo‘jalikda saqlanadi. Meva va urug‘larni tayyorlash va yig‘ishning texnik usullari. Meva va urug‘lar DO‘UU, VO‘UU hamda himoya daraxtzorlardagi daraxt va butalardan yig‘ib-terib olinadi. Ular oldindan o‘rganilganda urug‘idan foydalanish yaroqli deb topilgan bo‘lishi kerak. Daraxt turlariga bog‘liq holda urug‘lar xomashyosi yerdan (to‘kilgan urug‘lar), o‘sib turgan yoki kesilgan daraxtlardan yig‘ib- terib olinadi. Yerga to‘kilgan yong‘oq, kashtan, yovvoyi olma va nok, ba’zan zarangning qanotli urug‘lari, jiyda, jo‘ka mevalari ham teriladi. Mevalar, qubba va urug‘larning ko‘p turlari qo‘lda tayyorlanadi: ular shoxlardan (yerda turib, narvonda turib yoki daraxt shoxiga chiqib) uziladi. Oson uziladigan mevalar (sariq akatsiya, saksovul, skumpiya, xandon pista) qo‘lda uziladi, shoxlari silkitiladi, uzun tayoqda ilgak orqali olinadi. O‘sayotgan daraxtlardan urug‘ xom- ashyosini tayyorlash yig‘im-terimda namoyon bo‘ladi. Ko‘p hollarda ishchi daraxt shoxlariga chiqib, qo‘li bilan teradi, silkitadi yoki tayoq bilan qoqadi. Teruvchi shoxga chiqish uchun maxsus moslamadan foydalanadi. Baland daraxtlardan mevalar turli yig‘ma moslamalar yordamida teriladi. 8-10 m balanlikdagi meva va qubbalarni yig‘ish uchun ko‘chma va yig‘ma narvonlardan, avtomashina platformalariga o‘rnatilgan ikki tomonga suriladigan narvonlardan, g‘ildirakli traktorga o‘rnatilgan P shaklidagi maxsus yukko‘targichlardan foydalaniladi. Ikki ishchini 12-26 metr balandlikka ko‘taradigan teleskopik yukko‘targichlar va gidroko‘targichlardan ham foy - dalaniladi. O‘rmondagi daraxt kesiladigan uchastkalarda urug‘ xomashyosi daraxtlar qulatilishi bilan terib olinadi, chunki ularni sudraganda (trelevkada) mevalari nobud bo‘lishi mumkin. Yuqori irsiy xususiyatli urug‘larning maksimal hosilini ta’minlash uchun daraxt kesishni hosildor yillarda urug‘ yig‘im-terimi vaqtida o‘tqazish kerak. Urug‘larning har bir partiyasini tayyorlashda «O‘rmon urug‘larini hisobga olish kitobi» deb nomlangan pasport tuziladi, unda barcha talab etiladigan ma’lumotlar, jumladan, unib chiqqan joy sharoitlari, onalik daraxtzorining taksatsion ta’rifi berilishi lozim. O‘zbekistonda o‘rmon hosil qiluvchi asosiy daraxt turlaridan urug‘ xomashyosini yig‘ib-terib olish. Archa urug‘i ekishga bog‘liq holda fiziologik yetuklik yoki hosil pishib yetilgan davrida yig‘ib-terib olinadi. Shuning uchun archa urug‘i materialini tayyorlashga differensial yondashish zarur. M.E.Kashkarova, E.S.Aleksandrovskiylarning ma’lumotiga ko‘ra, yetilmagan ikki yillik qubba mevalar to‘q rangga kira boshlagan, eti yashil rangli, urug‘lari esa etidan nisbatan yengil ajraladigan paytida tayyorlanadi. Qubba mevalar terilishi bilanoq qayta ishlanadi, tozalangan urug‘lari zudlik bilan ko‘chatzorga ekiladi. Bu muddatda terilgan urug‘lar saqlanmaydi. Archa urug‘lari sof archazorlarda teriladi. Aralash daraxtzorlardan (archaning turli xillari bo‘lgan) urug‘ terish tavsiya etilmaydi, chunki qayta changlanish natijasida urug‘larning sifati pasayib ketadi. Archa qubbalari doim qo‘lda teriladi. Shoxlarni uzib, terish usuliga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi, chunki keyingi yillar hosili yo‘qoladi, daraxtlar kuchsizlanadi. Terib olingan qubba mevalar soyada 0,5 m gacha qalinlikda, quruq va salqin xonalarda quritiladi. Ular vaqti - vaqti bilan ag‘darilib turiladi. Unuvchanligi 3-5 yilgacha yaxshi saqlanadi. Saksovul. Uning mevasini terish hozircha mexanizatsiya- lashtirilmagan, qo‘lda amalga oshiriladi. 2-3 yillik shoxlarni sindirmaslik tavsiya etiladi, aks holda keyingi yilgi hosil nobud bo‘ladi. Shamolsiz ob-havoda mevasi silkitlib yoki tayoq bilan urib, oldindan tozalangan yerga yoki to‘shalgan sholchaga tushiriladi. Yig‘im-terimni mexanizatsiyalashtirish urug‘ materialini tayyorlashni yengillashtirish, arzonlashtirish, tezlashtirish, sifatini yaxshilash bilan birga, qo‘l terimi uchun qiyin bo‘lgan daraxtning yuqori qismidagi shoxlaridan mevalarni terish hisobiga qo‘shimcha o‘nlab tonna urug‘ yig‘ish imkoniyatini beradi. O‘z O‘XITI tomonidan doimiy o‘rmon urug‘chilik uchastkalarida saksovul va cherkez urug‘i terilishini mexanizatsiyalashtirish uchun AZS-I mashinasi ishlab chiqildi (qabul sinovida turibdi). Mashina T-150 K, T-4 traktoriga tirkalgan bo‘lib unda, 4,5 m balandlikkacha bo‘lgan daraxtlardan urug‘ yig‘ish mumkin. Ishchi organlari - pnevmatik, haydaydigan so‘ruvchi bo‘lib, ish unumdorligi - soatiga 6 kg ni tashkil etadi. Handon pista. Hosili qo‘lda terib olinadi, qo‘l bilan uzib ba’zan silkitib olinadi. Mevalari bir vaqtda yetilmaydi, daraxtzordagi turli daraxtlarda har xil pishgani kabi, bir daraxtning turli shoxlarida ham har xil vaqtda pishib yetiladi. Shuning uchun yig‘im-terim mevalarining pishishiga qarab, bir necha marta sekin-asta o‘tkaziladi. Yig‘im-terimni tezlashtirish uchun ba’zi terimchilar mevalarning o‘zini emas, shoxlari bilan (qisman yetilmagan mevalari bilan) uzib oladilar. Bu tarzda yig‘ilgan hosilni navlarga ajratish kerak, ya’ni shoxlari va yetilmagan mevalari ajratilib tashlanadi. Bu usul zararlidir, chunki hosilning bir qismi nobud bo‘ladi. Tayoq bilan urish ham tavsiya etilmaydi, bunda gullari va vegetativ kurtaklari zararlanadi, shunga muvofiq keyingi yil hosili pasayadi. Handon pista mevalari tekis joyga 10 sm qalinlikda yoyiladi va quritiladi. Grek yong‘og‘i. Mevasining pishib yetilishi po‘stlog‘ining yorilishi bilan aniqlanadi. Mevasi po‘stlog‘idan osongina ajralsa, terimni boshlash mumkin. Yig‘im-terim oldidan daraxt shoxlari ostidagi yer tozalanadi. Mevasi silkitish usulida teriladi. Bunda shoxlarining sinishiga, novda va kurtaklarining shikastlanishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Mexanizmlar yordamida urug‘ xomashyosini tayyorlash ham mashaqqatli, ham xavfli ish. Tebratish vibratsiya usulida meva yig‘ish e’tiborga loyiqdir. Bu usuldan sibir kedr yong‘og‘i va grek yong‘og‘ini terishda foydalaniladi. O‘z O‘XITIda grek yong‘og‘i hosilini terish uchun vibratsion mashina ishlab chiqilgan. Mashina daraxtlarning joylanishi 8x8 m dan kam bo‘lmagan sxemali, to‘liqligi 0,4, nishabligi 20 gradusgacha bo‘lgan tabiiy yong‘oqzorlarda ishlay oladi. Shuningdek, qator supa olib ekilgan bog‘larda ham MTZ-52, T-74, DT-75 traktorlarga tirkaladi. Ish unumdorligi soatiga 25 daraxtgacha bo‘lgan miqdorni tashkil etadi. Eman yong‘oqlari (cho‘chqayong‘oqlar) sentabr-oktabr oylarida bir necha bor yig‘iladi, bir joyning o‘zida 3-5 kundan so‘ng, qayta yig‘iladi. Dastlabki ayoz tushguncha asosan kasal, zararlangan va yetilmagan yong‘oqlar to‘kiladi. Ekish maqsadida ularni yig‘ish mumkin emas. Birinchi sovuqdan so‘ng, yoppasiga to‘kilishi boshlanadi. Bunda sog‘lom yong‘oqlar 60-70 % ni, to‘kilish davrining oxirida esa 90-95 % ni tashkil etadi. Sog‘lom, yetilgan cho‘chqayong‘oqlar to‘q jigarrang, po‘stlog‘i yaltiroq jiloli bo‘ladi. Qishda saqlashdan oldin ularni navlarga ajratish, zararlangan va kasallanganlarini tashlab yuborish zarur. Qrim qarag‘ayi, virgin archasi. Bu ignabargli daraxt turlari O‘zbekistonga ko‘chirib kelingan bo‘lib, yaxshi o‘smoqda va meva bermoqda. Ulardan ko‘kalamzorlashtirishda keng foydalaniladi. Bu ekinlarning katta maydoni Samarqand o‘rmon xo‘jaligida bor. Qrim qarag‘ayining urug‘i X-XI oyda yetiladi, urug‘ terimi esa fevral oyigacha davom etadi. Virgin qora archasining qubba mevalari oktabrda yetiladi, urug‘larini dekabr oyida ham yig‘ish mumkin. Urug‘lar qo‘lda teriladi. O‘rmon urug‘lari xomashyosini tozalash. Urug‘ xomashyosi terimchilardan taxminiy tozalangan holda partiyalab qabul qilinadi. Quruq ochilmagan mevalar g‘alvir mashinadan o‘tqaziladi, barglar, shoxchalar, tuproq, zararlangan, qurib qolgan bo‘sh mevalar va boshqa aralashmalardan tozalanadi. Mayda qismlari urug‘ (meva) lardan g‘alvir yoki elakda ajratiladi. Sog‘lom cho‘chqayong‘oqlarni zararlanganlaridan flotatsiya uslubida ajratish mumkin (suvga solinganda bo‘sh mevalar yuzaga chiqadi). Xomashyoni qayta ishlashga yuborishdan oldin yaxshi shamollatilgan joyda quritilib, tegishli namlik darajasi qoldiriladi. Bu holda mayda mevalar yopiq joyga yoki brezentga 3-5 sm qalinlikda to‘kiladi, kattaroqlari (yong‘oqlar) yerga 10 sm qalinlikda yoyiladi. Xomashyo qu- ritilayotganda sutkasiga bir necha marta ag‘dariladi. Mayda mevalar taxminan 3-4 kun, cho‘chqayong‘oqlar, zarang mevalari, jiydalar 5-7 kun quritiladi. Yong‘oqning vazni doimiy holga kelganda, chaqilgan yong‘oqning mag‘izi ezilmaydi va u qurigan hisoblanadi. Yer xirmonida quritish 15-18 kun, so‘rilarda quritish 4-8 kun davom etadi. Qurigandan so‘ng yong‘oqlar kattaligiga qarab navlarga ajratiladi, taralarga- qoplarga joylanadi va hokazo. Urug‘ xomashyosini qayta quritish urug‘ unishining pasayishiga ekish oldi tayyorgarlik davrining cho‘zilishiga (ayniqsa, danaklilarining) sabab bo‘ladi. Odatda, xomashyo namligi barglilarda 10-15% gacha, yong‘oqlilarda 70-80% gacha bo‘ladi. Eman mevasining sofligi 80-90% ni, grek yong‘og‘iniki esa dastlabki vazniga nisbatan 80% ni tashkil etadi. Saksovul va cherkez urug‘lari aralashmalardan MOS-0,2 mashinasi (O‘z O‘XITIda ishlab chiqilgan) yordamida tozalanadi. Mashinaning ish unumdorligi soatiga 300 kg urug‘ tozalaydi. O‘rmon urug‘lari xomashyosini qayta ishlash. Tayyorlangan meva va urug‘lardan ular qayta ishlanmay turib to‘g‘ridan to‘g‘ri ekish uchun foydalanib bo‘lmaydi. Urug‘ xomashyosi qayta ishlashga urug‘larni meva va qubbalardan ajratish, ularni qanotsizlantirish, qo‘shilmalardan tozalash va standard namlikkacha quritish ishlari kiradi. Urug‘larni ekish sifati va saqlash samarasi asosan ularni qayta ishlashga bog‘liq. Urug‘ xomashyosini qayta ishlash va saqlash rejimini belgilashda urug‘ga ikki qismdan, zarodish va zaxira oziq moddalardan, iborat biologik tizim sifatida qaralishi zarur. Urug‘ni yig‘ib-terib olinishi davrida ulardagi biologik jarayon turg‘unlik holatida bo‘ladi. Bu urug‘larni ekishgacha bo‘lgan davr ichida yaxshi saqlash imkonini beradi. Ularni tashishda ham biologik jarayon turg‘unligi buzilmaydigan optimal sharoit yaratiladi. Demak, urug‘dagi ko‘p- gina biologik jarayonlar tezligi ko‘payganda, turg‘unlikdan harakat holatiga o‘tuvchi biologik tizimning chiqishini qo‘zg‘atadigan turli omillarning urug‘ga ta’sir etishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Bu nafas olish tezligi ko‘tarilganda seziladi. Shu paytning o‘zida urug‘ nafas olishining tezligi, moddalarning parchalanish tezligi bilan xarakterlanadi va shu tarzda saqlanish muddatiga ta’sir etadi. Urug‘larning turg‘unligini buzish, ularga yuqori harorat, yorug‘lik energiyasi va shu kabi boshqa omillarni ta’sir ettirish bilan harakatga keltirish mumkin. O‘rmon urug‘ xomashyosini qayta ishlash va urug‘ni saqlash rejimi yirik organizmda mutatsiyani (irsiyatning o‘zgarishini) qo‘zg‘amasligi kerak, zaxiradagi oziq moddalar esa urug‘ning unishida kurtak oziqlanishi uchun yengil shaklga o‘tish qobiliyatini oz miqdorda bo‘lsa ham yo‘qotuvchi o‘zgarishlarga uchramasligi kerak. Urug‘larning mexanik zararlanishiga va mikrobiologik jarayonlarning rivojlanishiga yo‘l qo‘ymaslik zarur, chunki bunda nafas olish tezligi o‘sadi va zaxira oziq moddalarning sarflanishi kuchayadi. Urug‘larni meva va qubbalardan ajratish Qubbalardan urug‘ni ajratish ochiladigan qubbalardan urug‘larni ajratish, ochilmaydiganlardan urug‘larni ajratish va archa mevalaridan urug‘ ajratish usullariga bo‘linadi. Archa - O‘zbekiston tog‘li o‘rmonlarida asosiy o‘rmon hosil qiluvchi tur hisoblanadi. Respublikadagi barcha tog‘li o‘rmonlarning umumiy maydoni 82% archalilar ulushiga to‘g‘ri keladi. Archa qubbalaridan urug‘larni ajratish usuli urug‘larning fiziologik holatiga bog‘liq. Yetilmagan qubbalar (urug‘lari fiziologik yetilgan) to‘liq biologik yetuklik boshlanishiga qadar (avgust) 1,5 2 oy oldin tayyorlanadi va zudlik bilan ishqalab va suvda yuviladi. So‘ngra urug‘i etidan ajratiladi, teshiklari 3 mm bo‘lgan g‘alvirdan o‘tqaziladi. Olingan urug‘lar yangiligida ko‘chatzorga ekiladi. Biologik yetilgan qubbalar terilgandan so‘ng quritiladi. Keyingi yillarda qurigan qubbalar 2-3 kun oqava suvda ivitilib, keyin ishqalanmoqda. So‘ngra teshiklari 3 mm li g‘alvirda yuvilmoqda. Tozalangan urug‘lar flotatsiya qilinadi, uni qurigan urug‘lar butunlay chiqib ketguncha bir necha bor takrorlash kerak. Toza urug‘lar qubba mevalar massasining taxminan 15-20% ini tashkil etadi. O‘z O‘XITI tomonidan MIS - 0,2 (muallif S.Y. Absentov) urug‘ ajratish mashinasi ishlab chiqildi. Mashina archa qubbalaridan urug‘ ajratish uchun mo‘ljallangan. Mashina mustahkam bo‘lib, bunker o‘rnatilgan romlardan, ishchi organlar, suv berish qurilmasi, uzatish va boshqarish tizimlaridan iborat. Ishchi organlariga yog‘ochning qattiq turidan (bargli yoki eman daraxtida) qilingan ishqalovchi ikkita disk kiradi. Operator ishlaydi. Mashinaning ish unumdorligi soatiga 118 kg qubbameva. Bunker sig‘imi 2,2 dm kub, mashina og‘irligi-200 kg. Virgin qora archasi urug‘lari ham mevasidan xuddi shunday ajratiladi. Oddiy qarag‘ay, Qrim qarag‘ayi, oddiy archa qubbalari ochiluvchi qubbalarga kiradi. Bu turdagi qubbalar urug‘ini ajratishning asosiy usuli sun’iy quritish hisoblanadi. Tayyorlanayotgan ochiluvchi qubbalarning namligi, urug‘lari yopishgan holda 20-25% ni tashkil etadi. Qubbalarning namligi 9-11% bo‘lganda urug‘lar to‘kila boshlaydi. Shuning uchun urug‘larni ajratishda qubbalar urug‘iga yopishgan tangachalar ochilguncha quritiladi. Qubbalardan urug‘larni ajratishda quritish kamerasi havosining eng past namligini doimiy ushlab turish, kameraga oldindan quritilgan qubbalarni solish kerak, quritishda haroratni sekin- asta tabiiy holdan o‘simlikning ushbu turi uchun texnik sharoitlarda ko‘rsatilgan holatgacha ko‘tarib borish lozim. Haroratni sezilarli darajada ko‘tarish esa ekish sifatini tushiradi. Haroratning baland bo‘lishi urug‘dagi zaxira oziq moddalarning zichlashuviga, modda almashuvining buzilishiga va urug‘ unishida fermentlar ishining qiyinlashishiga olib keladi. Quritishda qubbalar namligi baland bo‘lgani holda harorat ko‘tarilsa urug‘lar nobud bo‘ladi. Harorat 80 gradus, havo quruq bo‘lsa, qarag‘ay urug‘larining unishi 80% gacha bo‘lgan, harorat 66 daraja, nisbiy namlik 95% bo‘lganda xuddi shu urug‘lar umuman unmagan. Oftobli havoda qubba quritgich konstruksiyasi bo‘yicha juda sodda tuzilgan bo‘lib, qopqog‘i ko‘tariluvchi, tagi setkali va surilma urug‘ yig‘uvchi yog‘och qutidan iborat. Bunday quritgichning tabiiy rejimidagi ish unumdorligi past bo‘lib, quyoshli havoda 1 m 2 dan 3 sutkada 100-200 g urug‘ni tashkil etadi. O‘zbekistonda Qrim qarag‘ayining hosildor ekinlari 100 ga gacha bo‘lgan maydonni gullaganligini hisobga olib, qubbalarning kichik to‘plarini ishlash uchun ushbu quritgich yetarli bo‘lishi mumkin. Oddiy qarag‘ay, oddiy archa, Sibir tilog‘ochi asosiy o‘rmon hosil qiluvchi turlar hisoblanadigan MDH mamlakatlarida (Rossiyada) bu tur mevalaridan urug‘larni ajratishning asosiy usuli sun’iy quritish hisoblanadi: qubbalar maxsus quritish kameralarida isitilgan quruq havoda ularning ochilishigacha bo‘lgan haroratda ishlanadi. Tixvinskiy (Rossiya) o‘rmon xo‘jaligidagi uzluksiz ishlovchi qubba quritgich katta qiziqish uyg‘otmoqda (ish unumdorligi sutkasiga 24 kg qarag‘ay urug‘i). Quritgich oqimga qarshi prinsipi bo‘yicha ishlaydi, bunda qubbalar transportyorlar yordamida yuqoridan pastga tomon, issiq havo qarshisiga egri- bugri chiziq bo‘yicha avval dastlabki quritish kamerasiga (35-40°C haroratda), keyin asosiy kameraga (50-60°C haroratda) harakatlanadi. Ish unumdorligi turlicha bo‘lgan boshqa quritgichlardan (so‘ri tipidagi, ko‘chmaydigan, suriladigan) ham foydalansa bo‘ladi. Eldor, pitsunda qarag‘aylarining qubbalari qiyin ochilishi tufayli, urug‘lar o‘zi ajratuvchi AS-0,5 agregati yordamida ajratiladi. Quruq va ho‘l mevalardan urug‘larni olish Yaproqli daraxt turlarining mevalaridan urug‘ ajratish uchun avval ular quritiladi, so‘ngra ishqalanadi, urug‘ tozalash mashinalarida (SOM-1, SUM-1) urug‘lari ajratiladi va aralashmadan tozalanadi. Sariq akatsiya dukkaklaridan urug‘ olish uchun ularni 4-5 sm qalinlikda yoyib, soya, yaxshi shamollatiladigan joyda, dukkaklarning hammasi ochilib, urug‘lardan bo‘shamaguncha quritiladi. Quritishda dukkaklarni mayda setka bilan yopish kerak,chunki urug‘lari uchib ketishi mumkin. So‘ngra urug‘lar aralashmadan tozalanadi. Oq va sariq akatsiya urug‘larining quritilgan dukkaklari maydalanib tozalab olinadi. Qayrag‘och, jiyda, zarang urug‘lari, odatda, qanotlari bilan ekiladi. Kam hollarda elma navining qanotlari sindiriladi, zarang va jiydalarda esa yanchiladi. Xandon pistaning quritilgan mevalari po‘stlog‘idan Krutikova konstruksiyasi bo‘yicha ishlangan FOK-M mashinasi yordamida ajratiladi (O‘z O‘XITI). Mashina quyidagi asosiy qismlardan iborat: yuk bunkeri, tozalash barabani, setkali qopqoq, ramalar, uzatgich, elektrodvigatel, tozalangan yong‘oqlar tushadigan idish, taglik. 10-12% namlikkacha quritilib, bunkerga yuklangan mevalar tozalash barabanining po‘lat simli cho‘tkalari bilan setkali yuqori va pastki yarimsilindrli qopqoq orasiga tushadi (bir-biri bilan boltlar orqali biriktirilgan). U yerda mevalar ko‘p ishqalanib, po‘stlog‘idan ajraladi. Bunda baraban bo‘ylab aralashishi amalga oshadi. Tozalangan yong‘oqlar mashina yonidagi tuynuk orqali maxsus idishga tushadi (ramalarga biriktirilgan), maydalangan po‘stloqlari so‘rilib qiya holati va mashina ramasining tebranishi tufayli taglikka tushadi. FOK-M mashinasining texnik tavsifi 3.1-jadvalda keltirilgan. 1-jadval FOK-M mashinasining texnik tavsifi Nomi Ko‘rsatkichi Gabarit, mm: Uzunligi 1500 Kengligi (eni) 940 Balandligi 1160 Massasi, kg 325 Elektrodvigatelining quvvati, kvt 2,8 Val aylanishi chastotasi, ayl/min 1440 Tozalash barabanining aylanish chastotasi, ayl/min 173 Ish unumdorligi, kg/soat 440 Maydalangan yong‘oqlar, % 0,8 Mashinada ishlovchi ishchilar soni 2 Ho‘l mevalarni qayta ishlash imkoni boricha terimdan so‘ng qisqa vaqt ichida sovuq holida amalga oshiriladi, chunki achish va isish natijasida urug‘larning faoliyati pasayadi. Ho‘l mevalarga terimdan so‘ng tezlik bilan ishlov berish, 1-3 kun ichida tugatiladi. Ho‘l mevalarning urug‘larini sharbat, murabbo va jem uchun xomashyo tayyorlanayotgan vaqtda olish mumkin, faqat urug‘lar yuqori harorat ta’siriga tushmasligi va mexanik zarar ko‘rmasligi kerak. Olma, nok, behi kabi turlarining yirik mevalaridan urug‘larni ajratish uchun meva maydalagich, keskich va qirg‘ichlar ishlatiladi. Grek yong‘og‘i, qora yong‘oq kabi turlarning mevalaridan po‘stlog‘i MOO-1 mashinasida ajratiladi. Saksovul va cherkez urug‘lari MOS-0,2 mashinasida tozalanadi. Danaklilar urug‘i (olcha, tog‘olcha, olxo‘ri va boshqalar) danak chiqaruvchi mashinalarda ajratiladi. Ba’zi mevalar (tut) uchun ezish va ishqalash usulidan foydalanish mumkin. Ho‘l mevalardan olingan urug‘lar ochiq havoda salqin yaxshi shamollatilgan joyda, bir necha qavatli so‘rilarda quritilishi kerak. Daraxt va buta turlarining urug‘lari, ularni kattaligiga qarab turli qalinlikda: tut-0,5; olma, nok - 0,5-1,0; na’matak, uchqat - 1,0-1,5; do‘lana, olcha, olxo‘ri, o‘rik - 4,0-5,0 sm qilib quritiladi. Quritish jarayonida urug‘ qatlami qalinligi ularning namligiga ko‘ra oshirilishi mumkin. Mevalarni taralarda yoki uyulgan holatda uzoq qoldirishga, ularni yuvganda uzoq ivitishga, ichki po‘stlog‘ining achib qolishiga; ho‘l mevalarni qoplarda yoki uyulgan holda tashishga yo‘l qo‘yilmaydi. Mevalardan toza urug‘larning o‘rtacha chiqishi: olma va nokdan - 1%, na’matakdan - 20%, tutdan - 2,5-3%, olxo‘ridan - 10%, olchadan - 25%, qora archadan - 15-32%, saur archadan - 26%, o‘rik archadan - 3,5%, virgin archasidan - 10-12% ni tashkil etadi. Urug‘larni qanotsizlantirish, tozalash va navlarga ajratish Urug‘lar xomashyosidan ajratilgandan so‘ng, qo‘shilmalardan tozalanadi va qanotli urug‘lar qanotsizlantiriladi (qarag‘ay, archa, saksovul kabilar). Tozalangan urug‘lar navlarga ajratiladi. Odatda, bu operatsiyalar bir paytda bajariladi va bir asosiy maqsad - urug‘larning ekish sifatini oshirish ko‘zlanadi. Yirikroq va doni to‘liq urug‘lar yaxshi ekish sifatiga egadir. Urug‘ sifatini oshirishning yo‘llaridan biri massasi, o‘lchovi, rangi va boshqa ko‘rsatkichlari bo‘yicha navlarga ajratishdir. Masalan, «Vilmoren» firmasi (Fransiya) urug‘larni elektron nav ajratish mashinasida donalab navlarga ajratadi, dasturiga rangi va to‘liq donliligi asos qilib olingan. Har bir urug‘ tegishli etalondagi urug‘- larnigina o‘tkazuvchi fotoelement orqali o‘tqaziladi. Bunday nav ajratishdan so‘ng urug‘lar standart o‘lchov, rang va to‘liq donlilikka ega bo‘ladi. Kelib chiqishi har xil turdagi urug‘larni yirikligi bo‘yicha ajratish (turli ekotipdagi daraxtlar va daraxzorlardagi) shunday ahamiyatga egaki, umumiy ekishda mayda urug‘lardan chiqindiga chiquvchi mayda ko‘chatlar olinadi. Agar urug‘lar turi bo‘yicha ajratib ekilsa, yirikligi har xil bo‘lsa ham, mayda urug‘lardan tegishli agrotexnikani (tuproqqa yaxshi ishlov berish, urug‘ sepib, ustidan tuproq tortish, o‘g‘itlash va hokazo) qo‘llab standartga mos, to‘liq ko‘chatlar olish mumkin. Bu ekish materialini tekshirib ishlatish, sepiladigan urug‘ me’yorini kamaytirish imkonini beradi, bu esa tanqis urug‘ turlari uchun muhimdir. Urug‘larni qanotsizlantirish maxsus mashinalarda bajariladi. Qanotsizlantirish va bir paytning o‘zida tozalash hamda navlarga ajratish uchun MOS-IA mashinasidan foydalaniladi. Qanotsizlantirish aylanuvchi cho‘tkalari bo‘lgan setkali barabanda bajariladi. Bunda urug‘lar burdalangan qanotchalari bilan birga baraban setkasi orqali maxsus joyga (priyomnikka) tushadi, so‘ngra qanotlaridan tozalanadi va g‘alvirdan o‘tkazilib, navlarga ajratiladi. Qanotsizlantirilgan urug‘lar sochiluvchan bo‘lib, ekish apparatlariga tiqilib qolmaydi: urug‘lar bir tekis sepiladi; saqlashda infeksiya manbayi bo‘ladigan turli aralashmalardan xoli bo‘ladi. Urug‘larni ikki martadan ortiq qanotsizlantirish tavsiya etilmaydi, chunki keyingi ishlov berishda to‘liq qanotsizlantirilgan urug‘larga nisbatan mexanik zararlangan urug‘lar soni oshib boradi. Qanoti bo‘lmagan urug‘lar g‘alvir-mashina, g‘alvir, elaklar yordamida chiqindilardan tozalanadi. Qanotsizlantirishni yaxshi shamollatil- gan xonada yoki ochiq maydonda o‘tqazish zarur. Ochiq maydonda ishlaganda shamol beruvchi mashinani (veyalkani) shunday o‘rnatish zarurki, ventilatordagi iflos havo oqimi shamol bo‘yicha yo‘naltirilgan bo‘lishi, ishchilar esa shamolga ro‘para tomonda bo‘lishlari kerak. Foydalanilgan adabiyotlar : 1. Акопов И.Э.Важнейшие отечественные лекарственные растения и их приминение (справочник) Т., Медицина 1990. 120 б 2. Ahmedov O‘. Ergashev A ., Abzalov . A Dorivor o ‘ simliklar va ularni o ‘ stirsh tex nologiyasi . Ukuv kullanma.Toshkent. 2008. 232 b 3. Atabaeva X.N. va boshq. O‘simlikshunoslik. T., «Mehnat», 2000. 4. Bo‘riev X. Ch., Dusmuratova S.I. Qishloq xo‘jaligi ekinlari urug‘shunosligi. Toshkent. “Mehnat”, 2000. 5. To‘xtaev B.Yo., Maxkamov T.X., To‘laganov A.A., Mamatkarimov A.I., Mahmudov A.V., Allayarov M.O‘. Dorivor va ozuqabop o‘simliklar plantatsiyalari ni tashkil etish va xom-ashyosini tayyorlash bo‘yicha yo‘riqnoma. – Toshkent, 2015. 144 b. 6. Атабаева Х.Н., Умарова Н.С. Лекарственные растения в ветеринарии. 7. Терёхин А.А. В.В. Вандышев Технология возделывания лекарственных растений. Учебное пособие. Москва.2008. 201стр. 8. E.T.Berdiev, M.X. Xakimova, G.B. Maxmudova. O‘rmon dorivor o‘simliklari. Ukuv kullanma. Toshkent. UzR FA Minitipografiyasi, 2014.-273b. 9. E.T.Axmedov, E.T.Berdiev. Dorivor usimliklarni yetishtirish Foydalanilgan adabiyotlar : 1. Акопов И.Э.Важнейшие отечественные лекарственные растения и их приминение (справочник) Т., Медицина 1990. 120 б 2. Ahmedov O‘. Ergashev A ., Abzalov . A Dorivor o ‘ simliklar va ularni o ‘ stirsh tex nologiyasi . Ukuv kullanma.Toshkent. 2008. 232 b 3. Atabaeva X.N. va boshq. O‘simlikshunoslik. T., «Mehnat», 2000. 4. Bo‘riev X. Ch., Dusmuratova S.I. Qishloq xo‘jaligi ekinlari urug‘shunosligi. Toshkent. “Mehnat”, 2000. 5. To‘xtaev B.Yo., Maxkamov T.X., To‘laganov A.A., Mamatkarimov A.I., Mahmudov A.V., Allayarov M.O‘. Dorivor va ozuqabop o‘simliklar plantatsiyalari ni tashkil etish va xom-ashyosini tayyorlash bo‘yicha yo‘riqnoma. – Toshkent, 2015. 144 b. 6. Атабаева Х.Н., Умарова Н.С. Лекарственные растения в ветеринарии. 7. Терёхин А.А. В.В. Вандышев Технология возделывания лекарственных растений. Учебное пособие. Москва.2008. 201стр. 8. E.T.Berdiev, M.X. Xakimova, G.B. Maxmudova. O‘rmon dorivor o‘simliklari. Ukuv kullanma. Toshkent. UzR FA Minitipografiyasi, 2014.-273b. 9. E.T.Axmedov, E.T.Berdiev. Dorivor usimliklarni yetishtirish

Bir yillik va ikki yillik dorivor o‘simliklar urug‘ xosildorligini xisobga olish usullari

Купить