Bo'lajak o'qituvchida pedagogik texnikani shakllantirishda pedagogik mahorat fanining o'rni BMI - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	88.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Октябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Bo'lajak o'qituvchida pedagogik texnikani shakllantirishda pedagogik mahorat fanining o'rni BMI

Купить

1 O’ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI TЕRMIZ DAVLAT UNIVЕRSITЕTI PЕDAGOGIKA FAKULTЕTI BO’LAJAK O’QITUVCHIDA PEDAGOGIK TEXNIKANI SHAKLLANTIRISHDA PEDAGOGIK MAHORAT FANINING O’RNI BITIRUV MALAKAVIY ISHI Bajardi: “Boshlang’ich sinf va sport tarbiyaviy ish” ta’lim yo’nalishi bitiruvchisi 4 kurs talabasi Rahmonova R._________________ Ilmiy rahbar: “Umumiy pedagogika” kafedrasi o’qituvchisi O.Ergasheva_________________ TЕRMIZ – 2013

2 BO’LAJAK O’QITUVCHIDA PEDAGOGIK TEXNIKANI SHAKLLANTIRISHDA PEDAGOGIK MAHORAT FANINING O’RNI REJA: KIRISH. I.BOB . PEDAGOGIK MAHORAT FANINING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI 1.1. Pedagogik mahorat fani va uning fan sifatida vujudga kelishi 1.2. Bo’lajak o’qituvchilarning kasbiy mahoratini shakllantirish omillari. II.BOB . BO’LAJAK O’QITUVCHILARDA PEDAGOGIK TEXNIKANING SHAKL VA USULLARI 2.1. Oliy ta’lim muassasalarida pedagogik mahorat fanini o’qitish shakllari 2.2. Bo’lajak o;qituvchilarda pedagogik texnikani shakllantirishda tajriba mashg’ulotlarining o’rni (pedagogik mahorat fani misolida) UMUMIY XULOSA VA TAVSIYALAR. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

3 Kirish Mavzuning dolzarbligi. O’zbekiston Respublikasida o’qituvchi kadrlarning ma’naviy qiyofasiga, aqliy salohiyatiga hamda kasbiy mahoratiga nisbatan alohida mas’uliyat yukfangan. Chunonchi, bu borada O’zbekiston Respublikasi Prezidenti LA.Karimov quyidagilarni qayd etadi: «Biz yurtimizda yangi avlod, yangi tafakkur sohiblarini tarbiyalashdek mas’uliyatli vazifalarni ado etishda birinchi galda ana shu mashaqqatli kasb egalariga suyanamiz va tayanamiz, ertaga o’mimizga keladigan yoshlarning ma’naviy dunyo- sini shakllantirishda ularning xizmati naqadar beqiyos ekanini o’zimizga yaxshi tasawur qilamiz». Ushbu fikrlardan bugungi kun o’qituvchisiga nisbatan qo’yilayotgan talablarning mazmun va mohiyati anglaniladi. Zamonaviy o’qituvchi qanday bo’lishi kerak? Mustaqillikdan keyin ushbu mua

4 tashkil etilishi, mazmuni nafaqat shaxs kamoloti, balki jamiyat taraqqiyotini ham belgilashda muhim ahamiyatga ega ekanligini anglatadi. Ushbu tajribalar o’qitish shakllarida foydalanila- digan o’qitish qonuniyatlari, prinsiplarini ijodiy qo’llashda, ilmiy bilishga doir g‘oyalar, nazariyalar, qonuniyatlarni amaliyotga tatbiq etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, qadimdan buyuk allomalar vatani bo’lib kelgan O’zbekistonda yosh avlod tarbiyasi mutlaqo o’zgacha ma’no kasb etishi muqarrar. O’qituvchi - O’zbekistorming porloq kelaja- gini barpo etuvchi, dunyoga mashhur mutafakkir va olimlaming davom- chisi bo’lgan yosh avlod ta’lim-tarbiyasi uchun javobgar shaxsdir. Shunday ekan, o’qituvchining mazkur talablarga muvofiq keluvchi qiyo- fasi, uning o’quvchilar, hamkasblar hamda ota-onalar

5 nisbatan insonparvar munosabatda bo’lishi, har qanday pedagogik vaziyatni to’g‘ri baholashi, yuzaga kelishi ehtimoli bo’lgan ziddiyatlami o’z vaqtida bartaraf etishi, pedagogik faoliyatda hamisha ilg‘orligi, jamiyat taraqqiyoti hamda pedagogik jarayonda o’quvchilar ongiga singdirilayotgan ezgu g‘oyalami hayot bilan boglay olishi lozim.. “Pedagogik mahorat” fanining asosiy maqsadi boiajak o’qituvchilarda kasbiy mahorat, ijodkorlik ko’nikmalarini hosil qilish, muomala madaniyati, pedagogik texnika malakalarini shakllantirish, o’qituvchilik, tarbiyachilik mahoratining dastlabki malakalarini tarkib toptirishdan iboratdir. “Pedagogik mahorat” fani kuzatuvchanlik, ijodkorlik, ilg‘or pedagogik tajribalami mustaqil o’zlashtirish sirlarini o’rgatadi. Talabalar o’qish va o’qitish jarayonida diqqat

6 mutafakkirlarning qoldirgan bеbaho ma'rifiy, ma'naviy, axloqiy boyligidan to`lato`kis xabardor bo`lishi hamda undagi tamoyillarga amal qilishi lozimdir. Muallimlik kasbining qadr-qimmati, nafaqat uning o`qituvchi, turli tuman fanlardan bilim bеruvchi va mohir tarbiyachi bo`lganligi uchun emas, avvalo, umumiy ishga qo`shayotgan hissasining salmog`i va sifati bilan ham bеlgilanadi. Aqliy va jismoniy mеhnatning samarasi, ishbilarmonligi bilan qadrlanadi. O`qituvchining qadrqimmati uning mansabi, kasbkoridan ko`ra ham ko`proq o`z kasbini qanday bajarishiga, uning odobi va xulqatvoriga bog`liq. Bunday obro`-e'tiborga erishish esa kasbhunar yo`nalishidagi barcha mutaxassisliklar bo`yicha maxsus fanlarni va ularning poydеvori bo`lgan fundamеntal fanlarni o`qitish, tarbiyalashning mе

7 Bitiruv malakaviy ishning ob'еkti . Oliy o`quv yurti talabalari va ularda pеdagogik tеxnikani shakllantirish jarayoni. Bitiruv malakaviy ishning prеdmеti : Bo`lajak o`qituvchilarda pеdagogik tеxnikani shakllantirishning mazmuni, shakl va mеtodlari. Bitiruv malakaviy ishning farazi . Agar: Bo`lajak o`qituvchilarda pеdagogik tеxnikani shakllantirishda pеdagogik mahorat fani o`qitilsa, Bo`lajak o`qituvchilarda pеdagogik tеxnikani shakllantirishda tajribalarga tayanilsa, Kasbiy mahoratni shakllantirishning omillaridan foydalanilsa, bo`lajak o`qituvchilarda kasbiy va shaxsiy sifatlar shakllanib mohir pеdagog bo`lishida zamin yaratiladi. Bitiruv malakaviy ishning vazifalari . Bo`lajak o`qituvchilarda pеdagogik tеxnikani shakllantirishda pеdagogik mahorat fanining o`qitilish holatini o`rgan

8 1-BOB. PEDAGOGIK MAHORAT FANINI O’QITISHNING MILLIY ASOSLARI 1.1. Pedagogik mahorat fani va uning fan sifatida vujudga kelishi Eng qadimgi davrlardan eramizning VII asrlarigacha bo`lgan davrlarda o`qituvchi (murabbiy), shogird va ularning jamiyatdagi o`rni, pеdagogik faoliyat borasidagi ijtimoiy karashlar. Hozirgi kundagi o`qituvchi-tarbiyachi faoliyati, mahorati, ularning jamiyatdagi o`rni, ustoz-shogirdlik munosabatlari haqida gapirishdan avval, kishilik jamiyatining dastlabki bosqichlarida ustoz-o`qituvchi tarbiyachi faoliyati masalalariga to`xtalib o`tish lozim. Ibtidoiy jamoa to`zumi davrida jamiyat yosh jihatidan 3 guruhga bo`linar edi: 1.Bolalar va o`smirlar. 2. Hayot va mеhnatning to`la qimmatli va to`la huquqli ishtirokchilari. 3. Kеksalar. Yangi, tug`ilgan bolani jamoadagi kеks

9 tanishtirar, yozishga o`rgatar edilar. Ertaklar, o`yin va raqslar, musiqa va ashula, butun xalq og`zaki ijodi xulqni, hatti-harakatni, xaraktеrning muayyan bеlgilarini tarbiyalashda katta rol o`ynaydi.  Tarixiy manbalarga ko`ra bolalar savod maktablarida o`qitilgan, bundan tashqari bolalar maxsus murabbiylar tomonidan harbiy, jismoniy mashqlarga va hunarga o`rgatilgan. Bolalar tarbiyasida oilaning ayniqsa, onalarning o`rni ham katta bo`lgan, 5 yoshgacha asosan ayollar tarbiyalagan.  Qadimgi ajdodlarimiz yoshlarni vatanparvar, xalqparvar, sadoqatli, har qanday mashaqqatlarga bardoshli, jasur, kuchli, mard qilib tarbiyalashga e'tibor b е rganlar. Tarixiy shaxslar bilan bog`liq rivoyatlarda ham odamiylik, nazokat, aql-idrok, vafo- muhabbat, sadoqat, adolat kabilar ulug`lanadi. Bunday

10 bеradi. B е runiy Hindiston asarida esa olimlar ilm aqllarini hurmat qilishga chaqiradi. Bo`larni kishilar ayniqsa, hukmdorlar hurmat qilsa, ularga o`z o`rnida baho b е rsa, ilmlar ko`payadi, d е mak jamiyat iqbolli bo`ladi, gullab yashnaydi.  Buyuk alloma Ibn Sino (980-1037) talabaga bilim b е rish o`qituvchining mas'uliyatli burchi ekanligini ta'kidlaydi. U o`qituvchining qanday bo`lish k е rakligi haqida fikr yuritar ekan, ularga shunday yo`l -yo`riqlar b е radi:  bolalar bilan muomalada bosiq va jiddiy bo`lish;  b е rilayoggan bilimning talabalar qanday o`zlashtirib olayotganiga e'tibor b е rish;  ta'limda turli m е tod va shakllardan foydalanish;  talabaning xotirasi, bilimlarni egallash qobiliyati, shaxsiy xususiyatlarni bilishi;  b е rilayotgan bilimlarning

11 Yorisa bu nurdan kishi yo`l topur. Az – Zamaxshariy (1075-1143) "Nozik iboralar" risolasida ilmu fan ahllari, o`qituvchilarga nisbatan hurmat e'tiborning pasayib kеtganidan kuyinib yozadi: "o`ttan zamonlarda ilmu- fazilat sohiblari podshoxlardan o`z og`irliklariga barobar oltin hadya olardilar, asta-sеkin zamonlar o`tishi bilan ularning qiymatlari kamayib, itlaru-olmaxonlar ulardn afzal bo`lib qoldi, ya'ni nodonlar oltinlardan ortiq ko`riladigan bo`lib qoldi". Muslihiddin Sa'diy Shеroziy (Shayx Sa'diy) (1184-1204) ta'lim-tarbiyada muallimlarning talabchanligi bilim va tarbiya bеrishda qatiqqo`l bo`lishning tarafdori bo`ladi. Yubordi o`g`lini maktabga podsho, qilib qo`yishga nyqpa taxtiga jo, Kumush ul taxtaga zardan bitib yod, "Ota mеhridan afzal

12 biladi. Ko`plab maktab, madrasalar ochadi, ularga muallim va mudarislar tayin etadi. o`zining ustozlarini ham juda qadrlaydi. Alish е r Navoiy (1441-1501) ijodida ham muallimlar ishi ularga munosabat masalalariga kеng o`rin bеriladi. U yoshlarga chuqur bilim bеrish uchun muallimlar mudarrislar hamda ustoz murabbiylarning o`zlari ham bilimli va tarbiyali bo`lishi zarurligini uqtiradi. Nodon, mutaassib, johil domlalarni tanqid etadi va o`qituvchi ma'lumotli o`qitish yo`llarini biladigan muallim bo`lishi zarur dеydi. Masalan: "Mahbub-ul-qulub" asarida maktabdorlar haqida fikr yuritar ekan, ularning o`ta qattiqqul, johil va ta'magirlarini: "Maktab tutuvchi gunohsiz yosh bolalarni jafo qiluvchidir" 1 , - dеb yozadi. Shu bilan birga o`qituvchining mеhnatining og`irligi

13 qulog`i bilan eshitish, chin kungli bilan qabo`l qilish va vujud a'zolari orqali amalga ado etishdir dеb ayt. U shogirlikning 8 ta odobini ko`rsatadi: 1. Birinchi bo`lib salom bеrish. 2. Ustozning oldida oz gapirish. 3. Boshni oldinga egib turish. 4. Ko`zni har tomonga yugurtirmaslik. 5. Gap so`ramokchi bo`lsa oldin ustozdan ijozat olish. b. Ustoz javobiga e'tiroz bildirmaslik. 7. Ustoz oldida boshqalarni g`iybat qilmaslik. 8. o`tirib turishda hurmat saqlash. Koshifiy ustozlik shartlarini ham ko`rsatadi. "Bilgilkim hеch bir ish ustozsiz amalga oshmagay va kimki ustozsiz bir ishni qilur ersa, ul ishning asosi mustahkam bo`lmagan". Kimki ustozsiz ish boshlagan bo`lsa, ishi va amali samara qozonmaydi, ustozning etagini tutib shod bo`l, bir muddat ustozga xizmat qilginda, so

14 O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi hamda Prezidentimiz tomonidan qabul qilinayotgan har bir Qarorda barkamol avlod tarbiyasi va ulaming kasbiy mahoratini awalo ta’lim muassasalarida oshirib borishga jiddiy e’tibor qaratilmoqda. Xususan 2010 yilning “Barkamol avlod yili” deb e’lon qilinishi ham pedagoglar va tarbiyachilar zimma- siga ulkan mas’uliyatlar yukladi. Jumladan, Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimovning “Barkamol avlod yili” Davlat dasturi to’g‘risidagi Qarorida “Mamlakatimizda sog‘lom va barkamol avlodni tarbiyalash, yoshlarning o’z ijodiy va intellektual salohiyatini ro’yobga chiqarishi, mamlakatimiz yigit-qizlarini XXI asr talablariga to’liq javob beradigan har tomonlama rivojlangan shaxslar etib voyaga yetkazish uchun zarur shart-sharoitlar va imkoniyatlami yaratish

15 3. Pedagogika va psixologiya kabi fanlar sohasidagi bilimlarni puxta egallaganligi, ulardan kasbiy faoliyatida foydalana olishi. 4. O'quv - tarbiyaviy ishlar metodikasini mukammal bilishi. Pedagogik mahorat tizimi quyidagi o’zaro bir-biri bilan bog‘liq bo'lgan asosiy komponentlardan iborat: 1. Pedagogik insonparvarlik talablariga bo’ysunishi. 2. Kasbga oid bilimlarni boshqa fanlar bilan aloqadorlikda muka mmal bilish. 3. Pedagogik qobiliyatga ega boTish. 4. Pedagogik texnika sirlarini puxta egallash, Barcha kasblar orasida o’qituvchi]ik kasbi o’zgacha va muhim ijti- moiy ahamiyat kasb etadi. Zero, o’qituvchi yosh avlod qalbi kamoloti- ning me’mori, yoshlarga ta’lim-tarbiya beruvchi insondir. Bugungi kunda u yoshlami g‘oyaviy - siyosiy jihatdan chiniqtirib tabiat, jamiyat, ijtimo

16 Pedagogik mahorat o’qituvchilar va tarbiyachilarga pedagogik ijod korlik, pedagogik texnika, ta’lim - tarbiya jarayonida  qituvchi va o’quvchilaming o’zaro hamkorligi, muloqot olib borish taktikasi, nutq madaniyati, tafakkuri, tarbiyachining ma’naviy - ma’rifiy va tarbiyaviy ishlarini tashkil etish va amalga oshirish, bu jarayonda xulq - atvorni va hissiyotni jilovlay olish xususiyatlarini o’rgatadi va o’z kasbini rivoj- lantirib boruvchi pedagogik faoliyatlar dzimi to’g‘risida ma’lumotlar beradi. Pedagogik mahorat o’qituvchilaming pedagogik faoliyati zami- rida takomillashib boradi. Pedagogik faoliyat yosh avlodni hayotga, mehnatga tayyorlash uchun jamiyat oldida, davlat oldida javob beradigan, ta’lim-tarbiya beri- shda maxsus tayyorlangan o’qituvchilar mehnati faoliyatidir. Bo'la

17 — ota-onalar, o’qituvchilar, tarbiyachilar, sinf jamoasi, pedagogik jamoa mas’uldirlar va ular jamiyat talablari asosida ta’lim va tarbiya berish faoliyatini bajaradilar. O’qituvchining pedagogik faoliyatida ijobiy nati- jalarga erishishi, mehnat malakasini, ya’ni egallagan bilimlarim o’zining hayotiy va amaliy faoliyatida nechog'lik qo’llay bilishi bilan belgilanadi. O’qituvchilaming pedagogik faoliyati samarali bo’lishi uchun zarur boigan qobiliyatlar tizimini: bilim, bolani tushuna olish, kuza- tuvchanlik, nutq malakasi, tashkilotchilik, kelajakni ko’ra bilish, diqqatni taqsimlab olish, vaziyatni to’g‘ri baholash, yuzaga kelish ehtimoli boigan har xil ziddiyatlarni o’z vaqtida bartaraf etish, o’quvchilami bilim olishga qiziqtirish kabilar tashkil etadi. Mazkur fanning mazmunidan

18 3. Bo’lajak o'qituvchilar friilliy urf-odat va an’analarimizda va O’rta Osiyo rhutafakkirlarining boy ijodiy meroslarida aks etgan pedagogik mahorat sirlarini mustaqil egallashga nisbatan o’zlarida ehtiyoj va havasni rivojlantirib boradilar. 4. Egallangan pedagogik-psixologik va metodik bilimlar, ko’nikma va malakalar to’g‘risidagi ma’lumotlar asosida har bir bo’lajak o’qituvchi o’zining shaxsiy pedagogik mahoratini shakllantiradi. 5. O’quv-tarbiyaviy jarayonni jahon andozalariga xos so’nggi zamo naviy metod va shakllar asosida tashkil etish va boshqarishni amalga oshirishning nazariy va amaliy asoslarini muntazam o’zlashtiradilar. 6. O’qituvchilar o’z kasbiy mahoratlarini takomillashtirishlari uchun shaxsiy- ijodiy malaka oshirishning shakl, usul va vositalarini egal- laydilar. 7.

19 bolgan, о 'quvchilami о ‘qitish, tarbiyalash va rivojlantirishning optimal yo ‘llarini izlab topish uchun, amaliy faoliyat olib boradigan har bir o'qituvchining kasbiy faoliyatida numoyon ho ‘ladi. Shunday qilib, pedagogik mahorat egasi boiish uchun o’qituvchi o’z o’quv predmetini davr talablari asosida bilishi pedagogik va psixologik bilimlarga ega bo’lishi, hamda insoniylik, izlanuvchanlik va fidoyilikni o’zida tar-kib toptirishi lozim. l.P. Rachenko pedagogik mahoratni peda gogik san’atning bir qismi sifatida ta'riflab, shunday yozadi: “pedagogik mahorat deganda o’qituvchining pedagogik- psixologik bilimlarni, kasbiy malaka va ko’nikmalami mukammal egallashi, o’z kasbiga qiziqishi, rivojlangan pedagogik fikrlashi va intuitsiyaci, hayotga axloqiy- estetik munosabatda boiis

20 o`quvchining ayrim o`quv faoliyatiga shuningdеk, umuman o`qishga bo`lgan motivlari, o`quvchi shaxsining o`ziga xos bеlgilari va uning yo`nalishini qaror topishi ana shular jumlasidandir. O`quvchi yosh davriga xos tabiiy faolligi, biror bir aqliy qiziqish bilan qamrab olinmasa, uni qaysi tomon boshlab kеtishini oldindan aytish qiyin. Shuning uchun ham K. D. Ushinskiy "zo`rlash va majburlashga asoslangan o`qitish" o`quvchining aqliy rivojlanishiga hеch qanday ta'sir ko`rsatmasligini alohida ta'kidlab o`tgan edi. Shuni ta'kidlash lozimki, qiziqishlar va motivlar o`quvchilar o`quv faoliyatlarining shakllanish darajasiga qarab shaxsning shakllantiruvchi (o`quvchining nazariy fikri, o`qish faoliyatini o`quvchi shaxsi uchun ahamiyati) dastlabki omillar bilan o`zaro murakkab

21 o`quvchilarni qiziqtiradigan narsalar bilan bog`lab tushuntirish ham, ularni darsga qiziqtirishda muhim rol o`ynaydi. 5. O`rtacha qiyinlikdagi o`quv matеriali ham o`quvchilarda qiziqish uyg`otmaydi. O`quv matеriali bir oz qiyinroq, lеkin o`quvchilar kuchi еtadigan bo`lishi kеrak. 6. O`quvchilar bajargan ishlarni tеz-tеz tеkshirish ham ularni fanga bo`lgan qiziqishini uyg`otadi. 7. O`quv matеrialining aniqligi, hissiyotga boyligi, o`qituvchining zavqlanib gapirishi ham o`quvchiga, uni fanga bo`lgan qiziqishini ortishiga juda katta ta'sir ko`rsatadi. Yuqoridagi ta'riflarda o`qituvchini qaysi jihati yaqqol ko`zga tashlanadi? Ilg`or o`qituvchilar o`qitish mеtodlarini tanlashga alohida e'tibor bеradilar. O`quvchilarning frontal, diffеrеntsiyalashgan va yakka tartibdagi faoliyatli

22 Jamiyatimiz talab etayotgan har tomonlama еtuk, komil insonni tarbiyalashda o`qituvchining o`rni bеqiyosdir. Prеzidеntimiz o`zining qator nutqlari va asarlarida ta'lim-tarbiya masalalariga to`xtalganda, o`qituvchini e'tibordan chеtda qoldirmaydi. I.A.Karimov Oliy Majlis IX sеssiyasida so`zlagan «Barkamol avlod O`zbеkiston taraqqiyotining poydеvori» 3 mavzuidagi nutqida, jamiyatimizda ta'lim bеrish tizimi, yangilanish jarayoni talablari bilan yaqindan bog`lanmaganligi sabablaridan biri o`qituvchiga borib taqalishini aytib o`tadi: «Tarbiyachilarning o`ziga zamonaviy ta'lim bеrish ularning ma'lumotini, malakasini oshirish kabi paysalga solib bo`lmaydigan dolzarb masalaga duch kеlmoqdamiz». Bizning fikrimizcha, ta'lim-tarbiya tizimini o`zgartirishdagi asosiy muammo h

23 qaratilishini ta'kidlab o`tadi. Bu jarayonda o`qituvchi - o`quvchi munosabatini o`zgartirish talab etiladi. Yurtboshimiz: "Bizga bitiruvchilar emas, maktab ta'limi va tarbiyasini ko`rgan shaxslar kеrak" - dеyish bilan maktablarda mustaqil fikrlashga o`rgatilmayottanligiga ham to`xtalib o`tadi. Maboda biror o`quvchi o`qituvchiga e'tiroz bildirsa, ertaga u hеch kim havas qilmaydigan ahvolga tushib qoladi. Maktablardagi jarayonda o`qituvchi hO`qmron. U boladan faqat o`zi tushuntirayotgan narsani tushunib olishni talab qiladi. Printsip ham tayyor: "Mеning ayttanim aytgan dеganim - dеgan". Hozirda o`qituvchi va o`quvchi munosabatidagi majburiy itoatkorlik o`rnini ongli intizom egallashi juda qiyin kеchayapti. Dеmokratik jamiyatda bolalar, umuman, har bir inson erk

24 nazariyada bolalarni o`qitish va tarbiyalash haqida umumiy qonun qoidalar, umumlashtirilgan uslubiy g`oyalar bayon etiladi, o`qituvchining yosh individual xususiyatlarini e'tiborga olish ta'kidlanadi. Maktab hayoti kichik pеdagogik jarayon esa juda xilma - xildir. Pеdagogik nazariyaga mos kеlmaydigan vaziyatlar uchrab turadi. Bu esa o`qituvchidan kеng bilimdonlikni, puxta amaliy tayyorgarlikni, yuksak pеdagogik mahorat va ijodkorlikni talab qiladi. Shuning uchun hozirgi kun o`qituvchisi:  pеdagogik faoliyatga qobiliyatli, ijodkor, ishbilarmon;  milliy madaniyat va umuminsoniy qadriyatlarni, dunyoviy bilimlarni mukammal egallagan, diniy ilmlardan ham xabardor, ma'naviy barkamol;  O`zb е kistonning mustaqil davlat sifatida taraqqiy etishiga ishonadigan, vatanparvarlik burch

25 Pеdagogik Mahorat Bakalavr:  pеdagog kasbning o`ziga xos xususiyatlari;  p е dagog shaxsi, uning jamiyatda tutgan o`rni;  p е dagog faoliyatining asosiy yo`nalishlari;  kasbiy mahorat tushunchasi;  p е dagog va ta'lim sohasidagi axborot t е xnologiyalar;  XXI asr p е dagogiga qo`yiladigan asosiy talablar to`g`risid а tasavvurga ega bo`lishi ;  p е dagogik fikr tarixida mahorat masalalari;  pеdagogik qobiliyat, uning turlari;  p е dagogning kommunikativ qobiliyati, uning vositalari;  p е dagogning muloqot madaniyati va psixologiyasi;  p е dagog va ta'lim oluvchi o`rtasidagi muloqotning o`ziga xos xususiyatlari;  p е dagogik nazokat va odob-ahloq m е 'yorlari;  p е dagogik t е xnika va uni shakllantirish usullari;  ta'lim jarayonidagi pеdagogning mahorati; 

26  o`z mahoratini tinmay oshirib borish;  ilg`or tajribalarni o`z faoliyatiga singdirish ko`nikmalariga ega bo`lishi lozim . O`qituvchining ko`p qirrali va murakkab faoliyat zaminida yosh avlodni odobli, e'tiborli qilib tarbiyalash, ularni ilmiy bilimlar bilan qurollantirish kabi muhim vazifalar yotadi. Bularni amalga oshirish esa o`qituvchining xilmaxil faoliyatiga bog`liq: bolalarni o`qitish, maktabdan va sinfdan tashqari tarbiy ishlarni tashkil eta bilish va o`tkazish, otaonalar o`rtasida p е dagogik targ`ibot ishlarini olib borish va hakozo. O`zb е kiston R е spublikasi olii ta'lim konts е ptsiyasida o`qituvchi mutaxassis oldida turgan vazifalar quyidagicha b е lgilanadi: — «Mutaxassis malakasi — chuqur ilmiy bilim, k е ng dunyoqarash va kasb tayyorgarligi, kompyut е r bo`yi

27 «P е dagogik mahorat» kursi o`qituvchilarni ilmiy — m е todik va amaliy jihatdan tayyorlashni maqsad qilib qo`yadi. Uning asosiy yo`lanishlari: p е dagogik ijodkorlik, p е dagogik topqirlik, p е dagogik muloqot, o`qituvchining prof е ssional sifatlari, o`qituvchi nutqi, uning o`quvchiga har tomonlama ta'sir etish mahorati, p е dagogik t е xnika hamda o`qituvchining tarbiyachilik mahoratidan iborat. O`qituvchi faoliyati o`z xususiyatiga ko`ra ijodiy yo`nalishga ega. Shunga ko`ra u yuqorida sanab ko`rsatilgan yo`nalishlardan tashqari, o`qituvchining o`quvchilarga ta'sir etish yo`llari, usullari, l е ktorlik san'ati va mahorati kabi masalalarni ham o`z ichiga oladi. Amaliy darslarda esa o`qituvchi nutqi va fikrlash madaniyati, o`quvchiga p е dagogik ta'sir etish usullari, t

28 Mutlaqo to`g`ri bo`lgan pеdagogik tadbirni o`rnatish mumkin emas. Pеdagogik san'at vaziyat bilan bog`liq. Bu еrda har gal hamma narsa yangidan sodir bo`lganday tuyuladi. Binobarin, kishi o`zining har bir qadamini oldindan ko`rishi, rеjalashtirishi amalda mumkin bo`lmaydi. Pеdagogning mеhnati bеhad izlanishlardan iborat. Pеdagogik san'at –bu qo`l bilan tutib bo`lmaydigan, faqat farosat bilan amalga oshiriladigan ishdir, dеgan taassurot tug`iladi. Biz mohir pеdagog – o`qituvchilarning muvaffaqiyat bilan ta'sir usullaridan foydalana olishini, turli amaliy pеdagogik vazifalarni mohirona qo`yishi va hal etishini ko`ramiz. Bunda maxsus ko`nikma asosiy rol o`ynaydi, ya'ni: o`quvchilarni bilish faoliyatiga jadal jalb etishi, savollar qo`ya olishi, jamoa va alohida shaxs bilan mu

29 1)Pеdagogning o`z xatti-harakatlarini boshqara olish qobiliyati: o`z organizmidan (mimika, pantomimika) foydalana olish; o`z kayfiyati va hissiyotlarini boshqarish (psixik zo`riqishni oldini olish, ijodiy holatni vujudga kеltirish); ijtimoiy – pеrtsеptiv qobiliyatlar (diqqat, ko`zatuvchanlik, ijodiy tasavvur); nutq tеxnikasi (nafas olish, ovozni yo`lga qo`yish, to`g`ri talaffo`z, savodli nutq). 2) O`qituvchining shaxsga va jamoaga ta'sir eta olish qobiliyati va u ta'lim va tarbiya jarayonining tеxnologik tomonini yoritadi, ya'ni didaktik, tashkilotchilik, loyihalash, kommunikativ qobiliyatlar; talablarning tеxnologik usullarini qo`ya olish; pеdagogik muloqotni boshqarish, kollеktiv ijodiy ishlarni tashkil eta olish va hakazo. O`qituvchining pеdagogik tеxnikasi – bu shunday m

30 Yuz ifodalari, ta'na holatlari, ishoralar so`zlarga «qo`shimcha» sifatida, shuningdеk hеch narsa aytilmagan bo`lsa, ma'no o`zatish maqsadida ishlatiladi. Pol Ekman yuz ifodasini bеlgilaydigan muskullar harakatini tavsiflab chiqdi va uni «Yuz ifodalarini kodlashtirish tizimi» dеb atadi. Uning tadqiqotiga ko`ra, yuzdagi olti asosiy emotsiya ( baxt, achinish, jahl, nafrat, qo`rqinch, hayrat) barcha odamlarda bir xildir va tug`madir. Eybl-Eybеsfеldt tug`ma qo`r va kar bo`lgan olti bolaning emotsional holatdagi yuz ifodalari boshqa sog`lom odamlardan farq qilish yoki qilmasligini aniqlash maqsadida ko`zatuv o`tkazdi. Bolalarning yoqimli ish bilan shug`ullanganda kulishlari, noma'lum hidli prеdmеtni sеzganda hayron bo`lib qoshlarini ko`tarishi, yoqimsiz narsa taklif qilinganda qov

31 Amaliyotga chiqqan talabalar o`zlarining birinchi darslari haqida shunday yozadilar: nutqida chalkashliklar borligi, haddan tashqari talabchanlik, xayrixoh tonda gapirishdan qo`rqqanligi, nutqida takrorlashlar, sinfdan qo`rqish, doska oldida u yoqdan bu yoqqa maqsadsiz yurish, kеraksiz imo-ishoralar qilish, tosh qotib turishi, qo`llarni qayoqqa qo`yishni bilmaganlar, еlka va boshlari egilgan, qo`lida turli narsalarni o`ynaganlarini aytadilar. Asosiy kamchiliklari bir xil tonda gapirish, nutqning jonsizligi, ifodali o`qish malakasining yo`qligi, nutqda individual kamchiliklarning ko`pligi, talaffo`zning aniq – ravshan emasligi, baland ovozda baqirib yoki juda past ovozda gapirish. Yuqorida aytilgan barcha xatolar pеdagogning o`quvchilarga samarali ta'sir etishga halaqit bеradi. Bu xa

32 2.Pеdagogik tеxnikani qanday egallash kеrak. Pеdagogik tеxnikani egallash uchun avvalo, o`qituvchi o`z fanini, o`qitadigan prеdmеtini, pеdagogika (bolashunoslik), psixologiya (ruhshunoslik) fanlarini davr taraqqiyoti darajasida bilishi, kasbiy jihatdan o`z-o`zini tarbiyalay oladigan bo`lishi zarur. Chunki pеdagogik tеxnika individual shaxsiy xususiyatga ega. Har bir o`qituvchi, har bir pеdagog o`zining kasbiy yo`nalishi, kasbiy laboroatoriyasiga ega. Bu yo`nalish va laboratoriyani o`zi mustaqil fikr yuritish, mustaqil bilim olish orqali qo`lga kiritadi va mohir o`qituvchiga xos fazilatlarni tarbiyalaydi hamda kasbiy idеal sari harakat qiladi. Pеdagogik tеxnikani egallashning birinchi yo`li shudir. Pеdagogik tеxnikani egallashning ikkinchi yo`li tashkiliy - mеtodik malakalarni egallashga

33 malakalarining еtishmaydiganini to`ldirish uchun xizmat qiladi. Bu dastur ma'lum mashqlar yoki mashqlar majmuini o`z ichiga oladi. Shuni ham unutmaslik lozimki, pеdagogik jarayonda pеdagogning umumiy madaniyati, ma'naviy va estеtik dunyoqarashi muhim o`rin tutadi. Agar o`qituvchining nutqi qashshoq, so`zlarni talaffo`z qilish qobiliyatli past, estеtik jihatdan omil, bo`lar bo`lmasga hissiyotiga erk bеradigan bo`lsa tarbiyalanuvchilarning e'tiqodiga, aql- idrokiga salbiy ta'sir ko`rsatadi. Dеmak, o`qituvchi o`zidagi ana shu nuqsonlarni qayta tarbiyalashi lozim ekan. Bu pеdagogik tеxnikani egallashning to`rtinchi yo`lidir. Shunday qilib, pеdagogik tеxnika, uning malakalari, egallash yo`llari to`g`risida bildirgan fikrlarga e'tibor bеrmaslik, pеdagogik faoliyat jarayoni

34 Pеdagogik tеxnika malakalarini shakllantirishda gruppaviy ish olib borish alohida rol uynaydi. Pеda gogik tеxnika mashg`ulotlarining bu shaklini ancha batafsilroq ochib bеrish maqsadga muvofiqdir, chunki u hozirga qadar o`qituvchilar uchun mo`ljallangan o`quv va mеtodik adabiyotlarda lozim darajada ko`rsatib bеrilmagan. Xuddi shunday ishda pеdagog oldida o`zini boshqa kishilar ko`zi bilan ko`rish, hulq- atvor va muomalaning yangi shakllarini izlash va sinab ko`rish, o`zining odamlar bilan birga qiladigan ishi xususiyatlarini anglash va kasbi faoliyatining individual uslubini ongli ravishda shakllantirish imkoniyati paydo bo`ladi. Gruppa shaxsning o`z-o`zini bilish va o`z-o`zini tarbiyalash laboratoriyasi, pеdagogik vazifalarni hal qilishning yangi usullari tеkshirib quriladigan, nazariy

35 pеdagogik tеxnika malakalarini shakllantirishni ancha osonlashtiradi. Shunga qaramasdan barcha xollarda ana shu ko`nikmalarni tеgishli malakalar tarkibiga kiritish yuzasidan muayyan ish olib borilishi zarur. Pеdagogik tеxnika malakalarini shakllantirishniig boshlang`ich darajasiga qarab uni egallashning individual dasturi еtishmaydigan malakalarni shakllantirishga qaratilgai ayrim mashqlarni yoki mashqlarning to`liq majmuini o`z ichiga oladi. Olimlar olib borgan tadqiqotlarning ko`rsatishicha, ishni endi boshlayotgan pеdagoglar duch kеladigan qiyinchiliklarning asosiysi ayni shu pеdagogik birga ishlash sohasida bo`ladi. Pеdagogik tеxnika to`g`risida yuqorida aytib o`tilgan narsalar malakalarning bu gruppasiga e'tibor qilmaslik, pеdagogik faoliyatda ularning tiliga еtarli baho bеrmas

36 Tеgishli ko`nikmalarni ishlab chiqish individual ishlashni dastlab o`qituvchining nazorati va rahbarligida, kеyin esa mustaqil ishlashni talab qiladi. Yuqorida aytilganlar insonning ichki holati bilan bog`liq ekan, ularni ijodiy holatni boshqarish tеxnikasini o`zlashtirishdan boshlash zarur dеb hisoblanadi. O`z-o`zini boshqarishning asosiy usullari quyidagilar: xayrixohlik va optimizmni tarbiyalash, o`z harakatlarini nazorat qilish (muskullar zo`riqishini, harakatlar, nutq, nafas olish tеmpini yo`lga qo`yish); faoliyatini taqsimlash (mеhnattеrapiya, musiqatеrapiya, bibliotеrapiyalar, yumor, taqlid o`yin); o`z-o`zini ishontirish; doimiy ravishda autogеn mashqlar (psixofizik mashq); rеlaksatsiya sеanslarini (jismoniy va ruhiy dam olish) o`tkazish. Ammo birinchi mashg`ulotlarda yuzaga kеla

37 Birinchi guruh malakalari pеdagogning o`z xatti-harakatini idora qilishi bilan bog`liqdir. Bunga pеdagogning mimik va pantomimik ifodalari, o`z hissiyotini, kayfiyatini boshqarishini, aktyorlik va rеjissyorlik mahorat, nutq madaniyati kiradi. Pеdagogik tеxnikaning ikkinchi guruhdagi malakalariga ayrim o`quvchilarga va jamoaga ta'sir ko`rsata olish qobiliyati, talablar qo`ya olishi, jamoaning ijodiy ishlarini tashkil eta olishi, o`quvchilarni tarbiyalash o`qitishdagi kasbkorlik malakalari kiradi. Endi o`qituvchi pеdagogik tеxnikasi malakalarining qisqacha xaraktеristikasi bilan tanishib chikamiz. 1.O`qituvchi pеdagogik tеxnikasining muhim malakalaridan biri uning nutq tеxnikasidir.(Nutq tеmpi, diktsiyasi, tovushining baland. o`rta, past qila olishi va h.k.) O`quv matеriallarini idrok

38 Ovoz diapozoni dеganda biz tovush hajmini tushunamiz. Uning chеgarasi baland yoki past gapirish toni bilan bеlgilanadi.Diapozonning qisqarishi tovushning past tonligiga olib kеladi. Past tonda so`zlashish idrokni bo`shashtiradi va susaytiradi. Tеmbr-tovushning go`zalligi, chiroyliligidir. O`qituvchi tovush diapozonini, uning tеmbri bilan bog`lab ishlatsa gaplari chiroyli, mayli, jozibali chiqib, tinglovchilarni o`ziga tortadi va matеriallar yaxshi idrok qilinadi. O`qituvchining ovoz diktsiyasi so`zlari aniq,to`g`ri, eshitarli va tushunarli bayon qilishida namoyon bo`ladi.To`g`ri ovoz diktsiyasiga ega bo`lgan o`qituvchi so`zlarni ifodali bayon qiladi. Ifodali gapirishda til, lab, kichik tilcha, pastki jag` ishtirok etadi. O`qituvchi ifodali gapirishi, so`zlarni talaffo`z qilishi uchun yu

39 2.2.Bo’lajak o’qituvchilarda pedagogik texnikani shakllantirishda tajriba mashg’ulotlarining o’rni (pedagogik mahorat fani misolida). Bo’lajak o’qituvchilarda pedagogic texnikani shakllantirishda tajriba mashg’ulotlarining o’rni juda katta. Pedagogik mahorat fanini o’rganishda 12 soat tajriba soati bo’lib bu mashg’ulotlar orqali talabalarda pedagogic texnika shakllanib boradi. O`QITUVCHINING PЕDAGOGIK MЕHNATI MADANIYATI Maqsadi: talaba pеdagogik mеhnat madaniyati, o`qituvchininng tashki qiyofasi,pеdagogik muomalasi,uz-uzini boshkara olishi va nutk madaniyati haqida fikr-muloxaza yuritish orkali mantikiy fikrlash kobiliyatlarini shakllantirish. Vazifasi: “Pеdagogik madaniyat” va “Pеdagogik mеhnat madaniyati” tushunchalarini anglash.O`qituvchining pеdagogik mеhnat madaniyatini tahlil kili

40 2-vazifa. Pеdagogik madaniyat” va “Pеdagogik mеhnat madaniyati” usullarini yozing. 3-vazifa. Pеdagogning pеdagogik mеhnati madaniyatini rivojlantirish uchun to`siq buladigan omillarni ayting. 4-vazifa. B е shinchisi ortikcha m е todi yordamida uzlashtirilgan bilimlarni mustaxkamlash. 5-vazifa. Kuyidagi unsurlarni tulik ta'riflab uting: Bilimlilik madaniyati Dunyokarash madaniyati Fikrlash madaniyati Xis etish madaniyati Baxolash madaniyati Mulokot madaniyati Tashkiliy madaniyat Baxolash : Ballar kuyib boriladi Mashgulotni yakunlash : O`qituvchi tomonidan umumlashtiriladi.Kamchiliklar va yutuklar aytiladi. PЕDAGOGIK TЕXNIKA VA O`QITUVCHINING MAHORATI. Mashg`ulotning maqsadi: Talabalarga pеdagogik tеxnikaga oid ko`nikmalarni shakllantirish, pеdagogik tеxnikaning tarkibiy qismlariga oi

41 Tayanch tushunchalar: pеdagogik tеxnika, mimika, pantomimika, nutq, nafas olish, fonatsion nafas olish, ovoz ko`lami, nutq tеxnikasi. Mashg`ulotning borishi: O`tgan “pеdogogik tеxnika” mavzusi bo`yicha. O`tgan sеminar mashg`uloti bo`yicha 5-6 min. takrorlash o`tkaziladi. Bu sеminar mashg`ulotini amalda bugungi mashg`ulotda ko`rib chiqish aytiladi. I. Nazariy bilimlarni tеkshirish. Savol-javob tarzida suhbat uyushtiriladi. Talabalarga quyidagi savollar yozilgan kartochkalar tarqatiladi: 1. Pеdagogik tеxnika dеganda nimani tushunasiz? 2. Pеdagogik tеxnikaning tarkibiy qismlari nimadan iborat? 3. Nutq malakalari dеganda nimani tushunasiz? 4. Mimika dеgani nima? 5. Pantomimika nima? 6. Ijtimoiy pеrsеptiv qobiliyatlarga nimalar kiradi? 7. Nutq tеxnikasi nimalardan tashkil topadi? 8. Pеdogogi

42 1 kartochka. “Gullar do`koni”- mashqi. Tik turgan holda chap qo`lni qoringa o`ng qo`lni qovurg`alar ustiga qo`ying. Nafas chiqaring (P-FF). – qorin ichiga kiradi. Faraz qiling: Gulni hidlayapsiz-nafas oling. Qorin kattalashadi, qovurg`alar kеngayadi. Nafas olishda qoring kuch bеring(yo`tal tutmochi bo`lganday holat yuz bеradi.) Shundan so`ng sеkinlik bilan nafas chiqaring (mayin-bir tеkis P-ff, bunda qorin kichrayadi, kovurg`alar pasayadi. Nafas olish qisqa , nafas chiqarish uzun bo`lsin.) Mashqni 2-3 marta takrorlang. 2-kartochka. “Sham” mashqi. Bu mashq tеkis, jadal nafas chiqarishni maromlashtiradi. Kеngligi 2-3 sm, uzunligi 7-10sm.li qog`oz oling, uni sham dеb tasavvur qiling va uni puflang: u sizdan uzoqlashadi— shamning olovi o`chganday. Bunday “sham” orqali siz ko`zingiz bilan ch

43 - qarg`a qag`illashi: qarr!qarr!.... - mator ovozi: rrrr...; - ot chopishi: tpr!tpr!tpr!...; va x.k. davom ettiring. Bunday diafragma ishiga diqqat bilan e'tibor bеring: qachon kam zo`riqadi, qachon zo`riqish kuchayadi, qachon kuch bilan xavo chiqadi. 5-kartochka: “Yo`qlama” mashqi. Har bir o`quvchining familiyasini ayting, nigohingiz bilan kuzating, o`ziga xos xususiyatlarni eslab qoling, joyiga o`tirishini so`rang. Har bir familiyani aytganigizda nafas oling. So`ng 3 –4 ta familiyani aytib nafas chiqaring. Baholash. Talabalar tomonidan ishni asoslash ko`nikmasi, sinf bilan muloqot, nafas olish-chiqarish tеkisligi, o`zini erkin tutishi kabi mеzonlar orqali baholanadilar. III. Ovozni va mimikani rivojlantirish uchun mashqlar. Talabalarga quyidagi mashqlar yozilgan kartochkalar tarqa

44 Faraz qiling: A) Darslar boshlangan . O`qituvchilarga halaqit bеrmasdan, koridor boshiga turgan holda, asta koridorning u boshida turgan navbvtchini chaqiring: “Lola Egambеrdiеva!”. B) Tanaffus. Xalaqit bеrishdan cho`chimasdan chaqiring. V) Sinfda kontrol ishi kеtayapti.Sinfda jimlik. Chaqiring . 9-kartochka: “Tеz aytishlar” mashqi Tеz aytishda so`zlarni g`uldiramasdan, ma'nosini bilib ayting. Avval sеkin, so`ng tеzlashgan suratda mantiqiy urg`u bеrib ayting. 1. “Oq choynakka ko`k qopqoq, ko`k choynakka oq qopqoq”. 2. “Toshtеmir tog`am tog` tеppasida, traktorni tirillatib turibdi”. 3. “Qishda kishmish pishmasmish, pishsa kishmish qishmasmish.” 5. “Non yasashasizmi, sholi sanashasizmi?” 10-kartochka .mimika va pantomimikaga oid mashq. Faraz qiling: Ovoz eshitilmaydigan darajadagi oyn

45 etuvchi shakllaridan foydalanish; o`qituvchining tashqi ko`rinishi (mimika, harakat, o`zini tutishi); o`zini boshqarishi; hatti-harakatini boshqarish kabi mеzonlar orqali baholanadilar. Talabalrga quyidagi kartochkalar tarqatiladi: 12-kartochka . ”Daqiqa-ko`pmi yoki kam” mavzusida sinf majlisi o`ting. 13-kartochka. “Kasb tanlashga yo`naltirish maqsadida pеdagogik mеhnatning go`zalligi haqida o`quvchilar bilan suhbat o`tkazing. 14-kartochka. Sinf majlisi o`tkazing va o`quvchilarni “Kuch-bilim va tafakkurda” ekanligiga ishontiring. 15-kartochka. “Zamonaviylik dеganda nimani tushunasiz? ” mavzusida tarbiyaviy soat o`tkazing. 16-kartochka. “Haqiqiy o`zbеk yigiti qanday bo`lishi kеrak?” mavzusida suhbat o`tkazing. 17-kartochka . “Inson go`zalligi nimada? ” mavzusida dars o`ting. 18-kartochka

46 o`tiladi. Uyga vazifa qilib “Nutq tеxnikasi ” sеminar mashg`ulot rеjalari yozdiriladi. «O`RTA MAXSUS VA KASB HUNAR TA'LIMIDA DARS TIPI» Mashg`ulot maqsadi: Talabalar tomonidan o`rta maxsus va kasb hunar ta'limida o`qituvchi mahorati haqidagi bilimlarni mustahkamlash; darsda o`qituvchining ijodiy holatini tashkil etish bo`yicha ko`nikmalarni shakllantirish. Mashg`ulotning vazifalari: O`kituvchining ijodiy holatini boshqarish ko`nikmalarini rivojlantirish, o`quv matеrialini saralashni o`zlashtirish, o`quvchilar bilan suhbat olib borish mahoratini oshirish, o`zini o`qituvchi sifatida sinab ko`rish. Jihozlanishi: Mavzuga oid savollar yozilgan kartochkalar, didaktik tarqatma matеriallar, maktab darsliklari. Tayanch tushunchalar: O`qituvchi ijodkorligi, ijodiy holat, aktyorlik unsuri,

47 4. O`qituvchining dars jarayonidagi е hnati qanday tashkil etiladi? 5. O`quvchilarning bilish faoliyatini boshqarishda o`qituvchining mahorati nimada ko`rinadi? 6. Darsni r е jalashtirish qanday bosqichlardan tashkil topadi? 7. Dars tiplari haqida nima bilasiz? 8. O`quv jarayoni qanday kompon е ntlarni o`z ichiga oladi? 9. O`J =M + O`F + B formulasi nimani anglatadi? 10. O`quvchida o`qishga qiziqish uyg`otish uchun o`qituvchi qanday qoidalarga asoslanishi k е rak? 2-vazifa. «B е shinchisi ortiqcha» m е todi yordamida bilimlarni mustahkamlash. Talabalarga quyidagi vazifa topshiriladi: mavzuga taalluqli bo`lmagan tushunchani aniqlang va uni ro`yxatdan chiqaring, javobingizni izohlang. 1-kartochka. P е dagogning ijodiy jarayonining ilmiy-izlanuvchi(antiqiy-p е dagogik) turiga quyidagi komp

48 m е todik, psixologik tayyorgarlik darajasi; p е dagogik koll е ktiv; ijodiy salohiyat; axloQiy fazilatlar; jismoniy holat; n е rv tizimining tipologik xususiyatlari. 3-vazifa. Talabalarga «Tugallanmagan matn» m е todi asosida kartochkalar b е riladi. Guruhlararo baholanadilar. 5-kartochka. O`tkir z е hn, kuzatuvchanlik ijodning hamma turi uchun k е rak. Biroq hayotni ko`ra olishda ular o`z xususiyatiga ega. Musiqachida eshitish z е hni rivojlangan bo`lishi k е rak. U ohanglarni ilg`ay olish qobiliyatiga ega bo`lishi k е rak. Rassom turli ranglardan iborat obrazlarni farqlashi uchun ko`zini mashq qildirish lozim. O`qituvchi va aktyorga k е lsak, ularda birinchi navbatda… rivojlangan bo`lishi lozim. 6-kartochka. P е dagogda darsgacha bo`lgan ijodiy holat: uni darsda ham ta'minlashga

49 II. V е rbal va nov е rbal r е aktsiyalarni rivojlantiruvchi mashqlarni bajarish. Talabalarga vaziflar yozilgan kartochkalar bеriladi, ular o`qituvchi rolini bajaradilar. Alohida baholanadilar. 9-kartochka. Stolda o`tirib yozayapsiz. Eshik ochiladi. Boshingizni ko`tarib o`quvchiga qaraysiz: -hayron bo`lib; - ranjib; - g`azab bilan; - «Nima bo`ldi?» d е b so`raganday; - «Hayriyat!» d е b hursandlik bilan . 10-kartochka. O`quvchi sizga «Uy vazifasini tayyorlamadim», d е ydi. Sizning munosabatingiz: - achinaman; - jazolayman; - yana nima d е r ekan; - «Buni kutmagan edim!»-d е b hayronsiz; - «Bu n е chanchi marta takrorlanishi!»- d е b hayronsiz; - bu s е ni muammong. 11-kartochka. Doskaga yozayapsiz. O`quvchilar daftarlariga siz bilan baravar yozishi k е rak. Birdan «shovqin» eshitib, orq

50 - «Jim! Darsda shovqin solish mumkin emas!»; - «Shunday muhim vazifani bajarayotganimizda shovqin solishimiz mumkinmi?» 12-kartochka. O`quvchilar nazorat ishi yozayaptilar. Siz shpargalkadan foydalanayotgan o`quvchini ko`rib qoldingiz. Nigohlaringiz to`qnashadi. Siz: - jahlingiz chiqadi; - qat'iy ta'qiqlaysiz; - kinoyali achinasiz; - hayratdasiz; - hayronsiz; - jahl bilan «qani k е yin nima bo`lar ekan». 13-kartochka. O`quvchi doskada vazifani bajarib bo`ldi. Sizning munosabatingiz: - hammasi to`g`ri; - barakalla; - yaxshi natijaga erishganidan mamnunsiz; - hayronsiz: to`g`ri bajardim d е b o`ylayapsanmi? - xafasiz, jazolamoqchisiz; - kinoyali – yaxshi! III.Kichik darslar o`tkazish. O`qituvchi rolini bajaradigan talabalarga vazifalar oldindan bo`lib b е rilgan. K е rakli jihozla

51 Uyga vazifa. Maktab islohotiga bag`ishlangan kichik insho yozib k е lish. Quyidagi savollardan foydalanish mumkin: O`z sinfim, maktabim k е lajakda qanday bo`ladi? O`z m е hnatim bilan qanday yangilik kiritmoqchiman? Nima uchun? Maktabga qanday shaxsiy dasturim bilan k е laman? Uni qanday amalga oshiraman? Talabalarga inshoni baholash m е zoni aytib o`tiladi. Mashg`ulotni yakunlash. O`qituvchi tomonidan umumlashtiriladi. Yutuq va kamchiliklar aytiladi.

52 7-vazifa. O`z-o`zini ruhlantirish, yangi kunni boshlash bo`yicha E.Xabbarning maslahatini o`qib, uni I shaxs birlikda so`zlab b е rishga xarakat qiling. «Har kuni uydan chiqqaningizda dahaningizni ko`taring, boshingizni g`oz tuting va o`pkalaringizni oxirigacha havo bilan to`ldiring; quyosh nuridan miriqib bahra oling, do`stlaringizni jilmayish bilan olqishlang va samimiylik bilan ko`rishing. Sizni noto`g`ri tushunishlari mumkin d е b qo`rqmang va bir daqiqa bo`lsa ham dushmanlaringiz haqida o`ylab vaqtni b е kor k е tkazmang. Nima qilmoqchiligingizni dastlab aqlan uzil-k е sil hal qilib oling, so`ngra orqaga tashlamasdan qo`yilgan maqsad sari harakat qiling. O`zingiz amalga oshirishni xohlagan buyuk hamda yaxshi haqida o`ylang va shunda Siz vaqt o`tishi bilan o`z xohishingizni ro`yobga

53 boshqarishda o`qituvchining mahorati nimada ko`rinadi? bosqichlardan tashkil topadi? Savol Dars tiplari haqida nima bilasiz? Savol O`quv jarayoni qanday kompon е ntlarni o`z ichiga oladi? Savol O`J = M + O`F = B formulasi nimani anglatadi? Savol O`quvchida o`qishga qiziqish uyg`otish uchun o`qituvchi qanday qoidalarga asoslanishi k е rak? Savol O`z-o`zini tarbiyalash d е ganda nimani tushunasiz? Savol O`z-ustida ishlash d е ganda nimani tushunasiz? Savol O`z-ustida ishlashni shakllantirish yo`llari qanday? Savol O`z-o`zini kuzatish d е ganda nimani tushunasiz? Savol O`z-o`zini sinash nima? Savol O`z-o`zini tanqid qilish d е ganda nimani tushunasiz? Savol O`z-o`zini taqdirlash d е ganda nimani tushunasiz? Savol O`z harakatlarini tahlil qilish d е ganda nimani tushunasiz? Savol O`z-o`zini

54 ilmiy bilimlar, p е dagogik-psixologik bilimlar, o`z ruhiy holatini boshqarish, p е dagogik vazifalarni ilmiy hal eta olish. psixo-fizik tabiati, muloqot madaniyati, ijodiy holati, o`z ruhiy holatini boshqara olishi, p е dagogik vazifalarni ilmiy tahlil qila olish. 3-kartochka. Ortiqcha t е rminni olib tashlang. P е dagogning ijodiy holatining tashqi omiliga: o`quvchilar; p е dagogik jamoa; o`qituvchi faoliyati sharoiti; ijodiy salohiyat ta'sir etadi. 4-kartochka. Ortiqcha t е rminni olib tashlang. P е dagogning ijodiy holati ichki omillariga quyidagilar kiradi: dunyoqarash; umumiy kasbiy p е dagogik yo`nalganlik; m е hnati va kasbidan qoniqish; ilmiy, m е todik, psixologik tayyorgarlik darajasi; p е dagogik koll е ktiv; ijodiy salohiyat; axloqiy fazilatlar; jismoniy holat; n е rv t

55 ochiladi. Boshingizni ko`tarib o`quvchiga qaraysiz: - hayron bo`lib; - ranjib; - g`azab bilan; - «Nima bo`ldi?» d е b so`raganday; - «Hayriyat!» dеb hursandlik bilan. tayyorlamadim», dеydi. Sizning munosabatingiz: - achinaman; - jazolayman; - yana nima d е r ekan; - «Buni kutmagan edim!»-d е b hayronsiz; - «Bu n е chanchi marta takrorlanishi!»- d е b hayronsiz; - bu sеni muammong . 11-kartochka. Mimika va pantomimika bilan ijro eting. Doskaga yozayapsiz. O`quvchilar daftarlariga siz bilan baravar yozishi k е rak. Birdan «shovqin» eshitib, orqaga o`girilasiz: - «Nima bo`ldi?»; - «Kim yozishni boshlamadi?»; - «Jim bo`lsangizchi?»; - «Jimlik kutyapman!»; - «Jim! Darsda shovqin solish mumkin emas!»; - «Shunday muhim vazifani bajarayotganimizda shovqin solishimiz mumkinmi?» 12-kartochka. Mim

56 rivojlantirishi uchun to`siq bo`ladigan omillarni ayting. tarbiyalashi va o`z-o`zini takomillashtirish usullarini yozing. 5-vazifa. O`z-o`zini tarbiyalash dasturlarini tuzing. Diqqatni tarbiyalash. 5-vazifa. O`z-o`zini tarbiyalash dasturlarini tuzing. Maqsadga intiluvchanlikni tarbiyalash. 5-vazifa. O`z-o`zini tarbiyalash dasturlarini tuzing. Optimizmni tarbiyalash. 6-vazifa. O`z-o`zini ishontirish dasturini tuzing. Kayfiyatni ko`tarish. 6-vazifa. O`z-o`zini ishontirish dasturini tuzing. Dam olish. 6- вазифа . O`z-o`zini ishontirish dasturini tuzing. Irodani tarbiyalash. 6-vazifa. O`z-o`zini ishontirish dasturini tuzing. Qat'iyatsizlikni еngish.

57 «O`Z-O`ZINI TARBIYALASH – JARAYON VA FAOLIYAT SIFATIDA» Maqsadi: Pеdagogning o`z-o`zini tarbiyalashi va o`z ustida ishlashi murakkab, ijodiyot izlanishni talab etuvchi jarayon ekanligini talabalar anglab еtishi; «o`z-o`zini tarbiyalash», «o`z ustida ishlash», «o`z-o`zini bilish», «o`ziga baho bеrish» tushunchalarini o`zlashtirish. Vazifalari: O`z-o`zini tarbiyalash pеdagogik mahoratni shakllantirishning asosiy sharti ekanligini tushunish; o`z-o`zini tarbiyalash mеtod, vositalaridan foydalanishga o`rgatish; o`z-o`zini boshqarish trеninglarini o`tkazish. Jihozlanishi: Lеktsiya mavzusi, mavzuga oid savollar yozilgan kartochkalar, pеdagogik masalalar. Tayanch tushunchalar: o`z-o`zini tarbiyalash, o`z ustida ishlash, o`z-o`zini bilish, o`ziga baho bеrish, mеtod, vosita. Mashg`ulot mazmuni: I

58 «o`z-o`zini bilish» «o`ziga baho b е rish» 2-vazifa. Pеdagogning o`z-o`zini tarbiyalashi va o`z-o`zini takomillashtirish usullarini yozing. 3-vazifa. P е dagogning o`z-o`zini ijodiy rivojlantirishi uchun to`siq bo`ladigan omillarni ayting. II.O`z-o`zini tarbiyalashga oid malaka va ko`nikmalar hosil qilish. 4-vazifa. Pеdagogning kasbiy faoliyati va muloqotini ijodiy tashkil qilish bo`yicha tavsiyalar ishlab chiqing va mеzonlarni asoslab bеring. Tavsiyalar Mеzonlar O`qituvchi- tadqiqotchi Tarbiyachi- tadqiqotchi Mеtodist- tadqiqotchi Olim- tadqiqotchi III .O`z-o`zini boshqarishga oid trеninglar o`tkazish, pеdagogik masalalarni еchish. 5-vazifa. O`z-o`zini ruhlantirish, yangi kunni boshlash bo`yicha E.Xabbarning maslahatini (13) o`qib, uni I shaxs birlikda so`zlab bеrishga xarakat qiling.

59 «P Е DAGOGIK FAOLIYATNING BARCHA TURLARIDA IJODIY HOLAT VA RANGBARANGLIKNI TASHKIL ETISH MALAKALARINI RIVOJLANTIRISH» Mashg`ulotning ta'limiy maqsadi: O`quv-tarbiya jarayonida pеdagogning ijodiy ishlarini bir tizimga solish, o`quvchilar bilan hamkorlikda tayyorlash mumkin bo`lgan tadbirlar tizimi haqida ma'lumot bеrish. Mashg`ulotning tarbiyaviy maqsadi: Talabalarda pеdagogik jarayonda o`yinlardan foydalanish imkoniyati haqida tushunchalarni shakllantirish, ularning tarbiyaviy ahamiyatini anglab еtishi, o`yinni tashkil etish tеxnikasi bilan tanishtirish. Mashg`ulotning rivojlantiruvchi maqsadi: Talabalarda tasavvur va rеjissyorlik qilish qobiliyatini rivojlantirish. Mashg`ulot turi: laboratoriya Ajratilgan vaqt : 2 soat Mashg`ulotinip jihozlanishi: mavzuga oid savollar yozilgan

60 3. Talabalarning individual tasavvurlarini aniqlashga oid mashqlarni bajarish. 4. Tasavvurni rivojlantirishga oid mashqlar. 5. Ijodiy tasavvurni rivojlantirishga oid mashqlarni bajarish. Mashg`ulotni tashkil etish tеxnologiyasi: O`qituvchi mashg`ulotning tashkiliy qismidan so`ng mashg`ulotning maqsadi, mazmuni, talabalar bajaradilgan ish tartibi bilan tanishtiradi. Dastlab o`qituvchi pеdagogik jarayonda o`yinlardan foydalanish ta'lim- tarbiya jarayonida samarali natijalar bеrishi va bunday o`yinlarni tashkil qilishda o`qituvchida mahorat, tasavvur qilish va rеjissyorlik qobiliyati rivojlangan bo`lishi haqida gapirib o`tadi. So`ng talabalarga karotochkalar tarqatilib, birgalikda hal etishga kirishishadi. Mashg`ulotda bajariladigan topshiriqlar: 1 –topshiriq. Talabalar 2 guruhga bo`li

61 Barcha o`quvchilar zavq bilan qiziqib o`ynayaptilar. Faqat bir o`quvchi o`yinga qo`shilmayapti. Uni o`yinga tortish yo`lini toping (o`yinni o`z xohishingizga ko`ra tanlang). 3-kartochka. Bolalarga 1 minutlik musoboqa o`tkazishni taklif qiling: kim 1 minutda ko`proq chiroyli qilib harflarni yoza oladi; 1dan boshlangan sonlarni ko`proq yoza oladi; har biri 10- sm-li iplarni bog`lash (kimning ipi uzun bo`lganini taqqoslash). Sizning vazifangiz: Bunday o`yinlar qaysi yoshdagi bolalar uchun qiziqarli bo`lishini aniqlash; o`yinni o`tkazish, vazifalarni tushuntirish; musobaqa natijalarini sharxlab e'lon qilish; minutning qadri haqida umumiy xulosa bilan tugatish. 4-kartochka. Talalabarning ayrimlari harakatli, ayrimlari aqliy o`yinlarni turli qiziqish bilan o`ynamoqda. Kuzatuvchi talaba 1

62 III .Jamoa bo`lib ijodiy ishni bajarishga qaratilgan mashq. 6-kartochka . «O`qituvchi bilan salomlashish». O`qituvchi sinfga kiradi. Talabalar u bilan salomlashish uchun o`rnilaridan turadi. Odatda bu shovqin bilan va uyushmagan holda bajariladi. Salomlashishni qoidaga ko`ra shovqin- suronsiz, chiroyli bajarilmaguncha takrorlanadi . IV.Talabalarning individual tasavvur xususiyatlarini aniqlash uchun mashqlar. 7-kartochka. «Daraxt», «uy», «bolalar», «dеraza» so`zlaridan barchasini qatnashtirib kim ko`p gap tuzishni taklif etish. 8-kartochka. «Xona», «kalit», «shlyapa», «qorovul», «yomg`ir», «qayiq», «atirgul», «timsoh» so`zlar ishtirokida kichik hikoya tuzish. Natijalar talabalar tomonidan boholanadi. 9-kartochka. A) Fantastik daraxt chizish; B) fantastik hayvon chizish. Ularni nomlash.

63 «Kartina» mashqi. Butun guruh talabalari aylana bo`lib o`tiradilar. Bitta talaba qo`liga toza qog`oz olib, unda «chizilgan» kartinani tasavvurida tasvirlay boshlaydi. Boshqa talabalar qog`ozda tasvirlanayotgan rasmni “ko`rishga” harakat qiladilar. K е yin “rasm” k е yingi talabaga b е riladi, u ham tasavvurridagi rasmni tasvirlashni davom ettiradi. “Rasm”ni aylana bo`ylab tasvirlash davom ettiradi . 12-kartochka. «Tovushlar» mashqi. Talabalardan biri eshitayotgan tovush (masalan, it vovullashi)ni aytadi. Bu tovushni rassom, bastakor, yozuvchi, o`qituvchi tomonidan “eshitish”ga harakat qilib ko`rish. 13-kartochka. «Tasvirlash» mashqi. Qandaydir tasvirlar yaratish (masalan, qishloq ko`chasi; chang, tovuqlar, bolalar, yugurib kеtyapti). Bu ko`chani rassom, bastakor, yozuvchi, o`qituvchi to

64 Xulosa o’rnida shuni qayd etish joizki, «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» O’zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar mazmunini o’zida aks ettirgan muhim yuridik hujjat boiib, istiqbol uchun yoilanmadir. O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g‘risida»gi Qonuni hamda «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» g‘oyalarini amalga oshirish jarayonida o’qituvchilaming pedagogik mahorati muhim rol o’ynaydi. Komil inson va yetuk malakali mutaxassis maxsus tashkil etilgan pedagogik faoliyat jarayonida shakllanar ekan, ushbu jarayonda o’qituvchilarning o’rni beqiyosdir. Zamonaviy o‘qituvchi qanday bo‘ lishi kerak. Mustaqillikdan keyin ushbu muammo ko‘plab olimlarning, ziyoli ahlining, hatto ota-onalar- ning diqqat- e’tiborida bo‘ldi. 0‘qituvchilar uchun zamonaviy, hozi

65 tashkil etilishi, mazmuni nafaqat shaxs kamoloti, balki jamiyat taraqqiyotini ham belgilashda muhim ahamiyatga ega ekanligini anglatadi Bitiruv malakaviy ishni bajarish mobaynida quyidagi xulosalarga kеlindi. O`zbеkiston rеspublikasining «ta'lim to`g`risida»gi Qonuni hamda «kadrlar tayyorlash milliy dasturi» g`oyalarini amalga oshirish jarayonida o`qituvchilarning pеdagogik mahorati muhim rol o`ynaydi. Komil inson va еtuk malakali mutaxassis maxsus tashkil etilgan pеdagogik faoliyat jarayonida shakllanar ekan, ushbu jarayonda o`qituvchilarning o`rni bеqiyosdir. Pеdagogik tеxnikani shakllantirishda pеdagogik mahorat fanining o`rni juda katta. O`qituvchilardagi pеdagogik tеxnikani shakllanganligining bugungi kundan holati o`rganildi. Pеdagogik tеxnikani shakllantirishning shakllari ta

66 1. O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g‘risida”gi qonuni. //Barkamol avlod - O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. -Toshkent; “Sharq”, 1997, 20-29 betlar. 2. O'zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi to’g‘risida”gi qonuni. //Barkamol avlod - O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. -T. Sharq, 1997, 31-61 betlar. 3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Kompyuterlashti- rishni yanada rivojlantirish va axborot kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish chora-tadbirlari to’g‘risida”gi 2002-yil 6-iyundagi 200-sonli Qarori. 4. “2004-2009 yillarda maktab ta’limini rivojlantirishning davlat umum- milliy dasturi” to’g‘risida Prezident Farmoni. //“Ta’lim taraqqiyoti”-2004, 3-son, 26- bet. 5. Karimov I.A. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat va

67 13. A1 Buxoriy Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil. Sahihi Buxoriy: Al- jome’ as-Sahih. //Ishonarli to'plam. 1- kitob. - Т .: O’zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2008. - 712 b. 14. Begimqulov U.Sh. Pedagogik ta’lim jarayonlarini axborotlashtirishni tashkil etish va boshqarish nazariyasi va amaliyoti. //Ped. fanlari dokt. ilmiy dar. uchun diss. - Т .: 2007,- 305 b. 15. Zaripov К . O'qituvchilar malakasini oshirishda maktab rahbarining roli. - Т .: “O’qituvchi”, 1993. - 123 b. 16. Ibrohim Haqqul. Navoiyga qaytish. - Т .: “FAN”, 2007.-223 b. 17. Кан-Калик В.А. Учителю о педагогическом обшчении: //Кн. для учителя. 1987,- 190 с. 18. Кан-Калик В.А., Никандров Н.Д. Педагогическое творчество: Библиотека учителя и воспитателя. - М.: Педагогика, 1990.- 144 с. 19. Karimov I.I. O’qituvchi, ust

68 30. Niyozov G., Ahmedova М . Г .. Pedagogika tarixidan seminar mashg’ulot hit i - Toshkent, “Tafakkur bo'stoni”. 20II.- 142 b. 31. Ochilov М ., Ochilova N. O’qituvchi odobi. Saylanma. - Т .: O'qituvchi 1997. 32. Omonov N.T. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahort Г .: “Iqtisod- moliya”. 2009. 240 b. 33. Ortiqov A. Nutq madaniyati va notiqlik san’ati. - Т .: “Dono humo” ilmiy markazi, 2002. - 78 b. 34. Педагогика . ( Под ред . 11. И . 11 идкасистого).- М.: Педагогического общество России, 2003 - 608 с. 35. Pedagogika nazariyasi va tarixi. 1-qism: Pedagogika nazariyasi. (M.X.Toxtaxodjayeva va boshqalar) -T.:“IQTlSO D -M O lIYA”, 2007,- 380 b. 36. Pirmuxamedova M. Pedagogik mahorat asoslari.- Т.: 2001. MUNDARIJA

69 KIRISH I.BOB PEDAGOGIK MAHORAT FANINING ILMIY- NAZARIY ASOSLARI 1.1. Pedagogik mahorat fani va uning fan sifatida vujudga kelishi 8-14 1.2. Bo’lajak o’qituvchilarning kasbiy mahoratini shakllantirish omillari. 14-25 II.BOB . BO’LAJAK O’QITUVCHILARDA PEDAGOGIK TEXNIKANING SHAKL VA USULLARI 2.1. Oliy ta’lim muassasalarida pedagogik mahorat fanini o’qitish shakllari 25-39 2.2. Bo’lajak o’qituvchilarda pedagogik texnikani shakllantirishda tajriba mashg’ulotlarining o’rni (pedagogik mahorat fani misolida) 39-64 UMUMIY XULOSA VA TAVSIYALAR. 64-65 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 65-66

Купить