Bo‘lg‘usi o‘qituvchi shaxsi va pedagogik qobiliayatlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Bo‘lg‘usi o‘qituvchi shaxsi va pedagogik qobiliayatlar

Купить

Mavzu: Bo’lg’usi o’qituvchi shaxsi va
pedagogik qobiliyatlar
Reja:
1. Pedagogik qobiliyot haqida tushuncha va pedagogik qobiliyatning turlari.
2. O’qituvchi irodasi, sabr-toqati, uning o’z-o’zini iroda qilishi hamda
boshqalarga ta‘sir o’tqaza olish qobiliyati.
3. Qobiliyat va zexn. O’qituvchi o’z qobiliyatini rivojlantirib borishi.
Pedagogik qobiliyat haqida tushuncha va pedagogik qobiliyatning
turlari. SHaxsning muayyan faoliyatini muvaf aqq iyatli egallashi, shuningdek uni
ijodiy ravishda amalga oshirishning shartlari h isoblangan xususiyatlariga qobiliyat
deb ataladi. Har bir inson takrorlanmaydigan individ bo’lib, uni muayyan faoliyat
turiga layo q atli q iluvchi omil kishining o’z xususiyatidir. Ishdagi muvaf aqq iyat
ko’p ji h atdan uning qobiliyati bilan belgilanadi.
Demak, qobiliyat – shaxsning muayyan faoliyat turini yukori darajada
bajarishga bo’lgan layokat darajasini ifodalaydigan, turmush jarayonida h osil
qilingan individual xususiyatlar yig’indisi xisoblanadi.
Masalan, qobiliyatli o’qituvchi bir xil ish sharoitlarida o’z hamkasblariga
q araganda yaxshiro q natijaga erishadi. Biz ko’pincha, falon o’qituvchining h ali
tajribasi kam, lekin u shub h asiz, qobiliyatli o’qituvchi, degan iboralarni eshitamiz.
Bu usha o’qituvchining xali kam tajribasi bo’lishiga karamasdan o’qituvchilik
ishini muvaf aqq iyatli olib borishga yordam beradigan bir q ancha pedagogik
qobiliyatlar (k u zatuvchanlik, pedagogik nazokat , muomalaga) ega ekanligidan
darak beradi.
O’qituvchilik faoliyatida muvaf aqq iyatli ishlash uchun har bir o’qituvchi --
pedagogik mahoratga ega bo’lishi zarur. Pedagogik mahorat egasi oz mexnat sarf
kilib, katta natijaga erishadi, o’z ishining natijasi bilan yangiliklar yaratadi.
Ijodkorlik hamisha uning hamroxi bo’ladi. Pedagogik ishga qobiliyatli, iste‘dodli
kishigina loyik bo’ladi va pedagogik mahoratga erishadi.
Qobiliyat faoliyat jarayonida paydo bo’ladi va rivojlanadi. Qobiliyat malaka
va uddaburonlikdan farq kiladi. Malaka va uddaburonlik mashk va ukish natijasi
xisoblansa, qobiliyatni rivojlantirish uchun esa yana iste‘dod va zexn, inson nerv
sistemasida anatomiya va fiziologiyaga oid xususiyat taraqqiy etadi.
Kishi qobiliyati ikkita asosiy turga bo’linadi:
Maxsus qobiliyatlar;
Umumiy qobiliyatlar.

Pedagoglik faoliyatining samarali bo’lishi uchun o’qituvchida qobiliyatning
quyidagi turlari mavjud bulmogi va uni rivojlantirilib borilmogi lozim.
Bilish qobiliyati – fanning tegishli soxalariga oid (matematika, fizika,
adabiyot va bashqalarga oid) qobiliyatlar. Bunday qobiliyatlarga ega o’qituvchi
fanni o’quv ko’rsi hajmidagina emas, balki ancha keng va chuqurrok biladi. O’z
fani soxasidagi kashfiyotlarni hamisha ko’zatib boradi, unga nixoyatda qiziqadi,
ayrim tadkikot ishlarini ham bajaradi.
Tushuntira olish qobiliyati – o’quv materialini o’quvchilarga tushunarli kilib
bayon eta olish, material yoki problemani anik, tushunarli kilib gapirib berish,
o’quvchilarda mustakil ravishda aktiv fikrlashga qiziqish uygotish qobiliyati.
O’qituvchi zarur hollarda o’quv materialini o’zgartira olishi, soddalashtira
olishi, qiyin narsani oson, murakkab narsani oddiy, noanik narsani tushunarli kilib
o’quvchilarga yetkaza olishi lozim. Qobiliyatli o’qituvchi o’quvchilarning bilim va
kamolot darajasini xisobga oladi, ularning nimani bilishlari-yu, nimani
bilmasliklarini, nimani unutib qo’yganliklarini tasavvur etadi. Ba‘zi
o’qituvchilarga, ayniksa, tajribasi kam o’qituvchilarga o’quv materiali
oddiy, tushunarli, aloxida izoxn i talab etmaydigan tuyuladi. Qobiliyatli, tajribali
o’qituvchi o’zini o’quvchi o’rniga qo’yadi. U kattalarga anik va tushunarli bo’lgan
narsani o’quvchilarga tushunilishi qiyin bir narsa bo’lishi mumkinligiga ishonib,
unga asoslanib ish tutadi.
Kuzatuvchanlik qobiliyati – o’quvchining, tarbiyalanuvchining ichki
dunyosiga kira olish qobiliyati, o’quvchi shaxsini juda yaxshi tushuna olish, psixik
qobiliyatlarni ko’zata olish qobiliyati. Bunday o’qituvchi kichkinagina alomatlar,
uncha katta bulmagan tashqi belgilar asosida, o’quvchining ruhiyatidagi ko’z
ilgamas o’zgarishlarni ham faxmlab oladi.
Nutk qobiliyati – nutk yordamida, shuningdek, imo – ishora vositasida o’z
fikr hamda xis – tuygularini anik va ravshan ifodalash qobiliyati. Bu o’qituvchilik
qobiliyati uchun juda muxim.
Tashkilotchilik qobiliyati – birinchidan, o’quvchilar jamoasini uyushtirish,
jipslashtirish, muxim vazifalarni hal etishda ruhlantirishni, ikkinchidan, o’z ishini
to’g’ri uyushtirishni nazarda tutadi.
Obru orttira olish qobiliyati – o’quvchilarga bevosita emotsional – irodaviy
ta‘sir ko’rsatish va shu asosda obru kozona olishdir. Obru faqat shu asosda emas,
balki o’qituvchining fanni yaxshi bilishi, mehribonligi, nazokatliligi va bashqa
asosida ham kozonadi. Bu qobiliyat o’qituvchi shaxsiy sifat bir majmuasiga,
xususan, irodaviy sifatlariga (dadilligi, chidamliligi , kat‘iyligi, talabchanligi va
bashqalarga) o’quvchilarga ta‘lim – tarbiya berish mas‘uliyatini xis etishga ham
bog’liqdir. O’quvchilar ko’pollik kilmaydigan, ko’rkitmaydigan, to’g’ri talab kuya
oladigan o’qituvchilarni juda xurmat kiladilar. Bushang, lakma, irodasiz,
printsipsiz o’qituvchilarni bolalar yoktirmaydilar. Bolalar bilan to’g’ri muomala

kila olish, bolalar bilan dustlasha olish, ular bilan samimiy munosabat urnata olish
pedagogik nazokatning mavjudligidan darak beradi.
Kelajakni ko’ra bilish qobiliyati – o’z harakatlarining oqibatini ko’ra bilish,
o’quvchining kelajakda qanday odam bo’lishini tasavvur qilishda. Bolani
kelgusida qanday qobiliyatlarini rivojlantirsa, qanday kasb egasi bo’lib chikishi
oldindan bashorat kilib aytishda ( pedagogik diagnostika).
Dikkatning taksimlay olish qobiliyati – o’qituvchi uchun dikkatning barcha
xususiyatlari – xajmi, kuchi, kuchuvchanligi, idora qila olishi , safarbarli tarakkiy
etgan bo’lishi juda muximdir.
Kommunikativ qobiliyat – kishilar bilan bo’ladigan munosabatni
yaxshilaydigan, bir – biri bilan til topib ishlashni ta‘minlaydigan qobiliyat. Bundan
tashkari, konstruktiv - o’qituvchining o’z ishini loyixalashi, rejalashtirishi,
pertseptiv – idrok jarayonining ob‘ektlarini birinchi bo’lib bilib olish va uni xotira
obrazlari bilan solishtirish, empatiya – bashqa kishilarning psixik holatlarini
tushunish va ularga hamdardlik qilish, didaktik qobiliyat – o’quvchi va bashqa
kishilar bilan mulokat qilishda pedagogikaning qonun – koidalariga amal qilish
kabi qobiliyatlar ham mavjud.
O’qituvchi yukorida sanab utilgan qobiliyatlardan tashkari bir kancha ijobiy
sifatlarga, anik maksadni ko’zlash, kat‘iylik, mexnatsevarlik, kamtarlik kabilarga
ega bo’lgandagina pedagogik kasbning yukori pogonasiga kutarila oladi.
O’qituvchi irodasi, sabr – tokati, uning o’z – o’zini idora qilishi hamda
bashqalarga ta‘sir utkaza olish qobiliyati. Odam ob‘ektiv dunyoni bilibgina
qolmasdan, balki unga aktiv suratda ta‘sir ham ko’rsatadi. Odam o’z maksadi
yulida harakat kilib, har xil tusiklarga uchraydi. Bu tusiklarning bir xili xayot va
mexnat sharoitiga, bashqa biri esa kishining shaxsiy kamchiligiga bog’liqdir.
Tusiklarni yengish kishiga bilishning yangi ufqlarni ochib beradi, shu bilan birga,
uning sharoitlarini va o’z – o’zini idora kila bilish kuchini qaror toptiradi.
Iroda odamning o’z xatti – harakatini ongli suratda tartibga solishidir. Bu esa
ko’zlangan maksadni amalga oshirishda uchragan tusikni bartaraf qilishda
ifodalanadi.
Odam irodasining ahamiyati jamiyat xayotida goyat kattadir. Odamlar
yuksak ma‘naviy – irodaviy sifatlari bilan O’zbekiston Mustakilligini kulga
kiritdilar. Bugungi kunda katta – katta yutuklarga erishmokdalar.
O’quvchilarda irodaning ijobiy sifatlarini tarbiyalash o’qituvchining eng
muxim vazifasidir.
Shaxsning irodaviy xislatlari ( sifati, xususiyati ) maksadni amalga
oshirishda uchragan tusiklarni yengish borasida odamning tajribada xosil qilgan
o’ziga xos usullaridan iboratdir. Shaxsning irodasi deb, har xil irodaviy xatti –
harakatlar va xususiyatlar yigindisiga aytiladi.

Harakatning maksadga qaratilagnligi odamning, yetakchi, irodaviy
xususiyatidir. Shaxsning bashqa eng muxim irodaviy xususiyatlarini sanab
ko’rsatadigan bo’lsak:
tashabbus – o’z xoxishi bilan ish – amal kila, xatti – harakat ko’rsata bilish;
kat‘iyatlik – ikkilanmasdan, har tomonlama uylab qarorlar kabul kila olish
va ularni izchil suratda amalga oshira bilish;
sabotlilik – qiyinchiliklarga karshi ko’rashda gayratni bushashtirmasdan
maksad orkasidan doimo kuva bilish;
dadillik – ko’rkishga karshi tura olish va kuyilgan maksad yulida o’rinli
tavakkalga bora olish;
ishchanlik – qiyinchiliklarga karamasdan ishni oxirigacha yetkaza bilish.
Bolalar tayyor iroda bilan dunyoga kelmaydilar. Irodaviy usishning eng harakterli
xususiyati aktivlik va mustakillikdir.
Kuchli iroda egasi bo’lishning bir necha yullari mavjud:
Boshlangan ishni oxirigacha yetkazish;
Uchragan qiyinchiliklarni nolimay, maqtanmay yengish;
Xatto bir necha marta bo’zib qilish kerak bo’lsa ham boshlangan ishni oxirigacha
yetkazish;
Bugun qilish kerak bo’lgan ishni yertaga koldirmaslik;
Qiziqkan narsalarga birdaniga kuch sarflamasdan, oldin va ketin bajarish;
Iroda xosil qilish uchun xavasni keltiruvchi narsa va harakatdan o’zini tiyish,
keraksiz harakatlarni bajarishdan ko’ra muxim.
Irodani tarbiyalashda jamoada yaxshi tashkil etilib, muntazam utkaziladigan ishlar
o’quvchilarning umumiy saviyasiga hamisha ijobiy ta‘sir etadi.
Qobiliyat va zexn.O’qituvchining o’z qobiliyatini rivojlantirib
borishi. Zexn qobiliyatlarni rivojlantirishda muxim ahamiyatga ega.
Masalan, nafas yo’llarining, tovush naychalari va tomon ustki kismining to’zilishi
o’quvchida vokal qobiliyatlarning, diktor, lektor bo’lish qobiliyatlarining
rivojlanishi uchun zexn ko’rtak bo’lib xizmat qilishi mumkin.
Shu narsani aloxida ta‘kidlash lozimki, har qanday zexn turlicha ahamiyat
kasb etadi. Masalan, pedagog murakkab sharoitni tezda o’rganib olishi, to’g’ri
javob yoki xatti – harakatni o’z vaqtida topaa bilishi, o’z dikkatini bir ob‘ektdan
ikkinchi ob‘ektga kuchira olishi mumkin.
Qobiliyatlarni rivojlantirish uchun zexnning mavjudligi muximdir. Zexn
qobiliyatlar rivojlanishining shartlaridan biridir. Biror kishi muayyan faoliyatga
nisbatan ajoyib zexnli bo’lishi mumkin, agarda sharoit bulmasa, mana shu zexn
asosida qobiliyatlar rivojlanmay qolishi mumkin. Mana Mustakil Respublikamiz

o’z huquqini kulga olgandan sung turli kasb egalari turli – tuman yangi – yangi
ixtiro qilmoqdalar, qobiliyatli bolalarimiz chet ellarda faoliyatlarini (musika, sport,
olimpiada uyinlari va bashqalar) namoyish etib kelmokdalar.
Zexnning rivojlanish sharti -- bu avvalo, faoliayt, avvalo pedagog –
tarbiyachi tomonidan bajariladigan, sungra tobora mustahkamlanib boradigan,
chuqur ijodiy faoliyatdir. Kishi o’z zexnini mustaxkamlash uchun juda ko’p
mexnat qilishi kerak bo’ladi.
Maktabda bola qobiliyatlarini rivojlanishi bevosita o’qituvchi – tarbiyachi
raxbarligida olib boriladi. O’quvchi qobiliyatlarini rivojlantirish uchun uning
iste‘dod nishonalari zexnini xisobga olish juda muximdir. Qobiliyatlarning erta
namoyon bo’lishi bolaning favkulotda zexnga ega ekanligini ko’rsatadi.
Biz qobiliyatli kishilar haqida gapirganimizda, ko’pincha, shu kishilarning
xayot yulini belgilab bergan shaxslar haqida gapirishni unutib kuyamiz.
Holbuki, shu odamlarning maslahati, qo’llab – quvvatlashi shunday mashxur
kishilar yetilib chikkanligidan guvoxdir.
Shaxsning qobiliyatini rivojlanishini yana bir sharti – ta‘limni unumli
mexnat bilan kushib olib borilishidir. Ikkinchidan, qobiliyatlarning rivojlanishi
bilim, kunikma va malakalar egallash bilan bevosita boglangandir. Agar bola
ma‘lum yetarli bilimga ega bulmasa, u har kancha harakat kilsa ham o’z
qobiliyatini yo’zaga chikara olmaydi.
Demak, hayot yo’lini aniqlab olish, iroda va harakterni, o’z – o’zini
tarbiyalab borish qobiliyatlarini shakllantirishning asosiy faktorlaridan biridir.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi. Toshkent, 1997 yil.
2. Karimov I.A. Istiqlol va ma‘naviyat. Toshkent,»O’zbekiston», 1994 y.
3. Karimov I.A. Barkamol avlod O’zbekiston tarakkiyotining poydevori.
Toshkent, 1997 yil.
4. Karimov I.A. O’zbekiston siyosiy, ijtimoiy va i q tisodiy isti q bolining
asosiy tamoyillari. Toshkent, 1993 yil.
5. Karimov I.A. Jamiyatimiz mafk u rasi xalqni xalq , millatni millat qilishga
xizmat etsin. Toshkent, «O’zbekiston», 1998 yil.
6. Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. Toshkent, 2000 yil.
7. Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. Toshkent,»O’zbekiston», 1999 yil.
8. Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq. Toshkent, «O’qituvchi»,
1967 yil.
9. Alisher Navoiy. «Maxbub ul – qulub», Toshkent, 1997 yil.
10. Azizxo’jaeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat.
Toshkent, 2003 yil.

Bo‘lg‘usi o‘qituvchi shaxsi va pedagogik qobiliayatlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish