Boburnomadagi Alisher Navoiy hayoti va ijodi
![•
Bobur A.Navoiy asarlarini sanab o‘tib, ularga ekspromtlik bilan
qisqacha sharhlar beradi. Xususan, u shunday yozadi:
•
Beshlikga javoban Shayx Nizomiy va yana biri “Qushlar tili”ga javoban,
“Qushlar tili” deb ham ataladi”. Bunda biz o‘rta asr Sharqining mashhur
va mashhur shoiri Nizomiy Ganjaviyning (1141-1209) “ Pyateritsa ”sini
nazarda tutamiz. “Qushlar tili” ham uning asari bo‘lib , Navoiy uchun
ilhom manbai bo‘lgan.
•
Boburning yozishicha, A.Navoiy ham «Bolalik qiziqlari», «Yoshlikning
nodir holatlari», «O‘rta asrlar mo‘jizalari» va «Keksalikning foydali
o‘gitlari» nomlari ostida g‘azallardan to‘rt devon tuzgan» [ O'sha yerda].
Bunda, bizningcha, Bobur, ehtimol, A.Navoiyning “ Xazoyinul-maoniy ”
(“Ilmlar xazinasi”) umumiy nomi ostidagi asarini nazarda tutgan bo‘lsa
kerak, bu asar ba’zan “Chor-divon” (“To ‘rtta”) deb ham ataladi.
to'plamlar").](https://docx.uz/documents/159ee355-51bd-4624-8b02-0524af389051/page_3.png?v=1)
![•
Davlat arbobi, olim, sarkarda va shoir Zohiriddin
Muhammad Bobur (1483-1530) A.Navoiyni
(1441-1501) eng avvalo, shaxs, buyuk shaxs
sifatida har tomonlama tavsiflaydi. U
A.Navoiyning “beqiyos inson”, ya’ni. kam
uchraydigan, ko'pchilik kabi emas.
•
Buning tasdig i sifatida u: “Matnlar turkiy tilda ʻ
tuzilgan bo lgani uchun ularni boshqa hech kim
ʻ
bunchalik ko p va bunchalik zo r tuzmagan” [2, b.
ʻ ʻ
179]. Bu satrlar ham Boburning A.Navoiy ijodiga
o‘ta hurmat bilan qaraganidan, o‘z dahosi oldida
ta’zim qilganidan dalolat beradi. Darhaqiqat,
Alisher Navoiyning ma’naviy merosi ulkandir.
Uning rus tiliga tarjima qilingan to'plami o'n jilddan
iborat.
•
Bobur A.Navoiy «Hirotda ulg‘ayib, voyaga yetgan
bo‘lsa-da», o‘z she’rlari va boshqa asarlarini
turkiy tilda yaratganligini alohida ta’kidlaydi [O‘sha
yerda, 1-bet. o'ttiz]. Uning aytganlariga
A.Navoiyning ham forsiyda ijod qilganligini
qo‘shamiz. Darvoqe, Boburning o‘zi ham shu ikki
tilda, gohida urdu tilida ijod qilgan.](https://docx.uz/documents/159ee355-51bd-4624-8b02-0524af389051/page_4.png?v=1)
![Bobur ruboiylarga ijobiy baho beradi, ya’ni. A.Navoiyning to‘rtliklarini
«yaxshi» deb hisoblagan holda. Lekin shu bilan birga u A.Navoiyning
ba’zi asarlari o‘z sifatlari jihatidan yuqorida aytib o‘tilganlardan past
ekanligini ta’kidlaydi. Bobur shular jumlasidan, xususan, A.Navoiy tuzgan
“ Mavlono namunasidagi “Maktablar to‘plami”ni o‘z ichiga oladi. Sharqda
nafaqat atoqli shoir, balki musiqashunos, musiqa nazariyotchisi, mashhur
“Sharq Arastusi” Abu Nasrning asosiy g‘oyalarini o‘zlashtirgan va
rivojlantirgan olim sifatida ham mashhur bo‘lgan Abdurrahmon Jomiy”
[O‘sha yerda] . al-Farobiy (miloddan avvalgi 870-950). ) musiqa sohasida.
tahallus - Foniy ishlatgan . U yerdagi misralarning ba’zilari yomon emas,
lekin ko‘pchiligi zaif va pastroqdir”, deb ta’kidlab o‘tgan Bobur o‘ziga
yoqmagan misralarning sifatini tanqidiy baholagan [O‘sha yerda].
Bobur A.Navoiyning “She’riy o‘lchovlar tarozilari” nomli versifikasiya
kitobiga ham tanqidiy baho beradi. U shunday mulohazalarni aytadi:
«Yigirma to‘rt ruboiy hajmi»ni belgilashda A.Navoiy «to‘rt o‘lchamda xato
qilgan». U, Boburning so'zlariga ko'ra, "boshqa metrlarda" ham xato
qilgan. Bu kamchiliklar, Boburning ishonchi komil, «verifikatsiyaga
e'tiborli» odamlarga yaqqol ko'rinib turadi [o'sha yerda].](https://docx.uz/documents/159ee355-51bd-4624-8b02-0524af389051/page_5.png?v=1)
![•
Bobur nafaqat A.Navoiy, balki o‘z davrining boshqa mualliflari asarlari haqida
ham xushomadgo‘y mulohazalardan yiroq bo‘lishga imkon beradi, bu esa, bir
tomondan, Bobur o‘zini versifikatsiya nazariyasi bo‘yicha mutaxassis hisoblagan
bo‘lishi mumkinligidan dalolat beradi. boshqa tomondan, u ob'ektiv shaxs edi,
xushomadgo'ylik unga, hatto A.Navoiyga nisbatan ham begona edi, garchi shoir
va yozuvchilar, shuningdek, o'z davrining hukmdorlari, amirlari, beklari orasida
ham katta obro' va ta'sirga ega bo'lgan bo'lsa-da. Hirot va Samarqandda.
•
Bobur A.Navoiy obrazini nafaqat shoir, balki serqirra shaxs sifatida, uning
barcha ijobiy va salbiy xarakter xususiyatlari bilan namoyon etadi. Va u buni,
bizning fikrimizcha, tabiiy va ob'ektiv ravishda qilishga harakat qiladi. Boburning
fikricha, A.Navoiy «nafosat nazokati» bilan ajralib turardi, ya’ni. ehtiyotkorlik va
bu sifat "boshqalar o'ylaganidek, hokimiyat vasvasasidan" emas, balki "uning
tabiatida edi" [o'sha yerda]. Shu boisdan ham A.Navoiy, uning fikricha, «unga
aytilgan latifalarni» juda alamli qabul qilgan, «e'tirozlarga toqat qilmagan». Buni
tasdiqlab, Bobur quyidagi misolni keltiradi. Hirotda A.Navoiy qurshovida «hazil
va masxara»ga moyil shoir Bennay (1453-1512) yashagan. U «Alisher-bekka
tez-tez e'tiroz bildirar va shu sababdan ko'p tazyiqlarga uchragan». Va “oxir-
oqibat, u Hirotda qola olmadi”](https://docx.uz/documents/159ee355-51bd-4624-8b02-0524af389051/page_6.png?v=1)
![•
Bennayga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan : “Avval Bennay musiqadan bexabar
edi, – deb yozadi Bobur, – shuning uchun Alisher-bek, deydilar, uni
qoralagan”. Ammo qishlarning birida, A.Navoiy yo‘qligida “Musiqa
mashg‘ulotlari bilan shug‘ullanib, bahorga kelib, butun bir asar yarata
oladigan darajada o‘tkirlashib ketdi”. Bahorga kelib, u “ saut va nakshi
”ni bajarib bo lgan edi , Alisher bek hayron bo lib, undan rozi bo ldi” ʻ ʻ ʻ
[o sha yerda].
ʻ
•
Bobur A.Navoiyning “qalb sezgirligi” yoki muayyan sharoitlarda hatto
ko‘z yoshlarini ham to‘kishi mumkin bo‘lgan sentimentalligini qayd
etadi. Darvoqe, Boburning o‘zi ham bunga ruxsat bergan.
A.Navoiyning sentimentalligini quyidagi voqea tasdiqlaydi: “Bir kuni
Alisher bek bilan Mirzo o‘rtasida suhbat bo‘lib o‘tdi, – deb yozadi
Bobur, – bu mirzo aqlining o‘tkirligidan, Alisher bek qalbining
hassosligidan dalolat beradi. Alisher-bek Mirzoning qulog‘iga ko‘p sirli
so‘zlarni aytib, qo‘shib qo‘ydi: — Bu gaplarni unut. Mirzo darrov
so‘radi: — Qanaqa so‘zlar? Bundan qattiq ta’sirlangan Alisher bek
uzoq yig‘ladi” 66]. Bu epizod, aksincha, A.Navoiy Sulton Husayn
Mirzoning eng ishonchli kishilaridan biri bo‘lganidan dalolat beradi.](https://docx.uz/documents/159ee355-51bd-4624-8b02-0524af389051/page_7.png?v=1)
![•
Bobur A.Navoiyni nafaqat hazil-mutoyiba va zukko, shaxmatsevar,
balki ijodkor fikrli, ixtiroga moyil shaxs sifatida tavsiflovchi qator
ma’lumotlarni ham keltiradi: “Alisher bek ko‘p turli narsalarni o‘ylab
topdi”, deb yozadi Bobur. "va yaxshi ixtiro qilingan narsalar. Bu
narsaning muvaffaqiyatini ta'minlash uchun o'z biznesida yangi narsa
ixtiro qilgan har bir kishi uni " alisheri " deb atagan [O'sha erda, 2-bet.
187-188].
•
Bobur A.Navoiyni o‘ziga va atrofiga norozi odamlardan har
tomonlama qutulishni biladigan shaxs sifatida tavsiflovchi holatni
tasvirlaydi. Xullas, Sulton Husayn Mirzo saroyida ma’lum bir mayor
bo‘lgan Qisqa vaqt ichida o‘zining g‘ayrati va g‘ayrati bilan Sulton
Husayn Mirzoning ma’qul munosabatini qozongan Addin Muhammad.
Lekin, ehtimol, buni sezib, manmanlik qildi, kibr ko'rsata boshladi va
ehtimol, shuning uchun ham «Alisher bek boshliq bek va amaldorlar
bilan adovatda bo'ldi. Shu sababdan hamma uni yoqtirmasdi. Ular
qoralash va intrigalar bilan Majdni qo‘lga olishga majbur bo‘ldilar
Addin Mohammed va uni lavozimidan chetlatish” [O'sha yerda, p.
185]. navoiy shoiri talqini](https://docx.uz/documents/159ee355-51bd-4624-8b02-0524af389051/page_9.png?v=1)
![•
Buning asosli sabablari ham bor edi, chunki A.Navoiy sultonga, Boburning
ta’kidlashicha, “bek emas”, “o‘rtog‘i” edi. Bundan tashqari, "bolaligida ular bir
maktabda o'qishgan, ular o'rtasida katta yaqinlik bor edi" 172-179]. Bu, bizningcha,
A.Navoiyning ancha yuksak va olijanob oiladan bo‘lganidan dalolat beradi. Hozirgi
ma lumotlarga ko ra, Navoiyning otasining ismi G iyosiddin bo lib , Xuroson ʼ ʻ ʻ ʻ
hukmdorlari xizmatida ancha yuqori lavozimda ishlagan. G‘iyosiddinning o‘zi
adabiyotga mehr qo‘ygan, ko‘pincha she’riy suhbatlar uyushtirgan. Alisherning
amakilari Mirsaid Kobuliy va Muhammad Ali Garibiylar o‘z davrining mashhur
shoirlaridan edilar.
•
Sulton Husayn-Mirzo taxtga o‘tirgach, “avval o‘n ikki imomni xutbada xotirlash
g‘oyasi bor edi; Alisher-bek va boshqa birov uni ko'ndirdi» [O'sha o'sha, 2-bet. 173].
Agar Sulton Husayn Mirzo , Bobur fikricha, qariyb qirq yil Xuroson hukmdori
bo‘lganini hisobga olsak , u bu lavozimni 1466 yilda egallagan bo‘ladi. O'sha paytda
hozir bo'lgan Alisher-bek yigirma besh yoshda edi, lekin bu yoshda ham u Sulton
uchun etarli obro'ga ega bo'lib, uni haddan tashqari takabburlikdan qaytardi, bundan
tashqari, jiddiy asoslar bo'lishi dargumon. .
•
Bobur Sulton Husayn Mirzo bilan bevosita tanish edi. Ular tez-tez gaplashib,
yozishib turishardi.](https://docx.uz/documents/159ee355-51bd-4624-8b02-0524af389051/page_12.png?v=1)
![•
Bobur “bekning yordami va yordami tufayli shuhrat va muvaffaqiyatga erishgan”
shaxslarning nomlarini sanab o‘tadi, ya’ni. A. Navoiy. Mana, ulardan bir nechtasi
– “ cholg‘u cholg‘usida ulug‘ ustalar” [o‘sha yerda] Ustoz Qul Muhammad, Shayx
Nayi va Husayn Udiy, shuningdek, Ustod Bekzod va Shoh Muzaffar.
•
Bunday sozandalar qurshovida bo‘lgan A.Navoiy, albatta, musiqa bastalay
olmasdi. Boburning ta kidlashicha, “Musiqada u yaxshi narsalar yaratgan, zo r ʼ ʻ
nakshi va pishravlari bor ” [O sha yerda, 2-bet. 180].
ʻ
•
Bobur A.Navoiyning haddan tashqari ishonganligini va shuning uchun ham
odamlarni o‘ziga so‘fiy sifatida ko‘rsatib, o‘ziga yaqinlashtirganini qayd etadi. Va
hatto ular bilan birga, u ba'zan "hursandchiliklarni, g'azabga tushishni" uyushtirdi
184]. Ta’kidlash joizki, so‘fiylarning turmush tarzi o‘z vaqtida al-Forobiy, al-
Beruniy, Ibn Sino kabi alloma va qomusiy olimlarni o‘ziga jalb etgan. Ma'lumki,
ular kamtarin va hatto zohid hayot tarzini olib borganlar (ayniqsa, al-Forobiy) va,
ehtimol, so'fiylikka ergashgan holda, ular oilaga ega bo'lmaganlar, farzandlar
qoldirmaganlar. A.Navoiy haqida ham shunday deyish mumkin. Bobur yozadi:](https://docx.uz/documents/159ee355-51bd-4624-8b02-0524af389051/page_14.png?v=1)
![“ O‘g‘ilsiz, qizsiz, xotinsiz va oilasiz, u dunyoda yolg‘iz va yorug‘ bo‘lib komil
yo‘lini ketdi”
A.Navoiyning Darbish Ali bek degan ukasi bo‘lganini bilamiz . U, Boburning
so zlariga ko ra, “bir muddat Balxda hukmronlik qilgan” va u yerda “ahmoq”, ʻ ʻ
“hech narsaga qodir bo lmagan” bo lsa-da, dastlab “yaxshi bek bo lgan”. Ana
ʻ ʻ ʻ
shu fazilatlari tufayli u “Balx hukmdori lavozimidan” chetlashtirildi. Uning
fikricha, Derbish Ali bek «faqat Alisher-bekning ta'siri tufayli» izzat-hurmatdan
bahramand bo'lgan [O'sha yerda, b. 181]. Bobur hatto u bilan shaxsan
uchrashgan. Bu voqea Qunduz shahrida 1512-yilda sodir bo lgan. E tibor
ʻ ʼ
bering, bu uning ukasi A.Navoiy haqida birinchi va yagona zikrdir.
Bobur tufayli A.Navoiy hayoti davomida qanday mansablarni egallaganini
bilamiz. U "avval muhr qo'riqchisi" yoki "tamgi", ya'ni. tovarlar soliq yig'uvchisi.
“Hayotning o rtalarida” A.Navoiy “bek bo lib, bir muddat Astrabodda hukmronlik
ʻ ʻ
qildi”, boshqacha aytganda, A.Navoiy, Boburning so zlariga ko ra, o ttiz
ʻ ʻ ʻ
yoshlarda qayerdadir bek bo ldi, chunki. u bor-yo'g'i 60 yil umr ko'rdi Va
ʻ
"kunlarining oxirida u harbiy ishlarni tark etdi". Balki bu A.Navoiyning harbiy
yurishlarda ishtirok etishni to‘xtatganini bildirsa kerak Yana bir narsa ham
mumkin: u qandaydir yashirin mavqeni egallagan, bu uning moddiy
farovonligining manbai edi.](https://docx.uz/documents/159ee355-51bd-4624-8b02-0524af389051/page_15.png?v=1)
Boburnomadagi Alisher Navoiy hayoti va ijodi