Bog‘lanishli nutq, og‘zaki hikoya va yozma insho - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Bog‘lanishli nutq, og‘zaki hikoya va yozma insho

Купить

Mavzu: Bog’lanishli nutq, og’zaki hikoya va yozma insho.
REJA
1. Insho haqda.
2. Inshoning ta’limdagi o’rni.
3. O'quvchilar tarbiyasida inshoning ahamiyati
4. Inshoni yozishga tayyorlash
5. O'quvchilar inshosini tahlil qilish

INSHO - ijodiy ishning eng yuqori shakli bo'lib, maktabda alohida o'rin tutadi; bagiarcha
nutqqa oid mashqlar ma'lum mazmunda inshoga bo'ysunadi. INSHO — yozma ish turlaridan
biri. Insho uchun bayon, bayon uchun diktant asos hozirlaydi.
INSHONING TA'LIMDAGI O’RNI
INSHO — ijodiy ish bo'lib, u o'quvchidan faollik, qiziqish, fikr bildirishni talab qiladi.
Material tayyorlash, uni tartibga solish, insho kompozitsiyasi va rejasi haqida o'ylash, mantiqiy
bog'lanishni belgilash, so'z, so'z birikmasini tanlash, gap tuzish va uni o'zaro bog'lash, imloni
tekshirish kabi barcha murakkab ishlar o'quvchidan aqliy kuchini to'la ishga solish bilan birga,
o'z ma'naviy faoliyatini boshqarish ko'nikmasini ham talab etadi.
INSHO — IJOD DEMAK. Ma'lum bir mavzu yuzasidan o’quvchining o’z fikrlarini
ifodalash vositasiga insho deyiladi. Insho aniq bir mavzu asosida mustaqil yozilib, ijodiy fikrlarni
to’g’ri, tartibli, mazmunli, ravon ifoda etishdan iborat bo’lib, o’quvchining mavzuga o’z
munosabatini bildirishni talab etadi. Xuddi ana shu talabni boshlang’ich sinflardan boshlab
amalga oshirish uchun asos yaratiladi.
Insho aqliy ish bilan shug’ullanish usuli bo’lib, u mustaqil va faol fikrlash, hayotdagi
voqea-xodisalarni kuzata bilish, matnga ijodiy yondoshishga undaydi. Insho ijodiy fikr yuritish
mezoni sifatida o’quvchilarning shu sohadagi fikrlash darajasini ko’rsatib turadi, yozma nutqini
o’stirishga katta yordam beradi.
Insho maktabda o’quvchilarni ijodkorlikka o’rgatish metodi sifatida ta'limda g’oyat
muhim o’rin egallaydi, o’quvchining fikr doirasini kengaytiradi, hayotda o’z o’rni, o’z fikri, o’z
gapi, o’z mavqesini topish, ega bo’lish sari yetaklaydi, yozma nutqini o’stirishning muhim usuli
bo’lib xizmat etadi.
Shunday qilib, insho, avvalo ijodiy fikrlashdan iborat aqliy mehnatdir. U mustaqilikka
undaydi, hayotga qiziqish, faollikni paydo qiladi, o’quvchi mavjud asarni o’qib, mavzu asosida
unga o’zidan nimanidir qo’shishga intiladi, o’z fikrini ifodalash, so’zlar tanlashga harakat qiladi,
hikoyalash uchun gaplar qurish, ijod qilish bilan mashg’ul bo’ladi. Ana shunday murakkab
majmuodan iborat ijodiy mehnat shakli bo’lgan insho maktabda alohida o’ziga xos munosib o’rin
egallashi lozim.
Inshoda til nazariyasi nutq tajribasi bilan qo'shiladi. O'quvchi inshoni mustaqil, ijodiy
xarakterda bo'lgani uchun, „o'ziniki"ni yozgani uchun ham sevadi.
Maktab rivojining barcha bosqichlarida bolalarning mustaqil tuzgan hikoyasi — inshoga
alohida ahamiyat berilgan. Maktablar o'quvchilar nutqini o'stirish, aqliy, ijodiy o'sishiga
mo'ljallangan yangi dasturga o'tishi munosabati bilan uning ahamiyati yanada oshdi.
Og'zaki va yozma inshoga o'rgatish jarayonida o'quvchilarda mavzuni tushunish va yoritish,
o'z inshosini aniq fikrga bo'ysundirish, material to'plash, uni tartibga solish va joylashtirish, reja

tuzish va reja asosida yozish, mazmunga va nutq vaziyatiga mos ravishda til vositalaridan
foydalanish, yozgan inshosini takomillashtirish ko'nikmaiari hosil qilinadi. Bulardan tashqari,
„texnik" vazifalar ham amalga oshiriladi, ya'ni matnni yozishda imlo qoidalari va husnixatga
e'tibor berish, matnni xatboshidan yozish, hoshiyaga rioya qilish kabi talablarga ham amal
qilinadi.
Og'zaki va yozma insho material manbaiga, mustaqillik darajasiga, tayyorlash usuli, janri
va til xususiyatiga qarab tasnif qilinadi.
Insho material manbaiga ko'ra uchga bo'linadi:
1) o'quvchining o'zi ko'rgan-bilganlari, eshitganlari haqidagi, kuzatishlar, ekskursiyalar,
o'yinlar, o'z tajribasi va boshqa jonli materiallar asosidagi insho;
2) kitob materiali, rasmlar, film, spektakl, o'qituvchi hikoyasi va boshqa manbalar asosidagi
insho;
3) turli manbalar materialidan foydalaniladigan insho.
Mustaqillik darajasiga, tayyorgarlik ko'rish metodiga ko'ra insho ikki turli bo'ladi:
1) sinf o'quvchilari uchun umumiy bir mavzu asosida jamoaviy tayyorgarlikdan so'ng
yoziladigan insho;
2) alohida mavzu asosida yakka tayyorgarlikdan so'ng yoziladigan individual insho.
Janriga ko'ra hikoya, tasvir, muhokama tarzidagi insholarga bo'linadi.
Boshlang'ich sinflarda tasvir va muhokama elementlari mavjud bo'lgan hikoya tarzidagi inshodan
ko'proq foydalaniladi.
Inshoni tasnif qilish ta'limiy vazifalarni chuqur anglash va metodik vositalarni tanlashga,
shuningdek, ish turlarini zaruriy yo'nalishda, baravar taqsimiashga yordam beradi.
Boshlang'ich sinflarda yozdiriladigan inshoning muhim turlaridan biri kichik yoshdagi
o'quvchilarning shaxsiy hayotiy tajribasiga asoslangan inshodir.
Rasm asosidagi insho maktablarda tez-tez o'tkaziladi, chunki rasm bolalar nutqiy ijodini,
tasavvurini boyitishga xizmat qiladi. Rasm bolalar sezgisiga ta'sir etadi, hayotning bola
tajribasida hali uchramagan tomonlarini ochadi. Rasm o'quvchilarga tanish bo'lgan hodisalarni
chuqur anglashga ham yordam beradi.
Rasm asosidagi inshoning uch asosiy turi bor:
1) rasmlar seriyasi yoki rasmli reja asosida yoziladigan hikoya tarzidagi insho;
2) sujetli, o'quvchilarni o'ylashga, faraz qilishga undaydigan bir, rasm asosida
yoziladigan hikoya tarzidagi insho;
3) rasmni tasvirlash (tasviriy insho). >
1

O'quvchilar avval rasmlar seriyasi asosida, so'ng bir rasm asosida, undan so'ng tasviriy
insho yozish (rasmni tasvirlash)ga o'rgatiladi.
Dasturga ko'ra, 1-sinf o'quvchilari o'yinlari, mehnatlari, voqea-hodisalar haqidagi
taassurotlari asosida o'qituvchi rahbarligida hikoya tuzishlari va uni ma'lum tayyorgarlikdan
so'ng yozishlari, 2-sinfda rasmlar seriyasi asosida kichik hikoya tuzish va uni jamoa tarzda
tuzilgan reja asosida yozish, tabiatni kuzatish va mehnat jarayoni haqida, bolalarning o'yinlari,
ishlari, sayillari haqida, avval o'qituvchi rahbarligida, keyin mustaqil ravishda kichik hikoya
tuzish va uni yozish, shaxsiy ishlari haqida xat yoza olishlari, 3-sinfda rasmlar (bir mavzuga oid
bir necha rasm, sujetli bir rasm, rasmni tasvirlash) asosida hayotiy tajribalari, kuzatishlari,
ekskursiyalardan olgan taassurotlari asosida rejani, avval jamoaviy ravishda, keyin mustaqil tuzib
hikoya qilish va uni yozishlari talab etiladi.
Boshlang'ich sinflarda insho ta'limiy xarakterda bo'ladi, 3-sinfdagina tekshiruv insho
o'tkazish mumkin. Rag'batlantirish maqsadida ta'limiy insholar ham baholanadi, lekin salbiy
baho qo’ yish tavsiya etilmaydi.
Boshlang'ich sinflarda yozma inshoga nisbatan og'zaki insho ko'p o'tkaziladi. Og'zaki
hikoya tuzish bola maktabga kelgan birinchi kunlardanoq boshlanadi, yozma insho esa 1-sinf
oxiri va 2-sinfdan boshlab o'tkaziladi.
O'quvchilar tarbiyasida inshoning ahamiyati
Inshoning tarbiyaviy ahamiyati tanlanadigan mavzuga, shuningdek, insho ustida o'quvchilar
qanchalik mustaqil ishlashi va qiziqishiga, insho g'oyasiga ham bog'liq.
Insho bolalarning voqea-hodisalarni chuqur his etishiga yordam beradi, izchil fikrlashga
o'rgatadi, tilga va adabiy ijodga qiziqishlarini oshtiradi. Bolalar eng qiziqarli va o'zlariga yaqin
voqea-hodisalar haqida hikoya qiladilar va yozadilar, ularning inshosi mustaqil ishlash
malakasini o'stiradi, ommaviy faollikni oshiradi.
Tanlangan mavzuning g'oyaviy yo'nalishini ochish tarbiyaviy vazifani hal qilishga imkon
beradi. Bu jihatdan mehnat, mehnat qahramonlari haqidagi, bolalarning hayoti, maktab, tug'ilib
o'sgan qishlog'i yoki shahri haqidagi, urush qahramonlari haqidagi mavzular ayniqsa qulay. Bu
mavzulardagi insholar mehnat kishilariga, qahramonlarga chuqur hurmatni tarbiyalaydi.
Insho jamiyat hayotini tushunishga o'rgatadi. Tabiatga, kishilarga, ularning yaxshilikka
intilishlari va harakatlariga, mehnatga va mehnat mahsuliga muhabbatni tarbiyalaydi, kishilar
xatti-harakatidagi chiroyli jihatlarni egallashga, hozirgi zamon axloqiy talablarini anglashda
o'quvchilarga yordam beradi.
Inshoning tarbiyaviy ahamiyatini oshirish uchun quyidagilarga rioya qilish talab etiladi:

1. Osondan qiyinga tamoyiliga rioya qilgan holda og'zaki va yozma inshoni muntazam
o'tkazib borish bilan o'quvchilarda mustaqillikni tarbiyalash. Mustaqil insho o'quvchilar
faolligini o'stiradi.
2. Inshoni hayot bilan bog'lash. Bunda kuzatishlar asosidagi insho, kundalik yuritish,
qilingan ishlar yuzasidan „hisobot" tarzidagi insho, xat, maqola, o'qilgan kitob haqida taqriz
kabilarning tarbiyaviy ahamiyati juda katta.
3. Insho uchun maktab va o'qituvchining tarbiyaviy vazifalariga mos bo'lgan mavzu
tanlash. Bunday mavzularga mehnat haqidagi, kishilarning maqtovga loyiq ishlari haqidagi,
axloqiy muammolar, Vatan haqidagi mavzular kiradi. Mavzuni o'qituvchi maktab sharoiti va o'z
sinfi o'quvchilarining xususiyatlarini hisobga olgan holda tanlaydi.
4. Insho ustida ish ishlashda ishning hissiy darajasini — ta'sirini oshirish. Bunda tabiat
obrazli va emotsional, qahramonlik yoki foydali harakatlar qiziqarli, ta'sirchan qilib tasvirlanadi.
„Vatan" so'zini aytish bilan kishining bolalikda o'sib-ulg'aygan joyi tasviri ko'z oldida
paydo bo'ladi. Ishlab chiqarishga ekskursiya materiali asosida mehnat haqidagi insho yangi
tarbiyaviy imkoniyatlarni ochib beradi: unda bolalar ishlab chiqarishdagi muvaffaqiyat va
qiyinchilikiar, ilg'or kishilar haqidagi, kasb va mutaxassislik haqidagi, texnika haqidagi
ma'lumotlardan foydalanadilar. Ishlab chiqarishga ekskursiya va mehnatni tasvirlash bilan
bog'iiq holda kasb haqida suhbatlashishga to b
g l
ri keladi va bu inshoda o'z aksini topadi. Mehnat
haqidagi insho gazetaga maqola shaklida yozilishi mumkin. Mehnat yoki ishlab chiqarish
haqidagi insho mavzulariga „Bizning qishloq", „ Ка r а m uzish", „Bog'da", „Bizning jamoa
xo'jaligimiz", „Pochtada", „Do'konda", „Paxtakorlarga yordamimiz", „Bizning hashar", „ Мак -tab
yer uchastkasida", „Daraxt o'tqazish" kabilar kiradi.
„ Men nimalarni bilaman?" mavzusidagi tanlovga bolalar juda qiziqadilar. Tanlov
bolalarning mehnat ko'nikmalarini aniqlabgina qolmay, ularni uyda, polizda, bog'da ishlashga
rag'batlantiradi. Maqsad kishilarga foyda keltiruvchi mehnatga hurmatni tarbiyalashdir. Qishloq
maktab o'quvchilari ota-onalariga sabzavotlar ekish, hosilni yig'ish, o'tin tayyorlash kabi ishlarda
qanday yordamlashganliklari haqida yozadilar. Sinfda mehnat haqidagi insho muhokama
qilinadi. Bolalar foydali, zaruriy ijtimoiy faoliyat sifatida mehnatning mohiyatini tushuntiradilar.
Ular har qanday mehnat e'zozlanishini aytadilar.
Kelajak haqida „Kim bo’lishni xohlayman?” mavzusida tayyorgarliksiz hikoya qilish
tarzidagi insho ham katta tarbiyaviy kuchga ega.
Juda yaxshi yozilgan inshoni sinfda ifodali o'qib berish va tahlil qilish bolalarni
tarbiyalaydi. Ba'zi maktablarda bolalar inshosi va hatto bolalar she'rlari to'plami tuziladi, yaxshi
yozilgan hikoya uchun tanlov e'lon qilinadi.

Insho mavzusi va uni yoritish. Mavzu insho predmeti bo'lib, uning mazmunini tashkil etadi.
Mavzuga qarab inshoda aks ettiriladigan materiallar, dalillar, hodisalar tanlanadi. Inshoning
to'g'ri va to'liq bo'lishi o'qituvchi mavzuni qanday shakllantirishi, o'quvchilar uni qanday
tushunishlariga bog'liq.
Insho ustida ishlashda mavzu tanlash, uni rejalashtirishda esa og'zaki va yozma insho
mavzusini belgilab olish muhim rol o'ynaydi.
Og'zaki va yozma insho ustida ishlashda mavzu berib, uni yoritishni talab qilishdan
tashqari, avval material to'plash va shu yig'ilgan materiallar asosida mavzuni shakllantirishni
tavsiya qilish ham mumkin.
Insho rejasini tuzish. Reja har qanday og'zaki yoki yozma hikoya qilishning zaruriy
pog'onasi, uning „loyihasi"dir. Kishi o'z nutqi haqida o'ylab, asosiy gaplarini belgilab oladi.
Insho uchun reja tuzish shuning uchun ham zarur.
Bolalar avval o'qigan hikoyalariga reja tuzadilar va uni reja asosida qayta hikoya qiladilar,
keyin bayon rejasini tuzadilar, so'ng bir mavzuga oid bir necha rasm (rasmlar seriyasi) asosidagi
insho rejasini, ya'ni rasmli reja tuzadilar, inshoga sarlavha topadilar. Shundan so'ng tasvirlangan
voqea-harakatlar aniq ajratilgan, reja tuzishga qulay bo'lgan rasm yoki kuzatishlar asosida
yoziladigan insho rejasini tuzishga o'tiladi.
Reja tuzishga o'rgatishda oldin nima haqida to'xtalish, keyin uni qanday davom ettirish,
undan so'ng nima haqda aytish, nihoyat, hikoyani qanday tugatish kerakligini o'quvchilarga
tushuntirish foydali usul hisoblanadi. Reja avval so'roq gap tarzida, keyin darak gap, oxiri
nominativ gap tarzida tuziladi.
Reja ko'pincha insho yozishdan oldin unga tayyorlanish jarayonida (rasm asosida
yoziladigan insho rejasi kabi) tuziladi. Ba'zan rejani ekskursiya, kuzatishdan oldin, unga
tayyorgarlik jarayonida tuzish maqsadga muvofiq. Ekskursiya, kuzatish, ijtimoiy foydali mehnat
rejasi shu ishlar bajarilishidan oldin yoki ular yuzasidan material to'plash, insho uchun material
tanlash va uni tartibga solish jarayonida tuziladi. Bunday reja insho yozishdan oldin ko'rib
chiqilib, unga ayrim aniqliklar kiritiladi.
Fizika darslarida bilimlarni mustahkamlash uchun insho yozdirish mumkin.
Inshoni yozishga tayyorlash
Og'zaki yoki yozma inshoning turi va vazifasiga qarab unga tayyorgarlik ko'riladi.Inshoga
tayyorgarlikni o'qituvchi boshqaradi, bunga o'quvchilarni ishtirok ettiradi, ularning o'ta faolligi
va mustaqilligiga erishadi. Tayyorgarlik deganda, birinchidan, o'quvchilarda nimanidir
tasvirlashga, hikoya qilishga talab uyg'otadigan vaziyat yaratish; ikkinchidan, insho uchun yetarli

bo'lgan zarur material yig'ish; uchinchidan, mavzuga oid, uni yoritishga mos bo'lgan til
vositalarini tanlash tushuniladi.
Inshoga tayyorgarlik inshoni yozishdan bir necha kun ilgari boshlanadi, darsdan tashqari
vaqtlarda va boshqa darslar jarayonida ham olib boriladi.
Og'zaki yoki yozma insho ustida ishlash quyidagi uch bosqichga bo'linadi:
1) material yig'ish, ya'ni kuzatish, ekskursiya, mehnat jarayoni, rasmni ko'rib chiqish,
kinofilm, spektaklni ko'rish, badiiy va boshqa adabiyotlarni o'qish;
2) mavzuga va uni yoritishga mos material tanlash, uni tartibga solish, joylashtirish, ya'ni
suhbat, muhokama qilish, zarur materialni ajratish, reja tuzish, lug'at ustida ishlash, imlo va
leksik tomondan tayyorlash va hokazo;
3) inshoni nutqiy shakllantirish, ya'ni insho matnini tuzish, uni yozish, takomillashtirish,
xatolarni to'g'rilash va uni tekshirish.
Birinchi va ikkinchi bosqichdagi ishlar, odatda, darsdan tashqari vaqtda bajariladi. Masalan,
ekskursiya asosidagi insho uchun material yig'ish uni yozishdan ancha ilgari boshlanadi; tabiat
hodisalarini kuzatish bir hafta, hatto undan ko'proq davom etadi; rasmlar esa insho yozishdan
oldin ko'riladi.
Shunday qilib, insho yozish yoki og'zaki hikoya qilish darsi ilgari bajarilgan ishlarning
yakunidir. Insho darsining umumlashtiruvchilik roli bog'lanishli nutq sohasidagi ko'nikmalarni
egallash me'yoriga qarab ortib boradi.
Insho darsining qurilishi tayyorlov bosqichining xarakteriga bog'liq. Tayyorlov bosqichida
qancha ko'p ishlansa, insho darsida matn ustida shuncha chuqur ishlash imkoniyati yaratiladi.
Insho yozishdan oldin yoki og'zaki hikoyalashda yig'ilgan materiallarni o'quvchilar yodiga
tushirish, ularda qiziqish uyg'otish, yozishga yoki hikoya qilishga xohish uyg'otish zarur.
Insho yozish darsida quyidagi bosqichlarga rioya qilinadi:
1. Mavzuni, inshoning vazifasini e'lon qilish (yoki yodga tushirish),uni o'quvchilar bilan
muhokama qilish.
2. Kuzatish davrida to'plangan materialni tartibga solish yoki material yig'ish (masalan,
rasmga qarab insho yozish uchun rasmni ko'rish) maqsadida suhbat o'tkazish.
3. Reja tuzish yoki avval tuzilgan rejaga aniqlik kiritish.
4. Matnni nutqiy tayyorlash, ya'ni zarur so'zlarni yozish, so'z birikmasi, gap yoki
bog'lanishli matnning ayrim qismini tuzish, imlosi qiyin so'zlarning yozilishini tushuntirish va
boshqalar.

5. Darsning asosiy qismi bo'lgan inshoni yozish. Bu jarayonda o'quvchilar inshoni
yozayotganlarida, o'qituvchi ular ishini kuza-tadi, ayrim o'quvchilarga (boshqalarga xalaqit
bermay, ular e'tiborini chalg'itmay) individual yordam beradi.
6. O'quvchilar yozgan insholarini tekshiradilar, kamchiliklarini to'ldirib, xatolarini
to'g'rilaydilar. Boshlang'ich sinflarda bolalar inshoni oqqa ko'chirmaydilar, kerakli tuzatishlarni
ehtiyotlik bilan kiritadilar, bunday tuzatishlar uchun insho bahosi pasaytirilmaydi, aksincha,
matnni yaxshi to'g'rilagan o'quvchi rag'batlantiriladi.
7. O'quvchilar inshoni o'qituvchiga tekshirish uchun topshiradilar, o'qituvchi ikki kun ichida
tekshiradi.
Keyingi ona tili darsining ikkinchi qismidan 15—25 daqiqa vaqt ajratib, tekshirilgan
insholar yuzasidan yakuniy mashg'ulot o'tkaziladi (insho tahlil qilinib, xatolar ustida ishlanadi).
O'qituvchi har bir insho turi uchun o'quv vazifasini belgilab oladi. Masalan, rasmlar seriyasi
asosida birinchi marta yozdiriladigan insho uchun quyidagi vazifalar belgilab olinadi:
1. O'quvchilarni inshoning yangi turi bo'lgan rasmlar seriyasi asosidagi insho bilan
tanishtirish.
2. Rasmli reja asosida matn rejasini tuzish.
3. Reja qismlariga mos ravishda matnni xatboshilarga bo'lish va har birini xatboshidan
yozish.
4. Insho matnini mustaqil tekshirish va takomillashtirish.
O'quvchilarning mustaqillik darajasi o'sib borgani sayin, inshoga talab ham orta boradi.

Bog‘lanishli nutq, og‘zaki hikoya va yozma insho

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish