Bogimoyoqlilar tipi. o‘rgimchaksimonlar sinfi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Bogimoyoqlilar tipi. o‘rgimchaksimonlar sinfi

Купить

HAYVONLAR
EKOLOGIYASI
BOGIMOYOQLILAR TIPI.
O’RGIMCHAKSIMONLAR SINFI

REJA:
•
BO’GIMOYOQLILARNING MORMOFOLOGIK TUZILISHI
•
BO’GIMOYOQLILARNING ANATOMIK TUZILISHI
•
BO’GIMOYOQLILARNING VAKILLARI
•
O’RGIMCHAKSIMONLARNING TUZILISHI
•
O’RGIMCHAKSIMONLARNING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

’ BOG’IMOYOQLILAR (Arthropoda) umurtqasiz hayvonlar tipi.
Bo’g’imoyoqlilarning ajdodi tuban tuzilgan dengiz halqali
chuvalchanglari hisoblansada, ularning bitta yoki bir necha
umumiy ajdodlardan kelib chiqqanligi to’g’risidagi muammo
hozirgacha uzilkesil hal etilmagan. Eng qad шьпш
bo’g’imoyo й lilardan trilobitasimonlar quyi kembriy
qatlamlaridan boshlab uchraydi.

Ordovik va silur davrida Bo’g’imoyoqlilar quruqlikka chiqishgan.
Bo’g’imoyoqlilarning tanasi va oyoqlari bo’g’imlarga bo’lingan
(Bo’g’imoyoqlilar nomi ham ana shundan olingan), ikki tomonlama
simmetriyali. Tanasi qattiq xitin kutikula bilan qoplangan. Xitin
qoplog’ich tashqi skelet funktsiyasini ham bajaradi, unga ichki
tomondan muskullar birikadi. Tana bo’g’imlari geteronom, ya’ni
ularning shakli va kattaligi har xil bo’ladi.

Bo’g’imoyoqlilar tanasi, odatda, bosh, ko’krak va qorin
bo’limlaridan iborat. Lekin ba’zan tananing turli bo’limlari o’zaro
har xil tarzda birikib ketishi mumkin. Bo’g’imoyoqlilarning bosh
bo’limi bosh bo’lagi — akrondan va 4 tana bo’g’imlarining
qo’shilishidan hosil bo’ladi. Ko’krak va qorin bo’limlaridagi
bo’g’imlar har xil sistematik guruhlarda bir xil bo’lmaydi.
Bo’g’imoyoqlilar tanasidagi har bir bo’g’im dastlab bir juftdan
nayga o’xshash o’simtaga ega bo’lgan, keyinchalik bu o’simtalar
jag’lar, yurish oyoqlari, suzgich organlar, so’rg’ichlar, o’rgimchak
bezlari va boshqa organlarga aylangan yoki yo’qolib ketgan

Bo’g’imoyoqlilar jabra, traxeya yoki o’pka orqali nafas oladi.
Birlamchi ovqat hazm qilish sistemasi ektodermadan hosil
bo’lgan oldingi va keyingi ichakdan, endodermadan hosil bo’lgan
o’rta ichakdan hamda ular bilan bog’langan so’lak va hazm
bezlaridan iborat. Ayirish organlari kelib chiqishi va funktsiyasiga
ko’ra, halqali chuvalchanglarning metanefridiylariga o’xshash
bo’lgan antennal, koksal va maksillar bezlar — tselomoduklardan
yoki ichak o’simtalari — malpigi naychalaridan iborat .

Qon aylanish sistemasi ochiq, qon aylanish organlari har xil
darajada rivojlangan. Nerv sistemasi gangliylarning qo’shilishidan
hosil bo’ladigan bosh miya va qorin nerv zanjiridan iborat. Qorin
nerv zanjiridagi nerv gangliylari tana bo’g’imlarining o’zgarishiga
mos holda turli darajada kontsentrasiyalashgan bo’ladi. Ko’pchilik
Bo’g’imoyoqlilarning yaxshi rivojlangan sezgi organlari, jumladan
murakkab fasetkali ko’zlari, har xil mexano va xemoreseptorlari,
eshitish, muvozanat saqlash, ovoz chiqarish organlari bo’ladi.

Deyarli barcha Bo’g’imoyoqlilar ayrim jinsli. Jinsiy dimorfizm yaxshi
rivojlangan. Jinsiy yo’l bilan (ba’zan partenogenez) ko’payadi.
Ko’pchilik turlari metamorfoz orqali rivojlanadi. Qattiq tana
qoplog’ichi Bo’g’imoyoqlilarning o’sishiga to’sqinlik qiladi. Shuning
uchun Bo’g’imoyoqlilar faqat eski xitin qoplog’ichni tashlash (tullash),
yangi xitin pust hosil qilish orqali o’sadi. Tana bo’shlig’i aralash tipda
(miksosel). Muskullari to’pto’p bo’lib joylashgan. Ko’pchilik
Bo’g’imoyoqlilarning yuragi naysimon, ko’p kamerali, qoni tana
suyuqligiga o’xshash bo’lib, gemolimfa deyiladi.

Bo’g’imoyoqlilar tipi 4 ta kenja tip: trilobitasimonlar (qazilma
holda uchraydigan yagona trilobitlar sinfi), jabra bilan nafas
oluvchilar (yagona qisqichbaqasimonlar sinfi), xeliseralilar
(qilichdumlilar, o’rgimchaksimonlar sinflari), traxeyalilar
(ko’poyoqlilar, hasharotlar sinflari) ga bo’linadi. 2 millionga yaqin
turi bor. Yerda mavjud bo’lgan hamma yashash muhitlarini
egallagan. Bo’g’imoyoqlilarning quruqlikda yashashga va havoda
uchishga moslanishi hayvonot dunyosida sodir bo’lgan eng
muhim o’zgarishlardan biri hisoblanadi.

Bo’g’imoyoqlilar biosferada beqiyos katta
ahamiyatga ega. Ko’pchilik ekosistemalardagi tirik
organizmlarning asosiy qismini tashkil etishi,
xilmaxil oziqlanishi tufayli Bo’g’imoyoqlilar
tabiatda moddalar aylanishi jarayonini amalga
oshiradi. Bo’g’imoyoqlilar oziq-ovqat va kiyim-
kechak uchun xom ashyo manbai sifatida ham
katta ahamiyatga ega.

O’pka yoki traxeyalar orqali nafas oladi. Ayirish organlari — malpigi
naychalari va koksal bezlar. Ko’pchilik O’rgimchaksimonlarda zahar
bezlari bor. Ayrim jinsli, tuxum qo’yadi, ayrim turlari (chayonlar) tirik
tug’adi. 60000 ga yaqin turi bor; kanalar, chayonlar, telifonlar, Frinlar,
tartaridlar, palpigradlar, fisinuleylar, soxta chayonlar, solpugalar,
pichano’rarlar, o’rgimchaklar turkumlariga bo’linadi .

O’rgimchaksimonlar keng tarqalgan, ko’pchiligi
quruqlikda yashaydi; kanalar va o’rgimchaklar orasida
ikkilamchi marta suvda yashashga o’tgan turlari bor.
Ko’pchiligi yirtqich, har xil umurtqasizlar bilan
oziqlanadi. Bir qancha turlari parazit (kanalar) va
o’simlikxo’r (o’rgimchakkanalar). O’zbekiston hududida
kanalar, chayonlar, solpugalar va o’rgimchaklarning bir
necha yuz turi tarqalgan.

O’rgimchaksimonlar quruqlikda yashashga moslashgan bo’qimoyo’qlilar
bo’lib, hozir ularning 36000 dan ko’proq turi ma’lum. Ko’pchilik
o’rgimchaksimonlarning tanasi boshko’krak va qorindan iborat ikki
bo’limga bo’linadi. L е kin ular orasida tanasi yaxlit bo’lgan kanalar ham
bor. O’rgimchaksimonlar o’pka yoki havo o’tkazuvchi maxsus naychalar-
trax е yalar yordamida nafas oladi. Ularning og’iz organlari bir juftdan
x е litseralar va p е dipalpalardan iborat. X е litserasi uchi tirnoqqa o’xshash
o’tkirlashgan bo’lib, o’ljasi terisini t е shish uchun xizmat qiladi. P е dipalpa
(oyo’qpaypaslagich) lar ustki qismi tuyg’u, asosiy bo’g’imi esa jag’
vazifasini bajaradi. Yurish oyo’qlari 4 juft bo’ladi. Bosh qismidagi
oyo’qpaypaslagichlari tuyg’u vazifasini bajaradi. Ularning mo’ylovlari va
murakkab fas е tkali ko’zlari bo’lmaydi. Ko’rish organi bir n е cha juft oddiy
ko’zchalardan iborat. O’rgimchaksimonlarning tipik vakili butli
o’rgimchak hisoblanadi

But li o’rgimchak tanasi bir-biridan aniq ajralib turadigan yaxlit bosh,
ko’krak va qorin qismlarga bo’lingan. Boshida to’rt juft oddiy
ko’zchalari bo’ladi. O’rgimchakning boshi va ko’zlari harakatsiz
bo’lganligi uchun bu ko’zlar turli tomonga qarab yo’nalgan va t е varak
atrofdagi buyumlarning hammasini ko’ra oladi. Boshining pastki
qismida og’zi joylashgan. Og’iz organlarining birinchi jufti x е litseralar,
ya'ni yuqorigi jag’lari egilgan naychaga o’xshash bo’lib, o’tkir uchli
tirnoqlar bilan tugaydi. Jag’larning asosida bitta zahar b е zi joylashgan.
Jag’larning ichidan o’tgan naycha zahar b е zi bilan bog’langan. Zahar
b е zlari ishlab chiqargan s е kr е t o’ljasini o’ldirish va dushmandan o’zini
himoya qilish uchun zarur. Jag’larning ostida joylashgan bir juft og’iz
organlari paypaslagichlar d е yiladi. Ular ko’rinishidan yurish oyo’qlariga
o’xshash bo’lib, mayda tuklar bilan qoplangan. Tuklar tuyg’u vazifasini
bajaradi. Ko’krak qismi bosh bilan qo’shilib kyetgan; unda to’rt juft
oyo’qlari joylashgan .

Naf as olishi. Butli o’rgimchak o’pka va trax е ya orqali nafas oladi.
Qorin qismining pastida bir juft nafas t е shiklari o’pka bilan
bog’langan. T е shiklar maxsus qopqoqchalar bilan yopilgan.
O’pkasi bir juft xaltachaga o’xshash, xaltachada bargsimon mayda
o’simtalar bor. Bu o’simtalarning yupqa d е vori orqali gazlar
almashinuvi sodir bo’ladi. Trax е yalar qorin qismidagi havo
tashuvchi tarmoqlangan naychalardan iborat. Bu naychalar
o’rgimchak qorin qismining ostki tomoniga yaqin joylashgan,
t е shikchalar (stigmalar) orqali atmosfera havosi bilan bog’langan.

A y irish sist е masi. Ayirish sist е masi bir juft shoxlangan malpigi
naychalaridan tborat. Malpigi naychalari ichak bo’shlig’iga (o’rta
va orqa ichak ch е garasida) ochiladi. Ayirish mahsuloti
kristalchalar shaklidagi qattiq moddadan iborat. O’rgimchaklar
suvni juda t е jab sarflashi tufayli quruqlik muhitiga yaxshi
moslashgan.O’rgimchaklar qon aylanish va nerv sist е masi
qisqichbaqasimonlarnikiga bir muncha o’xshash bo’ladi .

K o’payishi va rivojlanishi. O’rgimchaksimonlar ayrim jinsli.
O’rgimchaklarning urg’ochisi erkagidan yirik bo’ladi. Erkigi oyo’q
paypaslagichlarining uchi to’g’nog’ichsimoH-yumaloq shaklda,
urg’ochilarida esa ipsimon bo’ladi. O’rgimchaklar yozning oxirida
juftlashadi. Urug’langan urg’ochi o’rgimchak kuz kirishi bilan pilla
ichiga tuxum qo’ya boshlaydi. Bahorda shu tuxumlardan yosh
o’rgimchaklar chiqadi. Bir qancha vaqt o’tganidan k е yin ular
o’rgimchak iplarida shamol yordamida uchib, t е varak-atrofga
tarqaladi va mustaqil hayot k е chira boshlaydi. O’rgimchaklar
o’zgarishsiz rivojlanadi.

104 GURUH
• 1.NORMAMATOVA KAMOLA
•
TEKSHIRDI: NARZULLAYEV S .

•
E’TIBORINGIZ
UCHUN RAHMAT

Bogimoyoqlilar tipi. o‘rgimchaksimonlar sinfi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish