Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 92.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Bolalar uyida tarbiya jarayonini tashkil etishdagi asosiy yo‘nalishlar: jismoniy tarbiya, axloqiy tarbiya, internatsional va vatanparvarlik tarbiyasi, mehnat tarbiyasi

Купить
KURS ISHI Mavzu: Bolalar uyida tarbiya jarayonini tashkil etishdagi asosiy yo‘nalishlar: jismoniy tarbiya, axloqiy tarbiya, internatsional va vatanparvarliktarbiyasi, mehnat tarbiyasi. MUNDARIJA: KIRISH 3 I BOB. BOB. BOLALAR UYLARIDA TARBIYA JARAYONLARINI TASHKIL ETISHNING NAZARIY METODOLOGIK ASOSLARI………………………………………………………………. 6 1.1. Bolalar uyi tushunchasi va mohiyati……………………………………... 6 1.2. Bolalar uyida tarbiya jarayonini tashkil etish jarayonlari………………… 10 II BOB. BOLALAR UYIDAGI TARBIYA JARAYONLARINING ASOSIY TURLARI VA XUSUSIYATLARI…………………………………….. 19 2.1. Bolalar uylarida tarbiyalanayotgan bolalarda jismoniy tarbiya, axloqiy tarbiyaning axamiyati…………………………………………………….. 19 2.2. Internatsional va vatanparvarlik, mehnat tarbiyasining o‘ziga xos jihatlari 28 XULOSA …………………………………………………………………. 35 FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO‘YXATI . . . . …………... 37 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Mamlakatimizda olib borilayotgan Yangi O‘zbekistonda barcha sohalarda amalga oshirilayotgan shiddatli islohotlarning bosh boglovchi bog‘inini, o‘zagini yangi O‘zbeksiton “Inson qadri uchun”, “Avval inson – keyin jamiyat va davlat”, “Hech kim ortda qolmaslik” g‘oyalari tashkil etadi. O‘zbekiston tarixida ilk marotaba BMTning Ison huquqlari bo‘yicha kengashiga a’zo bo‘lishi – mamlakatda inson huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari himoyasini ta’minlash sohasidagi davlat siyosatining jahon hamjamiyati tomonidan e’tirofidir. Yangi O‘zbekistonda “Inson qadri uchun” g‘oyasi, har qanday shaxsning hayoti, erkinligi, sha’ni va qadr-qimmati, boshqa daxlsiz huquqlarini joyiga qo‘yish, ulug‘lash hamda mamlakatning har bir fuqarosi uchun tinch va xavfsiz hayotni, malakali tibbiy xizmat, sifatli ta’lim, kuchli va manzilli ijtimoiy himoya va sog‘lom ekologik muhit ta’minlanishi, munosib turmush sharoitini yaratishni nazarda tutishi alohida e’tirof va yuksak baholanadi. Bunday davlatda barqaror rivojlanishning muhim maqsadlari bo’lmish – ijtimoiy himoyaga muhtoj aholini qo‘llab-quvvatlash, kambag‘allik va ishsizlikni qisqartirish, yoshlar va ayollar tadbirkorligiga ko‘maklashish, ta’lim, sog‘liqni saqlash va ma’naviy-madaniy sohalarning muntzam taraqqiy etishini ta’minlash, samarali ijtimoiy sug‘urta ta’minotini yo‘lga qo‘yish, jamiyatda keskin ijtimoiy farqlanish va ijtimoiy tengsizlikka yo‘l qo‘ymaslik, aholiga munosib turmush sharoitlarini yaratish kabi vazifalarga ustuvor ahamiyat berilmoqda. Bundan tashqari, Ijtimoiy himoya milliy agentligi davlat rahbarining 2023 yil 1-iyuldagi Farmoni bilan tashkil etilgandi. Hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar boshqarmalari hamda tuman (shahar) larda “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazlari ham tashkil etildi. O‘zbdekistonda bolalar uylari, mehribonlik uylari, bolalarni himoya qilish sho’balari hamda oilaviy bolalar uylari 2024 yil 1-yanvardan boshlab Ijtimoiy himoya milliy agentligi tizimiga o’tkazildi. Shu paytga qadar “Bolalar uylari” Sog‘liqni saqlash vazirligi tizimida, “Mehribonlik uylari” Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi tizimida, bolalarni himoya qilish 3 sho‘balari hamda oilaviy bolalar uylari esa mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari tizimida bo’lgan. Ushbu muassasalarni agentlik tizimiga o‘tkazishdan asosiy maqsad, aholini ijtimoiy himoyalash yo‘nalishida yagona davlat siyosati va boshqaruv tizimini yaratishdir. Olib borilayotgan islehotlar prezidentimizning “Aholiga sifatli ijtimoiy xizmat va yordam ko’rsatish hamda uning samarali nazorat tizimini yo‘lga qo‘yish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar to‘g‘risidagi” farmoniga asosan amalga oshirilmoqda. Kurs ishi mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Yoshlar va bolalarda tarbiya jarayoninintashkil etishdagi asosiiy yo ‘nalishlari: jismoniy tarbiya, axloqiy tarbiya, internatsional va vatanparvarlik, mehnat tarbiyasi bilan ishlashda ilmiy jihatdan ko‘plab sharq mutafakkirlari va xorijiy olimlar tomonidan o‘rganilgan. Sharq mutafakkirlari Abu ibn Sino 1 , Alisher Navoiy 2 , Yusuf Xos Xojib 3 , Kayhobus 4 lar o’zlarining asarlarida oila, ota-ona va farzand tarbiyasi tushunchasi, uning asosiy xususiyatlarini yoritib berishgan. Xorijlik olimlardan Bobyleva I.A 5 , Vasilkova Y.V, Vasilkova T.A 6 , Tyarkina L.M 7 , Kostyunina M.P 8 va boshqalar o‘zlarining ilmiy ishlari bilan ushbu mavzuni boyitishga xizmat qilishgan. Respublikamiz sotsiolog olimlaridan Ganieva M.X., Kayumov Q.N, SherovM.B 9 , Latipova N.M. mavzuni tadqiq etmoqdalar. Kurs ishining ob’ekti : Bolalar uylarida, Oilaviy bolalar uylarida ta’lim taribaya oluvchi bolalar hisoblanadi . Kurs ishining predmeti: Bolalar uylarida ta’lim-tarbiya, tibbiy-ijtimoiy va psixologik-pedogogik kuzatib borishni tashkil etishdan iborat. Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Kurs ishimizning maqsadi sifatida bolalar uylarida tarbiya jarayonini tashkil etishdagi asosiy yo’nalishlari jismoniy tarbiya, axloqiy tarbiya, internaysional tarbiya va mehnat tarbiyasi qaytarzda olib borilayotganini izohlash. 1 Abu ibn Sino “Tadbiri ma’nozil” asarida. 2 Alisher Navoiy “Hayrat ul-abror” asarida. 3 Yusuf Xos Xojib “Qutadg‘u bilig” asarida. 4 Unsur al-Maoliy Kayhobus “Qobusnoma” asarida. 5 Бобылева И.А : Социалные науки и детство.2022.том 2.с 54-58. 6 Vasilkova Y . V , Vasilkova T . A . : Социальная педагогика. М: Владос, 1999. 7 Тяркина L.M: Семейное воспитание без родителей. М, 1996. 8 Костюнина М.П: Из опыта рабюоты педагога-психолога школы-интерната с социальными сиротами. 2003.№6 9 Kayumov Q . N , SherovM . B , Ganieva M.X : Ijtimoiy ishga kirish , darslik : Toshkent . 2021. 104-132 b . 4 Qo‘yilgan maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar ilgari surildi: – Bolalar uyi tushunchasi va mohiyati nazariy tahlil qilish ; – Bolalar uyida tarbiya jarayonini tashkil etish jarayonlari ochib berish ; – Bolalar uylarida tarbiyalanayotgan bolalarda jismoniy tarbiya, axloqiy tarbiyaning axamiyati o‘ziga xos xususiyatlari ochib berish; – Internatsional va vatanparvarlik, mehnat tarbiyasining o‘ziga xos jihatlari ochib berish; Bolalar uylari va oilaviy bolalar uylari tarbiyalanuvchilarni talim va tarbiya jarayonlarini o‘rganish va kamchiliklarni bartaraf etishda sotsiologik tadqiqotdan foydalanib amaliy taklif va tavsiyalarini ishlab chiqish. Kurs ishining tuzilishi. Mazkur ish kirish, 2 asosiy bob, 4 paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovalardan iborat. I BOB. BOLALAR UYLARIDA TARBIYA JARAYONLARINI TASHKIL ETISHNING NAZARIY METODOLOGIK ASOSLARI 5 1.1. Bolalar uyi tushunchasi va mohiyati “Xalqning harakat qilishi, davlatmand bo‘lishi, baxtli bo‘lib izzat-hurmat topishi, jahongir bo‘lishi, zaif bo‘lib xorlikka tushishi, faqirlik jomasini kiyib, baxtsizlik yukini tirtib e’tibordan qolishi, o‘zgalarga tobe va qul, asr bo‘lishi bolalikda o‘z ota-onalaridan olgan tarbiyalariga bog‘liq. Bolalar axloqiy tarbiyani muhitdan oladilar, boshqacha qilib aytganda, bolalar suvga o‘xshaydi, suv idishning shaklini olganidek, bolalar ham muhitning odab-axloqni qobul qiladilar 1 ” deydi Adabiyotshunos olim Abdurauf Fitrat. Darhaqiqat insonga eng ulug’ meros ilm va tarbiya hisoblanadi. Bolalar uylari O zbekistonda dastlab 1918-yil yetimxonalar asosida bolalarʻ uyi nomi bilan tashkil etilgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida jangchilarning bolalari uchun maxsus bolalar uylari ochilib, ularda Ukraina, Belarus, Litva, Latviya, Estoniya, Moskva, Leningrad va boshqa shaharlardan keltirilgan bolalar tarbiyalandi. Mustaqillik yillarida Xalq ta'limi vazirligi tomonidan “Bolalar uylari” Mehribonlik uylari deb nomlana boshlandi. 2002-yil O zbekistonda 27 Mehribonlik ʻ uylari ishladi, ularda 3650 bola tarbiyalandi. O'zbekiston Respublikasi Farg‘ona viloyati Marg‘ilon shahrida joylashgan 1-sonli Mehribonlik uyi ham 1924-yilda tashkil topgan. Mehribonlik uylari - yetim va ota-onalarining yoki boshqa qonuniy vakillarining vasiyligisiz qolgan bolalar uchun davlat tomonidan ochilgan ta lim ʼ tarbiya muassasasi. Yetim yoki qonuniy vasiylar qaramog ida bo lmagan bolalar, ʻ ʻ ota-onalari sud hukmi bilan otaonalik huquqidan mahrum qilingan, otaonalari voz kechgan bolalar uchun tashkil qilingan. Mehribonlik uylarida 3 yoshdan 16 yoshgacha bo lgan sog lom bolalar yashashi va tarbiyalanishi uchun zarur sharoitlar ʻ ʻ yaratiladi. Mehribonlik uylarida tarbiyalanuvchilarni o qitish va boqish to la davlat ʻ ʻ ta minoti asosida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Mehribonlik uylari 3—7 ʼ yoshli bolalar uchun bolalar botasi tartibida, 7—16 yoshli bolalar uchun umumiy o rta ta lim maktabi tartibida ishlaydi hamda maktab ta limtarbiyaviy dasturiga ʻ ʼ ʼ muvofiq ish olib boradi. Mehribonlik uylarida tarbiyalanuvchilarning maktab o quv ʻ dasturini to liq o zlashtirishlari, ularning mehnat ko nikmalarini shakllantirish va ʻ ʻ ʻ mustahkamlash, jismoniy kamol topishlari, axloqiy hamda estetik tarbiya olgan 1 Adabiyotshunos olim Abdurauf Fitrat arasidan . 6 barkamol shaxslar bo lib yetishishlari ta minlanadi. Shuningdek, yuqoridagiʻ ʼ maqsadlarga qaratilgan ma naviyma rifiy, madaniy-ommaviy tadbirlar olib boriladi. ʼ ʼ O‘zbekistonda bolalar uylari, mehribonlik uylari, bolalarni himoya qilish sho‘balari hamda oilaviy bolalar uylari 2024-yil 1-yanvardan boshlab Ijtimoiy himoya milliy agentligi tizimiga o‘tkazildi. Bu prezidentning “Aholiga sifatli ijtimoiy xizmat va yordam ko‘rsatish hamda uning samarali nazorat tizimini yo‘lga qo‘yish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar to‘g‘risidagi” farmoniga asosan amalga oshirildi. Shu paytga qadar bolalar uylari Sog‘liqni saqlash vazirligi tizimida, mehribonlik uylari Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi tizimida, bolalarni himoya qilish sho‘balari hamda oilaviy bolalar uylari esa mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari tizimida bo‘lgan. Ushbu muassasalarni agentlik tizimiga o‘tkazishdan asosiy maqsad, aholini ijtimoiy himoyalash yo‘nalishida yagona davlat siyosati va boshqaruv tizimini yaratishdir. 2021-yil 9-avgustdan 2024-yil 24-may holatiga ko‘ra «SOS O‘zbekiston Bolalar Mahallalari» Mehribonlik uylari, bolalar shaharchasi va Oilaviy bolalar uylarida 2654 nafar bola(qarindoshlar, do‘stlar, vasiylik va homiylik ostida) tarbiyalanmoqda. – 125 ta Oilaviy bolalar uylarida 756 nafar bola ota-ona qaramog‘ida voyaga yetmoqda. – 232 nafar tarbiyalanuvchi oliy va o‘rta maxsus o‘quv yurtlariga o‘qishga kirdi; – 120 nafar tarbiyalanuvchi voyaga etganligi sababli (18 yoshga to‘lgan) mehribonlik uylarini tark etdi; – 14 ta Mehribonlik uylari, 4 ta bolalar shaharchasi va 5 ta bolalar uyi (go‘daklar uylari) yopildi. Qolgan 2 ta “Mehribonlik” uyida bugungi kunda 251 nafar bola tarbiyalanmoqda. Oilaviy bolalar uylari faoliyati Prezidentimizning 2022 yil, 4 avgustdagi PQ-345 sonli “Oilaviy bolalar uylari faoliyatini takomillashtirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori asosida tartibga solinadi. Oilaviy bolalar uylari yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni joylashtirish va ularni mustaqil hayotga tayyorlash uchun qulay sharoit yaratishga qaratilgan muqobil tizimdir. Bunda, ushbu oilaviy bolalar uylaridagi 7 tarbiyalanuvchilar 18 yoshga to‘lgunga yoxud boshqa sabablarga ko‘ra ketgunga qadar mazkur uylarda qoladi. 2022 yil 1 sentyabrdan boshlab yangilangan shartlarga ko‘ra:  oilaviy bolalar uylari yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni (keyingi o‘rinlarda – tarbiyalanuvchilar) oilaga tarbiyaga olishni istagan fuqarolar tomonidan yuridik shaxs maqomisiz tegishli tuman (shahar) hokimining qarori asosida tashkil etiladi;  oilaviy bolalar uyidagi tarbiyalanuvchilar soni kamida 3 nafarni, lekin ko‘pi bilan 5 nafarni tashkil qilishi lozim. Bunda, oilaviy bolalar uyini tashkil qilgan fuqarolarning o‘z farzandlari hamda tarbiyalanuvchilarning umumiy soni 8 nafardan oshmasligi kerak;  oilaviy bolalar uylarini tutingan ota-onalarni tayyorlash kurslarini muvaffaqiyatli tugatgan fuqarolar tomonidan tashkil qilishga ruxsat etiladi;  oilaviy bolalar uylari faoliyatini muvofiqlashtirish va nazorat qilish Milliy gvardiya hamda tuman (shahar) hokimliklarining bolalarni himoya qilish sho‘’balari tomonidan amalga oshiriladi;  oilaviy bolalar uyini tashkil etish to‘g‘risidagi ariza bilan murojaat qilgan shaxslardan tegishli vazirlik va idoralarning elektron ma’lumotlar bazalaridan olish mumkin bo‘lgan hujjatlarni talab qilish man etiladi. Davlat byudjeti hisobidan Oilaviy bolalar uyini 2022 yil 1 sentyabrdan boshlab moliyalashtirish tartibi:  oilaviy bolalar uyidagi har bir tarbiyalanuvchining yashash xarajatlari uchun 7 yoshgacha bo‘lgan tarbiyalanuvchilarga bazaviy hisoblash miqdorining 5 baravari miqdorida, 8 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan tarbiyalanuvchilarga bazaviy hisoblash miqdorining 7 baravari miqdorida;  oilaviy bolalar uyidagi har bir tarbiyalanuvchini parvarish qilish uchun mehnatga haq to‘lash eng kam miqdorining1 baravari (nogironligi bo‘lgan bolalar uchun 1,5 baravari) miqdorida;  oilaviy bolalar uyiga tarbiyaga olingan har bir nogironligi bo‘lgan bolani davolash-sog‘lomlashtirish uchun har oyda bazaviy hisoblash miqdorining 1 baravari miqdorida mablag‘ ajratiladi; 8  oilaviy bolalar uyidagi tarbiyalanuvchilarning yashash xarajatlari uchun ajratilgan mablag‘lar har oyning 5-sanasiga qadar tutingan ota-ona nomiga ochilgan bank plastik kartasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘tkazib beriladi;  oilaviy bolalar uyidagi tarbiyalanuvchilarga hududda joylashgan davlat sport majmualari, ma’naviy-ma’rifiy maskanlar, to‘garaklar, ot sporti seksiyalari, «Ishga marhamat» monomarkazlari va boshqa o‘quv markazlaridagi to‘garaklar va kurslarga bepul qatnashish huquqi beriladi; Oilaviy bolalar uyi tarbiyalanuvchilari uchun:  O‘zbekiston Kasaba uyushmalari federatsiyasi tomonidan yiliga bir marotaba sog‘lomlashtirish oromgohlarida dam olish uchun bepul yo‘llanmalar ajratiladi;  tuman (shahar) hokimliklari tomonidan bir yilda ikki marotaba respublikamizning tarixiy shaharlariga bepul sayohatlar hamda teatr tomoshalari va konsert dasturlari tashkil etiladi;  oilaviy bolalar uyidagi tarbiyalanuvchilar davlat davolash-profilaktika muassasalari tomonidan bir yilda ikki marotaba bepul to‘liq tibbiy tekshiruvdan o‘tkaziladi;  oilaviy bolalar uyidagi tarbiyalanuvchilarga mazkur qarorga muvofiq berilayotgan sog‘lomlashtirish oromgohiga va sayohatga borish, teatr tomoshalari va konsertlarda qatnashishga oid imtiyozlar oilaviy bolalar uyini tashkil etgan fuqarolarning o‘z farzandlariga ham tatbiq etiladi. Bundan ko‘rinib turibdiki, bolalar uylarida va oilaviy bolalalar uylarida tarbiyalanuvchi bolalar uchun davlatimiz tomonidan bir qancha imkoniyatlar yaratilgan bo‘lib, ular uchun ta’lim tizmida, sog‘liqni saqlash tizimida va ta’minot masalasida ham ular har doim davlat qaramog‘ida hamda himoyasidadir. 2.1 Bolalar uyida tarbiya jarayonini tashkil etish jarayonlari 9 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamsining 2012-yil 13-iyundagi 171-son qaroriga ilova sifatida “Bolalar uylari to‘g‘risidagi” Nizom tasdiqlangan. Unga ko‘ra bolalar uyi quyidagi tiplarga bo‘linadi: – bolalar 3 yoshgacha bo’ladigan umumiy tipdagi B olalar uyi. Zaruriyat bo‘lganda ushbu muassasalarda 4 yoshgacha qabul qilinadigan, ular 7 yoshgacha bo‘lishi mumkin bo‘lgan psixofizik rivojlanishi buzilgan bolalar uchun ixtisoslashtirilgan guruhlar tashkil etadi; – 4 yoshgacha qabul qilinadigan, ular bu yerda 7 yoshgacha bo‘lishi mumkin bo ‘lgan psixofizik rivojlanishi buzilgan bolalar uchun ixtisoslashtirilgan tipdagi Bolalar uyi; Bolalar uyi tarbiyalanuvchilari quyidagicah ta’lim tarbiya olishadilar: – tarbiyalanuvchilarni tibbiy-ijtimoiy ta’minlash, tarbiyalash, moddiy ta’minlash, hayotiy ko‘nikmalarga o‘qitish to‘liq davlat ta’minoti asosida amalga oshiriladi; – bolalar uyiga tarbiyaga olingan yetim bolalarga (yigirma besh yoshga to‘lmagan) O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasining harbiy xizmatchi va xodimlari biriktiriladi. Biriktirilgan harbiy xizmatchi va xodimlar vasiylik va homiylik organlari bilan hamkorlikda bir oyda bir maeotaba tarbiyalanuvchi bolalar bilan suhbatlar o‘tkazish asosida ularning ta’lim-tarbiya olish ahvolini va maishiy shart-sharoitini o‘rganadi, shuningdek, mavjud muammolarini bartaraf etish, ulari ota-onasi yoki uning o‘rnini bosuvchi shaxslarga qaytarish, vasiy yoki homiy tayinlash, farzandlikka berish va joylashtirishning boshqa shakllarini qo‘llash choralarini ko‘rib boradi; T arbiyalanuvchilar belgilangan tartibda quyidagilar bilan ta’minlanadilar; – ularga nisbatan insin sha’ni va qadr-qimmatini kamsitmaydigan insonparvarlik munosabatida bo ‘ lish; – oilasi bilan aloqada bo‘lish, miqdori cheklanmagan holda jo‘natmalar, banderollar olish; – Bepul ovqatlanish, kiyim-kechak, poyabzal va ashyoviy ta’minlashning boshqa buyumlari hamda tasdiqlangan normalar bo‘yicha yumshoq anjomlar bilan ta’minlash; 10 – zaruriyat bo‘lganda tarbiyalanuvchilar protez-ortopediya buyiumlari va reabilitatsiyaning texnik vositalari bilan beoul ta’minlanadilar; – tarbiyalanuvchilarga tibbiy yordam shtatdagi tibbiyot xodimlari tomonidan, zaruriyat bo‘lganda esa – belgilangan tartibda tegishli hududiy davolash-profilaktika muassasalari tomonidan ta’minlanadi; Bolalar uylarida tarbiyalanuvchilarni tibbiy ta’minlash va moddiy ta’minlash tartibi ularning individual xususiyatlari, Yoshi, jinsi, psixik va jismoniy holati hisobga olingan holda belgilanadi. Maishiy reabilitatsiya jarayonlariga ko‘maklashishi, tarbiyalanuvchilardagi hissiy zo‘riqishni yumashatish uchun shart- sharoitlar yaratish kerak. Bolalar uyining binosi, qattiq va yumshoq anjomlar, tibbiy va xo‘jalik jihozlar, o‘yinchoqlar sanitariya-gigiyena talablariga javob berishi, bolalarning yoshi, sog‘lig‘ining holati va psixik rivojlanishiga muvofiq bo‘lishi zarur. Bolalar uyidagi davolash-sog‘lomlashtirish ishlari kasallikka chalinish xavfiomillarini barvaqt aniqlashga, ular rivojlanishining oldini olishga, bolalarni kompleks tibbiy-pedogogik reabilitatsiya qilishga, shuningdek asoratlarning, nogironlikning oldini olishga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Mehribonik uylarida tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda ijtimoiy pedagogik faoliyatning o ‘ rni Jamiyatimiz orasida ijtimoiy kelib chiqish ahvoli, dini, irqi, millati, yoshi va boshqa mezonlar bo ‘ yicha turli insonlar yashaydi. Shu jumladan Mehribonlik uyida ham sanab o ‘ tilgan toifalarning barchasiga taaluqli bolalar va o ‘ smirlar mavjud. Demak, Mehribonlik uyini ijtimoiy institut sifatida tavsiflasak, u yerda tashkil etiluvchi barcha jarayonlarda davlatning insonparvarlik siyosati aks etadi. Bizning O ‘ zbek millati azaldan ota-ona qarovisiz qolgan bolalarga alohida mehr bilan turlicha yondashuvlardagi qo ‘ llab quvvatlashlar orqali munosabatda bo ‘ ladilar. Ularni tasnif etishda quyidagi kategoryalarni inobatga olish zarur:  Otasi bor onasi vafot etgani sababli yoki aksincha (yarim yetim);  Ota-onasi nogiron bo ‘ lganligi sababli;  Ota-onasi tashlab ketganligi sababli;  Ota-onalari vafot etgan ;  Ota-onalik huquqidan mahrum etilgan; 11  Ota-onalik huquqlari chegaralangan  Ota - onasi noma ’ lum daraksiz yo ’ q hisoblangan ;  Ishga yaroqsiz ;  Jazoni ijro etish muassasalarida jazo olayotgan ;  Jinoyat qilganlikda ayblangan va qamoqga olingan ; Ota - ona qarovsiz qolgan bolalar ta ’ lim va tarbiyada alohida ehtiyoji bor bolalar qatoriga kiradi . Chunki ularning yashash tarzi atrofdagilarga munosabati umumiy rivojlanish me ’ yorlari va psixologik holati me ’ yordan boshqach bo ‘ ladi . Aynan mana shunday turfaliklar Mehribonlik uylarida ta ’ lim - tarbiyaning boshqa ta ’ lim muassasalaridan farqli tarzda taskil Mehribonlik uylarida tashkil etiluvchi Pedagogik jarayon o ‘ z mazmuni va vazifalariga ko ’ ra “ Ijtimoiy pedagogik faoliyat ” deb nomlanadi . Quyidagi ijtimoiy pedagogik faoliyatning mazmunini keltiramiz etilishini taqoza etadi . Mehribonlik uylarida tashkil etiluvchi Pedagogik jarayon o ‘ z mazmuni va vazifalariga ko ‘ ra “ Ijtimoiy pedagogik faoliyat ” deb nomlanadi . Quyidagi ijtimoiy pedagogik faoliyatning mazmunini keltiramiz . Mehribonlik uylarida ijtimoiy pedagogik faoliyatni tashkil etish . - Faoliyatni tashkil etish metod va shakllari; - Bola mavqeini aniqlash Tashxis qilish suxbat so ‘ rovnoma test bola hujjatlarini o ‘ rganish; - Tarbiyalanuvchining istiqbolli, individual rivojlashni dasturini tuzish; - Bola haqida tahlil qilish, bolaning tibbiy, psixologik , Pedagogik, realibitatsiyasini amalga oshirish choralarni ishlab chiqish; - Bolaning ijtimoiy hayotga moslashuvi integratsiya va realibitatsiyasini ta’minlash; Ijtimoiy pedagogik faoliyat tashkil etulganiga qadar Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilar xulq- atvorida quyidagi meyordan chetlanishlar uchrab turadi:  Qaysarlik va o ‘ jarlik:  Egoizm:  Yolg ‘ onchilik  Maqsadsiz (bugungu kunni o ‘ tishini o ‘ ylab, ertangi kun uchun reja tuzmaydi; 12  O ‘ z kelajagini o ‘ ylamaydi;  Atrofdagilariga nisbatan qo ‘ pol munosabaat;  Muloqotda ximoya pozitsiyasini qo ‘ llsh;  Dangasa va loqaydlik; Sanab o ‘ tilgan salbiy sifatlarni bartaraf etish uchun ijtimoiy pedagogik faoliyat turli yo ‘ nalishlarni bo ‘ yicha vazifalarni amalga oshiradi. Ma’lumki mehribonlik uylari tarbiyachilari ham ijtimoiy gedagogik faoliyat ning bevosita ishtirokchisidir. Chunki ularning lavozim majburiyatlari sirasi tarbiyalanuvchilarni mustaqil xayotga moslashtirish uchun turli tarbiya usullari va vositalaridan foydalanish talabi kiritiladi. Yoshlarning mustaqi hayotga moslashuvi esa ijtimoiy ko ‘ nikma va malakalarga asoslanadi . Ijtimoiy ko ‘ nikma malakalar muassasada tashkil etiluvchi tarbiyaviy ishlar jarayonida samarali shakllantiriladi . Buning uchun tarbiyachi ijtimoiy ko ‘ nikma va malakalarning moxiyatini bilishni talab etiladi . Biz quyida tarbiyachilar uchun zarur bo ’ lgan ijtimoiy Pedagogik faoliyat turlariga oid vazifalarni sanab o ‘ tamiz : Ta ’ lim - tarbiyaviy : Tanlangan usul va vositalar asosida ta ’ lim tarbiya jarayoni amalga oshiriladi . Mehribonlik uylarida ta ’ lim jarayoni bolalarning fanlar bo ‘ yicha bilim ko ’ nikma va malakalarni rivojlantirishga qaratilgan tadbirlar orqali amalga oshiriladi . Jumladan fan to ‘ garaklari , intelellektual tadbirlar , mushoiralar , sinfdan tashqari o ‘ qishlar , uyga vazifa tayyorlash mashg ’ ulotlarinimisol qilib keltirish mumkin . Mehribonlik uylarida ta ’ limga yondosh jarayon sifatida tarbiya ham amalga oshiriladi . Biroq Mehribonlik uylarida tarbiyaviy ahamiyatga ustuvor tadbirlar ta ’ limiy tadbirlar nisbatan ko ‘ proq o ‘ tkaziladi . tadbirlar har bir tadbirlarning senareysini ishlab chiqadi . Bu bilan ular senariy banki yaratiladi . Tadbirlar faoliyati reyting mezonlarida har bir bayram sansiga doir bir qancha senariylar , fotolavxalar va turli dekaratsiyalarga ega bo ‘ lish talabi mavjud . Huquqni himoya qilish :Tarbiyachilar ushbu faoliyat asosida:  Tarbiyalanuvchilarning huquqiy himoya qiladi;  Huquq va burchlar mohiyatini tushuntirish ishlarini olib boradi ;  Tarbiyalanuvchi davlat tomonidan o ‘ rnatilgan tartiblar doirasida harakatlanishga o ’ rgatiladi ; 13  Tarbiyalanuvchilarda huquqiy madaniyatining shakillanishiga doir tadbirlarni tashkil etadi . Natijada bolalar mustaqil hayot ostonasida tug ‘ ilishi lozim bo ‘ ladigan turli huquqiy savollarga o ‘ rinli o ‘ rinli va qulay to ‘ g ‘ ri javob toppish ko ‘ nikmalar tarkib . Tarbiyachining ushbu vazifasi yurist bilan hamkorlikka tayanadi. Tashkilotchilik – mazkur faoliyat tarbiyalanuvchilar jamoasini tashkil qilish, ular o ‘ rtasida do ‘ stona qarindoshlik rishtalarini uyg ‘ otish, ta’lim tarbiya jarayonini pedagogik-psixologik jihatdan tashkil etishni o ‘ z ichiga oladi. Tashkilotchilik qobilyat Mehribonlik uylari tarbiyachilar uchun zaruriy pedagogik mezon bo ‘ lib, tarbiyachi faoliyatining turli jabhalarida namoyon bo ‘ ladi. Masalan, tadbirlar, uchrashuvlar, musobaqalar, sport estafedalar, ommaviy axborot vositalarida chiqishlar va boshqalarning rejasini tuzishi, vaqtning belgilanishi, joyining tanlanishi, ishtirokchilarni jarayon tayyorlashi, kerakli jihoz va vositalarni tanlay bilishi va boshqalar. Kommunikativ – ushbu vazifa ijtimoiy –pedagogik faoliyatni amalga oshirishda tarbiyachining ma’lumotlar almashish, atrofdagilar, bilan aloqlar o ‘ rnatish asosida amalga oshiriladi. Bu faoliyat tarbiyachining turli tashkilot va jamoalar bilan o’zoro hamkorligini maqsadli va samarali olib borishni ko’zda tutadi. Buning uchun tarbiyach faoliyatiga quyidagi talablar qo’yiladi.  Nutqning ravonligi  Aniq va lo ‘ nda gapira olish  So ‘ zga boyligi  Suxbatdoshni tanlay olish  Mantiqiylik  Yumor hissiga ega bo ‘ lish Pedagogik tarbiyachilarning kasbiy kompetenligi – o ‘ qitish va tarbiyalash jarayonini bog ‘ liq ravishda olib boorish, barkamol rivojlangan shaxsni shakllantirish, ularda yuksak madaniy va ma’naviy saviyasini qaror toptirish hamda pedagogning yuksak shaxsiy sifatlari bilan nomoyon bo ‘ ladi bu esa tarbiyaviy ishlarni tashkil etishning amaliy ko ‘ nikmalariga asoslanadi. Tarbiyachilar faoliyatining quyidagi talablar mazmunida insonparvarlik omili alohia 14 o ‘ rin tutadi. O’quv-tarbiya jarayonida insonparvarlik omilini ta’minlaydigan shaxsiy sifatlarga quyidagilar kiradi: insoniylik, oliyjanoblik, samimiylik, bolajonlik, halolik, mehribonlik, xushmuomilalik. Tarbiyacining komnetentsiya turlarini quyidagilarga bo’lish mumkin. Tarbiyachining komtsetsiya modelini quyidagi tartibda tavsiya etamiz. Ushbu qo ‘ llanma asosida har bir mehribonlik uyi tarbiyachilar o ‘ z faoliyatlarini tahlil qilishi tavsiya etiladi. Zero, o ‘ z-o ‘ zini baholash va nomoyon qilish zamonaviy tarbiyachiga xos sifatlardir. Tarbiyachining kasbiy sifatlari  Pedagogika va psixologiya faniga doir bilimlarga ega bo ‘ lish;  O ‘ z sohasini mukammal bilish;  Axborot kommunikatsion texnologiyalardan foydalana olish;  Tarbiyalanuvchilarda motivatsiani shakllantirish;  Ta’lim jarayoniga yangiliklar kiritish;  Xorijiy tillardan birini bilish;  O ‘ z ustida ishlash. Shaxsiy sifatlari  Ma’suliyatlilik;  Talabchanlik;  Maqsadga yo ‘ nalganlik;  Bag ‘ rikenglik;  Yangiliklarga moslashuvchanlik;  Yumor hissi; Umumiy kompetensiya  Malumotli;  Madaniyatli;  Umuminsoniy qadriyatlarga egalik;  Milliy madaniyatga ega bo’lish;  Mamlakatni ijtimoiy hayotda ishtirok etish ;  Boshqa millatlarning madaniyatini hurmar qilish; 15 Oldini olish-profilaktik – tarbiyalanuvchilarni hoxush hulq atvori, salbiy holatlar va zararli odatlar (yolg ‘ onchilik, o ‘ g ‘ irlik, chekish, tilanchilik, guruhbozlik) dan himoya qilish. Tarbiyalanuvchilarni zararli odatlardan muhofazalash, axborotlar orqali keladigan xavf, kutiladigan harakatlarni tushintirish, oqibatni ko ‘ ra bilishga o ‘ rgatish. Sanab o ‘ tilgan ijtimoiy pedagogik faoliyat yo ‘ nalishlarining mazmuni, shakl va vositalarni zamon bilan xamnafas tarzda takomillashtiruvini talab etadi. Tarbiyachining samarali faoliyati muassasadagi hamkorligining maqsadli olib borilishiga asoslanadi. Muassasada psixologik, tarbiyachi, ijtimoiy-pedagogik, yuristning hamkorligi tarbiyalanuvchilarni kelajagini huquqiy jihatdan taminlash va psixologik jihatdan q ‘ ’llab quvvatlashga qaratilgan bo’lmog ‘ i lozim. Mehribonlik uylarida tarbiyachilar faoliyatiga qo ‘ yiluvchi talablar. 1. Pedagogik ma’lumotga ega bo ‘ lishi; 2. Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchisining psixologik xususiyatini bilish; 3. Ijtimoiy psixologiya metodlarini amaliyotda qo ‘ llay olish; 4. Maktablarda o ‘ qitiladigan fanlarning umumiy masalalarini bilish; 5. AKT dan foydalanish; 6. Ish hujjatlarini yurita olish; 7. Birinchi tibbiy yordam ko ‘ rsatish malakasiga ega bo ‘ lish; 8. hisobatlar va turli mazmundagi taqdimotlarni yartish va amalga oshirish; 9. O ‘ zi haqida portfolio tayyorlash va o ‘ z o ‘ zini namayon eta olish; 10. Hamkorlikda ishlash va ish yuritish qoidalarini bilish; 11. Oilalar bilan ishlashni samarali usul va yo’llarini bilish. 12. Interfaol usullar va ulardan tarbiya jarayonida foydlana olish Keltirilganlardan tashqari yana bir eng muhim talab bu faoliyatda zamonaviy texnologiyalardan foydalanishni bilishdir. Zero, innovatsion texnologiyalarni joriy qilish orqali ta’lim va tarbiyadan kutilgan natijaga erishish har doim o ‘ z dolzarbligini yo ‘ qotmagan masaladir. Bu borada kadrlar tayyorlash milliy dasturida shunday etirof qilinadi: “Zamonaviy shaxsni tarbiyalamoqchi bo ‘ lgan o ‘ qituvchining o ‘ zi zamonaviy texnologiyalardan xabordor bo ‘ lmog ‘ i lozim” Tarbiyachi o ‘ zining pedagogik faoliyati davomida tarbiyalanuvchining 16 ijtimoiylashuviga ta’sir qiluvchi omillarni bilish ishni tashkil etishda ularga rioya etish lozim. Tarbiyalanuvchining ijtimoillashuviga ta’sir etuvchi omillar sirasiga quyidagilar kiradi. 1. Muhit 2. Axborot manbalari 3. Tengdoshlari 4. Qiziqishlari 5. Maddiy va ma’naviy ehtiyojlar 6. Atrofdagilar bilan muloqat o ‘ rnatish imkoniyati Sotsnum (yaqin muhit) – bola ijtimoiylashuvi uchun muhim ahamiyatga ega. Bu yaqin ijtimoiy muhitni bola asta sekin o ‘ zlashtiradi. Bola hayotining dastlabki davri qayerda o ‘ tgan bo’lsa shu yer muhitining ta’sirida shakillanadi. So ‘ ng hayoti qayerda tashkil qilinsa, o ‘ sha muhit xususan, Mehribonlik uyi talablarini o ‘ zlashtiradi va ularga moslashtiradi. Yosh o ‘ tgan sari bola tomonidan o’zlashtirilgan ijtimoiy huhit “hududi” toboro kengayib boradi, ya’ni nafaqat Mehribonlik uyi, balki maktab, maktabdan tashqari ta’lim turli tadbirlar, jarayoni tashkil etilgan jamoat tashkilotlari, orttirgan o ‘ rtoqlari davrasida muhitlarida bo ‘ ladi. Ma’lumki, muhit bu o ‘ ziga mos munosabat va qoidalar tizimiga ega bo ‘ lgan turli xil insonlar birligidir. Bola ham shu muhitga turli insonlar bilan birga yashab, ta’lim olishi jarayonida o ‘ zining “Men” konsepsiyasini yaratadi. O ‘ zining “Men” iga ega inson muhitga ham muayyan tasirini bergan holda nimanidir o ‘ zlashtirishga harkat qiladi. Aynan manashu jarayon qarama qarshiliklar jarayoni bo ‘ lib insanni mustaqil hayotiy pozetsiyasiga ega bo ‘ lishiga undaydi. Tarbiyachi bolalarga har bir muhitdan hafaqat “yashab qolish”, balki yaxshi yashash qoidalarini o ‘ rgatadi. Bunda tarbiyachilar kasbiy kompedentsiyasi muhim omil hisoblanadi. Komponentsiya- tarbiyachining o ‘ z sohasi bo ‘ yicha bilim, ko ‘ nikma va malakalar yig ‘ indisidir. Diagnostika qilish. Ushbu vazifa mazmuni tarbiyalanuvchilarning xulq- atvoridagi meyordan chetga chiqishlar, psixologik zo ‘ riqishlar bezovtalanish kabi xolatlarning sabablarini amaliy taxlil qilib, tegishli xulosasini psixologga yetkazadi. 17 Psixolog bilan xamkorlikda tashxis qo ‘ yilib, keying bosqich ijtimoiy gedagogik ish rejasini tuzishga xizmat qiladigan ma’lumotlarni to ‘ playdi. Bunda asosan bola yashaydigan uzoq muddat bo ‘ ladigan mikromuhit (oila, qarindoshlar, tug ‘ ilgandan buyon yashagan joyi….) xususiyati va tarkibi o ‘ rganiladi. Asosaan ushbu muxitda kimlar bilan muloqotda bo ‘ lgani, o ‘ sha joydagi insonlarning shug ‘ ullanadigan ishlari, maqsad va vazifalari, kelajak rejalarini tuzish ko ‘ nikmallariga egaligi, ma’naviy va moddiy jihatlari taxlil qilinadi. Taxlil qilish yo ‘ llari: bevosita bola bilan suhbat, savol-javob orqali o ‘ rganish, maxsus maqsadli anketalar bilan tuzib uning bola tomonidan to ‘ ldirilishini, o ‘ sha muhitdan xabardor insonlarning mulohazalarini to ‘ plash, tegishli tashkilotlarning mutahasislari bilan olib boriladigan pedagogik psixologik ishlarni tashkil etish. Barcha ma’lumotlarni qiyosiy tahlil natijasida tegishli xulosalar chiqariladi. Taxmin qilish. Ushbu vazifasini mazmuni quyidagicha tasniflanadi. 1. Boladagi o ‘ zgarishlarni sabablari taxmin qilinadi. 2. Xulq-atvoridagi chetlanishlarning bartaraf etilishini usul va yo ‘ llari taxmin belgilanadi. Tarbiyachi asosida psixolog bilan birga ish olib boradi. Natijada to ‘ g ‘ ri qilingan taxminlar va o ‘ zini oqladi deb hisoblanadi. Shu tarzda ish olib borish orqali tarbiyachilar xulq-atvoridagi chetlanishlar ustida ishlash bo ‘ yicha tajribalar bankin yaratiladi. Shuning uchun tarbiyachilarga har bir bola bilan ishlashda alohida daftar yuritish tavshiya etiladi. To ‘ plangan ma’lumotlarni tahlil qilish asosida al’ternativ vaziyatlar ustida olib borilgan tajribalarni kelib chiqib, ijtimoiy pedagogik tuzatish ishlari uchun yondoshuvlar taxmin asosida alternativ vaziyatlar ustida olib borilgan tajribalardan kelib chiqib ijtimoiy pedagogik tuzatish ishlari uchun yondashuvlar taxmin asosida tanlanadi. Mehribonlik uyi, Bolalar uyi tarbiyalanuvchilari bilan doimiy kantaklarni o‘rnatishlari zarurdir, chunki ularning tarbiyasiga mas’ul shaxslar hisoblanishadi II BOB. BOLALAR UYIDA GI TARBIYA JARAYON LARI NI NG ASOSIY TURLARI VA XUSUSIYATLARI 2.1. Bolalar uylarida tarbiyalanayotgan bolalarda jismoniy tarbiya, 18 axloqiy tarbiyaning axamiyati O tmishda ajdodlarimiz insoniyatning psixologik qonuniyatlariniʻ muayyan ilmiy yo nalish sifatida o rganmagan bo lsalarda, biroq allomalarning ʻ ʻ ʻ asarlari, qo lyozmalarida mazkur holatlarning yoritilishi, tahlili kuzatiladi. Biz sharq ʻ mutafakkirlarining psixologik qarashlari bilan tanishar ekanmiz, inson va hayvonlar psixik hayotini o rganishga bo lgan intilishi kishilar hayotining har xil tarixiy ʻ ʻ bosqichlarida ularning qanday nazariy va amaliy bilan taqozo qilganligini ba zi ʼ qonuniyatlar qanday kashf etilganligini bilib olamiz. Ta kidlash lozimki, ʼ allomalarning shaxs ma naviy-ruhiy kamoloti borasidagi qimmatli fikrlari hozirgi ʼ kungacha o z o rni va ahamiyatiga egadir. Jumladan, Abu Nasr Farobiy, Abu ʻ ʻ Rayhon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Yusuf Xos Hojib, Jaloliddin Rumiy, Alisher Navoiy, kabi mutafakkirlarning pedagogik-psixologik qarashlari bugungi kunda fan taraqqiyotining metodologik asosi bo lib xizmat qilmoqda. ʻ Xulq-odob haqidagi hadislarda eng ezgu insoniy xislatlar ulug lanib, ʻ gunoh sifatidagi illatlar qoralanadi. Hadislarda insoniy xislatlardan ezgulik, iffat, sabr-qanoat, shukronalik kabi axloqiy xislatlar ulug lansa, isrofgarchilik, ʻ ta magirlik, ochko zlik, nafsu-havoga, shahvoniy hissiyotlarga berilish, baxillik, ʼ ʻ johillik kabi illatlar, yomon xatti-harakatlar “gunoh” sifatida qoralansa, inson farovonligi, jamiyat ravnaqi uchun qilinadigan yaxshi ezgu xatti-harakatlar, faoliyat “savob” tarzida olqishlanadi. Abu Nasr Farobiy inson kamolotga yolg iz o zi erisha ʻ ʻ olmaydi. U boshqalar bilan aloqada bo lish, ularning ko maklashuvi yoki ʻ ʻ munosabatlariga muhtoj bo ladi, deb hisoblaydi. Bunga Farobiy ta lim-tarbiyani ʻ ʼ to g ri yo lga qo yish orqali erishish mumkin, deydi. Chunki maqsadga muvofiq ʻ ʻ ʻ ʻ amalga oshirilgan ta lim-tarbiya insonni ham aqliy, ham axloqiy jihatdan kamolga ʼ yetkazadi, xususan, inson tabiat va jamiyat qonun-qoidalarini to g ri bilib oladi va ʻ ʻ hayotda to g ri yo l tutadi, boshqalar bilan to g ri munosabatda bo ladi, jamiyat ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ tartib-qoidalariga rioya qiladi.Farobiy nazariy bilimlarni egallashga kirishgan har bir kishi xulq-odobda ham qay darajada pok bo lishi kerakligini “Falsafani ʻ o rganishdan oldin nimani bilish kerakligi to g risida ʻ ʻ ʻ 1 ”gi risolasida shunday ta riflaydi: “Falsafani o rganishdan avval o zingizni hirs-havaslardan shunday ʼ ʻ ʻ 1 Abu Nasr Farobiy “ Falsafani o ʻ rganishdan oldin nimani bilish kerakligi to ʻ g ʻ risida ” gi risolasi 19 tozalashingiz lozimki, sizda maishiy va shahvoniyat kabi noto g ri tuyg ulargaʻ ʻ ʻ emas, balki kamolotga bo lgan hirs-havas qolsin.Bunga xulq-axloqni faqat ʻ so zdagina emas, balki haqiqatda tozalash orqali erishish mumkin. Shundan so ng ʻ ʻ xato va adashishdan saqlovchi, haqiqat yo lini tushunib olishga boshlovchi (notiq- ʻ so zlovchi, fikrlash ma nosida) nafsini, jonini, ruhini tozalash zarur”. ʻ ʼ Abu Rayhon Beruniy ilmli, ma lumotli kishi bo lishning o zini odob- ʼ ʻ ʻ axloq va nafosat bilan bog laydi. Uning dunyoqarashida axloq masalasi insonning ʻ eng asosiy sifatlari sifatida mujassamlashgan. Beruniyning fikricha, aqliy qobiliyatlar odamlarning kundalik ehtiyojlari asosida vujudga kelsa, axloqiy masalalar tarixiy taraqqiyot, odamlarning o zaro munosabatlari bilan chambarchas ʻ bog liq holda paydo bo ladi va rivojlanib boradi. Beruniy so zlari bilan aytganda, ʻ ʻ ʻ inson yerdagi bunyodkor va yaratuvchi kuchdir. Shuningdek, u insonning ijobiy va salbiy tomonlarini birma-bir ta rif etadi. Masalan, olim insondagi yaxshilik, ʼ rostgo ylik, oliyjanoblik, muruvvat, mehr-shafqat, do stlik va jamoatchilik kabi ʻ ʻ fazilatlarni ulug laydi. Shu fazilatlarni o zida mujassamlashtirgan har bir inson har ʻ ʻ narsaga qodirligini, o z eli va yurti uchun beqiyos naf keltirishi mumkinligini ʻ alohida ta kidlaydi, bu hozir ham ta lim-tarbiya sohasida yetakchi o rinni egallaydi. ʼ ʼ ʻ Yolg onchilik, yomonlik, raqobatlashish, g animlik, ichqoralik, qo pollik, o g rilik, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ tuhmatchilik, ikkiyuzlamachilik, o ziga bino qo yish, xushomadgo ylik, ʻ ʻ ʻ chaqimchilik illat sifatida qoralanadi. Axloqiy madaniyat – jamiyatdagi axloqning yuksaklik darajasini, fuqarolarning axloqiy saviyasini aks ettiruvchi tushuncha. U shaxsning jamiyatdagi asosiy axloq me yorlarini egallashi va o zgalar bilan shu asosda munosabatda ʼ ʻ bo lishi, o zini axloqiy tomondan muntazam takomillashtirib borishi singari ʻ ʻ jihatlarni o z ichiga oladi. Axloqiy aqidalarning eng muhim omillaridan biri – ʻ muomala odobi. Insonlar bir-biri bilan hamkorlik qilmasdan, o zaro tajriba ʻ almashmasdan, o zaro ta sir ko rsatmasdan yashashi mumkin emas. Binobarin, ʻ ʼ ʻ muloqot, muomala inson uchun asosiy ehtiyoj, zarurat. Muomala odobi o zgalar ʻ qadr-qimmatini, hurmatini joyiga qo yishni, an anaviy axloqiy-me yoriy talablarni ʻ ʼ ʼ bajarishni taqozo etadi. Ma noli va ravon so zlash, suhbatdoshni tinglay bilish, nutq ʼ ʻ madaniyati muomalaning muhim jihatlarini tashkil etadi. Muomala odobida 20 muloqotning asosiy vositasi bo lmish til katta ahamiyatga ega. ʻ Xalqimizda “Siz” ham, “sen” ham bir og izdan chiqadi» degan dono naql bor. Shu bois muloqot ʻ paytida suhbatdoshga hurmat ifodasi sifatida har bir so zni suhbatdoshining ʻ ko ngliga, qiziqishi va kayfiyatiga qarab, yoshini kasbu kori, ijtimoiy hamda oilaviy ʻ ahvolini e tiborga olib, hurmatini joyiga qo yib gapirish, muloqot jarayonida ʼ ʻ o rinsiz harakatlarga yo l qo ymaslik lozim. ʻ ʻ ʻ Muomala odobida kishining ko z-qarashi, nigohi, so zsiz (noverbal) ʻ ʻ harakatlari ham muhim rol o ynaydi. Ma lumki, odamning qarashida, yuz ifodasida, ʻ ʼ qo l harakatlarida uning so zga aylanmagan hissiyoti, talablari o z aksini topadi. ʻ ʻ ʻ Shu ma noda, muomala odobida kishilarning nasihat qilmasdan, odob o rgatmasdan ʼ ʻ bir-biriga ta sir ko rsatishi ham diqqatga sazovordir. Axloqiy yetuklik muomala ʼ ʻ odobini egallashdan boshlanadi. Axloqiy madaniyatning o ziga xos munosabatlar ʻ ifodasi – etiketdir. Axloqiy madaniyat muayyan holat uchun faqat bir xildagi qoidalashtirilgan xatti-harakatlarni taqozo etadi. Axloqiy madaniyatning qamrovi shu qadar kengki, u oddiy insoniy munosabatlardan xalqaro miqyosda qabul qilingan muomala qonun-qoidalargacha o z ichiga oladi. Masalan, siyosiy arbob ʻ etiketi, mehmondorchilik axloqiy madaniyati, mezbon etiketi va hokazo. Axloqiy madaniyatning zamonaviy ko rinishlari bilan birga, milliy-an anaviy shakllari ham ʻ ʼ bor, ularsiz har qaysi xalq hayotini tasavvur qilish qiyin. Masalan, salomlashish odobini olib ko raylik. Axloqiy madaniyat qoidasiga ko ra, ko chadan o tib ʻ ʻ ʻ ʻ ketayotgan odam guzarda yoki darvozasining oldida turgan kishilarga salom berishi, bu asnoda o ng qo l chap ko krakda, yurakning ustida turishi, bosh esa ta zimga ʻ ʻ ʻ ʼ yengil egilishi lozim. Ko rishish madaniyatida esa qo lning uchini berib ʻ ʻ salomlashish ko rishayotgan odamga nisbatan odobsizlik va mensimaslikni ʻ bildiradi. Axloqiy madaniyatning yana bir jihati bor: unda odob bilan go zallikning ʻ uyg unligini ko rishimiz mumkin. Ya ni, Axloqiy madaniyat orqali odobning qat iy ʻ ʻ ʼ ʼ qonun-qoidalari chiroyli xatti-harakatlar vositasida amalga oshiriladi. Kasbiy odob axloqiy madaniyatning yuksak shakllaridan bo lib, uning jamiyat hayotidagi o rni ʻ ʻ beqiyosdir. Muallimlik odobi, san atkor odobi, jurnalist odobi, rahbar odobi singari ʼ kasbiy odob turlari bunga misol bo la oladi. Kasbiy odob amaliy axloq tarzida ʻ namoyon bo ladigan ma naviy hodisadir. ʻ ʼ 21 Axloqiy tarbiya – jamiyat ma naviy hayotidagi muhim ijtimoiy hodisaʼ bo lib, odob-axloq tizimini, axloqiy fazilatlarni zamon talablari asosida har qaysi ʻ avlod ongiga singdirish shakli. Axloqiy tarbiya adabiyot, psixologiya, etika va estetika fanlari o rganadigan ilmiy kategoriyadir. Axloqiy tarbiya deganda o sib ʻ ʻ kelayotgan avlodda xulq-odob me yorlariga mos keladigan, zamon talablariga javob ʼ beradigan insoniy sifatlarni shakllantirishga qaratilgan ilmiy va amaliy harakatlar tizimi tushuniladi. Insonning axloqiy hayoti uning axloqiy tarbiyasi bilan chambarchas bog liq. ʻ Axloq to g risidagi fanlarning asosiy vazifasi axloqiy barkamol inson va ʻ ʻ jamiyatni tarbiyalashning yo l-yo riqlarini ko rsatib berishdan iborat. Axloqiy ʻ ʻ ʻ tarbiya shu yo ldagi uzluksiz amaliy jarayondir. Inson axloqiy tarbiya orqali axloqiy ʻ qadriyatlarni anglab yetadi, o zida axloqiy tajribalar, ko nikma va fazilatlarni ʻ ʻ shakllantiradi, axloqiy me yorlar va tamoyillar asosida yashashga o rganadi. ʼ ʻ Axloqiy tarbiya insoniyat tarixi mobaynida ikkita muhim masalaga javob izlaydi: biri – qanday yashamoq kerak, ikkinchisi – nima qilish keragu nima qilmaslik lozim. Axloqiy tarbiya – insonni komillikka eltuvchi yo l. Uning vositalari ko p, biri ʻ ʻ an anaviy tarbiya bo lsa, ikkinchisi zamonaviy tarbiyadir. Odatda, har ikki turdagi ʼ ʻ vositalardan samarali foydalaniladi. Maktabgacha axloqiy tarbiyada ertak va rivoyatlar, pand-nasihatlar ruhidagi, an anaviy tarbiya o yin va o yinchoqlar ʼ ʻ ʻ vositasidagi zamonaviy tarbiya bilan o zaro uyg un holda qo llanadi. ʻ ʻ ʻ Axloqiy tarbiyaning eng kuchli vositasi – san at. U aholining barcha ʼ tabaqasini – turli yosh va kasbu kordagi insonlarni qamrab oladi. Axloqiy tarbiyaning barcha zamonlar uchun dolzarb bo lgan yo li namunaviylik tamoyilidir. ʻ ʻ Axloqiy tarbiyaning aqliy-ma naviy va jismoniy tarbiya bilan qo shib olib borilishi ʼ ʻ ham maqsadga muvofiqdir. Shaxsning axloqiy tarbiyasi uning muomala odobi, etiket qoidalariga rioya etishi, kasbiy odobi hamda o zgalarga nisbatan ʻ munosabatning barcha turlarida ko rinishi mumkin. Axloqiy munosabatlar – kishilar ʻ faoliyatini muvofiqlashtirib, ularning ezgu, insoniy munosabatlarini ifoda etadi. Axloqiy tarbiya tuzilmasi – uch omil-asosdan iborat: axloqiy anglash: (axloqiy ong), axloqiy his etish (axloqiy hissiyot) va axloqiy munosabatlar (axloqiy xatti-harakatlar). Axloqiy tarbiya jarayonida bu omillar doimo birga ishtirok etib, 22 bir-birini taqozo etib keladi. Axloqiy tarbiya tushunchalariga ezgulik, burch, vijdon, saxiylik, hurmat, halollik, poklik, rostgo ylik kabi kategoriyalar kiradi. Anglabʻ amalga oshirilgan har qanday axloqiy qaror zamirida axloqiy hissiyot yotadi . Jismoniy rivojlanish bunday tashqi ko'rsatkichlar bilan ifodalanadi, chunki bolaning tanasining vazni va hajmining o'zgarishi sifat ko'rsatkichlari jismoniy faoliyatning umumiy darajasida ifodalangan tananing funktsional imkoniyatlaridagi o'zgarishlarni o'z ichiga oladi. Jismoniy rivojlanish - bu chidamlilik, kuch, chaqqonlik, tezlik. Maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy rivojlanishining asosiy xususiyatlaridan biri shundaki, bolalarning harakat qobiliyatlari cheklangan, tana barqarorligi, harakat sifatlari va ko'nikmalari etarli darajada rivojlanmagan. - Uch yoshga kelib, yugurish va sakrashdan tashqari deyarli barcha harakatlar bolada mavjud. Yugurish bolaning hayotida mavjud, ammo u to'liq shakllanmagan bolalar ko'pincha yiqilib, muvozanatni yo'qotadilar; - 4,5-5 yoshga kelib, bolalarning motorli ko'nikmalari allaqachon rivojlangan, bolalar yugurish, sakrash, to'pni ushlab olish, narsalar va to'siqlardan sakrashni o'zlashtiradilar. - 5 yoshdan 7 yoshgacha bolaning kuchi deyarli ikki baravar oshadi, tezlik va chidamlilik ko'rsatkichlari oshadi. - Tayyorgarlik guruhida bolaning jismoniy rivojlanishi harakatning qulayligi, ritm, ko'zning mavjudligi va harakatlardagi izchillik bilan tavsiflanadi. Boshlang'ich maktabgacha yoshdagi bolalarni jismoniy tarbiyalashning maqsadi bolalarning zarur vosita ko'nikmalari va qobiliyatlarini shakllantirish va takomillashtirish, har bir bolaning jismoniy salomatligini mustahkamlashni ta'minlashdir . Ruhiy salomatlik - bu insonga o'z imkoniyatlarini ro'yobga chiqarish, hayotdagi stresslarni engish, samarali mehnat qilish va jamiyatga hissa qo'shish imkonini beradigan farovonlik holati. Bolada aqliy funktsiyalarning yangi tizimi - xotira, fikrlash, tasavvur rivojlana boshlaydi. Xotira boshqa jarayonlarni belgilovchi markaziy aqliy funktsiya bo'lib , fikrlash esa xotira bilan belgilanadi. Vizual-samarali fikrlash fikrlashning dastlabki 23 shakllariga tegishli bo'lib, bolaning amaliy harakatlari bilan chambarchas bog'liq holda paydo bo'ladi. Vizual-majoziy fikrlash maktabgacha yoshdagi bolaning aqliy faoliyatining yana bir o'ziga xos shaklidir. Mantiqiy fikrlash maktabgacha yoshdagi bolaning intellektual faoliyatining uchinchi shakli bo'lib , u maktabgacha yoshning oxiriga kelib shakllanadi. Maktabgacha va boshlang'ich maktab yoshida asosiy yangi shakllanish paydo bo'ladi - maktab turmush tarziga tayyorlikda ifodalangan ijtimoiy ahamiyatga ega faoliyatni amalga oshirish qobiliyati va ehtiyoji. Maktabga psixologik tayyorgarlikning tarkibiy qismlari motivatsion, intellektual va irodaviy tayyorgarlikdir. Axloqiy rivojlanish - bu shaxsda asosiy axloqiy xususiyatlarni shakllantirish, o'z shaxsiyati va uning ijtimoiy muhitdagi o'rnini mazmunli idrok etish, o'z maqsadi va shaxsiyatini doimiy ravishda takomillashtirish zarurligini anglash. Axloqiy tarbiya - bu shaxsning axloqiy asoslarini o'zlashtirishi, xulq- atvor uchun axloqiy ko'rsatmalarni ishlab chiqish, jamiyatning axloqiy faoliyati asoslarini va unga xos bo'lgan xulq-atvor odatlarini o'zlashtirish. Maktabgacha yoshdagi bolaning axloqiy rivojlanishining asosiy yo'nalishlari: - Shaxsning axloqiy rivojlanishi - boshqalarga nisbatan adekvat munosabatni shakllantirish - vatanparvarlik tarbiyasi - xulq-atvorning axloqiy me'yorlarini o'zlashtirish. Axloqiy tarbiya usullari: - axloqni rivojlantirishning ijodiy usullari (san'at, adabiyot, musiqa) Ular bolaning his-tuyg'ularini va his-tuyg'ularini uyg'otadi. - Ta'limda faollik yondashuvi. U bolani axloq asoslarini tushunishga yordam beradigan faoliyatning turli turlari va sohalariga jalb qilishga asoslangan. - predmetni rivojlantirish maydonini yaratish. Ta'lim jarayoni amalga oshirilayotgan muhit bolaning potentsial imkoniyatlarini ochib berishga va uning ijodiy faoliyatini amalga oshirishga yordam berishi kerak. Jismoniy tarbiya (badan tarbiya) – sog liqni mustahkamlashga, odamʻ organizmini uyg un ravishda rivojlantirishga qaratilgan umumiy tarbiyaning uzviy ʻ 24 qismi. Jamiyatdagi jismoniy madaniyat ahvolini bildiruvchi ko rsatkichlardan biri.ʻ Jismoniy tarbiyaning asosiy vositalari: jismoniy mashg ulotlar, organizmni ʻ chiniqtirish, mehnat va turmush gigiyenasi. Jismoniy tarbiya aqliy, axloqiy, mehnat va estetik tarbiya bilan qo shib olib boriladi. Ibtidoiy davrdan boshlab jismoniy ʻ tarbiyaga alohida e tibor qaratilgan. Dastlab u jismoniy mashqlar, turli o yinlar, ʼ ʻ mehnat jarayonlari, ovchilik, harbiy harakatlarga o xshatilgan musobaqalar va ʻ sinovlar shaklida mavjud bo lgan, turli marosimlarni aks ettirgan. Keyinchalik ʻ yoshlarni qilichbozlik, chavandozlik, kamonda otish, yakkama-yakka kurash mahoratiga o rgatish jamiyatning asosiy vazifalaridan biriga aylana borgan. ʻ Uyg onish davrida jismoniy tarbiyaga e tibor yanada kuchaydi. ʻ ʼ Gumanistlar jismoniy tarbiyani o quv dasturiga kiritishga uringanlar. Jismoniy tarbiyaga o rta ʻ ʻ asrlarda Yevropada oilaviy tarbiya va maktabdagi pedagogik jarayonning muhim qismi sifatida qarala boshlandi. J. J. Russo 1 “Emil yoki Tarbiya to g risida” deb ʻ ʻ atalgan pedagogik risolasida jismoniy tarbiyaning bolalarning aqliy kamoloti va mehnat tarbiyasidagi ahamiyatini ta kidlagan. XVIII asrda asosan Russo g oyalari ʼ ʻ ta sirida ʼ Germaniyada paydo bo lgan “Insonparvarlik va yaxshi xulq ʻ maktablari” – filantropinlar jismoniy tarbiyaning shakl va uslublarining takomillashuviga olib keladi. Gimnastika mashqlari maktab dasturlaridan mustahkam o rin oladi. XIX asr oxiri va XX asr boshida ʻ Fransiya, Buyuk Britaniya va boshqa mamlakatlarda jismoniy tarbiyaning milliy tizimlari tarkib topdi. O zbekistonda jismoniy tarbiyaga juda qadimdan salomatlikni ʻ mustahkamlashning asosiy vositasi deb qaralgan. Mahmud Koshg`ariy 2 ning “Devonu lug otit turk” asarida 100 dan ziyod xalq o yinlari to g risida ma lumot ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ berilgan. “Alpomish” o zbek xalq qahramonlik dostoni, ʻ Alisher Navoiy 3 ning “Farhod va Shirin”, Zayniddin Vosifi 4 yning “Badoye ul-vaqoye” (“Nodir voqealar”), Bobur 5 ning “Boburnoma” asari va boshqalarda jismoniy, jangovar mashqlar, kuchlilik bahs munozaralarining xilma-xil namunalaridan hikoya qilinadi. 1 J.   J.   Russo “Emil yoki Tarbiya toʻgʻrisida” deb atalgan pedagogik risolasi 2 Mahmud Koshg`ariyning “Devonu lugʻotit turk” asari 3 Alisher Navoiyning “Farhod va Shirin 4 Zayniddin Vosifiyning “Badoye ul-vaqoye”   (“Nodir voqealar” ) 5 Boburning “Boburnoma”   asari 25 O zbekistonda ʻ mustaqillik yillariga kelib jismoniy tarbiya va sport davlat siyosati darajasiga ko tarildi. 1992-yilda (2000-yilda esa yangi tahrirda) “Jismoniy ʻ tarbiya va sport to g risida”gi qonunning qabul qilinishi, 1993-yilda Sog lom avlod ʻ ʻ ʻ davlat dasturining ishlab chiqilishi, Vazirlar Mahkamasining sportning alohida turlarini rivojlantirishga oid va nihoyat 1999-yilda “O zbekistonda jismoniy tarbiya ʻ va sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to g risida”gi qarori jismoniy ʻ ʻ tarbiyaning huquqiy asoslarini yaratdi. Jismoniy tarbiyaning keng tarmoqli tizimi: oilaviy-maktabgacha davr (chaqaloqlikdan boshlab bog cha yoshidagi), maktab yoshi, o rta maxsus va oliy ʻ ʻ ta lim davri hamda katta yoshdagi (erkak va ayol) lar jismoniy tarbiyasini o z ichiga ʼ ʻ oladi. O zbekistonda umumta lim maktablaridagi jismoniy tarbiya pedagogik ʻ ʼ jarayon hisoblanib, jismoniy tarbiya darslari, sport seksiyalaridagi mashg ulotlar ʻ orqali amalga oshiriladi. “Umumiy o rta ta lim maktablari uchun jismoniy ʻ ʼ tarbiyadan davlat ta limi standarta” bo yicha 1 ʼ ʻ – 9-sinflarda haftasiga 2 soatdan jismoniy tarbiya darslari joriy etilgan. O quvchi-yoshlar o rtasida jismoniy tarbiyani ʻ ʻ yanada ommalashtirish va ularning salomatligini mustahkamlash maqsadida 1999-yilda maxsus test sinovlari ishlab chiqildi. Mazkur testlarni muvaffaqiyatli topshirganlar uchun 3 darajali “Alpomish” va “ Barchinoy ” nishonlari ta sis etildi. ʼ 1.588.298 nafar o quvchi mazkur testlarni muvaffaqiyatli topshirdi (2002). ʻ Shuningdek, maktab o quvchilari uchun ʻ “Umid nihollari”, litsey-kollej o quvchilari ʻ uchun “ Barkamol avlod”, oliy o quv yurti talabalari uchun “ Universiada” ʻ ommaviy musobaqalarini har 2 yilda o tkazish yo lga qo yildi. Xalq o yinlari va ʻ ʻ ʻ ʻ ommaviy sport turlari bo yicha qar 2 yilda “ Alpomish o yinlari” festivali hamda “ ʻ ʻ To maris o yinlari” o tkazib kelinadi. ʻ ʻ ʻ Jismoniy tarbiyaning ilmiy-amaliy asoslari va shu soha mutaxassislari O zbekiston davlat jismoniy tarbiya instituti, oliy o quv yurtlarining fakultetlari ʻ ʻ hamda bo limlarida tayyorlanadi. Respublikada 6 ta olimpiya o rinbosarlari bilim ʻ ʻ yurti, 8 ta oliy sport mahorati maktabi va 369 ta bolalar-o smirlar maktabida ham ʻ o quvchilarga jismoniy tarbiyadan saboq beriladi. „Yoshlik“ ko ngilli sport ʻ ʻ tashkiloti, „Vatanparvar“ mudofaaga ko maklashuvchi tashkiloti, „Dinamo“ sport ʻ 26 klubi kabi sport jamiyatlari aholining turli qatlamlarini jismoniy tarbiya mashg ulotlariga jalb etishga xizmat qiladi.ʻ 2.2 Internatsional va vatanparvarlik, mehnat tarbiyasining o‘ziga xos jihatlari Vatanparvarlik — bu kishilarning ona yurtiga, o z oshyoniga ʻ muhabbati va sadoqatini ifodalaydigan tushuncha. Vatanparvarlik barcha kishilar, xalq, millatlar uchun umumiy bo lgan, asrlar davomida sayqallanib kelgan ʻ umuminsoniy tuyg u, ma naviy qadriyatlardan biri. Tarixiy jihatdan Vatanparvarlik ʻ ʼ 27 kishilarning o z vatanlari taqdiri bilan bog liq ijtimoiy rivojlanish, xalqlarningʻ ʻ o zlari yashayotgan hududning daxlsizligi va mustaqilligi yo lidagi kurashi ʻ ʻ jarayonida takomillashib kelgan his-tuyg ular jamlanmasi hamdir. Bu vatanning ʻ o tmishi va hoziri bilan faxrlanishda, uning manfaatlarini himoya qilishda namoyon ʻ bo ladi. Vatanni sevish iymondandir deb ham bejizga aytishmagan. Vatanparvar ʻ insonlar vatanimizda juda ham ko p uchraydi. Masalan, Abdulla Avloniy, u qatag'on ʻ yillari paytida yashagan bo'lsa ham so z erkinligi unda juda rivojlangan. ʻ Mahmudxo ja Behbudiy, u o zining bolalarni o qitish kitoblari bilan Vatanimizda ʻ ʻ ʻ tanilgan. Uning bolalarga Chet tilini o rgatish, Savod chiqarish va boshqa o qitishga ʻ ʻ oid qilgan ishlari taqsimga loyiq. Birinchi prezidentimiz 1 ning “YUKSAK MA'NAVIYAT YENGILMAS KUCH” asarida ham ajdodlarimiz oz ona yurtlari uchun qoshgan hissalari haqida juda kop ma lumotlar keltirilgan masalan, ʼ Chingizxon zulmiga qarshiliklar Amir Temur jasorati Jaloliddin Manguberdi va boshqa buyuk sarkardalar haqida ma lumotlar berilgan. ʼ Bolalik dunyoning har kungi kashfiyotidir. Haqiqiy insonning go ʻ zalligi, Vatanning buyukligi va beqiyos go ʻ zalligi bolalar ongi va qalbiga singib ketishi uchun bu kashfiyot, avvalo, inson va vatan haqidagi bilimga aylanishi kerak. Bolalik - bu shaxsiyat va uning axloqiy sohasini shakllantirishning hal qiluvchi bosqichidir. O ʻ z vaqtida yaratilgan qulay pedagogik muhit bolalarda vatanparvarlik va fuqarolik asoslarini tarbiyalashga yordam beradi.Vatanparvarlik tushunchasi o ʻ z mazmuni jihatidan xilma-xildir - bu o ʻ z mamlakati madaniyatiga hurmat va tashqi dunyo bilan ajralmaslik hissi, o ʻ z xalqi va o'z Vatanidan faxrlanish.Bola hayotining birinchi yillaridanoq o ʻ z ona yurtini, madaniyatini qalbi va qalbi bilan sevishi, “O ʻ z yurtida ildiz otgan” deb nomlangan milliy g ʻ urur tuyg ʻ usini his qilishi kerak. Maktabgacha yosh - kichik vatanga muhabbatni shakllantirish uchun eng yaxshi davr. Bolalarni vatanparvarlik tarbiyasi asosiy vazifalardan biridir maktabgacha... Vatanparvarlik tuyg ʻ usi mazmunan ko ʻ p qirrali - bu o ʻ z ona joylariga muhabbat, o ʻ z xalqi bilan faxrlanish va tashqi dunyo bilan ajralmaslikni his qilish, o ʻ z Vatanining boyligini saqlash va ko ʻ paytirishga intilishdir. 1 Islom Karimov "YUKSAK MA'NAVIYAT YENGILMAS KUCH asarida " 28 Yoshlarni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalashdan ko‘zlangan asosiy maqsad – yoshlarda jamiyatning turli tarmoqlari, ayniqsa, harbiy soha bilan aloqador bo‘lgan davlat xizmati turlarida faollik ko‘rsatish, tinch va harbiy sharoitda Konstitutsiya va harbiy burchga sadoqatli bo‘lish, ularda o‘z yurti va xalqi taqdiri uchun yuksak mas’uliyat va javobgarlik kabi muhim xususiyatlarni shakllantirishdan iborat. Yoshlarni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda quyidagilar asosiy vazifalar etib belgilanadi. Yoshlarni milliy g‘oya va O‘zbekiston Respublikasiga, uning xalqi va Prezidentiga sadoqat ruhida tarbiyalash, ularning qalbi va ongiga Vatan himoyasi sharafli va muqaddas burch ekanini chuqur singdirish. Qadimiy tariximiz va madaniyatimiz, jonajon Vatanimizning mustaqilligi va ravnaqi yo‘lida fidokorona kurashgan milliy qahramonlarimiz bilan faxrlanish, ularga munosib bo‘lish tuyg‘usini shakllantirish, milliy armiyamizning qudrati va salohiyatiga bo‘lgan ishonchni kuchaytirish. Yoshlarni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalash ishlari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmon va qarorlari, Qurolli Kuchlarning umumiy harbiy nizomlari, Mudofaa vazirligi, Qurolli Kuchlar tizimidagi idoralarning me’yoriy-huquqiy hujjatlari asosida olib boriladi. Yoshlarni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalash tizimi quyidagi tuzilmalarni qamrab oladi: ta’lim-tarbiya jarayonining eng muhim va asosiy bo‘g‘ini bo‘lgan bolalar bog‘chasidan boshlab ijtimoiy-ma’naviy ahamiyatga molik qadriyatlarni, Vatanga muhabbat va sadoqat ruhini shakllantirish va rivojlantirishga qaratilgan maktabgacha ta’lim, umumiy o‘rta ta’lim maktablari, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi va oliy ta’lim muassasalari; ommaviy va harbiy-vatanparvarlik ishlarini amalga oshiradigan davlat va nodavlat tashkilotlari, mahalliy hokimiyat va boshqaruv organlari, Qurolli Kuchlar tuzilmalari, mudofaa ishlari boshqarmalari, harbiy qismlar va muassasalar, huquq- tartibot organlari, faxriylar kengashlari, O‘zbekiston yoshlar ittifoqi tuzilmalari va boshqa tashkilotlar. Yoshlarni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalash ishlari muntazam ravishda tizimli va ilmiy asosda olib borilib, uning samaradorligi uchun jamiyatning barcha sub’ektlari mas’ul hisoblanadi. Xususan, uning asosiy 29 sub’ektlarini quyidagilar tashkil etadi: — Davlat va mahalliy hokimiyat organlari; — Nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik jamiyati institutlari; — Oila; — Maktabgacha ta’lim, umumiy o‘rta ta’lim, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi va oliy ta’lim muassasalari; — Madaniyat va sport muassasalari (teatr, muzey, tarixiy obidalar, kinoteatr, kutubxona va boshqalar); — Ommaviy axborot vositalari; — Milliy va umumbashariy qadriyatlar, madaniyat, adabiyot, san’at; — Madaniyat va istirohat bog‘lari; — Bolalarni sog‘lomlashtirish oromgohlari; — Harbiy boshqaruv organlari va boshqalar. Yoshlarni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalash ob’ektlari millati, tili, jinsi, ijtimoiy mansubligidan qat’i nazar, barcha yoshlardan, xususan, quyidagilardan iborat bo‘ladi: — Maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyalanuvchilaridan; — Umumiy o‘rta ta’lim muassasalari, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari va oliy ta’lim muassasalari talabalaridan; — Uyushmagan yoshlardan; — Oliy harbiy ta’lim muassasalari kursantlari va tinglovchilaridan; — Harbiy xizmatchilardan; Tashkilot va korxonalarda faoliyat olib borayotgan yoshlardan Yoshlarni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalashning asosiy tamoyillari mazkur jarayonning ilmiy jihatdan asoslangani, uning muntazamligi, ta’lim-tarbiya va amaliyotning o‘zaro uyg‘unligi, tarixiylik va zamonaviylikning uzviy bog‘liqligi bilan ifodalanadi va quyidagilardan iborat bo‘ladi: — Ilmiylik; — Tarixiylik; 30 — Aniqlik va tezkorlik; — Muntazamlik; — Faollik; — Ta’lim-tarbiya ishlarining uyg‘unligi; — Tarbiya jarayonining izchilligi; Harbiy-vatanparvarlik tarbiyasida erishilgan ijobiy natija va yutuqlarga tayanish tamoyillari. Davlat yoshlarni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalash tizimini tashkil etish, uning natijalarini monitoring qilib borishni ta’minlaydigan asosiy institut hisoblanadi. Davlat yosh avlodning tarbiya jarayonini oilada, maktabgacha ta’lim, umumta’lim maktablari, oliy va o‘rta maxsus ta’lim muassasalarida, harbiy xizmat davomida, shuningdek, o‘zini o‘zi boshqarish organlari, turli davlat va jamoat tashkilotlari miqyosida tashkil etadi. Yoshlarni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalash ishlari asosan to‘rt bosqichda amalga oshiriladi: Birinchi bosqich (3-7 yoshdagilar) atrofdagi olam, Vatan haqida dastlabki tasavvurlar paydo bo‘ladigan bosqich hisoblanib, unda oila va maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarga turli she’rlar, kuy va qo‘shiqlar o‘rgatish, multfilm va elektron o‘yinlar namoyish etish, rasmlar chizish orqali dunyoni anglash, davlat ramzlari (bayroq, gerb, madhiya) bilan tanishish asosida ularda ona yurtga muhabbatni shakllantirishni o‘z ichiga oladi. Ushbu bosqichda quyidagilarga alohida e’tibor berish talab etiladi: Harbiy-vatanparvarlik yo‘nalishida dastlabki tasavvurlarni shakllantirish maqsadida ertak va hikoyalarni aytib berish, Ona Vatanga muhabbat, Vatan himoyasi muqaddas burch ekani bilan bog‘liq mavzulardagi she’r va qo‘shiqlarni yod oldirish, Bolalarning tasavvurini kengaytirishga qaratilgan rasmlar chizdirish va jismoniy qobiliyatini mustahkamlash uchun turli musobaqa va tanlovlar tashkil etish, shu orqali ularni ma’naviy rag‘batlantirish. Harbiy-vatanparvarlik mavzusidagi multfilmlar va elektron o‘yinlar namoyish etish; Harbiy muzeylar va harbiy-vatanparvarlik mavzusi bilan bog‘liq madaniyat va 31 istirohat bog‘lariga ekskursiyalar uyushtirish. Bu bosqichdan keying bosqichlar yosh avlodga chinakam vatanparlik ruhi singdiriladi. Ammo bu jarayon barchasi ayanan maktabgacha ta’lim tashkilotlarida olinadi. XULOSA Fikrimga xulosa yasash o‘rnida shuni aytmoqchimanki, Yangi O‘zbekistonda “Inson qadri uchun” g‘oyasi, har qanday shaxsning hayoti, erkinligi, sha’ni va qadr-qimmati, boshqa daxlsiz huquqlarini joyiga qo‘yish, ulug‘lash hamda 32 mamlakatning har bir fuqarosi uchun tinch va xavfsiz hayotni, malakali tibbiy xizmat, sifatli ta’lim, kuchli va manzilli ijtimoiy himoya va sog‘lom ekologik muhit ta’minlanishi, munosib turmush sharoitini yaratishni nazarda tutishi alohida e’tirof va yuksak baholanadi. Bunday davlatda barqaror rivojlanishning muhim maqsadlari bo’lmish – ijtimoiy himoyaga muhtoj aholini qo‘llab-quvvatlash, kambag‘allik va ishsizlikni qisqartirish, yoshlar va ayollar tadbirkorligiga ko‘maklashish, ta’lim, sog‘liqni saqlash va ma’naviy-madaniy sohalarning muntzam taraqqiy etishini ta’minlash, samarali ijtimoiy sug‘urta ta’minotini yo‘lga qo‘yish, jamiyatda keskin ijtimoiy farqlanish va ijtimoiy tengsizlikka yo‘l qo‘ymaslik, aholiga munosib turmush sharoitlarini yaratish kabi vazifalarga ustuvor ahamiyat berilmoqda. O‘zbdekistonda bolalar uylari, mehribonlik uylari, bolalarni himoya qilish sho’balari hamda oilaviy bolalar uylari 2024 yil 1-yanvardan boshlab Ijtimoiy himoya milliy agentligi tizimiga o‘tkazildi. Ikkinchi Jahon urushi davrida mamlakatimizga olib kelingan bolalar internatlarda emas, bag‘rikeng va sahovatpesha yurtdoshlarimiz tomonidan oilalariga olib ketilganligini alohida e’tirof etish lozim. Bag‘rikeng xalqimiz, bolalar ortilgan vagonning o‘zidanoq quchoq ochib, bag‘riga bosgan holda o‘z oilalariga 10-15 nafar bolalarni tarbiyalash uchun olib ketgan. O‘sha damda mehridaryo xalqimiz bolalarning hujjatlarini rasmiylashtirish yoki bola asrab olish uchun ro‘yxatga yozdirish kerak ekanligini o‘ylashmagan, ular ijtimoiy yoki moddiy ahvoliga qaramasdan xayrli ishga qo‘l urgan. Ular nafaqat o‘z farzandlarini, shu bilan birga turli davlatlardan kelgan, hattoki, turli millat vakillarining farzandlarini – tili, dini, e’tiqodiga qaramasdan “komil inson” qilib tarbiyalashgan. Ular orasidan chiqqan buyuk insonlar dunyo bo‘ylab tarqalgan bo‘lib, oradan necha o‘n yillar o‘tsa ham farzandlari va nevaralarigacha O‘zbek xalqidan minnatdorligini takror va takror izhor qilib kelishadi . Xalqimizning bolajon xalq ekanligining isboti ham shundaki, so‘nggi yillarda qonunchilik hujjatlari bilan bola asrab olish tizimida tubdan islohotlar o‘tkazilib, imkoniyatlar yaratib berilganligi bois, qisqa muddat ichida oilalar tomonidan mehribonlik uylaridan bolalarni oilalariga tarbiyalash uchun olish ishlari jadallashdi. Bolalarning qisqa muddat ichida oilalarga taqsimlanish sabablarining biri sifatida shu’ni ta’kidlash joizki, yetim bolalar va 33 ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirish bilan bog‘liq qabul qilingan normativ- huquqiy hujjatlar, 2021 yil avgust oyiga qadar, o‘z oilasiga bola olish istagida bo‘lgan ko‘plab fuqarolarimiz uchun, ayrim Mehribonlik uylari rahbariyati tomonidan eshiklar ochilmaganligi tufayli bu kabi halqimizga xos ezgu ishlarning amalga oshmay kelganligi kabi muammolar o‘z yechimini topdi. Vaholanki, turli byurokratik to‘siqlar sababli, ota-ona bo‘lish istagida bo‘lgan minglab oilalarga bu imkoniyatlar berilmagan ligi achinarli holdir. Joriy qilingan yangi tizim doirasida Milliy gvardiya Markaziy devonida Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilari bilan bog‘liq masalalar yuzasidan fuqarolarning murojaatlarini qabul qilish va o‘z vaqtida yordam ko‘rsatish maqsadida (71) 236-52-08 va 236-52-09 telefon raqamlari orqali maslahat berish xizmati “Call-center” faoliyati yo‘lga qo‘yilib, shu kunga qadar 2717 nafar fuqaroning murojaati ko‘rib chiqildi. Shuningdek, “Mehribonlik.uz” sayti ishga tushirilib, sohada amalga oshirilayotgan barcha chora-tadbirlar muntazam ravishda to‘liq yoritib borilmoqda. Natijada, mehribonlik bolalar muassasalaridan bolalarni farzandlikka olish istagida bo‘lgan oilalar soni kundan-kunga oshib bormoqda. Bundan tashqari, mehribonlik uylaridan bolalarni oila tarbiyasiga olayotgan shaxslarning hujjatlari qonunchilikka muvofiq tuman (shahar) hokimliklari bolalarni himoya qilish sho‘balari tomonidan rasmiylashtirilmoqda. Ular tomonidan ota-onaning oilaviy muhiti, sog‘lomligi holati va ijtimoiy ahvoli har tomonlama o‘rganilib, hujjatlari o‘rnatilgan tartibda tekshirilganidan so‘ng, bolalar oila tarbiyasiga berilmoqda. Bolalarning kelgusi hayoti tegishli davlat organlari tomonidan nazorat qilib boriladi, ya’ni bolalarning oilada tarbiyalanishi, ularga o‘z vaqtida har tomonlama g‘amxo‘rlik ko‘rsatilishi hududdagi tuman (shahar) hokimliklari bolalarni himoya qilish sho‘‘balari tomonidan kuzatib boriladi. Sog‘lomligi holati esa, hududiy oilaviy poliklinikalarning biriktirilgan shifokorlari tomonidan bolalarni himoya qilish sho‘balari bilan birgalikda nazorat qilib boriladi. Hozirda, mehribonlik muassasalarini qisqa muddatlarda tugatilishi qonunchilik hujjatlarining birortasida nazarda tutilmagan bo‘lib, bu jarayonlar yangi tizim asosida mas’ul davlat 34 tashkilotlarining hamjihatligi bilan amalga oshirilmoqda. Muassasalardagi tarbiyalanuvchilarning xohish va manfaatlaridan kelib chiqqan holda, ularning oilada ota-ona mehri og‘ushida va e’tiborida tarbiyalanish orzusini ruyobga chiqarish maqsadida oila tarbiyasiga berilmoqda. Eslatib o‘tamizki, tashkil etilayotgan Oilaviy bolalar uylari ham to‘liq davlat ta’minotidagi tarbiya muassasasi hisoblanadi. Sohani o‘rganish davomida “ijtimoiy zaif, yordamga muhtoj va tushkunlikda bo‘lgan” oila farzand(lar)ini ularning yaqin qarindoshlarini topish va oila tarbiyasiga berish o‘rniga, internatlar tarbiyasiga topshirilganligi ma’lum bo‘ldi. Shu sababdan, birinchi navbatda ota-onasi va yaqin qarindoshlari bo‘lgan “ijtimoiy yetim” bolalarning yig‘ma jildlari o‘rganib chiqilib, ular yashil, sariq, qizil toifalarga ajratildi hamda bolani asrab olish imkoniyatiga ega bo‘lgan qarindoshlarining aniq manzillari orqali, ularning ijtimoiy ahvoli, ahloqiy-ruhiy holati va yashash sharoitlari mukammal o‘rganildi. Buning natijasida ko‘pchilik bolalarni o‘z oilalariga, yaqin qarindoshlariga oila tarbiyasiga qaytarish ishlari amalga oshirildi. Bundan tashqari, farzandlikka olish va oilaviy bolalar uylarini tashkil etish jarayoni soddalashtirildi. Ya’ni, sohada keng ko‘lamli islohatlar o‘tkazilib, ilgari farzandlikka olish va oilaviy bolalar uylarini tashkil etishga doir hujjatlarni rasmiylashtirish xalq ta’limi tizimidagi vasiylik va homiylik organlari tomonidan amalga oshirib kelingan bo‘lsa, hozirda bu jarayonlarni hokimliklardagi Bolalarni himoya qilish shu’balari bajarmoqda. Alohida ta’kidlash joizki, mehribonlik bolalar muassasalaridagi tarbiyalanuvchilarning 18 foizini “chin yetim”lar tashkil etgan. Qolgan “ijtimoiy yetim” bolalarning ota-onasi va boshqa yaqin qarindoshlari bo‘lganligi bois, ularni o‘z ota-onalari hamda yaqin qarindoshlariga qaytarish, vasiylikka, homiylikka va oila tarbiyasiga (patronatga) berilishi muassasalarda tarbiyalanayotgan bolalar sonining keskin kamayishga olib keldi. Oilaviy bolalar uylarining mehribonlik uylaridan farqi shundaki, bu yerda bolalarni ota-onalar o‘z xonadonlarida milliy qadriyatlarimiz negizi asosida tarbiyalaydi, mazkur oilalarga davlat tomonidan to‘liq moliyaviy ta’minot amalga oshiriladi. Shuningdek, Oilaviy bolalar uylariga tarbiyaga olingan bolalar mahalla hayotiga yaqindan jalb etiladi, undagi turli marosimlarda bevosita ishtirok etib, oilasidagi va mahallasidagi yoshi ulug‘ otaxon-onaxonlarning pand-nasixatlari va 35 o‘gitlaridan bahramand bo‘lib, bolalar u yerda axloqiy, ma’naviy va jamoaviy tarbiya ko‘radi. E’tiborga loyiq va afzal tomonlaridan biri sifatida shuni aytish lozimki, yopiq internatlardan ko‘ra, Oilaviy bolalar uylari bolalari voyaga yetgandan so‘ng ham, kelgusidagi shaxsiy va oilaviy hayotida hamda mehnat faoliyatida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan turli muammolar borasida tutingan ota-onalaridan, yaqinlaridan yordam so‘raydi, maslahatlar oladi. Shu bilan birga, o‘rtalaridagi oilaviy munosabatlar bardavom bo‘lib, oiladagi an’analar va urf-odatlarning davom etishiga zamin yaratiladi. FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi qonunlari va huquqiy-me’yoriy hujjatlari 1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2013 yil 13-iyundagi “Bolalar uylari to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi 171-sonli Qarori. 36 2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2007-yil 31-iyuldagi “Oilaviy bolalar uylari to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi 158-sonli Qarori. II. Rahbariy adabiyotlar: 1. Karimov I.A “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch ”. Toshkent : O‘zbekiston, 2008. 202 b . III . O‘quv adabiyotlar, qo‘llanma va risolalar 1. “O‘zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, “Barkamol avlod O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori” – Toshkent: Sharq, 1997-65b. 2. Tarbiyaviy ishlar konsepsiyasi. 2005 y. 3. A.Avloniy “Turkiy Guluston yohud axloq” (nashirga tayyorlovchi Holiqov L). Tashkent : O‘qtuvchi , 1992.1 60 b. 4. Shodmonov Sh, Halimov M, Fayzullayeva N. “Tarbiyaviy ishlar uslubiyati”. T 2008 y. 5. Bola huquqlari. Yuridik oliy o‘quv yurtlari uchun darslik: Abdumajidov G‘ tahriri ostida T 2009. 6. Mo‘minov A, Tillaboyev M. “Inson huquqlari” darslik. Toshkent, Adolat, 2013 y. 7. Mo‘minov A, Tillaboyev M. “Bola huquqlari” Elektron darslik. Toshkent, JIDU, 2011 y. I Internet manbalari 1. Yandex.ru.sayti 2. lex uz sayti 37

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. BOLALAR UYLARIDA TARBIYA JARAYONLARINI TASHKIL ETISHNING NAZARIY METODOLOGIK ASOSLARI

Bolalar uyi tushunchasi va mohiyati

Bolalar uyida tarbiya jarayonini tashkil etish jarayonlari

II BOB. BOLALAR UYIDAGI TARBIYA JARAYONLARINING ASOSIY TURLARI VA XUSUSIYATLARI

Bolalar uylarida tarbiyalanayotgan bolalarda jismoniy tarbiya, axloqiy tarbiyaning axamiyati

Internatsional va vatanparvarlik, mehnat tarbiyasining o‘ziga xos jihatlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить