Информация о документе

Цена 30000UZS
Размер 46.7KB
Покупки 1
Дата загрузки 27 Ноябрь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Moxira Xasanova

Дата регистрации 06 Январь 2025

22 Продаж

Bolalarda sog’lom turmush tarzi rivojlantirish ijtimoiy pedagogik muammo sifatida

Купить
MAVZU: BOLALARDA SOG‘LOM TURMUSH TARZI RIVOJLANTIRISH IJTIMOIY PEDAGOGIK MUAMMO SIFATIDA MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………..3 I BOB. BOLALARDA SOG‘LOM TURMUSH TARZI RIVOJLANTIRISH 1.1. Sog lom turmush tarzi……………………………………………….……..5ʻ 1.2. Bolalar sog lom turmush tarzini shakllantirish…………………….……10 ʻ II BOB. BOLALAR SOG LOM TURMUSH TARZINI PEDAGOGIK ʻ MUAMMO SIFATIDA…………………………………………………………15 2.1. Sog lom turmush tarzini shakllantirishning pedagogik asoslari….…….15 ʻ 2.2. Imkoniyati cheklangan bolalar uchun sog lom turmush tarzi…….…….22 ʻ 2.3. Bolalarning dam olishini tashkil etish………………….………………….26 XULOSA…………………………………………………………………………29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………………..30 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi : Salomatlik butun jamiyat mulki bo‘lgan eng katta boylikdir. Yaxshi sog‘liq bizga uzoq va faol hayotni ta’minlaydi, rejalarimizni amalga oshirishga hissa qo‘shadi, qiyinchiliklarni yengishga yordam beradi, shuningdek, hayotiy vazifalarni muvaffaqiyatli hal qilish imkonini yaratadi.Hayot tajribasi shuni ko‘rsatadiki, odamlar odatda kasallikni o‘zida his qilgandan keyingina o‘z sog‘lig‘iga g‘amxo‘rlik qilishni boshlaydilar, ammo kasallikni kutmasdan, sog‘lom turmush tarzini imkon qadar tezroq boshlash yaxshiroq va samarali natijalarni beradi. Shunday ekan biz sog‘lom hayotni,sog‘lom turmush tarzini tashkil qilishni aslida bolalarga ilk maktab davridan tushintirib borishimiz maqsadga muvofiq va samarali natijalarni berar ekan. Sog‘lom turmush tarzi-bu insonning xatti-harakatlarining individual tizimi bo‘lib, jismoniy, ruhiy va ijtimoiy farovonlik va faol uzoq umr ko‘rishni ta’minlovchi asos bo‘lib xizmat qiladi. Sog‘lom turmush tarzi bizga maqsad va vazifalarni, rejalarimizni muvaffaqiyatli amalga oshirishga, qiyinchiliklarni yengishga yordam beradi.Insonning o‘zi tomonidan mustahkamlangan yaxshi sog‘lig‘i unga uzoq va quvonchli hayot kechirish imkonini beradi.Salomatlik har bir shaxsning, umuman, butun jamiyatning bebaho boyligidir.Sog‘lig‘ingizni qanday yaxshilash mumkin? Javob oddiy -sog‘lom turmush tarzini olib boring. Bolalarni ham shu tartibda tarbiyalashimiz va muntazam ularga o‘rgatishimiz orqali sog‘lom turmush tarziga o‘rgatishiniz mumkin bo‘ladi. Sog‘lom turmush tarzi -bu faol mehnat qilish, ijod og‘ushida yashash, kuchli jismoniy va ruhiy zo‘riqishlarni, o‘ta xavfli va zararli ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni yengil ko‘tara oladigan har tomonlama taraqqiy etgan shaxsning shakllanish jarayoniga aytiladi.O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti o‘sib va rivojlanib borayotgan hozirgi davrda sog‘lom turmush tarzining ijtimoiy–gigienik mezonlarini aniq belgilab olishning ahamiyati juda kattadir. 2 Kurs ishining maqsadi : Bolalarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirish ijtimoiy pedagogik muammo sifatida o‘rganish. Kurs ishining ob’ekti: Bolalarning sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish. Kurs ishining amaliy ahamiyati: Umr davomiyligini oshirish, yuqumli bo‘lmagan kasallikalar xavfini kamaytirish. Kurs ishining predmeti: Bolalarda sog‘lom turmush tarzi rivojlantirish mazmuni, shakli va metodlaridan foydalanish mazmuni. Kurs ishining vazifalari: 1. Sog lom turmush tarzini shakllantirishning pedagogik asoslari. ʻ 2. Imkoniyati cheklangan bolalar uchun sog lom turmush tarzi. ʻ 3. Bolalarning dam olishini tashkil etish. Kurs ishining tarkibi va hajmi . Kirish, 2 bob, 5 paragrif, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. 3 I BOB. BOLALARDA SOG‘LOM TURMUSH TARZI RIVOJLANTIRISH 1.1. Sog lom turmush tarziʻ Sog‘lom turmush tarzi - bu kasallikning oldini olish va sog‘lig‘ini mustahkamlashga qaratilgan shaxsning turmush tarzi. Sog‘lom turmush tarzi bizning maqsad va vazifalarimizni amalga oshirishga, rejalarimizni muvaffaqiyatli amalga oshirishga, qiyinchiliklarni engishga yordam beradi va agar kerak bo‘lsa, katta ortiqcha yuklarni engishga yordam beradi. Insonning o‘zi tomonidan qo‘llab- quvvatlanadigan va mustahkamlangan yaxshi sog‘liq unga uzoq va baxtli hayot kechirishga imkon beradi. Sog‘lom turmush tarzining asosiy aspektlari:  salomatlikni mustahkamlovchi turmush tarzi, jismoniy va ruhiy zo‘riqish o‘rtasidagi mutanosiblik;  jismoniy tarbiya va chiniqish;  muvozanatli ovqatlanish;  odamlar o‘rtasidagi uyg‘un munosabatlar;  to‘g‘ri jinsiy aloqa;  ish va turmush tarzida shaxsiy gigiena va mas’uliyatli gigienik xatti - harakatlar;  yomon odatlarga salbiy munosabat. Sog‘lom turmush tarziga rioya qilish istisnosiz hamma odamlarga taalluqlidir: ham sog‘lom, ham sog‘lig‘ida ayrim nuqsonlari bo‘lganlarga.Insonning o‘zi sog‘lom turmush tarziga rioya qilish orqali sog‘lig‘ini mustahkamlashi mumkin, 4 lekin tana o‘sishi va qarishi bilan zarur harakatlar oshib boradi. Afsuski, sog‘lik, u yoki bu maqsadga erishishning muhim hayotiy ehtiyoji sifatida, qarilik yaqin haqiqatga aylanganda, odam tomonidan anglab yetiladi. Har qanday harakatning qiymati maqsadning ahamiyati, unga erishish ehtimoli va tatarbiyasi bilan belgilanadi. Insonning xulq-atvori yoki turmush tarzi qoniqtirilishi lozim bo‘lgan biologik va ijtimoiy ehtiyojlarga bog‘liq (masalan, ochlik va chanqoqlikni qondirish, ish topshirig‘ini bajarish, dam olish, oila qurish, bolalarni tarbiyalash va hok).Ma’lumki, zamonaviy odamning kasalliklari, birinchi navbatda, uning turmush tarzi va kundalik xatti-harakatlariga bog‘liq. Hozirgi vaqtda sog‘lom turmush tarzi kasalliklarning oldini olishning asosi hisoblanadi. Sog‘lom turmush tarzining shakllanishi odam tomonidan tashqaridan olingan ma’lumotlar orqali, turmush tarzini teskari aloqa, o‘z his-tuyg‘ularini, ob’ektiv morfofunktsional ko‘rsatkichlar dinamikasini, ega bo‘lgan valeologik bilimlar bilan o‘zaro munosabatini tahlil qilish yordamida to‘grilash orqali amalga oshiriladi.Sog‘lom turmush tarzini shakllantirish juda uzoq davom etadigan jarayon bo‘lib, butun umr davom etishi mumkin. Sog‘lom turmush tarziga rioya qilish natijasida tanada sodir bo‘ladigan o‘zgarishlardan kelib chiqadigan teskari aloqa darhol ish bermaydi, ratsional turmush tarziga o‘tishning ijobiy ta’siri ba’zan yillar davomida kechiktiriladi. Sog‘lom turmush tarzi odatiy hol bo‘lib qolgan ko‘plab yoqimli hayot sharoitlaridan voz kechishni (ortiqcha ovqatlanish, qulaylik, spirtli ichimliklar va hok) va aksincha, ularga o‘rganmagan odam uchun doimiy va muntazam zo‘riqishlarni va qattiq cheklovlar mavjud bo‘lgan turmush tarzini ko‘zda tutadi. Sog‘lom turmush tarziga o‘tishning birinchi davrida odamning intilishlarini qo‘llab-quvvatlash, uning sog‘lig‘i, funktsional ko‘rsatkichlaridagi ijobiy o‘zgarishlarni ko‘rsatish uchun zarur maslahatlar berish o‘ta muhimdir. Shaxsning sog‘lom turmush tarziga o‘tishida quyidagilar kelib chiqsa samaradorligini bildiradi:  ijobiy va samarali tarzda xavf omillarining ta’sirini, kasallanishini kamaytirganda yoki yo‘q qilganda va natijada davolanish xarajatlarini kamaytirganda; 5  inson hayotining sog‘lom va bardoshli bo‘lishiga hissa qo‘shganda;  yaxshi oilaviy munosabatlar, bolalar salomatligi va baxtini ta’minlaganda;  shaxsning o‘zini o‘zi anglash ehtiyojini qondirish uchun asos bo‘lib, yuqori ijtimoiy faollik va ijtimoiy muvaffaqiyatni ta’minlaganda;  shaxsning yuqori ish qobiliyatini, ishda charchoqning kamayishini, yuqori mehnat unumdorligini va shu asosda katta moddiy boylikka olib kelganda;  yomon odatlardan voz kechish, faol dam olish vositalari va usullaridan unumli foydalanish bilan vaqt byudjetini oqilona tashkil etish va taqsimlash imkonini berganda;  quvnoqlik, yaxshi kayfiyat va optimizmni ta’minlaganda. Inson salomatligi ko‘p omillarga va aksariya hollarda insonning turmush tarziga bog‘liq:  genetik omillar – 15-20%;  atrof-muhit holati – 20-25%;  tibbiy ta’minot – 10-15%;  odamlarning yashash sharoitlari va turmush tarzi – 50-55%. Xavf omillarining odamga ta’siri faqat individualdir va ma’lum bir kasallikning rivojlanish ehtimoli organizmning moslashish qobiliyatiga bog‘liq. Stress - ingliz tilidan tarjima qilingan “bosim, bosim, kuchlanish” degan ma’noni anglatadi. Har qanday inson, uning mavqei, jamiyatdagi mavqei va moddiy boyligidan qat'i nazar, stressga duchor bo‘ladi. Tang hissiy holat insonning psixologik va jismoniy holatiga salbiy ta’sir qiladi. Stress psixo-emotsional kasalliklarga olib keladi (tashvish, depressiya, nevrozlar, past kayfiyat yoki aksincha, haddan tashqari qo‘zg‘alish, g‘azab, xotira buzilishi, uyqusizlik). Stress ko‘plab kasalliklarning namoyon bo‘lishi va kuchayishi uchun asosiy xavf omilidir: yurak-qon tomir (gipertenziya, angina, insult), oshqozon-ichak trakti 6 (yara, gastrit), shamollash va infektsiyalar, bu immunitetning zaiflashishi bilan izohlanadi. Ko‘pgina stress omillarini hayotimizdan olib tashlashning iloji yo‘q, lekin biz o‘z tasavvurimizni o‘zgartirishimiz va ularning sog‘lig‘imizga va umuman hayotimizga salbiy ta’sirini bartaraf etishimiz mumkin. Zamonaviy dunyoda ish yuritish, ishlab chiqarishni avtomatlashtirish, avtomobilda harakatlanish va maishiy texnikaning rivojlanishi insonning harakatga bo‘lgan ehtiyojini kamaytiradi. Kam jismoniy faollik arterial gipertenziya, ateroskleroz, miyokard infarkti, qandli diabet, semizlik va osteoporoz kabi kasalliklarning rivojlanishiga yordam beradi. Hatto oddiy, kundalik jismoniy faollik (ko‘chada yurish, uy ishlarini bajarish, zinapoyaga chiqish) mushaklarning ohangini saqlashga va vaznni saqlashga yordam beradi, chunki faollik kaloriyalarni yoqadi. Shunday qilib, salomatlikni saqlash va rivojlantirishda asosiy rol hali ham insonning o‘ziga, uning sog‘lom turmush tarzi, qadriyatlari va munosabatlariga tegishli ekanligi aniq. Sog‘ligingiz o‘z qo‘lingizda ekanligini unutmang. Yomon odatlaringizning garovi bo‘lmang. Jismoniy faollik tananing umumiy holatini va organizmdan toksinlarni olib tashlaydigan limfa tizimining faoliyatini yaxshilaydi. Tadqiqotlarga ko‘ra, muntazam ravishda sport bilan shug‘ullanadigan odamlar sog‘lom turmush tarzini olib bormaydiganlarga qaraganda 25% kamroq shamollash ehtimoli bor. Biroq, juda g‘ayratli bo‘lmang. Kuniga atigi 30-60 daqiqa mashq qilish sizni sog‘lom bo‘lishga imkon beradi, jiddiyroq mashqlar esa sizni zaiflashtiradi. Dasturingizga push-uplarni kiritganingizga ishonch hosil qiling - ular o‘pka va yurak faoliyatini yaxshilashga yordam beradi. Qorin bo‘shlig‘i mashqlarini bajarishga ishonch hosil qiling - bu oshqozon-ichak trakti va genitouriya tizimining faoliyatini yaxshilaydi. Kundalik ertalabki mashqlar kunlik jismoniy faoliyatning majburiy minimalidir. Buni ertalab yuz yuvish kabi odat qilish kerak. 7 Qaysi ovqatlar vitaminlarga boy - bu savol ko‘pincha sog‘lig‘i haqida qayg‘uradigan odamlarni tashvishga soladi. Axir, siz bilganingizdek, inson uchun zarur bo‘lgan moddalarning asosiy manbai, ularsiz inson organizmidagi deyarli barcha fiziologik jarayonlar imkonsiz bo‘ladi - bu oziq-ovqat. To‘g‘ri muvozanatli ovqatlanish tanani kerakli vitaminlar va minerallar bilan ta’minlashi mumkin. Vitaminlarning hech biri inson tanasi tomonidan mustaqil ravishda sintez qilinmaydi. Bundan tashqari, odamga kerak bo‘lgan o‘nlab, bir yarim vitaminlarning faqat beshtasi yog‘da eriydi (ya’ni ular jigarda va yog‘ qismida uzoq vaqt to‘planish qobiliyatiga ega), qolganlari esa suvda eriydi. , ya’ni ular ortiqcha suv bilan chiqariladi va shuning uchun muntazam ravishda kunlik to‘ldirishni talab qiladi. Sizning dietangizni muvozanatlashda yordam berish uchun biz sizga qaysi oziq-ovqatlar bizga kerak bo‘lgan vitaminlarga ayniqsa boy ekanligini aytib berishga harakat qilamiz.Yog‘da eriydigan A vitamini birinchi bo‘lib topilgan (uning harf belgisida ko‘rsatilgan). U tananing deyarli barcha funktsiyalarida ishtirok etadi: A vitamini ko‘rish va sog‘lom soch va terini saqlash, infektsiyalarga qarshi kurashish va immunitet tizimining normal ishlashi uchun zarur, u kuchli antioksidant bo‘lib, o‘pkaning ishlashi uchun muhimdir, yurak, qalqonsimon bez. Voyaga etgan odam kuniga 0,9-1 mg A vitamini olishi kerak. S vitamini suyak va biriktiruvchi to‘qimalarning normal ishlashi uchun zarur bo‘lib, antioksidant hisoblanadi. Kattalar uchun fiziologik ehtiyoj kuniga 90 mg ni tashkil qiladi, chekuvchilar uchun bu norma taxminan 35 mg ga oshadi; ruxsat etilgan maksimal 2000 mg. S vitamini asosan meva va sabzavotlarda mavjud. Agar siz quyidagi mahsulotlarni muntazam iste’mol qilsangiz, tanangiz uni eng ko‘p oladi: atirgul kestirib (yangi 650 mg, 100 g rezavorlar uchun 1000 mg quruq rezavorlar), shirin qalampir (200 mg, qizilda - 250 mg), smorodina va dengiz. itshumurt (200 mg), ko‘katlar, maydanoz, quritilgan chinni qo‘ziqorinlari (har biri 150 mg), Bryussel gullari (120 mg), gulkaram (70 mg), apelsin (60 mg), otquloq (43 mg), limon (40 mg). Tanangizni chiniqtirish sog‘lom turmush tarzini saqlashda sizning yordamchingiz bo‘lishi mumkin. Buni bolalikdan boshlash yaxshidir. 8 Qattiqlashuvning eng oson usuli - havo vannalari. Suv muolajalari ham qattiqlashuv jarayonida katta rol o‘ynaydi - asab tizimini mustahkamlash, yurak va qon tomirlariga foydali ta’sir ko‘rsatish, qon bosimi va metabolizmni normallashtirish. Avvalo, bir necha kun davomida tanangizni quruq sochiq bilan artib, keyin nam ishqalanishga o‘tish tavsiya etiladi. Siz o‘zingizni iliq suv (35-36 C) bilan artib, asta-sekin sovuq suvga o‘tishingiz kerak, keyin esa namlash uchun. Yozda mashqdan keyin toza havoda suv protseduralarini o‘tkazish yaxshiroqdir. Uzoq muddatli stress immunitet tizimiga kuchli zarba beradi. Salbiy gormonlar darajasini oshirib, salomatlikni saqlashga yordam beradigan gormonlar chiqarilishini bostiradi. Stress bilan kurashishni o‘rganib, sizni semiz, asabiy va unutuvchan qiladigan ortiqcha gormonlar oqimini to‘xtatasiz. Yaxshi uxlash sog‘lom bo‘lishning eng yaxshi usullaridan biridir. 7-8 soat uxlaydigan odamlar, albatta, to‘g‘ri ish qilishadi. Ammo 8 soatdan ortiq uxlash tavsiya etilmaydi. Yaxshi tungi uyqu immunitet tizimini mustahkamlaydi. Gap shundaki, tungi uyqu paytida melatonin darajasi oshadi, bu immunitet tizimining faoliyatini yaxshilaydi. 1.2. Bolalar sog lom turmush tarzini shakllantirishʻ Bolalar bog‘chasida ishlab, men bolalarning sog‘lig‘i ko‘rsatkichlari qabul qilishni talab qilishini angladim samarali chora-tadbirlar ularning salomatligini yaxshilash uchun. Lekin buni qanday qilish kerak, qanday vositalar va usullar bilan? Bolalar bog‘chasiga boradigan bolalarning ota-onalari o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rov shuni ko‘rsatdiki, ota-onalar jismoniy mashqlar, qattiqlashuv va ochiq o‘yinlar orqali bolaning sog‘lig‘ini qanday yaxshilash haqida kam bilishadi. Ilova. Ular ko‘pincha kichkintoylarini jismoniy harakatlardan (“yugurmanglar, sakrab chiqmanglar, ko‘tarmanglar, aks holda siz yiqilasiz yoki yiqilasiz, o‘tirasiz”), hatto ochiq o‘yinlarda sog‘lom raqobatdan himoya qiladi. Birinchidan. Men duch kelgan narsa bolalar bog‘chasiga kirganlarida ularning jismoniy rivojlanishining yomonligi edi. Umumiy manzara quyidagicha: bolalarda 9 "motor etishmovchiligi" kuzatiladi, yoshga bog‘liq tezlik rivojlanishi kechiktiriladi. Chaqqonlik. Harakatlarni muvofiqlashtirish. Chidamlilik. Moslashuvchanlik va kuch. Bolalar ortiqcha vaznga ega, noto‘g‘ri turishadi, buning natijasida ular vizual ravishda bema’nilik, bo‘yinbog‘lik, imo-ishoralar va sekin yuz ifodalarini his qilishadi, bu holatda mag‘rurlik yo‘q. Bolalarning rivojlanish darajasini samarali kuzatish uchun barcha ishlar diagnostika va keyingi tuzatish ishlariga asoslangan edi. Tashxis qo‘yishda 3 yoshdan boshlab har bir yosh darajasi uchun aniqlangan testlar (topshiriqlar) ishlatilgan. Ushbu testlar jismoniy tarbiya, sayrda (guruh xonasida, darsdan bo‘sh vaqtimda va u yoki bu vazifa uchun etarli bo‘sh joy bo‘lsa) amalga oshiriladi. Sinovlar bolalar tomonidan individual ravishda amalga oshiriladi (natijalarni yozib olish osonroq), ba’zida bolalarni 3-4 kishidan iborat kichik kichik guruhlarga birlashtirishga ruxsat beriladi (tekshirishni tezlashtirish uchun), lekin bu erda ham har bir bola vazifani bajaradi. boshqalardan mustaqil. Har bir yosh bosqichida (yil boshida va oxirida) quyidagi ko‘rsatkichlar bo‘yicha diagnostika o‘tkazaman: sog‘lom turmush tarzi madaniyati ko‘nikma va malakalarini egallash darajasi.Shuning uchun men shunday xulosaga keldim. Ko‘pgina bolalar jismoniy rivojlanishning maxsus texnologiyalariga muhtoj bo‘lib, unda somatik, jismoniy va intellektual muammolarning butun majmuasini hisobga olish kerak. Ushbu texnologiyalar, birinchi navbatda, nafaqat psixomotor, balki nutq, hissiy va umumiy aqliy rivojlanishni tuzatishga yordam berishi kerak. Jismoniy madaniyat darslariga barqaror qiziqishni shakllantirish muammosi ustida ishlaganimda, jismoniy tarbiyaning o‘zi va vosita faoliyati jarayonida ijobiy hissiy kayfiyatni yaratish taklif qilingan vazifalarni o‘zlashtirishdagi muvaffaqiyatning 75% va muvaffaqiyatning 25% ekanligini angladim. har kuni jismoniy mashqlar bajarish istagini shakllantirish muammolarini hal qilishda.Xo‘sh, qanday qilib jismoniy tarbiyani quvonchli voqea va maktabgacha yoshdagi bolaning kundalik hayotiga ehtiyojga aylantirish mumkin? Mening faoliyatimning asosiy tamoyili - jismoniy madaniyat bo‘yicha bilimlarni doimiy 10 ravishda takomillashtirish, bolalar salomatligi uchun katta mas'uliyatni anglash. Maktabgacha ta’lim muassasasi sport majmuasi bilan uzluksiz aloqada. Yigitlarimni haftasiga ikki marta sport o‘yinlariga olib boraman. U yerda bolalar, ota-onalar va men maktabgacha yoshdagi bolalarda foydalilik haqida oddiy g‘oyalarni rivojlantirishga qaratilgan ko‘ngilochar tadbirlarni o‘tkazamiz. Jismoniy faollik va shaxsiy gigienaning maqsadga muvofiqligi.Haftada ikki marta bolalarni “Voroniy bor” madaniyat markaziga olib borib, raqs to‘garaklariga, ritm tuyg‘usini, harakat qobiliyatini rivojlantirishga olib bordim.Bolalar musiqa sadolari ostida erkin, chiroyli harakatlar qilishni o‘rgandilar. Bolalarning rivojlanish darajasini samarali kuzatish uchun barcha ishlar diagnostika va keyingi tuzatish ishlariga asoslangan edi. Tashxis qo‘yishda 3 yoshdan boshlab har bir yosh darajasi uchun aniqlangan testlar (topshiriqlar) ishlatilgan. Ushbu testlar jismoniy tarbiya, sayrda (guruh xonasida, darsdan bo‘sh vaqtimda va u yoki bu vazifa uchun etarli bo‘sh joy bo‘lsa) amalga oshiriladi. Sinovlar bolalar tomonidan individual ravishda amalga oshiriladi (natijalarni yozib olish osonroq), ba’zida bolalarni 3-4 kishidan iborat kichik kichik guruhlarga birlashtirishga ruxsat beriladi (tekshirishni tezlashtirish uchun), lekin bu erda ham har bir bola vazifani bajaradi. boshqalardan mustaqil. Bolalar bog‘chasi faoliyatining asosiy yo‘nalishlaridan biri bu maktabgacha ta’lim muassasasiga qatnaydigan bolalarning ota-onalari bilan ishlash. Himoya va ta’lim muammolarini birgalikdagi harakatlar, ota-onalar, o‘qituvchilar, o‘zaro ishonch va tushunish bilan muvaffaqiyatli hal qilish mumkin. sog‘liqni saqlash xodimi ... Agar oila bilan birgalikda hal etilmasa, maktabgacha ta’lim muassasasida bolalar-kattalar jamoasi tuzilmagan bo‘lsa, hech qanday, hatto eng yaxshi sog‘lomlashtirish va sog‘lomlashtirish dasturi ham to‘liq natija bera olmaydi. Bolalar - ota-ona o‘qituvchilari,har birining imkoniyatlari va manfaatlarini, uning huquq va majburiyatlarini hisobga olgan holda bir-biriga yordam berish bilan tavsiflanadi. 11 Ular bilan uchrashgan dastlabki kunlardan boshlab biz bolalar salomatligi bilan bog‘liq masalalarga e’tibor berib, bog‘imizda ularning farzandlarini kutayotgan hamma narsani ko‘rsatamiz va aytib beramiz. Biz ularning oziq-ovqat, uxlash, bolaning kiyimi haqidagi so‘rovlarini tinglaymiz.Lekin, eng muhimi, bizning ishimiz birinchi navbatda, ularning ishtirokisiz biz yaxshi natijalarga erisha olmasligimizni isbotlashga qaratilgan, faqat ular o‘z farzandlari uchun eng yorqin namunadir. Oilam bilan ishlashda men an ' anaviy va noan ' anaviy usullardan foydalanaman ish shakllari . Ochiq eshiklar kunlari : ota - onalar har qanday sog ‘ lomlashtirish va jismoniy tarbiya mashg ‘ ulotlariga , ertalabki gimnastikaga borishlari , maktabgacha ta ’ lim muassasasida sog ‘ lomlashtirish ishlarining shakllari bilan tanishishlari mumkin . Bunday tadbirlarni o‘tkazishdan maqsad sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilishdan iborat. Ota-onalarning bolalari bilan yugurish, sakrash, musobaqalashishda dam olishning bunday shakllariga jalb qilish hamma uchun foydali, ayniqsa bolalar uchun - bu yaxshi hissiy kayfiyatni yaratadi va o‘zaro muloqotdan katta quvonch baxsh etadi. Bolalar bog‘chasi o‘rnida nostandart sport jihozlarini, qishki binolarni ishlab chiqarish"Salomatlik sari yo‘l" oilaviy gazetalari Davra suhbatlari, ota-onalar yig‘ilishlari maktabgacha ta’lim muassasalari va tibbiyot xodimlarini jalb qilgan holdasuv bizning eng yaxshi do‘stimiz.Birgalikda yurishlarva tabiatda sayr qilish.Individual pedagogik suhbatlar vasog‘liqni saqlash masalalari bo‘yicha maslahatlar.Vizual ma’lumotlar ota-onalarni jismoniy faoliyatga jalb qilish imkonini beradi ta’lim.Qabulxonada sog‘lom turmush tarzi odatini shakllantirish bo‘yicha maslahat va tavsiyalar o‘rin olgan “Qiziq” burchagi, “Savolingiz – javobimiz” qutisi ham o‘rnatilgan.Ota-onalar yig‘ilishlari. Ota-onalar o‘z farzandlarining sog‘lig‘i va jismoniy rivojlanishidagi muvaffaqiyatlarga ko‘proq qiziqish bildirishdi.Hamkorlik eng maqbuldirota-onalar va maktabgacha ta’lim muassasasi jamoasi o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar shakli. Bu teng huquqli muloqot bo‘lib, unda hech kim ko‘rsatish, baholash, nazorat qilish 12 sharafiga ega bo‘lmaydi, bu sherikni fikrlashga va hamdardlikka undashi mumkin bo‘lgan muloqotning ijobiy usullari va shakllarini izlashga hissa qo‘shadi.Ijtimoiy sheriklar bilan faol hamkorlik... Bizning bolalar bog‘chamiz ijtimoiy sheriklar bilan faol hamkorlik qiladi va salomatlikni saqlash va mustahkamlashga qaratilgan qo‘shma tadbirlarni o‘tkazadi. II BOB. BOLALAR SOG LOM TURMUSH TARZINI PEDAGOGIKʻ MUAMMO SIFATIDA 2.1. Sog lom turmush tarzini shakllantirishning pedagogik asoslari ʻ Sog‘lom avlodni shakllantirish jamiyatda sog‘lom turmush tarzini qaror toptirish negizida amalga oshriladi. Buning uchun esa jamiyatning har bir a’zosi sog‘lom turmush tarzini yo‘lga qo‘yishi, salomatlikni madaniyatlilikning bir ko‘rinishi sifatida qabul qilish lozim. Yoshlar hayotida, yurish-turishida ham mana shunday yangicha tafakurning shakllantirilishi bu boradagi barcha muammolarga yechim bo‘lib xizmat qiladi. Sog‘lom turmush tarzi keng ma’noli tushuncha bo‘lib, u unumli mehnat qilish, faol dam olish, sport bilan doimiy shug‘ullanish, organizmni chiniqtirish, shahsiy kasbiy va psixogigiyenaga rioya qilish, to‘g‘ri ovqatlanish, zarurli odatlardan o‘zini tiyish, har yili shifokor ko‘rigidan o‘tib turish va sog‘lom oilani shakllantirishda o‘z ifodasini topadi. Shuningdek sog‘lom turmush tarzi bu shaxsning sog‘lom oilani shakllantirish va sog‘lom farzand ko‘rish bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘nikmalarida ham o‘z ifodasini topadi. Bugungi kunda oliy ta’limda talaba-yoshlarni intelektual, kasbiy, ahloqiy, madaniy rivojlanish talablarini qondirishda ulardagi sog‘lom turmush tarzi, borasidagi bilim, ko‘nikmalarni, reproduktiv madaniyatni shakllantirish ta’lim maqsadlarining asosiy qismi bo‘lib hisoblanmoqda xususan, pedagogik-psixologik kasb doirasidagi mutaxassislarda. Jahondagi psixologik tadqiqotlarda shaxsning salomatlikka nisbatan valeologik omil sifatidagi munosabatini o‘rganishning 13 ustuvorligi zamonaviy inson hayot tarzining o‘zgarishi va har xil kasalliklar bilan xastalanishning yuqori darajasi sabablarini aniqlash. Inson turmush tarzining ijtimoiy va psixologik omillarini urganish, insonlarda Soglom turmush tarzini oshirish buyicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Shu bilan birga shaxsning psixik salomatligi, uquvchilarning faolligi salomatlik mezoni, salomatlik ijtimoiy kadriyat, shaxsning o‘z sog‘ligiga munosabati qadriyat sifatida tadqiq etish kabi tadqiqotlarga alohida axamiyat berib ukuvchi-eshlar ma’lum psixologik salomatlikka ega, ammo ta’lim jarayonida ziddiyatli, stressli muhit mavjudligi sababli u bezovtalanadi va natijada inson himoya mexanizmlarining turli xil ta’siri tufayli o‘z sog‘lig‘ining qadr-qimmatini anglash qiyinlashadi. Shu munosabat bilan, o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarzi rivojlanishining psixologik-pedagogik determinantlarini tizimli o‘rganish lozimligi mazkur ilmiy-tadqiqot va ilmiy-amaliy muammoga yuqori dolzarblik baxsh etadi. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, mutaxassislar tomonidan turmush tarzi tushunchasi borasida aniq bir to‘xtamga kelinmagan. “Turmush tarzi” keng qamrovli, murakkab va g‘oyat keng tushunchadir. U kishilarning hayot faoliyati, ishlab chikarish, ijtimoiy-siyosiy, madaniy sohadagi faoliyatlarining barchasini eng muhimi ularning amaliyligini, ma’lum bir ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy, falsafiy, tibbiy va biologik qadriyatlar va ehtiyojlarning real hayotda aks etganligini o‘z ichiga oladi. Ta’kidlash joizki, salomatlik tushunchasi bu keng ma’nodagi “sog‘lom turmush tarzi”dir. U shaxs umumiy madaniyatining asosiy qismini tashkil qiladi. Shaxsning sog‘lom turmush tarzi uning ijodiy kuch va qobiliyatlarining rivojlanishi, hayoti va faoliyatini tashkil qilish shakllarida namoyon bo‘ladi. Sog‘lom turmush tarzi shaxsning ma’naviy, jismoniy, ruhiy, ijtimoiy, geknetik sog‘lomligini bildiruvchi murakkab jarayon hisoblanadi. Turmush tarzi negizida kishilarning ehtiyojlari, ular maqsadlari va qadriyatlari tizimi yotadi, lekin ehtiyojlar har doim ham anglangan va to‘g‘ri, yaxshi, ijobiy ehtiyojlar bo‘lavermaydi. 14 Anglangan, shaxs va jamiyat manfaatlariga mos keladigan ehtiyojlargina turmush tarzini tashkil etish mumkin. Turmush tarzi - jamoat hayotining barcha sohalarida inson hayoti faoliyatining konkret shakllar yig‘indisidir. Ilmiy tajribalarning ko‘rsatishicha, faylasuflar, etnogroflar, tarixchilar, sotsiologlar, psixologlar va pedagoglar tomonidan sog‘lom turmush tarzi, sog‘lom turmush tarzi muammosining falsafiy jihatlari, sog‘lom turmush tarzining ijtimoiy munosabatlardagi o‘rni, jamiyatga tarbiyaviy ta’siri, aholi o‘rtasida, ayniqsa yoshlarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish masalalariga bag‘ishlangan qator ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan. Turmush tarzi tarixan tarkib topgan ijtimoiy- iqtisodiy va ma’naviy faktorlar bilan belgilanadigan kundalik hayot ukladi bo‘lib, shu asosda rivojlangan munosabatlar, an’analar va urf-odatlardan iboratdir. Tabiiy ravishda turmush tarzi - insonning jamiyat va muhitdagi hayotini, mehnat qilish, dam olish va boshqalarni o‘z ichiga oladi. Uning tarkibiy qismlariga nafaqat ijtimoiy-siyosiy va ishlab chiqarish faoliyati, balki ishlab chiqarishdan tashqari vaqtdagi ijtimoiy-madaniy faoliyati ham kiradi. Shunday qilib, turmush tarzida har bir xalqning uzoq asrlar davomida yaratgan ma’naviy va moddiy boyliklari, yon-atrof, muhit va kelajak haqida tasavvurlari, milliy-etnik belgilari, mintaliteti, urf-odatlari, an’analari hamda yashash usuli to‘la aks etadi. Shu nuqtai nazardan turmush tarzi xalq, millat, etnosning ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot jarayonida yaratgan hayot kechirish usullarining majmuidir. Turmush tarzi inson hayoti va insoniyat mavjudligining, borlig‘ining asosiy belgisi sifatida qadim kishilik jamiyati bilan birga mavjudlik kasb etgan. Sog‘lom turmush tarziga ega bo‘lish har bir xalq, har bir millat, har bir inson, har bir shaxsning ongi, uning tafakkuri va dunyoqarashi, yashash tarzi bilan uzviy va bevosita bog‘liq psixologik-axloqiy va ijtimoiy-tarixiy zarur xususiyat hisoblanadi. Har bir millat o‘z maishiy turmush tarziga ega. Har bir xalqning o‘z milliy turmushini tashkil etishga uning milliy mentaliteti, madaniyat darajasi, turmush sharoiti va tarixiy davri ta’sir ko‘rsatadi. Ular o‘sha millatning sog‘lom turmush 15 madaniyatiga ega yoki ega emasligini belgilab beradi. Shuningdek, har bir xalqning sog‘lom turmush madaniyatini belgilovchi uning tili, axloqiy fazilatlari, bolalarga g‘amxo‘rlik ko‘rsatish, keksalarni qadrlashi, yurish-turishi, kiyinishi, ovqatlanishi, sog‘lomlik holati mavjud bo‘ladi. Turmush tarzi kishilarning individual va ruhiy hayotiy faoliyati ko‘rinishi bo‘lib, u ijtimoiy munosabatlar, ijtimoiy-siyosiy faoliyat, muloqot, dunyoqarash, hulq-atvor, mehnat, maishiy dam olish kabi omillar ta’sirida shakllanadi. Bu atama fanga 1979 yilda kiritilgan bo‘lib, inson ruhiy xolatini aniqlaydi. Shaxsning ruhiy holati ya’ni quvonch- tashvishlari, turli o‘zgarishlar, voqealarning sihat-salomatlikka bo‘lgan ta’sirini tabiiy va ijtimoiy-psixologik imkoniyatlaridan kelib chiqib o‘rganadi. Ma’naviy salomatlik. Bu shaxsning jamiyatda o‘z o‘rnini topishi, o‘z xatti-harakatlari, ichki kechinmalarini tartibga solish, umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlik va ulardan hayot tarzini yo‘lga qo‘yishda foydalanish, og‘ir hayotiy vaziyatlarda oqilona yo‘l tanlash ko‘nikmalarining shakllanishi bilan belgilanadi. Ba’zi bir rus olimlari masalan, T.F.Akbashev, B.A.Klassov insonning ma’naviy salomatligini uch omil birligida ya’ni ijtimoiy, psixologik, intelektual va reproduktiv salomatlik bilan to‘ldiradilar. Ularning fikricha, intellektual salomatlik fikrlash, axborotlarni qabul qilish va uni yetkazishda o‘z aksini topsa, ijtimoiy salomatlik, insonni ijtimoiy faolligida jamiyatda o‘z o‘rnini topishi, kasbiy kamolotida o‘z ifodasini topadi. Psixologik salomatlik moslashuvchanlik, o‘z hissiyot va kechinmalarini boshqara olish, psixogen va nizoli vaziyatlarda maqbul xattiharakatlarni amalga oshirish, ruhiy tetiklik, barqarorlik, sog‘lom xulqlilik va shu kabilar bildan xarakterlanadi. Reproduktiv salomatlik esa ota-onalar bilan bo‘lgan aloqada, oilaviy munosabatlar, jinsiy madaniyat, farzand ko‘rish va uni tarbiyalash bilan bog‘liq bo‘lgan holatlarda namoyon bo‘ladi. Salomatlik, sog‘lom turmush tarzi psixologiyasi muammosi bo‘yicha shug‘ullanuvchi tadqiqotchilardan R.Ayzman shaxs salomatligiga ta’sir etuvchi omillarni o‘rganar ekan, uning quyidagi darajalarini ajratib ko‘rsatadi: jismoniy, ya’ni genetik, biokimyoviy, metabolik, morfologik, 16 funksional; ruhiy, ya’ni hissiy, aqliy, shaxsiy; ijtimoiy-ma’naviy yoki axloqiy . Maktab o‘quvchilarida sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishning psixologik- pedagogik omillaridan yana biri sog‘lom turmish tarzidir. Turmush tarzi - bu aniq sharoitdagi dialektik tushunchalar xosilasi bulib, insonning aniq jamiyatda, muxitda ifodalangan hayot, mehnat, dam olish va hokazolarini o‘z ichiga olgan tushunchadir. Uning tarkibiy kismlariga fakat ijtimoiy-siyosiy va ishlab chiqarish faoliyatigina emas, balki ishlab chiqarishdan tashqari vaqtdagi faolligi, ijtimoiy-madaniy faoliyati xam kiradi. Tibbiy faollik xam uning bir turidir. Turmushda odam turli xil taassurotlar, nojuya xolatlar va sharoitlarga tushib kolishi mumkin. Bular esa o‘z navbatida salomatlik, turmush tarzini sog‘lomlashtirish haqida to‘la bilimga ega bo‘lishga majbur qiladi, aholining o‘z salomatligiga bo‘lgan munosabatlarini tarbiyalash va tibbiy bilimlarni targ‘ib qilishni taqozo etadi. Sog‘lom turmush tarzi psixologiyasi - insoniyatning paydo bo‘lishi bilan hayotiy ehtiyojga aylanib qolgan ma’naviy, jismoniy, ruhiy, ijtimoiy salomatlik haqidagi milliy hamda umuminsoniy qadriyatlarning mazmun va mohiyatini chuqur bilgan holda ularga ongli ravishda amal qilish, rejali, maqsadli sog‘lom hayot kechirish qoidalariga to‘liq rioya etgan holda ularni kundalik hayotiy ehtiyojga aylantirish tafakkuri va uning amaliyoti demakdir. Demak, sog‘lom turmush tarzining ikki muhim qirrasi mavjud, birinchidan insonning sog‘lomlik borasidagi bilim va malakalar majmuidan iborat, ikkinchidan esa, mana shu bilim va malakalar uning real hayotidagi amalga oshirilishiga bog‘liq. Sog‘lom turmush tarzi maktabgacha yoshdagi bolalar ongida shakllanishi va ularning hayot tarziga aylanishi uchun pedagogik jarayondan uzviylik va uzluksizlik talab etiladi. Uzviylik - amalga oshiriladigan ta’lim-tarbiya ishlarining mazmunan izchilligi, biri birini to‘ldirishi, tizimliligi, ilmiyligi, davomiyligi, bosqichmabosqich amalga oshirilishi, hayot qo‘ygan muammolarga hozirjavobligi, amaliyotga mosligi hamda o‘zaro aloqadorlikda samarali pedagogik natijalikka olib kelishi demakdir. Sotsiolog olimlarning fikriga ko‘ra turmush tarzi muayyan 17 tarixiy ijtimoiy munosabatlarga mos keluvchi inson hayot faoliyatining individual yoki guruhiy turi. Jamiyat hayotida shaxs turli sohalarga oid o‘z fikrlarini namoyon etadi. Turmush tarzi iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, madaniy, tabiiy va boshqa sharoitlarga bog‘liq holda shakllanadi va jamiyat moddiy va ma’naviy hayoti unsurlaridan tashkil topgan yaxlit tuzilma sifatida namoyon bo‘ladi. Turmush tarzi muayyan ijtimoiy qurilmani tavsiflaydi va bu jamiyatda individ qanday yashayotganini, u inson o‘z “Men”i rivojlanishi va takomillashishi uchun nima qilayotganini, uning ehtiyojlari manfaatlari va ijodiy imkoniyatlari amalga oshayotganini ko‘rsatadi. Turmush tarzi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar, mafkura va madaniyat, atrof-muhitning insonga ta’siri sifatida shakllanadi hamda jamiyatdagi iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy jarayonlarga faol ta’sir etadi. Birgalikdagi faoliyat usullari, ijtimoiyjamoaviy munosabatlar va kishilar o‘rtasidagi aloqa, ular muloqoti va xulqatvorining ustuvor shakli, muloqotning maqsad va vazifasi, faoliyatning manfaatlari turmush tarzining xarakterini belgilaydi. Turmush tarzi va salomatlik tushunchalarining o‘zaro bog‘liqligi sog‘lom turmush tarzi tushunchasini keltirib chiqaradi. Tibbiyot ensiklopediyasida keltirilgan ta’rifiga ko‘ra: turmush tarzi - kishilar hayotiy faoliyatining aniq turi haqidagi tasavvurlarni muvofiqlashtiruvchi muhim ijtimoiy kategoriyalardan biri. U yoki bu millat, elatga, e’tiqodga (dinga) taalluqlilik turmush tarziga o‘ziga xoslik bag‘ishlaydi. E’tiqod va ishonch nuqtai nazardan buddaviylar, xristianlar, musulmonlar va boshqalarning turmush tarzi bir- biridan farqlanadi. Turmush tarzi shahar, qishloq, yoshlar, ishchilar, dehqonlar, ziyolilar, talabalar turmush tarzi kabilarga ajratiladi. Ma’lumki, har qaysi millatning o‘ziga xos ma’naviy madaniyatini shakllantirish va yuksaltirishda, hech shubhasiz, oilaning o‘rni va ta’siri beqiyosdir. Chunki insonning eng sof va pokiza tuyg‘ulari birinchi galda oila bag‘rida shakllanadi. Shuningdek, inson xarakterini, tabiati va dunyoqarashini 18 belgilaydigan ma’naviy mezon va qarashlar, nosabatlar to‘g‘risidagi dastlabki tasavvurlar oila sharoitida, ota-onaning ibrat-namunasidan shakllanadi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, oila tarbiyasi shaxs ma’naviyatini shaklanishidagi asosiy vosita ekan, bu o‘rinda bola tarbiyasida sog‘lom nasl masalasi ham muhim rol o‘ynashini inkor etib bo‘lmaydi. Shu ma’noda yoshlarni har tomonlama sog‘lom va barkamol etib tarbiyalash, ular ongida “Sog‘lom turmush tarzi - sog‘lom oila, sog‘lom oila bu sog‘lom farzand, baxtli kelajakdir” tasavvurini shakllantirish, bo‘lajak ota-onalar ya’ni talaba-yoshlardagi reproduktiv madaniyatni shakllantirish bu yo‘nalishdagi islohotlarning asosiy vazifalaridan sanaladi. Sog‘lom avlodni shakllantirish jamiyatda sog‘lom turmush tarzini qaror toptirish negizida amalga oshriladi. Buning uchun esa jamiyatning har bir a’zosi sog‘lom turmush tarzini yo‘lga qo‘yishi, salomatlikni madaniyatlilikning bir ko‘rinishi sifatida qabul qilish lozim. Yoshlar hayotida, yurish-turishida ham mana shunday yangicha tafakurning shakllantirilishi bu boradagi barcha muammolarga yechim bo‘lib xizmat qiladi. Psixologik bilimlarga ko‘ra salomatlik haqidagi bilim va sog‘lom tafakkurning shakllanganligi sog‘lom turmush tarzi psixologiyasini shakllantirishning eng birinchi va muhim bo‘g‘ini hisoblanadi. Bugungi kunda sog‘lom turmush tarzi psixologiyasi tushunchasining mazmuni inson - shaxs - sog‘lom - bilim va malakalarni egallashga intilish - sog‘lom bo‘lishga nisbatan sayi - harakat - salomatlikni shaxsiy qadriyatga aylantirish - salomatlik nuqtai nazaridan barkamollikka erishish - shaxsiy salomatlikning barqarorligi va ta’min etilganligiga erishish - o‘z salomatligining posboni bo‘la olish - jamiyat, ya’ni oila, mehnat yoki o‘qitish dargohi, mahallada sog‘lom turmush madaniyatining shakllanishiga harakat qilish va jamiyatga ijobiy ta’sir o‘tkaza olish - jamiyatni sog‘lomlashtirish kabi tushunchalarning uzviyligi, ular davomiyligi va ustuvorligini talab etadi. 19 Salomatlik psixologiyasiga ega bo‘lgan inson na faqat salomatlikni asrash bo‘yicha bilim va malakalarni egallagan bo‘ladi, balki egallagan bilim va malakalarni o‘z hayoti jarayonida qo‘llab, o‘z salomatligining posboniga aylanadi. Bugungi inson hayot tarziga bo‘lgan turli iqtisodiy, ijtimoiy, psixologik va ma’naviy-mafkuraviy tahdidlar o‘sib borayotgan sharoitida sog‘lom tafakkur ham tibbiy, ham psixologik, ham ma’naviy jihatdan insonni murakkab dunyo voqeligi ichida turli mavjud ziddiyatlardan asraguvchi qonunlar majmuasi sifatida juda muhim rol o‘ynaydi. Ammo insonning o‘zi egallagan bilim va malakalarni qo‘llashga, o‘z hayotida ularga qat’iy rioya qilishga o‘rganmas ekan, berilgan bilim va malakalar ko‘zlangan natijaga erishish imkonini bermaydi. Keyingi yillarda sog‘lom turmush tarzi va madaniyati masalalari keng ijtimoiy ommani qiziqtirayotgan eng dolzarb mavzular qatoridan o‘rin olayotganini kuzatish mumkin. Ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlardan asosiy maqsad xalqning boy intellektual merosi va umumbashariy qadriyatlar asosida zamonaviy madaniyat, iqtisodiyot, fan va texnika, texnologiyalarning yutuqlari asosida shaxsning ma’naviy sifatlarini tarbiyalash va rivojlantirishdan iborat. Chunki, ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar muvaffaqiyati, jamiyatning ahloqiy va ma’naviy takomili ko‘p jihatdan shaxsning ma’naviy-psixologik tarbiyasiga bog‘liq. Darhaqiqat so‘nggi yillarda keskin o‘zgargan hayot sharoitlari va ta’lim tizimi, uning maqsadi, mazmuni, turlari o‘rtasidagi o‘zgarishlar yosh avlodning ma’naviy tarbiyasiga yangicha qarash, uni bugungi kun nuqtai nazaridan o‘rganish, baholash va unda xalqimizning boy madaniy merosidan maqsadli foydalanishni talab etmoqda. Yuqoridagilardan xulosa qilib qayd etish mumkinki, salomatlikni asrashga va sog‘lom turmush tarziga yo‘naltirilgan psixologiya o‘zining ilk shakllanish jarayonida turibdi. Zero, ko‘pchilik odamlar umr bo‘yi o‘z salomatligini befoyda sarflash amaliyoti bilan shug‘ullanayotganligi, aslida esa ular salomatlikni asrash faoliyati bilan umr bo‘yi maqsadli shug‘ullanishi zarur ekanligi, chunki inson jismi va psixikasi o‘z rivojlanishiga ko‘ra tabiiy ravishda qarilik tomon yo‘naltirilgan faol harakat hisoblanadi. 20 2.2. Imkoniyati kechklangan bolalar uchun sog lom turmush tarziʻ Bugungi zamonaviy jamiyatda inson faoliyatining eng keng sohalaridan biri - bu ta’lim hisoblanadi. Oxirgi yillarda ta’limning ijtimoiy roli ortib, dunyoning aksariyat davlatlarida ta’limning barcha turlariga bo‘lgan munosabat o‘zgardi. Ta’lim ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotning bosh, yetakchi omili sifatida qaralmoqda. Bunday etiborning sababi zamonaviy jamiyatning eng muhim qadriyati va asosiy kapitali - bu yangi bilimlarni izlash, egallash va nostandart qarorlar qabul qilishga qodir bo‘lgan inson hisoblanadi. Shunday ekan, hozirgi davrda ta’lim shaxs va jamiyatni rivojlantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridan boshlab ta’lim tizimiga alohida ahamiyat berilgan. Birinchi Prezidentimiz tomonidan boshlangan ta’lim sohasidagi isloxotlar bugungi kunda Sh. M. Mirziyoyev tomonidan izchil davom ettirilmoqda. Jahon sivilizasiyasi shuni korsatadiki, ta’lim tizimini yuqori darajaga ko‘tarmasdan turib boshqa sohalarda yutuqlarga erishib bo‘lmaydi. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunining 4-moddasida ta’lim sohasidagi asosiy prinsiplar sifatida ta’lim sohasida kamsitishlarga yo‘l qo‘yilmasligi hamda ta’lim olishga doir teng imkoniyatlarning ta’minlanishi, qonunning 9-moddasida esa “Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalar, shuningdek uzoq vaqt davolanishga muhtoj bo‘lgan bolalar davlat ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida, umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’lim tashkilotlarida inklyuziv shaklda yoki uy sharoitlarida yakka tartibda ta’lim oladi.” deb, ko‘rsatib o‘tilgan. Dunyo mamlakatlarida nogironligi bo‘lgan, ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalarni tarbiyalash, ularning jamiyatda o‘ziga munosib o‘rinni egallashlariga ko‘maklashish masalasiga alohida e’tibor qaratiladi. “Aqliy jihatdan orqada qolgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risidagi Deklarasiyasi” “Nogironlar huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiyasi, “Ta’lim hamma uchun” reja-dasturi to‘g‘risidagi Dakar deklaratsiyasi, “Osiyo va Okeaniya mamlakatlari nogironlar huquqlarini muhofaza qilish chora-tadbirlari dasturi”, 21 “Nogironlar uchun teng imkoniyatlarni ta’minlash bo‘yicha Standart qoidalar”, “Bolalar huquqlari to‘g‘risida”gi konvensiya va boshqa xalqaro miqyosda qabul qilingan me’yoriy-huquqiy hujjatlarning asosiy maqsadi nogiron bolalarni himoyalashga qaratilgan bo‘lib, bu xalqaro-huquqiy asoslar ta’lim jarayoniga inklyuziv yondashuvni samarali joriy etishni nazarda tutadi. Umumjahon miqyosida alohida e’tiborga muhtoj bolalarning ruhiy holatini inobatga olgan holda psixologik korreksiyalash metodlari, oila, jamoa va guruhlarda insonparvarlik munosabatlarini shakllantirish, texnologik ko‘maklashuvchi vositalar imkoniyatlarini oshirish borasida samarali ilmiy, ilmiy- texnik, ilmiy-pedagogik tadqiqotlar olib borilmoqda. Umumiy o‘qitish tizimida inklyuziv ta’limning pedagogik-psixologik jihatlari, nogironligi bo‘lgan bolalarning ta’limiy ehtiyojlarini qondirish, ularning huquqiy tengligi sharoitini yaratish, jamiyat a’zosi sifatidagi o‘rnini mustahkamlashga oid muammolar bu izlanishlarning asosini tashkil etib, ular nogiron bolalarning individual xususiyatlari va adaptiv imkoniyatlarini inobatga olish, ijtimoiy moslashuvini texnologik ta’minlash hamda qo‘llab-quvvatlash o‘quv-tarbiya jarayonini tashkil etishning pedagogik tizimini takomillashtirishda alohida o‘rin egallamoqda. Mamlakatimizda bolalarning jismoniy salomatligini ilk yoshidan boshlab tashxislash, sog‘liqlarini doimiy nazorat qilish va mustahkamlash, har bir bolaning sifatli bilim olishlarini ta’minlashga qaratilgan islohotlar inklyuziv ta’limni ham rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda. Alohida e’tiborga muhtoj bolalarni umumiy ta’lim jarayoniga samarali jalb etish milliy pedagogikada bugun yechimini kutayotgan muhim masalalardan biridir. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasida “imkoniyati cheklangan shaxslarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash, nogiron aholining, boshqa ehtiyojmand toifalarning to‘laqonli hayot faoliyatini ta’minlash uchun ularga tibbiy, ijtimoiy yordam ko‘rsatish tizimini yanada rivojlantirish va takomillashtirish” kabi vazifalar belgilanib, bu borada nogiron bolalarga ta’lim- tarbiya berishga dunyoviy yondashuvlarni o‘rganish, ular asosida milliy inklyuziv ta’lim jarayonini tashkil etish va takomillashtirish, o‘quvchilarning o‘z-o‘zini 22 baholash texnologiyalari, moslashuv va muloqotni tashkil qilishga oid metodik tavsiyalar ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 24-sentabrdan kuchga kirgan yangi taxrirdagi “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi PF–4947-sonli Farmoni, 2017-yil 1- avgustdagi “Nogironlarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF–5006-sonli Farmoni hamda 2017-yil 1-dekabrdagi “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni davlat tomonidan qo‘llab- quvvatlash tizimini tubdan takomillashtirish to‘g‘risida”gi PF–5270-sonli Farmoni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi «O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi PF-5712-son Farmoniga muvofiq O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni rivojlantirish, alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim- tarbiya berish tizimini takomillashtirish hamda ularga ko‘rsatiladigan ta’lim xizmatlari sifatini yaxshilash maqsadida 2020-yil 13-oktyabrda “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4860-son qarori va Qarorga 1-ilova sifatida qabul qilingan “2020-2025-yillarda xalq ta’limi tizimida inklyuziv ta’limni rivojlantirish KONSEPSIYASI va boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlar ushbu mavzuni yoritishga oid huquqiy asoslardir. Inklyuziv ta’lim alohida e’tiborga muhtoj bo‘lgan bolalarning tengdoshlari bilan bir xil sharoitlarda o‘qishi, ular bilan o‘zaro do‘stona munosabatda bo‘lishi hamda jamiyatga ijtimoiy moslashuvini yengillashtirishda muhim o‘rin tutadi. Umumta’lim maktablarida inklyuziv ta’lim tushunchasi turlicha talqin qilinadi. Inklyuziv ta’lim – davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan masalalardan biridir. Alohida e’tiborga muhtoj bo‘lgan, voyaga yetayotgan o‘smirlar rivojlanishida uchraydigan nuqsonlar yoki iqtisodiy qiyinchiliklardan qat'iy nazar ijtimoiy hayotga moslashtirishga yo‘naltirilgan o‘quv jarayoniga jalb qilishni ifodalovchi ta’lim tizimidir. 23 Umumta’lim maktablarda joriy etilgan inklyuziv ta’limning maqsadi alohida yordamga muhtoj bolalarning oddiy tengdoshlari bilan bir xil sharoitlarda o‘qishi, teng huquq va imkoniyatlar tengligini berish, ular bilan o‘zaro do‘stona munosabatda bo‘lishi hamda jamiyatga ijtimoiy moslashuvini yengillashtirish, o‘quvchilarning ta’lim olishlari uchun zaruriy pedagogik-psixologik va korreksion sharoitlarni yaratishdan iboratdir. Umumta’lim maktablarga oddiy bolalarning barchasi borsa, alohida e’tiborga muhtoj bolalar ham jalb etilishi kerak. Inklyuziv ta’limning oiladan, maktabgacha ta’lim muassasalaridan boshlab yo‘lga qo‘yilayotganligi muhim ahamiyatga ega. Bu esa bolalarning keyinchalik atrofdagilar bilan muloqotda bo‘lishiga, ijtimoiy muhit talablariga javob bera oladigan va shu bilan birga, kundalik-maishiy ehtiyojini qondirish ko‘nikmalarini erta egallashlariga, hayotga moslashib, umumta’lim maktablarida tengdoshlari qatori darslarni o‘z vaqtida o‘zlashtirishiga, topshiriqlarga mas'uliyat bilan yondashish ko‘nikmasini egallashlariga ko‘maklashadi. Umumta’lim maktablarda inklyuziv ta’lim – alohida e’tiborga muhtoj bo‘lgan bolalar yoki boshqa sabablar tufayli tarbiyasi og‘ir, yetim bolalar uchun moslashuvchan, individuallashgan va barcha bolalarga teng xuquq va imkoniyatlar tengligini beradigan ta’lim tizimidir. Shuningdek, inklyuziv ta’lim – millati, irqi, tanasining rangi, ijtimoiy kelib chiqishi, moddiy va ma’naviy ahvoli, oilasining jamiyatda tutgan o‘rni, jismoniy yoki rivojlanishda kamchiligi bo‘lishidan qat'iy nazar barcha bolalarni teng ko‘rish, ulardagi har qanday imkoniyatni qo‘llab-quvvatlashni nazarda tutadigan ta’lim hisoblanadi. 2.3. Bolalarning dam olishini tashkil etish Bolaning sog‘lom bo‘lib o‘sishi va to‘g‘ri rivojlanishi uchun maktabgacha yoshdagi bolaning kun tartibini to‘g‘ri shakllantirish kerak. Bu uchun bolalar bog‘chasida taqdim etilgan tartibni biroz modernizatsiya qilish kifoya. Bu bolaga yangi sharoitlarga tezda moslashishga yordam beradi, bu esa salbiy reaktsiya ehtimolini sezilarli darajada kamaytiradi. Bolalar psixologlarining aytishicha, kun tartibi:samaradorlikni oshiradi, uyquni yaxshilaydi, ishtahani oshiradi, bolani 24 yanada mas'uliyatli qiladi, intizomni yaxshilaydi, o‘zo‘zini hurmat qilishni oshiradi, aqliy qobiliyatini oshiradi. Maktabgacha yoshdagi bolaning kun tartibi kunning ma’lum bir davrida bajarilishi kerak bo‘lgan yig‘ilgan tadbirlar to‘plamidir. Uning yordami bilan siz o‘quv jarayonini to‘g‘ri tashkil qilishingiz, shuningdek, o‘yinlar va boshqa bolalarning sevimli mashg‘ulotlariga yetarli vaqt qoldirishingiz mumkin. Bolani rivojlantirishning muhim sharti uning yoshiga mos keladigan tartibni tashkil etishdir. Rejim - bu maydalangan turli xil tadbirlarni kun davomida teng ravishda taqsimlash. Optimal rejim bolaning sog‘lig‘ini, uning hayotining asosini saqlashning muhim shartidir. Uning xususiyatlari bola o‘sishi bilan farq qiladi. Bolalar bog‘chasida taqdim etiladigan kun tartibi jismoniy va ruhiy salomatlikning asoslari maktabgacha yoshda tashkil etiladi. Bola o‘z hayotini tartibga solish va faoliyatning bir turidan ikkinchisiga o‘tish uchun kun tartibiga muhtoj. Kundalik mashg‘ulotlar quyidagi tadbirlardan iborat: Dam olish va uxlash davri, Oziq-ovqat iste’mol qilish, Yurish, Sinflar va mashg‘ulotlar. Ro‘yxatda keltirilgan tadbirlarni bir vaqtning o‘zida muntazam ravishda amalga oshirish bolalarning sog‘lig‘iga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun pediatrlar kattalarga o‘z farzandlari uchun rejimga rioya qilish uchun hamma narsani qilishni qat'iy tavsiya qiladilar. Maktabgacha yoshdagi va uydagi bolalar uchun kunlik rejimni kuzatish muhimdir. Asosiy afzalliklari: Maktabgacha yoshdagi bolaning uydagi kundalik hayoti ko‘plab afzalliklarga ega. Ular kunlik rejimni tuzishni boshlashdan oldin hisobga olinishi kerak. Bu bola uchun uning hayotining ajralmas qismiga aylanadigan ideal variantni tayyorlashga yordam beradi. Kundalik hayotning asosiy afzalliklari quyidagilar ko‘rib chiqiladi: Eng maqbul tartib Ko‘pgina hollarda, maktabgacha yoshdagi bolaning kundalik turmush tarzi - bu barcha tadbirlar va dam olishlarning muvozanatli aralashmasi. Uni faqat bolaning barcha xususiyatlarini, uning afzalliklari va qobiliyatlarini biladigan ota-onalar to‘plashlari mumkin. Jarayonning nuanslari Faoliyatning har bir turi (o‘yinlar, ovqat, yurish, mashg‘ulotlar) ba’zi bir nuanslarga muvofiq amalga oshirilishi kerak. Ularning yordami bilan siz bolangizni yanada baquvvat va quvnoq qilishingiz mumkin. Tarbiyalanuvchi kun davomida tashkilotda kun tartibi asosida 25 faoliyatlar bilan shug‘ullanadi. Kechki vaqtlarda, dam olish va bayram kunlari bola oila davrasida bo‘ladi. Oila muhitida jismoniy tarbiyani tashkil etishning asosiy bosqichi sog‘lom turmush tarzidir. Tatqiqotlar natijasi shuni ko‘rsatadiki, dam olish kunlarida oila muhitida bo‘lib, tashkilotga qaytgan bolada turli charchoq alomatlari seziladi. Bu bolaning uyda bo‘lgan vaqtida kun tartibiga rioya qilmaganligidan va doimiy kun tartibining buzilganligidan darak beradi. Bola uyda bo‘lgan vaqtida kun tartibiga,to‘g‘ri ovqatlanishga,madaniy gigiyenik qoidalarga amal qilishi, bu esa kattalar tomonidan nazorat qilinishi, ko‘ngilochar o‘yin bilan vaqtni samarali va qiziqarli o‘tkazishlari lozim. Oilada bolaning har tomonlama rivojlanishi uchun bola xonasi va bu xonada uning burchagi tashkil etilishi zarur. Unda bolalar uchun turli mavzudagi rasmli kitoblar, o‘yinchoqlar, shirinlik, sport jihozlari va anjomlari, rangli qalamlar, oq qog‘oz bo‘lishi kerak. Bola xonasi umumiy bolaga mos ravishda jihozlanishi yoki yuqorida ko‘rsatilgan buyumlar bilan ta’minlangan bo‘lishi mumkin. Ammo, bu holat ham bolaning bitta rivojlanish markazi bilan chegaralanishiga olib keladi. Shu sababdan yuqorida keltirilgan jihozlar vakillaridan tuzilgan kichik burchakning bo‘lishi samarali natija ko‘rsatadi. Bu burchak bola rivojlanishi uchun qulay muhit bo‘lish bilan birga, bola psixologiyasini o‘rganish maydonchasi hamdir. Bola ushbu burchak elementlarining qay birini tanlashiga qarab bola qiziqishlari haqida ma’lumotlar olish mumkin. Ota-onalar xonalarda,uy sharoitida bola hayoti va sog‘ligini muhofaza qilishga alohida e’tibor qaratishlari talab etiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ota-onalarga bolalarning jismoniy holati haqida to‘liq ma’lumot berib boriladi. Oilalarda bola xonasidagi burchaklarning tashkil etilishi „Bolaning noyobligi―tamoyili o‘sishining asosi bo‘la oladi. Negaki, aynan bola tomonidan bola burchagidagi aynan bir jihozning tanlanishi uning qiziqishlari va ayni vaqtdagi psixologik holatidan darak beradi, oila muhitida kun tartibining buzilmasligini, bola faoliyatning biron turi bilan shug‘ullanishini ta’minlaydi. Keling, bola rivojlanishi uchun asos bo‘ladigan ba’zi fikrlarni batafsil ko‘rib chiqaylik. 1. Uyqu. Yetarli uyqu nafaqat jismoniy, balki bolangizning ruhiy salomatligi uchun ham muhim omil hisoblanadi. Rejalaringiz yoki 26 chaqalog‘ingizning injiqliklari o‘zgarishi sababli hech qachon uyqusiz qolmang. Uyqusining davomiyligi, qoida tariqasida, kattalar tomonidan yaratilgan sharoitlarga bog‘liq. Qisqa vaqt ichida bolalar odatda uxlab qolishadi, ularning ota- onalari ularni har kuni bir vaqtning o‘zida yotishga o‘rgatgan. XULOSA Shunday qilib, bolani yoshligidanoq oilada va ijtimoiy tarbiyada sog‘lom turmush tarzi bilan tanishtirish, bolaning shaxsiy salomatligini himoya qilish va boshqalarning sog‘lig‘ini hurmat qilish ko‘nikmalarini shakllantirish kerak. Belgilangan yo‘nalishdagi ishlar yaxshi samara bermoqda va guruhimiz uchun an'anaga aylangan. Guruhdagi pedagogik jarayonning ko‘rsatkichlarini tahlil qilish, ota-onalar o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish natijalari, maktabgacha yoshdagi bolalikning birinchi bosqichida bolalarda sog‘lom turmush tarzi ko‘nikmalarini tarbiyalashning muvaffaqiyati shuni ta’kidlashga imkon beradi: bu usul yordamida amalga oshirilgan tadbirlar yaxshi natijalar beradi, ya’ni oqilona. Ular sizga bolalar va ota-onalarning o‘z tanasiga oqilona munosabatini rivojlantirishga, bolaning atrofdagi dunyoning doimiy o‘zgaruvchan sharoitlariga moslashishiga yordam berish uchun sanitariya-gigiyena ko‘nikmalarini shakllantirishga imkon beradi, bu ekstremal vaziyatlarga qarshilik, tananing immuniteti bilan namoyon bo‘ladi. noqulay omillar ... Shuni ta’kidlash kerakki, bizda zaharlanish, elektr jihozlari bilan bog‘liq jarohatlar va boshqa sog‘liq muammolari yo‘q. Bolalar jismonan rivojlangan va juda harakatchan. ARVI holatlari kamaydi, salomatlik ko‘rsatkichi oshdi. Bundan tashqari, bolalar va ularning ota-onalari kundan-kunga valeologik savodxonlikka ega bo‘lishmoqda. 27 Bolalar sog‘lig‘iga qanday zarar etkazmaslikni, ekstremal vaziyatlarda qanday harakat qilishni va boshqa ko‘p narsalarni bilishadi. Men o ‘ z oldimga ma ’ lum ko ‘ nikmalarni majburlash orqali yuqori natijalarga erishishni maqsad qilib qo ‘ ymayman . Mening vazifam bolalarga tug ‘ ilishdan boshlab berilgan o ‘ z imkoniyatlarini ko ‘ rsatishga yordam berishdir va har bir kishi ularga ega . Ijodiy izlanishlarim davom etmoqda . Yaqinda mening e’tiborimni J.E.Firelevaning raqs va o‘yin dasturi bo‘yicha "SA-FI DANCE" dasturi tortdi. Dastur 4-7 yoshli maktabgacha yoshdagi bolalarning musiqaga harakat qilish jarayonida shaxsiyatini rivojlantirishga qaratilgan.Ushbu texnologiya maktabgacha yoshdagi bolalarning psixomotor va ijodiy qobiliyatlarini yaxshilashga, bolalarning motor-emotsional sohasini shakllantirishga qaratilgan. 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1. Shavkat Mirziyoyev « Yangi O‘zbekistonda erkin va farovon yashaylik ». - T.: 2021. 2. Shаvkаt Mirziyoyev «Insonpаrvаrlik, ezgulik vа bunyodkorlik – milliy g‘oyamizning poydevoridir ». - T.: 2021 3. Shavkat Mirziyoyev « Yangi O‘zbekistonda erkin va farovon yashaylik ». - T.: 2021. 4 . Sh а vk а t Mirziyoyev «Insonp а rv а rlik, ezgulik v а bunyodkorlik – milliy g‘oyamizning poydevoridir ». - T.: 2021. 5. Jabborov I. Turmush tarzi, urf-odatlar va odob. -T.: O‘zbekiston, 1983. 6. Karimova V.Salomatlik psixologiyasi yoxud sog‘lom bo‘lish uchun ruhiyatni boshqarish sirlari. – Toshkent : Yangi asr avlodi, 2005. 7. Z. K. Ismailova, A. A. Shayusupova. Pedagogikadan ma’ruzalar matni. — T.: TlMl, 2005 8. A. Q. Munavvarov. Pedagogika. — T.: «O‘qituvchi», 1996. 9. B. Ziyomuhamedov, Sh. Abdullayeva. Pedagogika. — T.: O‘ME davlat ilmiy nashriyoti, 2000 29 10.Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi.-Toshkent:O‘zbekiston, 2017. – B. 25. 11. Arxiv.uz 12.Ziyo.net. 30

BOLALARDA SOG‘LOM TURMUSH TARZI RIVOJLANTIRISH IJTIMOIY PEDAGOGIK MUAMMO SIFATIDA

Купить