Bolalarda sog’lom turmush tarzini rivojlantirish. ijtimoiy pedagogika muammo sifatida - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	80.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Bolalarda sog’lom turmush tarzini rivojlantirish. ijtimoiy pedagogika muammo sifatida

Купить

MAVZU: BOLALARDA SOG’LOM TURMUSH TARZINI RIVOJLAN-
TIRISH. IJTIMOIY PEDAGOGIKA MUAMMO SIFATIDA
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………….3
I.BOB. SOG‘LOM TURMUSH TARZINING ASOSIY YO‘NALISHLARI...5
1.1. Jismoniy faollik …………………………………………………………....…..5
1.2. Tibbiy madaniyat ………………………………………………………..…....11
II.BOB. SOG’LOM TURMUSH TARZINI RIVOJLANTIRISHDA
IJTIMOIY PEDAGOGIKA MUAMMO SIFATIDA…………………………22
2.1. “Sog‘lom turmush tarzi” (STT) tushunchasining mohiyati …………………..22
2.2. Ijtimoiy ish, mehribonlik, xayriya, O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogika
rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari ………………………………………….27
XULOSA………………………………………………………………………....34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………...…...35

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom
Karimovning “Odamzotning sog‘lig‘i ko‘p jihatdan uning o‘ziga bog‘liq. Buning
uchun u o‘z hayotini oqilona yo‘lga qo‘yishi, har qanday kasallikning oldini olish
uchun sog‘lom hayot tarzi va turmush madaniyati talablariga amal qilib yashashi
lozim”, degan fikrlari zamirida sog‘lom turmush tarzi orqali salomatlikni
mustahkamlashning tub mohiyati yotganligi hech birimiz uchun sir emas.
Barkamol avlodni tarbiyalash masalasi mustaqilligimizning ilk yillaridanoq
davlat siyosatining ustuvor vazifalaridan biriga aylandi.
Mustaqil Vatanimizning birinchi ordeni «Sog‘lom avlod uchun» deb
atalgani, «Sog‘lom avlod uchun» xalqaro xayriya jamg‘armasining tashkil topgani,
2000 yilni «Sog‘lom avlod yili», 2010 yilni «Barkamol avlod yili» deb e’lon
qilingani ham yuqoridagi fikrimizning yorqin ifodasidir.
Mamlakatimizda xalq salomatligi diqqatga sazovor. Salomatlik har bir inson
uchun bebaho boylik sifatida jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining muhim
shartlaridan biri bo‘lmoqda. Darhaqiqat, Butun jahon sog‘liqni saqlash
tashkilotining ta’rifiga ko‘ra: «Salomatlik –kasallik, biror nuqsonlarning yo‘qligi
emas, balki jismoniy, aqliy (ruhiy) va ijtimoiy xotirjamlikdir».
Turmush tarzi –inson hayotining tayanch nuqtasiki, har bir inson unga
tayangan holda, o‘z hayotini tubdan o‘zgartirishga erishishi mumkin. Turmush
tarzini belgilovchi bosh omil insonning o‘zidir. Sog‘lom turmush tarzi –shunday
yashash tarziki, unda odamlar salomatligiga ta’sir ko‘rsatuvchi zararli omillar
bo‘lmasligi, inson ulardan ongli ravishda o‘zini chetga olishi kerak.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Sog‘lom turmush tarzining asosiy
yo‘nalishlari:
• Jamoa va shaxsiy gigiena qoidalariga amal qilish;
• jismoniy faollik;
• kun tartibiga rioya qilish;
• zararli odatlardan tiyilish;
• to‘g‘ri ovqatlanish;
3

• ruhiy xotirjamlik;
• tibbiy madaniyat;
• jinsiy tarbiya.
Ma’lumki, turmush tarzi sog‘lom va nosog‘lom bo‘lishi mumkin. Sog‘lom
turmush tarzida yashagan insonlar kundalik hayot me’yorini to‘g‘ri tashkil
qiladilar. Ta’kidlash muhimki, o‘qiganda, uxlaganda, yurganda, ovqatlanganda,
dam olganda, kulganda, yo‘talganda o‘ziga xos me’yoriy holat bo‘lib, ana shu
me’yorning buzilishi muayyan ma’noda, salomatlikka zarar yetkazadi. Bu holatni
ko‘p yoshlar anglashmaydi, unga rioya qilishmaydi.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.

4

I.BOB. SOG‘LOM TURMUSH TARZINING ASOSIY YO‘NALISHLARI
1.1. Jismoniy faollik
“Me’yor” tushunchasi madaniyatning muhim belgisidir. Albatta, har bir
narsa me’yoridan chiqib ketsa, o‘z xususiyatini yo‘qotib qo‘yishi tabiiy. Butun
Jahon Sog‘liqni saqlash tashkilotining ma’lumotiga qaraganda, sog‘lig‘imizning:
- 50-55 % turmush tarzimizga;
- 18 % irsiy kasalliklar;
- 17 % ekologiya;
- 8-10 % tibbiyot xodimlarining tez, sifatli, malakali yordam ko‘rsatishlariga
bog‘liq ekan.
Qadimda bir donishmanddan: “Insonni nima baxtli qiladi, boylikmi yoki
shon-shuhratmi,” – deb so‘raydilar. “Boylik, qolaversa, shon-shuhrat ham insonni
baxtli qila olmaydi. Tani-joni sog‘ inson har qanday kasalmand badavlatdan
baxtliroqdir”, deb javob beribdi donishmand. Bundan xulosa qiladigan bo‘lsak,
sog‘lom bo‘lmagan inson baxtli bo‘la olmaydi, betob bo‘lsa, hech qanday boylik
tatimaydi. Mustahkam sog‘liq insonning asosiy ehtiyojlaridan biri bo‘lib qolmay,
balki u jamiyatning muhim ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyoji hamdir. “Xalq sog‘ligi – yurt
boyligi” deb bejiz aytilmagan. Kishining mustahkam sog‘ligini faqat uning
kasalliklardan holi bo‘lgani emas, balki jismoniy va ruhiy kuch-quvvatining
uyg‘unligi, yaxshi mehnat qobiliyati, kayfiyatining doim yaxshi bo‘lishi ko‘rsatadi.
Har bir odam o‘z qadr-qimmatini bilishi, atrofidagi odamlarni hurmat qilishi, o‘z
ishini qadrlashi, sog‘ligini saqlashi, baxtli-saodatli bo‘lib yashashi uchun harakat
qilishi kerak. Bu, albatta, sog‘lom turmush tarzi bilan amalga oshiriladi.
Shaxsiy gigiena haqida tushuncha
Inson salomatligining gigienik asoslari insonning jismonan sog‘lom bo‘lishi,
turli xavfli kasalliklardan himoyalanishida mustahkam o‘rin tutishi, eng avvalo,
har bir kishi shaxsiy gigiena qoidalariga qatiy amal qilib yashashi bilan belgilansa,
ikkinchi tomondan, insonning istiqomat qilishi uchun zarur bo‘lgan gigienik
yashash sharoitini ta’minlashni nazarda tutuvchi jamoatchilik gigienasi talablariga
amal qilib yashashi bilan ham uzviy bog‘langan.
5

Shaxsiy va jamoatchilik gigiena qoidalariga rioya qilmaslik turli
yuqumli kasalliklarning kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Shaxsiy gigiena
qoidalari deganda, har bir shaxs tomonidan badan va tana a’zolarining ozodaligini
muttasil ravishda ta’minlash bilan bog‘liq gigienik muolajalar majmuasi
tushuniladi.
Kun tartibiga rioya qilish
Kun tartibi deganimizda, uyqudan turish, ertalabki badantarbiya mashqlari,
ertalabki gigienik tadbirlar, nonushta, uy ishlari, o‘qish, tushlik, hordiq chiqarish,
bo‘sh vaqt, kechki ovqat, kechki gigienik tadbirlar,uyquga yotish tushuniladi.
O‘smirlar sog‘lom va barkamol bo‘lishi uchun kun tartibini to‘g‘ri
rejalashtirishlari lozim. Ular vaqtida aqliy, jismoniy mehnat qilishlari, yetarlicha
uxlash va sifatli ovqatlanishlari lozim.
Me’yoriy uyqu – sog‘liq garovi. Uyqu organizmning hayotiy muhim
ehtiyoji. Uyquning davomiyligi yoshga qarab belgilanadi. Uyqu o‘smir yoshlarda
8-9 soatni tashkil qilishi lozim. Uyquda organizm dam oladi, asab tizimi tashqi
ta’sirga javob bermaydi, ongli faoliyat to‘xtaydi, yurak urishi sekinlashadi, qon
bosimi pasayadi, nafas olish sekinlashadi, tana mushaklari bo‘shashadi, oqibatda
energiya sarfi kamayadi, modda almashinuvi susayadi, tana harorati pasayadi.
Qattiq uyqudan so‘ng odam yengillashib, o‘zini tetik sezadi.
Uyqu – dam olish demakdir. Uyqu tanaga orom bag‘ishlaydi. Ba’zilar
kechqurun ko‘p ovqat iste’mol qilishadi, shuningdek uyqu oldi choy, achchiq
kofeni iste’mol qilishadi. Bu, albatta, uyqu buzilishiga olib keladi. Natijada bir
qancha kasalliklar kelib chiqishi mumkin.
Uxlashdan oldin quyidagilarga e’tibor bering:
• doimo bir vaqtda uxlashga odatlaning;
• xona harorati 18-19 °S bo‘lsin;
• uxlashdan oldin ochiq havoda 40-60 daqiqa sayr qiling;
• uyqudan oldin asab tizimiga salbiy ta’sir qiluvchi eshittirish, ko‘rsatuvlarni
eshitmang va tomosha qilmang;
• uyqudan oldin iliq dush qabul qiling;
6

• Ovqatlangandan so‘ng kamida 3 soatdan keyin uxlang;
• o‘rtacha qattiqlikdagi tekis joyda uxlang. Tiniqib uxlasangiz, tetik va
bardam bo‘lasiz.
O‘smir normal rivojlanishi uchun 4-5 mahal ovqatlanishga ko‘nikma hosil
qilishi shart. Ovqat har xil vitaminlarga boy bo‘lishi lozim. O‘smirlar iloji boricha
sut, tvorog, go‘sht, tuxum, baliq, sariyog‘, sabzavot va mevalar iste’mol qilishlari
kerak.
Sog‘lom ovqatlanish
Ovqatlanish – tiriklik, hayotni ta’minlovchi eng asosiy ehtiyoj. Chunki
har qanday tanadagi hayotiy jarayonlar – tiriklik, harakat, o‘sib-ulg‘ayish,
salomatlikning darajasi ovqatlanish hisobiga bo‘ladi.
Ta’kidlab o‘tish joizki, ratsional ovqatlanish (ratsional – oqilona, maqsadga
muvofiq) organizmning quvvat sarfini to‘ldirish, insonning hayoti va faoliyati
uchun zarur bo‘lgan vitamin, mikroelementlarni qamrab olgan, tarkibi hamda
miqdori jihatdan organizmning imkoniyatlariga mos keladigan ovqat bilan
ovqatlanishdir. Kundalik hayotimizda amal qilishimiz lozim bo‘lgan muhim
qoidalardan biri ovqatlanish tartibidir. Iste’mol qilinayotgan oziq-ovqat
mahsulotlari insonning jinsi, yoshi,ish faoliyati hamda yil fasliga ham bog‘liq.
Agar bir kecha-kunduzda uch marta ovqatlansak, ertalabki nonushta umumiy
ovqatlanish miqdorining 25-30foizini, tushlik 40-50 foizini, kechki ovqat esa
qolgan foizini tashkil tishi kerak. To‘g‘ri ovqatlanish qoidalariga rioya qilish hayot
davomida inson salomatligini ta’minlaydigan muhim mezonlaridan biridir. O‘z
salomatligini o‘ylaydigan yoshlar to‘g‘ri ovqatlanish madaniyatini o‘zlashtirgan
bo‘lishlari, ya’ni oqsil, yog‘, uglevod, vitamin, mineral moddalar va suvning
organizm uchun ahamiyatini bilishlari zarur.
Jismoniy faollik
«Tarbiyaning ajratib bo‘lmaydigan bir tarkibi – jismoniy tarbiya», deb
ta’kidlagan Abu Ali ibn Sino. Xalqimiz azal-azaldan jismonan baquvvat, ma’nan
sog‘lom kishilarga katta e’tibor, hurmat va havas bilan qaragan. Ana shunday
insonlardan biri Xorazm elining asl farzandi, kuragi yerga tegmagan kurashchi
7

Pahlavon Mahmud xalq qahramoni sifatida e’tirof etilgan. Bugun mustaqil
mamlakatimiz sportini jahonga ko‘z-ko‘z qilayotgan vatandoshlarimiz ham
kundan-kunga ko‘paymoqda. Sportni rivojlantirish maqsadida Farmon va qarorlar
mamlakatimizda jismoniy tarbiya va sport ishlarini rivojlantirishga, shu bilan
birga, sog‘lom avlodni shakllantirishga katta zamin yaratdi. Maktab o‘quvchilari
o‘rtasida «Umid nihollari», kollej va litsey o‘quvchilari o‘rtasida «Barkamol
avlod», oliygoh talabalari o‘rtasida «Universiada» o‘yinlarining tashkil qilinishi
yurtimizda fizkultura va sportning ommalashuviga zamin bo‘lmoqda. Har bir yosh
jismoniy tarbiya turini tanlashdan oldin, birinchi navbatda, o‘z sog‘liq darajasini
tibbiy ko‘rikdan o‘tish yo‘li bilan baholash, qaysi sport turi bilan shug‘ullanish
mumkinligini, u yoshiga, yil fasliga, organizmning ayni paytdagi holati va shu kabi
o‘ziga xos xususiyatlarga baho berib, jismoniy faollik turini to‘g‘ri tanlashi zarur.
Har bir insonda jismoniy tarbiya va sportga mehr uyg‘otish
oiladan boshlanadi.
«Jismoniy mashqlar bilan muntazam shug‘ullanib turuvchi kishi
davolanishga kamdan-kam muhtoj bo‘ladi» deb yozgan edi Abu Ali ibn Sino.
Jismoniy tarbiyaning sog‘lomlashtiruvchi va tarbiyaviy vazifalari quyidagilardan
iborat:
- butun kun davomida yaxshi kayfiyatda bo‘lasiz;
- ishingiz unumli, ijodiy faoliyatingiz kuchli bo‘ladi;
- asablar tizimi muvozanatlashib, bosiq, mulohazali bo‘lasiz;
- faollik, tashabbuskorlik, qiyinchilikdan, dovyurak, do‘stlik hissiyotlarini
shakllantiradi;
- muntazam ravishda jismoniy mashq bilan shug‘ullanish gigienik
ko‘nikmalarning shakllanishiga olib keladi;
- organizmdagi yog‘lar kamayib, ixcham, epchil, chaqqon bo‘lasiz;
- mushaklaringiz tortishib, qomatingiz ko‘rkam va kelishgan bo‘ladi;
- tomirlarda qonning oqishi yaxshilanib, tana va a’zolarga kislorod hamda
oziqlarning borishi yaxshilanadi;
- organizmning himoya qobiliyati oshadi;
8

- o‘zgalarga qaraganda yosh, ko‘rkam, ishchan va sog‘lom bo‘lasiz.
Jismoniy sog‘lomlashtirish usullari orasida ertalabki badantarbiya
ommaviyligi bilan ahamiyatga ega.
Ertalabki badantarbiya tanani uyg‘otadi, modda almashinuvini yaxshilaydi,
tanaga rohat va faollik bag‘ishlaydi, kayfiyatni ko‘taradi, karaxtlikni yo‘qotishga
yordam beradi. Ertalabki badantarbiya har kuni o‘z vaqtida ochiq havoda
o‘tkazilsa, yaxshi samara berish bilan birga, kun bo‘yi teranlik va o‘qish
qobiliyatini oshiradi. Insonga xos erinchoqlik sabab aksari yoshlarimiz o‘zlari
uchun foydali bo‘lgan jismoniy mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanish o‘rniga qimmatli
vaqtlarini televizor, kompyuter qarshisida turli ko‘rsatuvlar ko‘rib, o‘yinlar o‘ynab,
pivo va boshqa ichimliklar ichib “dam olishga” sarflashni afzal ko‘radilar.
Natijada, ular bunday kam harakatlilik oqibatida turli
kasalliklar kelib chiqadi. Harakatlar qanday bo‘lmasin, ular badan va
a’zolarning faol ishlashi hisobiga energiya sarf bo‘lishi bilan bog‘liq. Har bir
insonning kundalik hayotiga kirishi zarur harakat turlari:
- mehnat;
- sport o‘yinlari;
- raqs;
- yog mashqlari;
- jismoniy tarbiya (fizkultura) va hokazo.
Bugungi yoshlar ertaga mamlakatimiz ravnaqini, maqsadlarimizni ro‘yobga
chiqaradigan kishilardir. Ular har tomonlama yetuk, shu jumladan, jismonan
sog‘lom bo‘lishlari shart.
Millat kelajagi haqida qayg‘urgan Abdulla Avloniy ham bola tarbiyasi
haqida fikr yuritar ekan, tarbiya jarayonini uch qismga bo‘lgan edi: «Badan
tarbiyasi», «Fikr tarbiyasi» va «Axloq tarbiyasi». Zero, A.Avloniy «Badan
tarbiyasi»ni birinchi o‘ringa qo‘ygani bejiz emas. Bunda, «Badanning salomat va
quvvatli bo‘lmog‘i insonga eng kerakli narsadir. Chunki o‘qimoq, o‘rganmoq va
o‘rgatmoq uchun insonga kuchli, kasalsiz tana lozimdir. Sog‘ badanga ega 9
9

bo‘lmagan insonlar ko‘p yaxshi ishlarga qodir bo‘la olmaydilar. Fikr tarbiyasi
uchun mustahkam va sog‘lom bir vujud kerakdir», deb bejiz ta’kidlamagan.
Zararli odatlar
Inson dunyoga kelib, o‘zi tug‘ilib o‘sgan ijtimoiy muhitning mahsuli
sifatida, birinchi navbatda, ana shu ijtimoiy muhitda oldindan shakllangan va
ajdodlardan avlodlarga o‘tib kelayotgan sog‘lom, shu bilan birga, nosog‘lom
ijtimoiy me’yorlarni ham o‘zlashtirib boradi. Natijada bolada o‘ziga xos xulq,
xarakter, dunyoqarash shakllanadi.
Biz, odatda, ko‘p narsalarni shunday bo‘lishi kerak, deb qabul qilishga
odatlanib qolganmiz, ba’zida ana shu holat yoki odatga moslashib ham qolamiz.
Aslida buning noto‘g‘ri ekanligiga, faqatgina biron-bir kasallikka chalinib, uning
sabablarini aniqlab, tushunib olganimizdan keyingina amin bo‘lamiz, afsus
chekamiz. Odamda kasallik o‘z-o‘zidan, to‘satdan paydo bo‘lib qolmaydi.
10

1.2. Tibbiy madaniyat
Hozirgi kunda Respublikamizning har bir tumani, markazi va shaharida
bolalar poliklinikasi faoliat ko`rsat kelmoqda. Bolalar poliklinikasida asosiy
profilaktika va davolash ishlarini mahalliy pediatr-shifokorlar tomonidan olib
boriladi. Tuman markazidagi va shahardagi mahallalarda yashaydigan bolalar
(chaqaloqdan-15 yoshgacha) mazkur bolalar poliklinikasining mahalliy pediatr -
shifokorlariga va ularning yordamchilari hisoblangan, mahalliy hamshiralarga
berkitilgan. Har qaysi mahalliy pediatr va hamshira o`ziga berkitilgan mahallada
yashaydigan bolalarni chaqaloqligidan boshlab 15 yoshgacha sog`lig`ini doimiy
nazorat qiladi. Bolalarning sog`lig`i haqidagi ma`lumotlarni ularning maxsus
tibbiyot daftariga muntazam yozib boradi. Mahalliy pediatr bolalarni ratsional
ovqatlantirish, ularda sog`lom turmush tarzi va tibbiy madaniyatni shakllantirish,
shaxsiy gigiyena qoidalarini tushuntirish kabi sanitariya-gigiyenaga oid ishlarini
olib boradi. Bolalarni jadval bo`yicha yuqumli kasalliklarga qarshi emlash
tadbirlarini ham mahalliy pediatr va mahalliy hamshira birgalikda tashkil etadilar.
Kasallangan bolalarni laboratoriya-rentgen va boshqa tekshiruvlardan o`tkazish,
tashxis qo`yish, davolash, shifoxonaga yuborish mas`uliyati ham mahalliy pediatr
zimmasida.
Bola 15 yoshga to`lganida mahalliy pediatr uning tibbiyot daftariga
hozirgacha qanday kasalliklarni o`tkazgani, emlangani hamda hozirgi kunda
sog`lig`ining holati to`g`risidagi ma`lumotlarni batafsil yozib, kattalar
poliklinikasining o`smirlar xonasi shifokoriga topshiradi. Bolalar poliklinikasida
mahalliy pediatr-shifokordan tashqari revma-kardiolog, okulist, lor, jarrohlik,
ortoped-travmatolog, nevropotolog, endokrinolog va boshqa mutaxassisliklardagi
shifokorlar faoliyat ko`rsatadilar. Ularning har qaysisi o`zining sohasi bo`yicha
chaqaloqdan boshlab, bola 15 yoshga to`lib, kattalar poliklinikasining o`smirlar
xonasi shifokori nazoratiga o`tkazilgunicha, unga tibbiy yordam ko`rsatadilar,
sog`lig`ini muhofaza qiladilar. Qishloq joylarida iste`qomat qiladigan aholi
bolalarining tibbiyot daftari qishloq vrachlik punktida saqlanadi. Shu bois, bolaga
tuman markazidagi bolalar poliklinikasi mutaxassis shifokorlarining maslahati
11

(tibbiy yordami) zarur bo`lsa, ular qishloq vrachlik punkti shifokorining
yo`llanmasi bilan tuman bolalar poliklinikasiga murojaat qiladilar.
Mamlakatimizning har bir tumani markazi va shaharida, uning aholisining
soniga, egallangan hududining katta-kichikligiga qarab bittadan - o`ntagacha va
undan ko`p kattalar poliklinikasi faoliyat olib bormoqda. Katta tuman va shaharda
bir nechta poliklinika faoliyat ko`rsatadi. Har bir poliklinikaga uning atrofidagi
mahallalar biriktiriladi. Shu mahallalarda istiqomat qiladigan aholining tibbiyot
daftari mazkur poliklinikaning registraturasida saqlanadi.
Shahar kattalar poliklinikasi, unga biriktirilgan mahallalar aholisining
o`smirlik davri (16-18 yosh) dan, to umrining oxirigacha tibbiy xizmat ko`rsatadi.
Tuman markazidagi kattalar poliklinikasida tuman markazida istiqomat
qiladigan aholiga o`smirlik davri (16-18 yosh) dan, to umrining oxirigacha, tibbiy
xizmat ko`rsatadi. Zarur bo`lganida qishloq joylari aholisiga ham, qishloq vrachlik
punkti shifokori yo`llanmasi bilan tibbiy xizmat ko`rsatiladi. Shahar kattalar
poliklinikasida shahar hududidagi mahallalar aholisiga tibbiy xizmat ko`rsatiladi.
Tuman va shahar poliklinikasida aholi orasida sog`lomlashtirish profilaktika
ishlarini mahalliy terapvtlar olib boradilar. Har bir mahalliy terapvt o`ziga
berkitilgan mahallada iste`qomat qiladigan aholining hammasiga - erkak va ayol,
o`smirlar, hamma yoshdagi odamlar va keksalarga tibbiy xizmat ko`rsatadi. Ular
sog`lig`ini muhofaza qilish borasidagi o`tkazilgan hamma tibbiy tekshiruvlar,
davolanishlar, profilaktik tadbirlar, har bir fuqaroning tibbiyot daftariga yozib
boriladi. Bu vazifani asosan mahalliy terapvt va uning yordamchisi hisoblangan
mahalliy hamshira birgalikda bajaradilar.
Barcha kattalar poliklinikasida o`smirlar xonasi mavjud bo’lib bu xonada
o`smirlar shifokori faoliyat ko`rsatadi. U 15 yoshga to`lib, 16 yoshga o`tgan
o`smirlarning tibbiyot daftarini bolalar poliklinikasining mahalliy pediatr-
shifokoridan qabul qilib oladi.O`smirni tibbiy ko`rikdan o`tkazadi, uni turli
mutaxassislikdagi shifokorlarga ko`rsatib, ularning maslahatini uyushtiradi.
So`ngra, o`smirni sog`lig`i haqidagi ma`lumotlarni uning tibbiyot daftariga batafsil
bayon qiladi.
12

Agar o`smirda yashirin kechayotgan surunkali kasallik aniqlansa, uni
sog`lomlashtirish tadbirlari o`smirlar xonasining shifokori tomonidan amalga
oshiriladi.
O`smirlik yoshidagi qizlar akusher-ginekolog shifokori tekshiruvidan
o`tkaziladi. Ginekologik kasallik aniqlangan o`smir qizlar tuman va shaharning
xotin-qizlar maslahat xonasining akusher-ginekolog shifokori nazoratida
davolanib, sog`lomlashtiriladilar, ya`ni har bir o`smir qiz oilaviy turmush
qurguniga qadar to`liq sog`lomlashtirilishi lozim.
Poliklinikaning o`smirlar xonasi shifokori 16-18 yoshdagi o`smirlar
sog`lig`ini muhofaza qilish masalalari bilan shug`ullanadi. O`smir 18 yoshga
to`lganida, o`smirlik xonasi shifokori, uning tibbiyot daftariga, sog`lig`i haqidagi
hamma ma`lumotlarni batafsil bayon etib, daftarni mazkur o`smir yashydigan
mahallaning mahalliy terapvt shifokoriga topshiradi. O`smirlikdan katta odamlar
qatoriga qo`shilgan kishinig keyingi sog`lig`iga taaluqli ma`lumotlarni, uning
daftariga, mahalliy terapevt shifokor bayon qilib boradi.
Poliklinikalarda mahalliy terapevt va o`smirlar shifokoridan tashqari
revmokardiolog, okulist, lor, jarroh, ortoped-travmatolog, nevropatolog,
endokrinolog va boshqa tur mutaxassislikdagi shifokorlar faoliyat ko`rsatadilar.
Qishloq joylarida istiqomat qiladigan aholining tibbiyot daftari,qishloq
vrachlik punktida saqlanadi. Shu bois, zaruriyatga ko`ra qishloq joyida
yashaydigan fuqarolarga, tuman markazidagi yoki shahardagi poliklinikaning
mutaxassis shifokorlarini maslahati (tibbiy yordami) zarur bo`lib qolsa, ular
qishloq vrachlik punkti shifokorining yo`llanmasi bilan tuman yoki shahar
poliklinikasiga murojaat qiladilar.
Mavjud poliklinikalarning barchasida xotin-qizlar maslahatxonasining
tashkil qilinishi mamlakatimiz ayollari salomatligiga davlatimiz tomonidan
ko’rsatilayotgan yuksak e’tibor belgisidir.
Maktab yer maydoni va binosi gigiyenasi. Gigieyna talablariga ko‘ra maktab
katta savdo inshootlari, kinoteatr, katta transport qatnovi bo‘lgan ko‘cha, zavod,
fabrika, ferma, garaj, bozor kabilarning yaqiniga joylashmasligi kerak.Bu
13

qoidalarga amal qilish maktabni shovqindan, ortiqcha ifloslanishdan, o`quvchilar
o`rtasida yuqumli kasalliklarning tarqalishidan, transport harakati yo`lida
shikastlanishlardan himoya qiladi.
Shahar va tuman markazlarida aholi yashaydigan hudud bilan maktab
o‘trasidagi masofa 1-1,5 km dan uzoq bo‘lmasligi tavsiya etiladi.
Maktab yer maydoni 1,5-3,0 gektargacha bo‘lishi maqsadga muvofiq.
Maktabning yer maydoni shartli ravishda 6 ta zonalarga bo‘linadi:
1.Maktab binosi joylashgan zona.Bu yerning tuprog‘i quruq, u atrofdagi
maydonlarga nisbatan biroz balandroq bo‘lishi kerak.Bu yomg‘ir, qor suvlarini
atrof maydonlarga oqib ketishiga, binoning zaxlamasligiga imkon beradi.
2.Dam olish zonasi – maktab binosi yonida joylashadi. Bu zonaga
o‘rindiqlar, suv ichadigan idishlar o‘rnatiladi.
3.O‘quv-tajriba zonasi -maktab binosidan chetroqda ko‘kalamlashtirilgan
joyga geografiya, botanika, zoologiya, fizika kabi fanlarning burchaklari tashkil
etiladi.
4.Jismoniy tarbiya va sport zonasi – maktab yer maydonining markaziy
qismida joylashgan bo‘lib, o‘rtasida futbol maydoni, atrofida yugirish yo‘lagi,
uning chekkasida voleybol, basketbol, tennis va boshqa sport maydonchalari
joylashadi.
5.Xo‘jalik zonasi-maktab binosidan kamida 25-30 metr chetroqda bo‘lib,
xojatxona, o‘tin-ko‘mir, omborxona, transport vositalari joylashadi.U pastroq
devor va darvoza bilan chegaralangan bo‘ladi.
6.Himoya zonasi - maktab binosi bilan ko‘cha o‘rtasidagi kengligi 20-30
metr maydon bo‘lib, unga chinor, terak kabi baland o‘sadigan daraxtlar ekiladi.
Daraxtlar maktab binosini shamoldan, o`ta o`tkir quyosh nuridan, ko‘cha shovqini
va changdan to‘sib turadi. Daraxtlar ekiladigan maydon cheti bilan maktab binosi
o‘rtasida 6-8 metr oraliq bo‘lishi kerak. Bu daraxtlar sug‘orilganda bino
poydevorini zahlashdan saqlaydi.
Sinf xonasining gigiyenasi.
14

Ko`p qavatli maktab binosida boshlang`ich sinflar pastki qavatda
joylashtiriladi. Sinf xonasining pol sathi 50 mІ bo‘lishi tavsiya etiladi.Odatda
boshlang‘ich va o‘rta sinflarda 40 o‘quvchi o‘qiydi, har bir o‘quvchiga 1,25 mІ pol
sathi, yuqori sinflarda 36 o‘quvchi o‘qiydi, har bir o‘quvchiga -1,40 mІ pol sathi
to‘g‘ri keladi.Sinf xonasining uzunligi 8,2 metrdan oshmasligi kerak, bundan uzun
bo‘lsa keyingi partalarda o‘tirgan o‘quvchilar doskadagi yozuvlarni yaxshi ko‘ra
olmaydi. Sinf xonasining kengligi 6,2 metrdan oshmasligi kerak, aks holda
derazalarning qarama-qarshi tomonidagi partalarga yorig‘lik kam tushadi va bu
partalarda o‘tirgan o‘quvchilarning tez charchashi va ko‘zi xiralashib qolishiga
sabab bo‘ladi.Sinf xonasida harorat +18-20 daraja, nisbiy namlik 40-60% bo‘lishi
kerak. Sinf havosi tarkibi xuddi atmosfera havosidek toza bo‘lishi tavsiya
etiladi.Havo tarkibidagi karbonat angidrid miqdori 0,04-0,07% dan oshmasligi
kerak. U 0,1 % dan oshsa, bosh miya nerv hujayralarining faoliyati pasayib,
o‘quvchilarda bezovtalanish, esnash, mudrash, o‘zlashtirishning pasayishi kabi
bosh miyaning charchashi belgilari yuzaga keladi.
Dars paytida o‘quvchilarning o‘zlashtirishi yaxshi bo‘lishi uchun sinf
xonasining havosi yangilab turilishi zarur.Buning uchun ob-havoning sovuq
kunlari, dars paytida deraza darchasi 2 marta 1-2 minutdan ochilib, havo
yangilanadi.Ob-havo issiq kunlarida esa deraza darchasi doim ochib qo‘yiladi.
Tanaffus paytida navbatchi o‘quvchidan boshqalar tashqariga chiqishlari, eshik-
derazalar ochib qo‘yilishi talab etiladi.
Sinf xonaning yorug‘ligi. Sinf tabiiy va sun`iy usullar yordamida
yoritiladi.Tabiiy yoritish derazalar orqali ta`minlanadi.Sinfning tabiiy yorug‘lik
koeffitsiyenti 1:4, kamida 1:5 ga teng bo‘lishi kerak, ya`ni sinfdagi hamma
derazalarning umumiy sathi, sinfning pol sathini to‘rtdan yoki beshdan bir qismiga
teng bo‘lishi lozim.Demak, sinfning pol sathi gigiyena qoidasiga binoan 50 mІ
bo‘lib, derazalarning umumiy sathi 12,5 mІ, kamida 10 mІ bo‘lishi talab etiladi.
Sinfning tabiiy yorug‘ligi yaxshi bo‘lishi ma`lum darajada bo‘yoqlarning
rangiga ham bog‘liq. Qora, ko‘k, to‘q yashil, jigar-rang kabi rangli bo‘yoqlar
yorug‘likni kamaytiradi. Gigiyena qoidasiga binoan sinfning devori och sariq yoki
15

och pushti, ship oq, deraza va eshik oq yoki havorang, parta (stol) larning ustki
qismi och yashil, yon tomoni va o‘tirg‘ichlari oq rangli bo‘yoqlar bilan bo‘yalishi
lozim.
Derazaga o‘rnatilgan tuvaklardagi gullar yorug‘likni to‘sib, uni 20-30
foizgacha kamaytiradi. Shuning uchun tuvakdagi gullar sinf burchaklariga va
derazadan qarshi tomonga maxsus stolchalarga o‘rnatilgani ma`qul.Sinf
derazalariga tutiladigan pardalar ham yorug‘likni to‘sadi. Estetik ko‘rinish
maqsadida tutilgan och sariq yoki och pushti rangli uzun pardalar derazaning ikki
chetiga surib qo‘yilishi kerak. Faqat yozning issiq kunlari quyosh nurini to‘sish
uchun parda derazaning quyosh tushayotgan tomoniga surib qo`yiladi.Derazadan
quyosh o`tgach, parda ya`na chetga suriladi.
Ba`zi maktablarda dars paytida o‘quvchilarning e`tibori bo‘linmasin degan
maqsadda, deraza oynalarining pastki qismiga bo‘yoq surtib qo‘yishadi. Bunday
qilish mutlaqo mumkin emas. Chunki, birinchidan bo‘yoq surtilgan oyna
yorug‘likni kam o‘tkazadi; ikkinchidan esa, dars paytida o‘quv-yozuv
mashg‘ulotlari o‘quvchilar ko‘zini charchatadi, ko‘zning ichidagi bosimi oshadi,
shuning uchun har 10-15 minutda o‘quvchi e`tiborini o‘qituvchiga qaratgani holda,
u deraza oynalaridan uzoqqa qarab, ko‘zini dam oldirishi kerak.Bunda ko‘z
qorachig‘i torayib, ko‘z ichidagi bosim pasayadi va ko‘zi dam oladi.Shu sababdan
derazaga qaragan o‘quvchiga, o‘qituvchi tanbeh bermasligi va aksincha,
o‘quvchilarni shunga odatlanishi lozim.
Sinfning sun`iy yorug‘lantirilishi elektr chiroqlari yordamida bo‘ladi.Oddiy,
ya`ni spirallik chiroqlar qo‘llanilganida sinf pol sathining 1mІ sathiga 18 vt elektr
quvvati to‘g‘ri kelishi kerak. Demak, sinfning pol sathi 50mІ bo‘lgani uchun,
uning yoritilishiga 900 vt elektr quvvati talab etiladi. Buning uchun har biri 100 vt
lik 9 ta elektr lampalar 2 qatorga 4 tadan ilinadi, bittasi doska ustiga ilinadi.
Lyuminessent lampalar qo‘llanadigan bo‘lsa, elektr quvvati 2 marta ko‘p
talab qilinadi, ya`ni 1mІ pol sathiga 36 vt, jami 1800 vt quvvatga ega bo‘lgan
lyuminessent lampalar sinf shipiga 2 qator qilib o‘rnatiladi.Sinf doskasini yoritish
uchun maxsus oyna o‘rnatilgan LPO-13 tipidagi lyuminessent lampa qo‘llanadi.
16

O‘quv stol-stul (parta)lariga gigiyenik talab. O`quv stol va stul (parta)lari
quyidagi 3 ta gigiyenik talabga javob berishi zarur:
1.O‘quvchining bo‘yiga mos bo‘lsin.
2.O‘quvchining o‘quv-yozuv mashg‘ulotlarini bajarishi uchun qulay bo‘lsin.
3.O‘quvchi organizmining normal o‘sishi va rivojlanishiga zarar
yetkazmasin.
Stol va stullarning kerakli guruhini aniqlash qulay bo‘lishi uchun, ularga
rangli bo‘yoqlar bilan belgi qo‘yiladi (markirovka qilinadi).Buning uchun stolning
ikkala yon tomoniga va o‘tirg‘ichning pastki yuzasiga 2 sm uzunlikda va kenglikda
A guruh stol va stullariga sariq, B guruhga-qizil, V guruhga-havorang, G guruhga-
yashil, D guruhga – oq rangli belgi qo‘yiladi.
O‘quv stol-stullarining guruhlari.
Stol-stul guruhlari O`quvchining bo`yi (sm) Stolning balandligi (sm)
Stulning balandligi (sm) Rangli belgilari
(markirovka)
A 130-sm gacha 54 sm 32 sm Sariq
B 131-145 sm 60 sm 36 sm Qizil
V 146-160 sm 66 sm 40 sm Havorang
G 161-175 sm 72 sm 44 sm Yashil
D 176 va bundan baland 78 sm 48 sm Oq
Agar maktabdagi o`quv stol-stullari va partalarining guruhlari
belgilanmagan, ya`ni markirovka qilinmagan bo`lsa, jadvalda ko`rsatilgan
raqamlar bo`yicha ularning balandligini santimetr lenta yordamida o`lchab,
rangli belgilar qo`yish (markirovka qilish) lozim.
Sinf doskasi. Doskaning uzunligi 3 metr, kengligi 1,2 metr bo`ladi.
Boshlang`ich sinflarda doskaning pastki qirrasini poldan balandligi 85 sm, o`rta va
yuqori sinflarda -95 sm bo`ladi.Doska och yashil rangli, chizmachilik xonasida-
qora rangli bo`yoq bilan buyaladi.
Keyingi yillarda ikki tomoni ochilib-yopiladigan, o`rtasi esa kino va diafilm
ko`rsatish uchun moslashtirilgan sinf doskalari ishlab chiqarilmoqda.
17

O‘quv stol-stul (parta)larini sinf xonasida joylashtirish. Stol va stul (parta)lar
sinf xonasida 3 qator qilib joylashtiriladi. Partalar bilan derazalar o‘rtasidagi
masofa 80-100 sm, sinfning ichki devori bilan partalar o‘rtasidagi masofa 50-60
sm, parta qatorlari o‘rtasidagi masofa 50-70 sm bo‘ladi.
Doska bilan birinchi qator partalari o‘rtasidagi masofa 2,5-3 metr bo‘ladi.
Doska va partalar sinfda joylashtirilganda o‘quvchilarning derazaga nisbatan chap
tomonlari bilan o‘tirishlari ta`minlanmog‘i lozim.
Har bir sinfda bo‘y usunligi turlicha bo‘lgan o‘quvchilar o‘qishi
mumkinligini hisobga olgan holda, sinfda 3 xil o‘lchamdagi stol va stul (parta)lar
joylashtiriladi.Kichik o‘lchamdagilar oldingi, o‘rtachalari sinf o‘rtasiga va katta
o`lchamdagi partalar, oxirgi qatorlarga joylashtiriladi.
O‘quvchilarni sinf xonasida joylashtirish. Bo‘yi past o‘quvchilar oldingi,
bo‘yi baland o‘quvchilar esa oxirgi partalarga o‘tqaziladilar.Ko‘rish o‘tkirligi
pasaygan o‘quvchilar deraza yaqiniga va oldingi qator partalarda, eshitish
qobiliyati pasaygan o‘quvchilar o‘qituvchi stoliga yaqin partaga, angina,
revmatizm, buyrak, nafas a`zolari yallig‘lanishi kasalliklarning surunkali
kechuvchi shakllari bilan og‘rigan o‘quvchilar esa, yilning sovuq faslida isitish
manbayiga yaqin partalarga o‘tqazilishlari tavsiya etiladi.
O‘quv yilining har choragida deraza yonida va sinfning ichki devori yonida
o‘tirgan o‘quvchilarning joylari bir-birlari bilan almashtirilishi kerak. Aks holda
sinfning ichki devori yonida o`tirgan o`quvchilarning ko`zi xiralashib qolishi
mumkin.
O‘quvchilarning partaga o‘tirish qoidalari. O‘quvchilar stol va stul (parta)da
quyidagi gigiyenik qoidalarga amal qilgan holda o‘tirishlari tavsiya etiladi;
1.O‘quvchi gavdasini tik tutgan holda, boshini biroz oldinga egib, o‘tiradi.
Uning ikkala yelkasi bir tekislikda bo‘lsin.
2.O‘quvchi ko‘kragi bilan stol qirrasi o‘rtasidagi masofa uning kafti
kengligida bo‘lsin.
3.O‘quvchining beli stul suyanchig‘iga tegib (suyanib) tursin.
18

4.O‘quvchining oyoqlari tizza bo‘g‘imida to‘g‘ri burchak hosil qilib
bukilishi va oyoqlarining pastki yuzasi yoppasiga polga tegib tursin.
5.O‘quvchi ko‘zi bilan daftar-kitob o‘rtasidagi masofa, uning 2 qarichiga
teng bo‘lsin.Yuqori sinf o‘quvchilari va katta odamlar uchun bu masofa 40 smga
teng, ya`ni ularning ham ikki qarichiga teng bo`ladi.
Maktabda haftalik dars jadvalini tuzishga gigiyenik talab.
Dars jadvali gigiyenik talab asosida tuzilishi, o`quv kuni davomida
o`quvchilarning ish qobiliyati yuqori darajada bo`lishiga, dars materiallarini yaxshi
o`zlashtirilishiga, dars paytida o`quvchilarning charchab qolmasligiga imkon
beradi.
Maktabda o`qitiladigan fanlar, o`zlashtirilishi qiyin yoki oson bo`lishi nuqtai
nazaridan, shartli ravishda 3 guruhga bo`linadi:
1.O`zlashtirilishi qiyin fanlarga matematika, fizika, kimyo, chet tillari, rus
tili va adabiyoti kiradi;
2.O`zlashtirilishi o`rtacha darajada qiyin bo`lgan fanlarga tarix,
jamiyatshunoslik, ona tili va adabiyoti, geografiya, chizmachilik va biologiya
fanlari kiradi;
3.O`zlashtirilishi yengil fanlarga jismoniy tarbiya, mehnat, rasm, ashula
kabilar kiradi.
Dars jadvalini tuzishda, bosh miya po`stlog`i nerv hujayralari fiziologik
xususiyatlarini, ya`ni ularning ish bajarish imkonini e`tiborga olish,
o`quvchilarning fanlarni o`zlashtirish qobiliyati yuqori darajada bo`lishiga imkon
beradi. Ularda aqliy charchashni yuzaga kelishining oldini oladi.
Gigiyena fani talabiga binoan haftalik dars jadvalini quyidagi tartibda tuzish
tavsiya etiladi:
- birinchi va ikkinchi soatlarga o`zlashtirilishi qiyin fanlar joylashtirilishi
lozim;
- uchinchi soatga o`zlashtirilishi o`rtacha fanlar joylashtiriladi;
- to`rtinchi soatga o`zlashtirilishi oson fanlar joylashtiriladi;
19

O`zlashtirilishi oson fanlarni to`rtinchi soatga qo`yilishiga sabab shuki, bu
soatda o`quvchilarning miyasi dam oladi.
Natijada beshinchi va oltinchi soatlarga o`zlashtirilishi o`rtacha qiyinlikdagi
fanlarni joylashtirishga imkon yaratiladi.
Dars jadvaliga fanlarni joylashtirishda yuzaga keladigan ayrim
qiyinchiliklarni bartaraf etish uchun, yuqorida aytilgan tartibga ayrim o`zgarishlar
kiritgan holda birinchi va ikkinchi soatlarga qiyin fanlar, uchunchi soatga
o`zlashtirilishi oson, to`rtinchi soatga o`rtacha qiyin, beshinchi soatga oson,
oltinchi soatga o`rtacha qiyinlikdagi fanlar qo`yilishi maqsadga muvofiq bo`ladi.
Sog‘lom turmush tarzini shakllantirish. Sog‘lom turmush tarzi tushunchasi
odam xulq atvorining hamma jihatlarini chuqur qamrab oladi. Sanitariya-gigiyena
qoida va talablariga rioya qilish, atrofdagilarga iltifotli bo‘lish, o‘zining psixik
holatlarini boshqara bilish, to‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy tarbiya va sport bilan
shug‘ullanish, zararli odatlardan voz kechish kabilar odam o‘z-o‘zini bilishining
asosiy mazmunidir.
Sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda kun tartibi, ratsional ovqatlanish,
shaxsiy gigiyena, aqliy va jismoniy mehnat gigiyenasi, zararli odatlar (tamaki
chekish, nos otish, spirtli ichimliklar iste`mol qilish, giyohvandlik va hakozo) ga
berilmaslik kabilar muhim ahamiyatga ega.
Bolalarda tibbiy pokizalik malakasini shakllantirish.
Gigiyenik tarbiyaning muhim vazifalaridan biri, bolaning yoshligidan tibbiy
pokizalikka o`rgatishdir.
Ertalabki gimnastika bilan shug`ullangandan keyin, yuvinish, sochiqni
namlab badanning hamma qismlarini teri qizarguncha yaxshilab artish.So`ngra,
nonushta qilish.
Haftada bir marta hammom qilish.Yilning iliq, ayniqsa issiq fasllarida har
kuni uyqudan 1-2 soat oldin dush qabul qilish (ustidan iliq suv quyib, yaxshilab
artinish).
Qo`l-oyoq tirnoqlarini har 1-2 haftada olish.Hojatdan keyin, ko`chadan uyga
qaytganda, o`ynagandan yoki ish bajargandan, pul ushlagandan keyin, taom qabul
20

qilish oldidan bolani albatta qo`lni sovunlab yuvishga odatlantirish, chunki, pul
yuqumli kasalliklar bilan xastalangan bemorlar qo`lida ham bo`ladi, yerga ham
tushadi, ya`ni u infeksiyaning manbaylaridan biri hisoblanadi.
Bola ikki yoshga to`lganida uning 20 ta sut tishlarining hammasi chiqqan
bo`ladi. Shu bois, bolada har kuni kechki uyqu oldidan, tishlarini chyotka va pasta
bilan tozalash malakasini shakllantirish lozim.
Meva va sabzavotlarni albatta toza vodoprovod suvida 2-3 marta yuvgandan
keyin iste`mol qilish.
Daryo, ariq, hovuz, quduq kabi ochiq suv manbaylari suvidan faqat yaxshi
qaynatgandan so`ng foydalanish, hatto meva-sabzavotlarni yuvish uchun ham
qaynatib ishlatish lozimligini bolalarga tushuntirish zarur.
Bolada tibbiy pokizalik malakasini shakllantirishda, shu maqsadga
yo`naltirilgan har bir harakatni, og`zaki tushuntirish bilan bir qatorda, shu
harakatni bajarish tartibini erinmasdan ko`rsatish lozim.
21

II.BOB. SOG’LOM TURMUSH TARZINI RIVOJLANTIRISHDA
IJTIMOIY PEDAGOGIKA MUAMMO SIFATIDA
2.1. “Sog‘lom turmush tarzi” (STT) tushunchasining mohiyati
Mustaqil O‘zbekiston davlatining buyuk kelajagi erkin fuqorolik jamiyatini
ma’naviy barkamol jismoniy sog‘lom insonlargina barpo eta oladi. Shu sababli
hozirgi kunda jamiyatimizda sog‘lom avlodni tarbiyalash, odamlarda yuksak
ma’naviyatni dunyoqarashni shakllantirish, ma’naviy-ma’rifiy ishlarni yuksak
darajada ko‘tarish orqali barkamol insonlarni voyaga yetkazishga katta e’tibor
bermoqda.
Barkamol avloni tarbiyalab yetkazishning vazifalari yo‘llari birinchi
Prezidentimiz I.A.Karimov asarlarida belgilab berildi.
Mamlakatimizda sog‘lom avlod harakatining keng tus olganligi kadrlar
tayyorlash milliy dasturida ta’lim tarbiya tizimining tubdan isloh qilinganligi ham
ana shu ulug‘vor maqsad ya’ni komil insonlarni tarbiyalash yo‘lida muhim
qadamlardir. Bu sohada adabiyot va san’atning roli katta.
“O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da ta’kidlaganidik barkamol so‘zining
lug‘aviy ma’nosi kamolga yetgan, bekamu ko‘st, yetuk, to‘kis, mukammal degan
ma’noni anglatadi.
Barkamol inson-bu o‘zida ma’naviy-axloqiy hislatlar majmuini
mujassamlashtirgan, jamiyatda o‘zligini va o‘z qobilyatini har tomonlama
namoyon eta oladigan, ma’rifatli, dunyoviy bilimlarni mukammal egallagan aqlan
yetuk, yuksak iste’dod va salohiyatga ega bo‘lgan axloqan pok, jismoniy sog‘lom,
erkin, ijodkor shaxs.
“Komil inson”, “Barkamol avlod” tushunchalari alohida mazmun kasb etadi.
Bugungi kunda Mustaqil O‘zbekiston sharoitida “barkamol avlod” deganda qanday
avlodni tushunamiz. Mamlakatimiz kelajagini, milliy yukslishimizni belgilaydigan
avlod qanday sifatlarga ega bo‘lishi keark. Bugungi komil avlod jismoniy sog‘lom,
aqlan yetuk ma’naviy go‘zal, mustaqil fikrga yangicha tafakkur, dunyoqarashga
ega bo‘lish bilan birga avvalo ichki va tashqi tahdidlarga to‘siq bo‘lishga qodir,
22

ma’naviy jihatdan mukammal o‘zligini anglagan, iymon-e’tiqodi mustahkam,
muqaddas qadriyatlarni o‘ziga singdirgan ifodasi baquvvat bo‘lmog‘i kerak.
Bugungi notinch, o‘ta tahlikali, o‘zaro tortishuv, manfatlar kurash avjiga
chiqqan zamoda ertangi kunimizga, dunyo tan olgan davlatlar qatoriga faqatgina
bilim va ma’rifatga tayangan holda intellektual saloxiyatimizni yuksak darajaga
ko‘tarish hisobidan erishmog‘imiz mumkin.
Biz o‘zimizning oliyjanob masadlarimizga faqat ma’naviy va jismoniy
jihatdan sog‘lom, o‘zining kimligi, qanday buyuk jodlarning avlodi ekanini chuqur
anglagan, dunyoda hech kimdan kam bo‘lmagan komil insonlarni; yosh avlodni
tarbiyalash orqaligini erisha olamiz.
Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov asarlarida, nutq va maqolalarida
barkamol insonlarni tarbiyalab yetkazishning maqsad va vazifalari yo‘llari bayon
etib berildi.
“Biz komil inson tarbiyalash davlat siyosatining ustivor sohasi deb e’lon
qilganmi. Komil inson deganda biz, avvalo yangi yuksak mustaqil fikrlay
oladigan, xulq atvori bilan o‘zgalarga ibrat bo‘ladigan bilimli, ma’rifatli kishilarni
tushunamiz (Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q” T.1998 y).
Birinchi Prezidentimiz o‘zining “Sog‘lom avlod uchun” ordenini topshirishi
marosimida so‘zlagan nutqida bunday degan edi.: “Oldimizda mustaqil buyuk
davlat qurishdek murakkab va sharafli vazifa turgan bir paytda bu ma’naviy
qadriyatlarning ahamiyati ming karra ortadi.
Nega deganda har qanday ulug‘ maqsadlarga yetishish, yangi jamiyat,
farovon turmush qurish, inson zotiga munosib go‘zal hayot barpo etish, avvalo shu
jamiyat a’zolari bo‘lgan komil odamlarga, kelajak barkamol avlodga bog‘liqdir”.
(“Barkamol avlod orzusi” T. 1999 yil 54-bet).
Birinchi Prezidentimiz mustaqil davlat sifatida tarkib topgan dastlabki
davrdan boshlab ertangi kunimiz egasi bo‘lgan O‘zbekiston taraqqiyotining
poydevori bo‘lgan barkamol avlod tarbiyasiga alohida e’tibor qaratildi. Mazkur
jarayonni yanada chuqurlashtirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasining
“Ta’lim to‘g‘risida” gi Qonuni va Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi qabul qilindi.
23

“Sog‘lom avlod” dasturi, shuningdek kadrlar tayyorlash masalalari bo‘yicha bir
qator tarmoq dasturlar qabul qilindi.
Barkamol avlodni jismoyiy barkamolsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi, bu
tarbiyaning bosh maqsadi jismonan chiniqqan, mard va sabotli, qat’iyatli va
vatanparvarlarni kamol toptirishdir.
Birinchi Prezidentimiz I.A. Karimov tomonidan 2000 yilni "Sog‘lom avlod"
yili deb e’lon qilinishi bu tarbiyaga e’tiborni yanada kuchaytirdi. Prezidentimiz:
"Farzandlari sog‘lom yurt qudratli bo‘ladi, qudratli yurtning farzandlari sog‘lom
bo‘ladi", deb ta’kidlaydi. Yurtboshimiz fikrini davom ettirar ekan, eng avvalo har
bir odam o‘z sog‘ligi haqida qayg‘urishi, har bir oila o‘zidan sog‘lom nasl,
sog‘lom zurriyot qoldirishni o‘ylashi zarur. Agar farzand sog‘lom, oqil, iymon
e’tiqodli bo‘lsa, ota-onasiga faqat rahmat keltiradi. El-yurt nazaridan hech qachon
chetda qolmaydi deb uqtiradi. Jismon barkamollik tarbiya tizimida muhim
o‘rinni egallaydi boshqa tarbiyalar bilan birga amalga oshiriladi. Jismoniy tarbiya
o‘z oldiga qator vazifalarini qo‘yadi. Jumladan, orgnizmni chiniqtirish, sog‘liqni
mustahkamlash va rivojlantrish, bolalarda yangi jismoniy harakat turlarini hosil
qilish va qurollantirish, bolaning yoshiga, jinsiga chiniqqanlik darajasiga
mos keladigan jismoniy harakat sifatlarini rivojlantirish va o‘z sog‘lig‘iga ongli
munosabatda bo‘lishni tarbiyalashdan iborat. Bu vazifalarni xal qilishda jismoniy
tarbiya aqliy, estetik va mehnat tarbiyalari bilan hamkorlik qiladi. Insonning
sog‘lom va barkamol o‘sishi turli omil va vositalarga bog‘liq. Avvalo nasl toza,
sog‘lom bo‘lishi kerak, shu sababli Prezidentimiz sog‘lom ota-onadan albatta
sog‘lom farzand tug‘ilishini alohida ta’kidlaydi. Qolaversa, yashash jarayonida
sanitariya - gigiyena omillariga amal qilishi, tabiatdagi sog‘lomlashtiruvchi
omillar, ya’ni quyosh, havo va suv ta’siridan o‘rinli foydalanish va jismoniy
mashqlarda foydalanishni taqozo qiladi.
Kadrlar tayyorlash Milliy dasturidan ko‘zlangan maqsadlarimiz ko‘p, deydi
Prezidentimiz.”Ishonchim komil: agar bu islohatni muvaffaqiyatli ravishda amalga
oshira olsak, tez orada biz hayotimizda ijobiy ma’nodagi “portlash effekti” ga
ya’ni uning samarasiga erishamiz”.
24

Avvalo bu maqsad va vazifalarning to‘la amalga oshishi mamlakatimizdagi
ijtimoiy siyosiy muhitning yanada yaxshilanishiga olib keladi, jamiyatda yangi
shaxs komil insonlar vujudga keladi. Ular hayotga tamomila boshqacha nigoh
bilan qaraydilar.
Milliy dasturning amalga oshirilishi jamiyatda mustaqil fikrlaydigan
shaxsning shakllanishiga olib keladi. Bunday shaxslarning ko‘payishi jamiyatda
omil hayot kechirish tizimini vujudga keltiradi, deya uqtiradi. Odamlar olomon
bo‘lib yashashdan bosh tortadilar, har bir kishi o‘z aqli, o‘z mehnati, o‘z xulosasi
bilan yashay boshlaydi. Eng asosiysi bunday kishilarga chetdan hech qanday
nopok kuch, buzuq g‘oyalar, quruq shiorlar, chaqiriqlar bilan ta’sir etib bo‘lmaydi.
Bunday odamlarni o‘z tanlagan yo‘llari maqsadlaridan hech qanday kuch toydira
olmaydi.
Barkamol insonlarni shakllantirishda tarbiya hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Tarbiya ijtimoiy tarixiy tajribalarni egallash uchun kishilar faoliyatini tashkil
etishga qaratilgan pedagogik jarayondir.
Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar konsepsiyasida ham
tarbiyaning maqsadi bayon qilib berilgan. Unda bunday deyiladi: Tarbiyaning bosh
maqsadi yosh avlodni ma’naviy axloqiy tarbiyalashda xalqning boy, milliy
ma’naviy tarixiy an’analariga, urf odatlariga hamda umumbashariy qadriyatlariga
asoslangan samarali tashkiliy pedagogik shakl va vositalarni ishlab chiqib amalga
joriy etishdir.
Mustaqillik yillarida taraqqiyotimizning har bir bosqichida, amalga
oshirilayotgan islohatlarning zaminida ana shu inson omili, barkamol avlod
tarbiyasi turibdi. “Fuqarolik jamiyati asoslarini barpo etishining eng muhim
tarkibiy qismi ma’naviyat va ma’rifat sohasida shaxsni muntazam kamol toptirish
borasida uzluksiz ish olib borish” ni talab etadi deb ta’kidlagan edi. Yurtboshimiz.
Yillarga berilgan nomlarda ham milliy yuksalishimizning tayanchi, maqsadi
va omili bo‘lgan barkamol avlod orzusi, tarbiyasi muammosi o‘z ifodasini topgan.
1997 yil – “inson manfaatlari yili”, 1998 yil – “Oila yili”, 1999 – “Ayollar yili”,
2000 yil – “Sog‘lom avlod yili”, 2001 yil – “Onalar va bolalar yili”, 2002 yil –
25

“Qadriyatlarni qadrlash yili”, 2003 yil – “Obod maxalla yili”, 2004 yil – “Mehr-
muruvvat yili”, 2005 yili – “Sihat-salomatlik yili”, 2006 yil – “Homiylar va
shifokorlar yili”, 2008 yil – “Yoshlar yili”.
Ijtimoiy pedagogika fani bundan 200 ming yil oldin ham mavjud bo‘lgan.
Faqat unda bu fan pedagogikaning tarkibida bo‘lgan. Pedagogik sotsiologiya
fanniing ilk kurtaklari Yevropa va Osiyoda yozilgan. Bu fan asosan 820-829
yillardan boshlab rivojlangan, albatta fan bo‘lib emas. Xozirda pededagogik
sotsiologiya fan sifatida kiritilgan. Pedagogik sotsiologiya fanining tarmogi
sifatida. Har bir fan aniq bir haqiqatdan “o‘sib chikadi”, uning aksini ifodalaydi.
Ilmiy bilimlar amaliy faoliyatidan uzilgan xolda rivojlana olmaydi. Aynan
amaliyot istalgan fanning manbayi hisoblanadi. Boshqa tomondan, barcha amaliy
faoliyat ham agar ilm fan yutuqlariga asoslangan bo‘lsa yanada samarali bo‘ladi.
Ijtimoiy pedagogikaning fan sifatida ham, amaliy faoliyat muhiti sifatida ham
farqlaydilar, aslida ular bir-biri bilan o‘zaro bog‘liq. Amaliy faoliyat - bu ijtimoiy
pedagogikaning aniq bir bola yoki bolalar guruhi bilan olib boradigan ishidir.
Ijtimoiy–pedagogik ish O‘zbekistonda davlat va jamoat tashkilotlari
faoliyatida alohida o‘rinni egallaydi. «Milliy g‘oya–bizning g‘oya», «Istikbolimiz–
istiqlolimiz», «Tafakkurimizni o‘zgartirgan o‘n yil» mavzularidagi tadbirlar bunga
misol bo‘la oladi. Jamoat tashkilotlari, madaniyat, maorif, san’at muassasalari
faoliyatiga tegishli bo‘lgan ma’naviy –ma’rifiy shakldagi ishlar ham shular
jumlasiga kiradi. Ularning faoliyati targ‘ibot va tashviqot ishlarining ko‘lamini
kengaytiradi, o‘sayotgan avlod tarbiyasida yangi imkoniyatlar ochadi. Ma’naviy
muassasalar yana bir muhim vazifa bajaradi. Gap odamlarning jamoa bo‘lib
ma’naviy hayot kechirishni tashkil etish ustida bormokda. Bu vazifa inson va
jamiyatning bilish extiyojini qondirish, ularning faoliyatida uchraydigan
hodisalarni, mehnatini, turmushini, bo‘sh vaqtini chuqur mushoxada qilish bilan
uzviy bog‘liqdir.
26

2.2. Ijtimoiy ish, mehribonlik, xayriya, O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogika
rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari
Ijtimoiy pedagogika o‘quv fani sifatida ham oldinga chiqishi mumkin.
O‘quv fani - bu umumta’lim yoki maxsus ta’lim muassasalalarida o‘rganiladigan
predmetdir. O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishi o‘ziga xos
xususiyatga ega - fan, ilmiy bilimlar sohasida maxsus amaliy faoliyat hamda o‘quv
fani sifatida. qadim antik davrlardayoq bolani himoya qilish maqsadida o‘z
ijtimoiy pedagogik tarbiyaga oid muammolarni oldinga surganlar. Eramizdan
avvalgi 7-6 asrlar Markaziy Osiyo xududida jahon dinlari orasida eng kadimgi din
zardushtiylik dini xukumronlik qildi. Bu din insoniyatga katta ta’sir qildi, ya’ni
insonni birinchi o‘ringa olib chikdi. Zardushtiylar muqaddas kitobi “Avesto”
(olovga siginish) o‘z erasining o‘ziga xos komusiy asari deb hisoblash mumkin.
Zardusht dinda axloqiy me’yorlar asosi (axloqiy mezonlar) uchlikka tayangan edi.
“Avesto”da - inson yaxshi fikrlarga ega bo‘lishi, faqat yaxshi so‘zlar va savob
ishlar qilishi lozim deb yozilgan (xulk atvor).
“Avesto”ning katta qismi bo‘lgan “ Yasna’larda inson kamolini
ko‘rsatuvchi axloq–odob mezoni ana shu uchlikda xumata (gumata)–yaxshi fikr,
xukta (gukta) –yaxshi soz va xvarsha (gvarshta)–yaxshi ishlarda ifodalanadi. “Men
yaxshi fikr, yaxshi so‘z, yaxshi ishga shon- shavkat baxsh etaman. Men
yaxshilikdan iborat qonunga shon shavkat baxsh etaman” (“yasna”, 14), deyiladi.
“Avesto” tadqiqotchisi A.O.Makovelskiy inson fikri, so‘zlari va ishlariga ikki
qarama-qarshi kuch: Voxu Mana (“Ezgu fikr”) va Apo Mana (“Yovuz fikr”) ta’sir
ko‘rsatadi deydi. Barcha fikrlar, so‘zlar va ishlar ichida aslida ezgulik va yovuzlik
yotadi. “Yaxshi fikr” deganda iloxiy-qonun ruxidagi kishisiga mexribon bo‘lish,
maqsadlarga ko‘maklashishga, yovuzlikka qarshi kurashishga tayyor turish,
kishilarni baxt-saodati uchun harakat qilish, ahillik va do‘stlik, totuvlikda
yashashga intilish ruxidagi niyatlar va fikrlar musaffoligi tushunilgan. Inson o‘z
fikri xayolida boshqalarga hasad qilmasligi lozim. Yaxshi niyatli kishi darg‘azab
bo‘lmaydi va boshqa jixatlarga berilmaydi. Chunki bunday xolatda inson yaxshi
niyatni yo‘qotadi, burch va adolat haqida unutadi va nojuya harakatlar qiladi.
27

Pedagogika fani tarixi qadimgi davrlariga borib taqaladi. Ko‘p ming asrlar
mobaynida pedagogika falsafaning ichida rivojlandi, kadimgi zamonlardan buyon
olamda insonning o‘rni va roli, shaxsning axloqiy shaklllanishida madaniyat va
dinning ahamiyati barkamol shaxs rivojlanishi masalalari va shu kabilar. Shark
uyg‘onish davri (9 –11asrlar) komusiy olimlari Abu Nasr al Forobiy (873 –1037)
shunday ijtimoiy pedagogik g‘oyalarni aytib o‘tganlarki, bolani ayni go‘daklik
chog‘idanok tarbiyalay boshlashning zarurati, shuningdek, bolaning tarbiyasiga
tabiat atrof-muhitning ta’siri va boshqa fikrlar kabidir. 15 –16 asrlarda Markaziy
Osiyoda tabiatshunos-faylasuflari, tarixchi, shoir va rassom-musavvirlari o‘z
ijodlarida ijtimoiy fanlarga alohida e’tibor bilan karab, tabiat sirlarini o‘rganishga
intilganlar. Bular qatorida Nuriddin Abduraxmon Jomiy (1414 –1492), Jaloliddin
Davoniy( 1427 –1502), Alisher Navoiy (1441 –1501), xusayn Boiz Koshifiy (1440
–1505) o‘z asarlarida inson akli tafakkuri, uning qobiliyati, insonning alohida
hislatlari, insoniylik g‘oyalari, bolalar tarbiyasida umuminsoniy kadriyat
hisoblanadi. Shu jumladan, o‘zbek tilining asoschisi buyuk alloma, musiqachi,
davlat arbobi Alisher Navoiyning ijtimoiy pedagogik g‘oyalari, yuksak darajada
insonparvarligi bilan ajralib turadi. U insonni butun koinotda, bu olamda eng oliy
mavjudot deb hisoblagan. Bolani esa oilaga kuvonch, ham baxt keltiruvchi
mukaddas inom sifatida uyni yoritib yuboradi deb hisoblaydi. Inson o‘z
farzandigina emas, balki kelajak avlod bo‘lgan barcha bolalarni sevmog‘i shart deb
yozadi shoir. Ijtimoiy pedagogikaga oid fikrlarni bizning olim va allomalarimiz,
ma’rifatparvarlarimiz, jadidchilik harakati yetakchilari, XX asr boshlarida yashab,
ijod qilgan allomalar Maxmudxuja Bexbudiy (1874 –1919), Munavvar kori
Abdurashidxonov (1878 –1931), Abdulla Avloniy (1878 – 1934), Abduqodir
Shakuriy (1875 –1943), X.X.Niyoziy (1839 –1929) va boshqalarning asarlarida
ham ko‘plab keltirish mumkin. Ijtimoiy pedagogikaning fan sifatida vujudga
kelishi XX asrning 20-30 yillari alohida o‘rin tutadi. Bu davrda A.Avloniy,
A.Shakuriy, M.Qori Abdurashidxonov, X.X.Niyoziy, V.F.Lubensov,
N.P.Arxongelskiy, O.Sharofiddinov kabi pedagoglarning faoliyati muhim
ahamiyatga molik. Ular avvalo ijtimoiy izdan chiqib ketayotgan bolalarga yordam
28

ko‘rsatish, ya’ni bu allomalar ijtimoiy pedagoglar bo‘lib, ular tashkil etgan
maktablar shuningdek, boshqa pedagoglar tajribalariga tayanganlar. A.Avloniy
nomidagi Chernishevskiy nomidagi bolalar tajriba maktablari va boshqa
muassasalar ijtimoiy pedagogikaning amaliy manbai bo‘lib hisoblanadilar. Birok
O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning rivoji amalga oshmadi. Bunda avvalgi
yangi ittifok sovet pedagogikasi va o‘sha davr pedagogikasi o‘rtasida ajralish
yuzaga keldi. Uzoq yillar mobaynida o‘zbek marifatparvarlari-pedagoglari
tomonidan to‘plangan barcha bilimlar inkor etilgandi. Pedagogikada shunday shior
tarqalgandi “Olam zo‘ravonlikdir, biz uni ildizi bilan ko‘paramiz”.
1991-yil O‘zbekiston Respublikasi e’lon qilinishi bilan pedagogikaning
ko‘pgina sohalarini, shu jumladan ijtimoiy pedagogikani ham rivojlantirish
vazifasi qo‘yildi. 1997-yil “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, “Ta’lim to‘g‘risida
Qonun” 1997yil) qabul qilinishi bilan ma’naviy-axloqiy tarbiya’ning samarali
yo‘llarini topish, manaviy madaniyatni rivojlantirish, shaxsni fuqaro sifatida, erkin
tafakkurli shaxsni shakllantirishning eng samarali yo‘llarini yaratish maqsadida
pedagogik fan oldiga ta’lim tizimini demokratlashtirish va insonparvarlashtirish
kabi vazifalari ko‘yildi. Respublikamizda ijtimoiy pedagogikaning ilmiy va amaliy
sohasi endigina shakllanmokda. Mazkur sohada ilmiy-tadqiqot ishlari shunchalik
dolzarbki, bu fan bo‘yicha mamlakatimizda: “Ma’naviyat va ma’rifat markazi”,
“Oila” markazi, nodavlat xukumatga karashli bo‘lmagan xayriya jamgarmasi
“Sog‘lom avlod uchun” O‘zbekiston Respublikasi halk ta’limi qoshidagi TDPU
(mafkura) g‘oyaviy-siyosiy kafedralar va boshqalar Respublikamizning har bir
navbatdagi yilni ijtimoiy muammolardan biriga bag‘ishlashi an’ana tusiga kirgan.
Masalan: 2001 yil–“Onalar va bolalar” yili deb e’lon qilingandi. Shu munosabati
bilan “O‘smir va sog‘lom turmush tarzi” deb nomlangan Respublika metodik
seminari o‘tkazilib, maktablarda “Sog‘lom avlod tarzi” predmeti kiritilib, sog‘lom
turmush tarzini shakllantiruvchi ijtimoiy muammolar masalalari ko‘rib chiqildi.
O‘zbekistonda keyingi vaktlarda bir katta muammoga butun bir yilni
bag‘ishlash an’anaga aylandi. Masalan; 1998 “Oila yili”, 1999 “Ayollar yili”, 2000
“Sog‘lom avlod yili”, 2001 “Onalar va bolalar yili”, 2002 “Qariyalar yili”, 2003
29

“Obod va sog‘lom mahalla”, 2004 Mexr va muruvvat yili deb belgilab, ijtimoiy
pedagogik muammoni amaliyotda hal etish yo‘llari izlanmokda.
Bugungi kunda ko‘plab empirik nazariy bilimlar to‘plangan. Ularni to‘la
anglamoq va tizimlashtirishni talab etadi. O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikani
kelgusi rivojlanishi yetarli darajada emas. O‘tmish allomalarimiz, olim-
pedagoglarimiz asarlarni yangi nuktai nazardan turib o‘rganish, chet el tajribalarini
o‘zlashtirib, Respublikamizga moslashtirilgan holda maqsadga muvofik qo‘llash
lozim.
Chet el ijtimoiy pedagogikasi esa ko‘p yillardan buyon rivojlanib kelmokda,
hozirgi vaqtda bu sohada juda ko‘p ilmiy salohiyatli bilimlar jamlangan. Shu
sababli ham O‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning vujudga kelishi va
rivojlanishida boshqa mamlakatlarning tajribalari muhim ahamiyat kasb etadi. Bu
sohadagi pivojlanish jarayonida vujudga kelgan muammolarni tahlili, ilmiy
bilimlar va chet eldagi amaliy faoliyatni o‘rganishning o‘rni beqiyos.
Zamonaviy sharoitlarda ijtimoiy siyosatni o‘tkazish, hayotning barcha
sohalarini ijtimoiylashtiruvi ijtimoiy ishlarning aniq belgilangan yangi shakllarini
joriy qilish zaruratini tug‘diradi. Bu borada quyidagi ishlar amalga oshirildi: 1996
yil 23 fevralda Vazirlar Mahtsamasining "O‘zbekistonda tibbiy-ijtimoiy patronaj
tizimini tuzish haqida"gi Qarori chiqdi. Bu qarorda, "Sog‘lom avlod uchun"
fondining taklifi bilan vmoyatlarda, Toshkent shahrida va Qoraqalpog‘iston
Respublikasida 15 ta tez tibbiy yordam guruhlariningtuzilishiga mablag‘
ajratilganligi ta’kidlanadi. Bu qaror tibbiy-ijtimoiy yordamning ko‘chma
guruhlarini mutaxassislar bilan ta’minlash vazifasini amalga oshirshiga qaratilgan
bo‘lib, unda tibbiy-ijtimoiy patronaj xodimlarini tayyorlashni tashkil qilish
zarurligi ham aytilgan. O‘zbekiston Respublikasi mehnat vazirligiga, Respublika
markaziga yangi kasb — "tibbiy-ijtimoiy xodim" mutaxasisligini kiritish vazifasi
yuklatildi. Tibbiy-ijtimoiy patronaj funksiyalari tarkibiga quyidagilar kiradi:
1. Тиббий-ижтимоий патронаж ижтимоий соҳада иш юритувчи турли
ташкилот, муассасалар фаолиятларини интеграциялайди.
30

2. Тиббий-ижтимоий патронаж ўз фаолиятида Ўзбекистонда яшовчи
халқларнинг асрий аиъаналарига, фан ва мадания] соҳасидаги ютуқларига
асосланади ҳамда Ўзбскистонда юритилаётган самарали ижтимоий сиёсатни
ҳар бир оилага етказади.
3. Tibbiy-ijtimoiy patronaj har bir oilaning tibbiy ijtimoiy holati
monitoringini o‘tkazadi.
4. Tibbiy-ijtimoiy patronajning maqsadlari quyidagilardan iborat:
5. Sog‘liqni saqlash vazirligi, Aholini ijtimoiy ta’minoti vazirligi va
"Sog‘lom avlod uchun" fondidan olinadigan ma’lumotlarga tayangan holda,
mahalliy organlar bilan yaqin aloqada bo‘lib yashashning sanitar-gigiyenik
sharoitlarini, oilaning psixologik iqlimini, oila a’zolarining salomatligi holatini
aniqlash;
- tibbiy, ijtimoiy va psixologik yordamga muhtoj ayollar va bolalarni o‘z
vaqtida aniqlash;
- oilada sog‘lom turmush tarzini shakllantirish.
- Ko‘rsatilgan maqsadlarga muvofiq tibbiy-ijtimoiy patronajga quyidagi
vazifalar yuklatiladi:
- oilalarga tibbiy, ijtimoiy va huquqiy yordam ko‘rsatish;
- ayol va bolalarni sog‘lomlashtirishda yordam ko‘rsatish, oilani
rivojlantirish bo‘yicha keng tushuntirish ishlarini olib borish.
1998 yil 1 aprelda Vazirlar Mahkamasining "Ona va bola skiringi dasturini
tasdikdash to‘g‘risida"gi Farmoyishi chiqdi. Bu dastur homilador ayollarda
nogiron bolalarning tug‘ilishini oldini olish uchun tug‘ma va boshqa patalogiyasini
aniqlashga qaratilgan. Bu farmoyishga binoan "Ona va bola skiringi" dasturini
qo‘llab-quvvatlash mas’uliyati "Sog‘lom avlod uchun", "Mahalla" fondi hamda
O‘zbekiston Respublikasi xotin-qizlar qo‘mitasiga yuklatildi.
1998 — 2001 yillardagi davrda, "Sog‘lom avlod uchun" fondining "Villak"
(Finlandiya) va "Bristol Monteds Skvibb" (AQSH) kompaniyalari bilan tuzilgan
shartnomalariga muvofiq, skrining markazlari agrotexnika va boshqa texnik
jihozlari bilan ta’minlandilar.
31

1997 yil 31 dekabrda Vazirlar Mahkamasining "808 — O‘zbekiston bolalar
mahallasi assotsiatsiyasini ta’sis etish to‘g‘risida"gi farmoyishi chop qilindi. Bu
assotsiatsiya — 808 — Kinderford xalqaro jamiyati (Avstriya) tomonidan ta’sis
etildi.
Assosatsiya faoliyatining asosiy maqsad va yo‘nalishlari quyidagilardan
iborat:
— jamoatchilik va davlat tuzilmalari tomonidan yetim
bolalarning jismoniy, aqliy va axloqiy jihatdan rivojlantirish uchun qulay
sharoitlar yaratishdagi harakatlarini tartibga solish;
— yetim bolalarga yordam berishga qaratilgan loyiha va dasturlarni
amalga oshirishda moliyaviy yordam ko‘rsatish;
falokatga uchragan barcha bolalarga yordam berish;
O‘zbekiston Respublikasida 808 — O‘zbekiston bolalar mahallaarini tashkil
qilish va ularni jihozlar bilan ta’minlash;
808 — Kinderford interneyshnl bilan hamkorlikqilish;
— assotsiatsiya faoliyatiga davlat, jamoat va xususiy tashkilotlarni jalb
qilish;
— yetim bolalar uchun insonparvarlik dasturlarini tarqatish: va qo‘llab-
quvvatlash uchun ko‘rgazmalar, seminarlar uyushtirish, axborot materiallarini
chop etish va OAVlari bilan hamkorlik qilish.
Yuqorida keltirilgan hujjatlardan ko‘rinib turibdiki, 1996 yildan boshlab
ijtimoiy muammolarga alohida e’tibor qaratilgan. 1995 yil O‘zbekistonda shaxsni
shakllantirishning ijtimoiy pedagogik konsepsiyasi ishlab chiqilgan edi. Uning
tuzilishi Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, ta’lim tizimini to‘g‘ri isloh qilish bilan
izohlanadi.
Konsepsiyaning asosiy qoidalari:
— madaniy-axloqiy tarbiyaning ta’limdan ustuvorligi;
— insonda ijtimoiy faollik, o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalari, muomala
va axloqmadaniyati, yuqori intizomga ega demokratik jamiyat fuqarosini
tarbiyalash;
32

— ijtimoiy faol shaxsni jamiyat ishlab chiqarishning asosiy sharti sifatida
shakllantirish, har bir fuqaroni hayotning ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy sohalarida
ishtirok etishi;
— shaxsni ijtimoiylashtirish vositalari sifatida demokratiyalashtirish,
insonparvarlik tamoyillarini amalga oshirish.
Ta’limni demokratiyalashtirish — faollik va tashabbusni, hamkorlik, birlik
vositalarini rivojlantirishni nazarda tutsa, insoniylashtirish yosh avlodni milliy va
ijtimoiy-madaniy qadriyatlar orqali umuminsoniy ma’naviy qadriyatlarga, inson
huquqlarini ta’minlashga ko‘nikishlari ma’nosini beradi. Bu konsepsiya boy
tarixiy, madaniy, ma’naviy, pedagogik, ijtimoiy an’analar bilan birgalikda, ijtimoiy
pedagogika fanining amaliy faoliyati sohasi sifatidagi rivojida poydevor bo‘lib
xizmat qilishi mumkin.
33

XULOSA
Mamlakatimizda professional ta’lim negizida sifatli tibbiy ta’lim tizimini
joriyetishga qaratilgan tub islohotlar natijasida o’rta tibbiy xodimlar
tayyorlashningmalaka talablari, kasbiy standartlari, o’quv dasturlari
takomillashtirildi. Xususan,O„zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 5-
maydagi «Sog’liqni saqlash tizimida olib borilayotgan islohotlarni izchil davom
ettirish va tibbiyot xodimlarining salohiyatini oshirish uchun zarur shart-sharoitlar
yaratish to’g’risida»gi PF-6221-sonli Farmonida Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti
va yetakchi xorijiy ekspertlarni jalb qilgan holda, o’rta tibbiyot xodimlari
maqomini oshirish nuqtai nazaridan ularning malaka talablari, vazifalari,
vakolatlari, javobgarligi, ixtisoslik yo’nalishlarini kengaytirish, lavozimlarini,
shuningdeq o’quv dasturlari va rejalarini to’liq qayta ko„rib chiqqan holda, o’rta
tibbiyot xodimlarini tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimini
takomillashtirish masalalari belgilandi. Shu bois, professional ta’limda tibbiyot
texnikumlari va kollejlarida tibbiyot hamshiralarini tayyorlash mazmunini
takomillashtirish, ularning, kasbiy madaniyatini shakllantirishga qaratilgan ta’lim-
tarbiya berish usullarini tatbiq etish muhim ahamiyat kasb etadi.
34

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushuncha vatamoyillar. — T.:
O‘zbekiston, 2001.
2. Barkamol avlod — O‘zbekiston tarakkiyotining poydevori. //
Barkamol avlod orzusi. — T.: Sharq, 1997.
3. Abdulatipov R. G. Chelovek. Natsiya. Obshestvo. -— M.: Politizdat,
1991.
4. AndreyevaG. M. Sotsialnaya psixologiya.—M., 1988.
5. Ayupov A. A. va boshqalar. Mustaqillik mafkurasi va O‘zbekistonda
demokratik jamiyat qurishning iqtisodiy, ijtimoiy va ma’naviy negizlari / O‘quv-
uslubiy qo‘llanma. — T.: Uiiversitet, 2001
6. Izmaylov A. E. Narodnaya pedagogika: pedagogicheskiye vozzreniya
narodov Sredney Azii i Kazaxstana. — M.: Pedagogika, 1991. — 256 s.
7. Mirzayev A. Fuqarolik jamiyati va demokratik qadriyatlar. — T.:
2005.
8. Mo‘minov R. Etnopedagogika i sovremennaya uzbekskaya shkola —
M.: 1993.
9. Bemorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. F.G`. Nazirov.
Toshkent-2003.
10. Odam anatomiyasi. E.Qodirov. Toshkent-2003.
11. Anatomiya. A.S.Gusev. Moskva-1970.
12. Hamshiralik ishi asoslari. Q.Inomov. Toshkent-2007.
13. Xirurgiya. A.J.Hamrayev. Toshkent-2002.
14. Xirurgiya va reanimatsiya asoslari. A.J. Hamrayev. Toshkent-2002.
15. Bolalar kasalliklari. A.N.Buraya. Toshkent-1988.
16. Sog`lom va kasal bola parvarishi. A.N.Buraya. Toshkent-1988.
17. Klinikagacha bo`lgan xirurgiya. R.M.Axmedov. Toshkent-2001.
18. Инфекционные болезни. К.В. Бунин. Москва-1980.
19. Первая медицинская помощь в чрезвычайных ситуациях.
Э.Икрамов 44 Тошкент – 2003.
35

20. Курс гражданской защиты. В.Ф.Зубков Тошкент-2004

36

BOLALARDA SOG’LOM TURMUSH TARZINI RIVOJLAN-TIRISH. IJTIMOIY PEDAGOGIKA MUAMMO SIFATIDA.docx

Купить