Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 198.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Bolalarning qobiliyati va istedodlarini ro'yobga chiqarishda maktabning ro'li

Купить
MAVZU: BOLALARNING QOBILIYATI VA ISTEDODLARINI RO‘YO B GA CHIQARISHDA MAKTABNING RO‘LI MUNDARIJA : KIRISH ……………………………………………………………………...…..3 I . BOB . MAKTAB - BOLA QOBILIYATINI RIVOJLANTIRUVCHI MASKAN 1.1. Bolalarning ijodiy qobiliyatini rivojlantirishda maktabning o‘rni ………..…5 1.2. Kichik maktab yoshidagi bolalarda badiiy va ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishning pedagogik vositalari ………………………………………..…8 II.BOB. BOLA QOBILIYATI VA ISTEDODLARINI RO‘YOBGA CHIQARISHDA OILA, MAHALLA VA MAKTAB HAMKORLIGI 2.1. O‘quvchilarni tarbiyalashda oila, mahalla, maktab hamkorligi konsepsiyasi ………………………………………………………………….….20 2.2. O‘quvchilarni tarbiyalashda oila, mahalla, maktab hamkorligini amalga oshirish tamoyillari va bosqichlari ………………………………………………25 XULOSA………………………………………………………………………..34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………37 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Prezidentimizning 2022 yil 11 maydagi “2022- 2026 yillarda xalq ta limi o qishini rivojlantirish bo yicha milliy dasturniʼ ʻ ʻ tasdiqlash to g risida”gi Farmoni shuningdek, “Xalq o qishini rivojlantirishga oid ʻ ʻ ʻ qo shimcha chora-tadbirlar to g risida”gi qarori ham ana shunday sa’y ʻ ʻ ʻ harakatining mantiqiy davomi hisoblanadi.[12] Ayonki har qanday taraqqiyotning asosiy kaliti ilm fandir. Ilmsiz innovatsiyasiz hech bir sohada taraqqiyotga erishib bo lmaydi. Shu bois mamlakatimizda o qish infratuzilmasini yaxshilash sohadagi ʻ ʻ halqaro hamkorlikni yanada kengaytirish tarbiya o qitish usullari axborot- ʻ kommunikatsiya texnologiyalari hamda xorijiy tillarni puxta o zlashtirilgan, o qish ʻ ʻ jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo llash ko nikmalariga ega ʻ ʻ profisenal pedagogik kadrlarni tayyorlash, ushbu kasbga qiziqishi yuqori bo lgan ʻ yoshlarni aniqlash hamda ularni maqsadli tayyorlashning uzluksiz tizimini joriy qilish davr talabidir. Bu borada yoshlarni iste’dodli bo lib tarbiyalashga e’tibor ʻ qaratish kerak. Kurs ishining maqsadi: Maktabning unumdor ta’lim dasturini amalga oshirish va barcha o‘quvchilar uchun o‘zaro qoniqishlarni yaratishdan iborat . Bu kurs ishi, qurolli pedagogik bilimlar va ta’lim nazariyalari asosida ta’minlangan bilimlarni amalga oshirishga yo‘naladi. Ushbu mavzuda quyidagilarni o‘rganish va amalga oshirishga qaratilgan: Kurs ishi maqsadi, maktabning o‘quvchilarning qobiliyatlarini ro‘yobga chiqarishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan pedagogik prinsiplar va usullarni o‘rgatish va amalga oshirishdir. Ushbu kurs ishi o‘qituvchilarning ta’lim jarayonini boshqarishda ustunliklarni oshirish va bolalarning yuqori natijalarga erishishiga yordam beradi. [12] Kurs ishining vazifasi: "Bolalarning qobiliyati va istedodlari ro‘yobga chiqarishda maktabning roli" mavzusidagi kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat: O‘qituvchilarga pedagogik bilimlarni o‘rganish: Kurs ishi o‘qituvchilarga pedagogik bilimlarni, qurolli pedagogik va ta’lim nazariyalarni o‘rganish imkonini 3 beradi. Bu sayda bolalar bilimini oshirish, o‘quvchilarning o‘zlashtirish qobiliyatlarini rivojlantirish va individual o‘quv rejalari tuzish bo‘yicha nazariyalarni o‘rganishni o‘z ichiga oladi. O‘quvchilarning qobiliyatlarini va istedodlarini aniqlash: Kurs ishi o‘qituvchilarga bolalarning qobiliyatlarini va istedodlarini aniqlash usullarini o‘rganishga imkon beradi. O‘quvchilarni motivatsiya qilish: Kurs ishi o‘qituvchilarga o‘quvchilarni qiziqtirish, ularga motivatsiya qilish va yuqori natijalar olish uchun yo‘llar o‘rganish imkonini beradi. O‘qituvchilar o‘quvchilarni ilg‘or ma’ruzalar bilan qiziqtirish, qiziqishlariga mos ta’lim materiallarini taqdim etish va muvaffaqiyat bilan ta’qib qilishni o‘rganishadi. Hamkorlik va jamoatchilikni o‘rgatish: Kurs ishi o‘qituvchilarga o‘quvchilarning hamkorlik bilan ishlashi va jamoatchilikni rivojlantirish uchun usullarni o‘rganishga imkon beradi. O‘qituvchilar o‘quvchilarga jamoatchilik, ishbilarmonlik va yoshlararo hamkorlikni o‘rganishda faolliklar va jamoatchilikni o‘zlashtirishning yo‘llarini ko‘rsatishadi. O‘quvchilarni o‘zlashtirish va mustaqil o‘rganish: Kurs ishi o‘qituvchilarga o‘quvchilarni o‘zlashtirish va mustaqil o‘rganishning muhimligini o‘rganishga imkon beradi. O‘qituvchilar o‘quvchilarga o‘zlarining o‘zlashtirish va o‘rganishni boshqarish uchun ozodlik berish, mustaqil ishning muhimligini bilish va o‘quvchilarni o‘z qarorlarini qabul qilishga o‘rgatishadi. Kurs ishining ob’ekti: o‘qituvchilarga pedagogik bilimlarni o‘rgatish, o‘quvchilarning qobiliyatlarini va istedodlarini aniqlash, individual o‘quv rejalari tuzish, motivatsiyani oshirish, hamkorlik va jamoatchilikni rivojlantirish, va mustaqil o‘rganishni rag‘batlantirishdir. Bu ob'ektivlar orqali o‘qituvchilar bolalarning o‘quv jarayonida yaxshi natijalar olish va ularning potentsialini ro‘yobga chiqarishga yordam berishlari maqsad qo‘yilgan. Kurs ishining tuzilishi: kirish ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar. 4 I.BOB. MAKTAB- BOLA QOBILIYATINI RIVOJLANTIRUVCHI MASKAN 1.1. Bolalarning ijodiy qobiliyatini rivojlantirishda maktabning o‘rni Yosh o‘qituvchilar uchun oson yondashuv yo‘li. Bu borada zamonaviy o‘qituvchisi o‘quvchilarga samarali ta’lim berishda, avvalo, ularning yoshini hisobga olishi, eng yuqori darajaga ta’lim berish uchun esa quyidagi 6 ta foydali maslahatga amal qilishi lozim; 1) O‘quvchilar bilan do‘stona aloqani o‘rnating. O‘quvchilar sizni alohida g‘amxo‘rlik qilayotganingizni bilishsin. Ular bilan har tomonlama aloqani mustahkamlang. Birortasi nazaringizdan chetda qolib ketmasin.Har birining fikr mulohazalarini eshitishga va qadirlashga, o‘z o‘rnida ularga ijobiy baho berishga odatlaning. 2) Bilim berishda ijobiy muhit yarating .Unutmang ‘o‘quvchilar doimo ijobiy muhitda bilim olishga oshiqadi.Shuning uchun ularga tengdoshlari bilan ishlay oladigan muhit yaratishga harakat qiling .Har bir o‘quvchining javobini tinglab bilim olishga bo‘lgan qiziqishini oshiring. 3) Darsda turli yondashuvlardan foydalaning. Tadqiqotchilarning ma’lumot- lariga ko‘ra,yoshi kichik o‘quvchilar bir vaqtda atiga 10-15 daqiqadagina daqiqa- larini jamlay olishar ekan. Shuning uchun bitta mashg‘ulotni 10-15 daqiqadan oshirib yubormang. Darslarning o‘yin musobaqa tarzida noan’anviyligini oshiring. Yetakchi o‘zingiz bo‘ling.Shunda sinf boshqaruvida muamolarga duch kelmaysiz. 4) O‘quvchilarni ko‘proq harakat qildiring. Kichik yoshdagi o‘quvchilarda energiya ko‘p bo‘ladi. Buni bosib turushdan ko‘ra undan foydalanishning pozitif yo‘llarini toping. Darsda qiziqarli va interfaol usulardan foydalanib o‘quvchilarning ko‘proq jismoniy va aqliy qobiliyatini oshiring.[13] 5) Guruhlarga bo‘lib qo‘ying .Guruhlarga bo‘lishning Afzaligi shundaki, bunda bilmasvoylar ham bilimdonlardan ko‘roq bilim olishga intilishadi. Tortin- choqlikka barham beriladi .Hamjihatlik kuchayadi va har bir bola ortda qolmaslikka intiladi. 5 6). Tartib-intizomni saqlashda qo‘l ishorasidan foydalaning.Sinfning boshqarish yosh o‘quvchilar bilan ishlaydigan o‘qituvchilar uchun asosiy muamolardan biri sanaladi. Ya’ni talabalarni turli xil to garaklarga qiziqtirishʻ uchun ularni birinchi iste’dodi bilan qiziqish kerak. Har bir fan o qituvchisi ʻ o quvchilarini qiziqtirish uchun zakovatlar, intellektual o yinlar va metidlardan ʻ ʻ foydalanishi kerak. Bugungi kunda o sib kelayotgan yosh avlodga millat aro ʻ totuvlikni saqlashga daxldorlik hissini shakllantirish ta’lim tarbiya tizimi oldidagi eng muhim va dolzarb vazifalardan biridir. Chunki hozirgi globallashuv jarayonida insoniyat kelajagini taminlash uchun ularni iste’dodlarini ro‘yobga chiqarish zarur. O qituvchi kichkina bir o‘quvchini qiziqishini ko rib uni mukofotlanishi, maqtashi, ʻ ʻ ota onasiga aytishi kerak, ya’ni o quvchi shunda rivojlanadi, harakat qiladi, ʻ ma’lum bir iste’dodiga erishadi. Iste’dodli bola nihoyatda zo r qobiliyat egasi, ʻ biror sohaga yuksak darajadagi layoqat. U idrok tassavur, tafakkur, xotira kuzatuvchanlik benihoyatda o sganlikligini namoyon qiladi. Insonning ma’lum ʻ faoliyati turida o zini namoyon etadi. Bilim, ko nikma, malaka, tajriba bu borada ʻ ʻ katta rol o ynaydi. Shuningdek maktab ilmning boshlanishi ilmning ostonasi unga ʻ qadam qo yamizmi ma’lum bir daraja bo lib yetishishga o z iste’dodlarini ʻ ʻ ʻ ko rsatishga bir qadam. Maktabga qadam qo yamizmi yurtimizda nafi tegadigan ʻ ʻ bir inson jamiyatda o z o rniga ega bo lishimiz kerak deb harakat qilishimiz kerak. ʻ ʻ ʻ Maktab shunday bir maskanki insoni inson qilgan dargoh, insoni ruhiyati uchun kurashish bo lgan maskan, unda qanchadan-qancha iste’dodlilar chiqadi, ʻ qanchadan-qancha yetuk shaxslar chiqan hammasi nima sababdan, o z bilimlarini ʻ ko rsata bilishganiligi uchun o ziga bo lgan ishonch kuchli bo lganligi uchun. ʻ ʻ ʻ ʻ Shuningdek har bir bola o z millatiga o z mahallasiga o rni bor va o sha yerda ʻ ʻ ʻ ʻ iste’dodini ko rsatadi hamma faol bo lib, uni qo llab quvvatlasa u o z o rniga ega ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ shaxs bo lib chiqadi. Hamma bolalarda bo lgani kabi bu borada tarbiyani birinchi ʻ ʻ o rinda qo yish kerak. Tarbiya biz uchun yo hayot, yo mamot deganlariday u biz ʻ ʻ uchun birinchi o rinda qo yishimiz kerak bo ladi. Bola birinchi sinfga keladi bilimi ʻ ʻ ʻ judayam past lekin qobiliyati bor o zini talanti bor o zi boshqa narsaga qiziqadi biz ʻ ʻ bo lajak pedagoglar uni tushunib u bilan psixik suhbat olib borishimiz kerak, ʻ 6 chunki hamma ham bir sohaga mukammal bo lolmaydi uni iste’dodi boshqa uniʻ tushunib unga yordam berib uni qo llab quvvatlashimiz kerak. ʻ O shanda gina u ma’lum iste’dodini ro yobga chiqaradi, unga katta yaxshilik ʻ ʻ qilgan bo lamiz. Hamma o qituvchilar birinchi bolani kuzatib u bilan suhbatlashib ʻ ʻ undan keyin uni qiziqishi bilan ishlashi kerak. Bu borada ota onaning o rni ʻ judayam katta chunki bolasini tushunishi kerak bola ham ota-onasini xursand qilish uchun harakat qiladi. Yani o‘quvchilarni kelajagini yuksalishimiz uchun unga pedagogik darslar iste’dodini rivojlantirish uchun ularga bir necha asosiy narsalarni tanishtirishimiz kerak bo‘ladi, va iste’dodlarini rivojlantiradi. Tarbiya- muayyan, aniq maqsad hamda ijtimoiy tarixiy- tajriba asosida yosh avlodni har tomonlama o‘stirish, unung ongi, xulqi-atvori va dunyo-qarashini tarkib toptirish jarayoni. Ta’lim-o‘quvchilarni nazariy bilim, amaliy ko‘nikma va malakalar bilan qurollantirish, kompetentlik tarkib toptirish ularning bilish qobilyatini o‘stirish na dunyo qarashlarini shakllantirishga yo‘naltirilgan jarayon. [13] 7 1.2. Kichik maktab yoshidagi bolalarda badiiy va ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishning pedagogik vositalari Bilim - shaxsning ongida tushunchalar, umumlashmalar ,ma’lum obrazlar ko‘rinishida aks etuvchi borliq haqidagi tizimlashtirilgan ilmiy ma’lumotlar majmui. Ko‘nikma-shaxsning muayyan faoliyatinini tashkileta olishi layoqati. Malaka-muayyan harakat yoki faoliyatini bajarishning avtomatlashtirilgan shakli. Bu bora dafarzandlarni tarbiyasi bilan shug‘ullanish kerak. Buyuk allomamiz A.Avloniy aytganlaridek farzand tarbiyasi shaxsiy masala emas, u davlat, jamiyat ahamiyatiga ega bo‘lgan buyuk ijtimoiy ishdir,u shu darajada buyuk ishki,Vatan istiqboli ham,millat taqdiri ham tarbiya bilan bog‘liq. Mamlakatimizda barkamol avlodni shakllantirishda yoshlarni ma’naviy-axloqiy va jismonan sog lom etibʻ tarbiyalash hamda ularni olib borilayotgan islohotlarning faol ishtirokchisiga aylantirishga qaratilgan chora-tadbirlar izchil amalga oshirilmoqda. Ulg ayib ʻ kelayotgan yosh avlodning ilm egallashga bo lgan ishtiyoqi va intellektual ʻ salohiyatini oshirish, shuningdek, xalqaro maydonda mamlakatimizning nufuzini yanada yuksaltirish uchun iqtidorli yoshlarni aniqlash va yuqori malakali kadrlar tayyorlashning uzluksiz tizimini takomillashtirish zarurati mavjud. “Iqtidorli bolalar va iste’dodli yoshlar bilan aniq maqsadga yo naltirilgan ishlarni amalga ʻ oshirish tizimini yaratish” kabi muhim vazifalar belgilandi. Bunda eng qobiliyatli, bilimli o quvchilarni aniqlashda shaffoflikni ta’minlash, xorijiy tillar, matematika, ʻ fizika, kimyo, biologiya kabi muhim va talab yuqori bo lgan fanlar chuqurlashtirib ʻ o qitiladigan ixtisoslashgan umumta’lim muassasalari tarmog ini kengaytirish, oliy ʻ ʻ ta’lim muassasalarining ilmiy salohiyatga ega pedagogik jamoasini umumta’lim maktablarida iqtidorli bolalar bilan ishlashga va ta’lim sifatini baholash hamda mavjud muammolarni yechishga jalb qilish muhim ahamiyat kasb etadi. [13] So nggi yillarda iqtidor va ijodkorlik masalalariga qiziqish davlat darajasiga ʻ ko tarildi, chunki fandagi o zgarishlar hayotning barcha sohalarini va ijtimoiy ʻ ʻ ishlab chiqarishni ilm-fan yutuqlariga bevosita bog liq qilib qo ydi. Iqtidorni ʻ ʻ o rganish, iqtidorli shaxslarni aniqlash va ularning imkoniyatlarini rivojlantirish ʻ muammolari birinchi o ringa chiqadi. An’anaga ko ra, qobiliyat shaxsiy qobiliyat ʻ ʻ 8 va umumiy aqliy qobiliyat yoki intellekt tushunchasi bilan bog liq bo ladi.ʻ ʻ Konvergent va tafovutli fikrlash va kreativlik toifalarini ikkinchisining sinonimi sifatida ajratib bergan J. Gilfordning ko p omilli nazariyasi paydo bo lganidan ʻ ʻ so ng, iqtidor va kreativlikning o zaro bog liqligi va ularning iqtidorda namoyon ʻ ʻ ʻ bo lishini isbotladi. Iqtidor va kreativlikning o zaro bog liqligi bo yicha ʻ ʻ ʻ ʻ tadqiqotchilarning quyidagicha uchta yondashuvchi mavjud: Birinchi yondashuvda bunday ijodiy qobiliyatlar mavjud emas deb taxmin qilinadi va intellekt shaxsning ijodiy faoliyati uchun zarur, ammo etarli bo lmagan ʻ shart sifatida ishlaydi. Ijodiy xulq-atvorni aniqlashda asosiy rol motivatsiya, qadriyatlar, shaxsiy xususiyatlar bilan o ynaydi. Shunday qilib, D. ʻ Bogoyavlenskaya iqtidorni tushunishga quyidagicha yondashadi va uni “vaziyatdan tashqari aqliy faoliyatning davomi” deb tushungan holda “intellektual faoliyat” tushunchasini kiritadi. Umumiy aqliy qobiliyatlar intellektual faoliyatning asosini tashkil etadi, kognitiv qiziqishning kengligini belgilaydi. Ikkinchi yondashuvda aqlning yuqori darajasi ijodkorlikning yuqori darajasini anglatadi va aksincha. Aqliy faoliyatning o ziga xos shakli sifatida ijodiy jarayon mavjud emas. ʻ Ushbu nuqtai nazar ushbu muammoni ishlab chiqishda ishtirok etgan ko plab ʻ olimlar uchun eng kam ishonchli ko rinadi. ʻ Uchinchi yondashuv esa bu kreativliklik g oyasi (ijodiy qobiliyat) aqldan ʻ mustaqil mustaqil omil sifatida tahlil etilgan. Iqtidor har qanday faoliyatda muvaffaqiyat qozonmaydi, balki bu muvaffaqiyatga erishish imkoniyatini beradi. Qobiliyat majmuasi mavjudligidan tashqari, faoliyatni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun shaxs ma’lum miqdorda bilim, ko nikma va malakaga ega bo lishi ʻ ʻ kerak. Bundan tashqari, ta’kidlash joizki, iste’dod alohida bo lishi mumkin, ya’ni ʻ bir turdagi faoliyat uchun iqtidor va umuman, turli faoliyat turlari uchun iqtidor. Ko pincha umumiy iste’dod maxsus bilan birlashtiriladi. Misol uchun, ko plab ʻ ʻ bastakorlar boshqa qobiliyatlarga ega edilar: ular chizishgan, she’rlar yozgan va hokazo . Ta’lim yo nalishida quyidagi muammolar va ularning yechimlariga ʻ alohida to xtalishimiz lozim (1-jadvalga qarang): ʻ [15] 9 1-jadval Xulosa o rnida aytish mumkinki, umumta’lim muassasalarida o qituvchilarʻ ʻ uchun har tomonlama barkamol shaxs tarbiyasida quyidagi omillar muhim rol o ynaydi: ʻ 1) kasbiy mahoratini muntazam oshirib borish; 2) ijodkorlik faoliyatini rivojlantirish; 3) ilg or,tashabbuskor bo lishga intilish; ʻ ʻ 4) mas’uliyatli va zamonaviy o qituvchi talablarini bajarish; ʻ 5) fani yuzasidan o qitish samaradorligini oshirib borishga erishish; ʻ 6) har bir o quvchining iqtidori, qiziqishi va imkoniyatlarini ruyobga ʻ chiqarish; 7) o quvchining ham aqliy, ham jismoniy rivojlanishini ta’minlovchi ʻ zamonaviy pedagogik texnologiyalarni puxta o zlashtirish; ʻ 8) o quvchilarning shaxs sifatida o z-o zini boshqarishiga ko maklashish; ʻ ʻ ʻ ʻ 9) Davlat ta’lim standartlari talablarini bajarish mas’uliyatini har bir o quvchi ʻ ongiga singdirish; 10 10) ta’limiy, madaniy-ma’rifiy tadbirlarda har bir o quvchiga o ziniʻ ʻ namoyish etish, iste’dodini ko rsatish imkoniyatlarini yaratib berish. ʻ O quvchilarning iqtidorini rivojlantirishni ta’minlovchi pedagogik ʻ shartsharoitlarni aniqlash va asoslashda umumiy va maxsus iqtidorni rivojlantiruvchi shartsharoitlar qulay psixologik muhit va individuallashtirilgan muloqotlar yordamida o ta muhim va zarur munosabatlar turkumini aniqlash, ʻ ta’lim mazmunini axborot texnologiyalari asosida boyitish, jamoaviy ijodkorlikka tayanish; o quvchiga individual yondashish asosida ular shaxs rivojlanishini ʻ faollashtirish, ta’limni texnologiyalashtirish, ijodiy masalalardan foydalanish asosida rivojlantiruvchi innovatsion ta’lim texnologiyalarini joriy etishdan iborat. Elektron o‘quv nashri - ta’lim oluvchilar tomonidan bilimlar, ko‘nikmalar va mahoratlarni ijodiy va faol egallashlarini ta’minlaydigan ilmiy amaliy bilim sohasiga mos ravishdagi tizimlashtirilgan o‘quv materialga ega bo‘lgan elektron nashr. [15] Elektron o‘quv nashri muallifi – ijodiy faoliyati natijasida elektron o‘quv nashrini yaratadigan jismoniy shaxs. Agar elektron o‘quv nashri ikki yoki undan ortiq jismoniy shaxslarning birgalikdagi ijodiy faoliyatida yaratilgan bo‘lsa, unda ularning har biri elektron o‘quv nashrining muallifi bo‘lib hisoblanadi. Aprobatsiya - ob’ekt, mahsulot yoki texnologiyani, ilmiy, o‘quv-uslubiy ishlarni amaliy ishlatish jarayonida nazoratdan o‘tkazish va tasdiqlash. Vizual muhit - insonga ko‘rish organlari orqali qabul qilinadigan axborot oqimi. Insonga umumiy psixologik ta’sir o‘tkazishi bo‘yicha vizual muhitning komfortli, me’yoriy, gomogenli va agressiv turlari mavjud. Virtual ob’ektlar yoki jarayonlar-haqiqiy mavjud bo‘lgan, shuningdek tasavvur qilinadigan ob’ektlar yoki jarayonlarning elektron modeli. «Virtual» so‘zi elektron tashuvchilarida ko‘rsatiladigan ta’lim yoki boshqa ob’ektlarning elektron analoglari tavsifini ko‘rsatish uchun qo‘llaniladi. Bundan tashqari ushbu ibora elektron model bilan ishlash paytida, haqiqiy fazoviy metaforani davom ettiruvchi interfays texnologiyalari multimediyasiga asoslangan miqdorini bildiradi. 11 Gipermatn-elektron shaklda taqdim etilgan hamda tarmoqlangan bog‘lanishlar tizimi bilan ta’minlangan va uning bir fragmentidan boshqasiga darhol o‘tish imkoniyatlari oldindan berilgan matn. Gipermatn - elektron shaklda va tarmoqlangan aloqalar sistemasi bilan ta’minlangan matn bo‘lib, matnning bir joyidan boshqa joyiga bir zumda o‘tish vazifasini bajaradi. Gipermediya – tarkibiga turli tipdagi tuzilgan axborot vositalaridan (matn, illyustratsiya, tovush, video va boshqalar) tuzilgan gipermatn. Giper murojaat-bir elektron axborot ob’ektidan boshqasiga murojaat qilish (masalan, matndan izoh, lug‘at yoki adabiyot ro‘yxatiga, bir maqoladan boshqasiga). Global kriteriyalar – sifatni baholashning tizimiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadigan kriteriyalar. Global kriteriyaga mos kelmaslik odatda, ekspertning salbiy baholashiga olib keladi. Uzoqlashtirilgan kompyutor dasturi-avtomatlashtirilgan tajribaviy- amaliy harakatlanish tizimi bo‘lib, unda jismoniy ob’ekt bilan ish ob’ekti joylashgan o‘rindan katta masofada uzoqlashtirilgan kompyuter bilan amalga oshiriladi. Elektron xrestomatiya-elektron axborotli o‘quv nashrining muhim turi bo‘lib, o‘zida gipermediya ob’ektlarning tashkillashtirilgan jarayonini namoyon qiladi. Xrestomatiya mazmunida qo‘llanma, mualliflar, nomlanishlar, jumlalar va boshqalar bo‘yicha izlash mexanizmlari mavjud. Elektron kutubxona-o‘quvchi hamda pedagoglar uchun hujjatlashtirish va xavfsizlikning xususiy tizimi bilan ta’minlangan, to‘liq matnli elektron axborotni resurslar, telekommunikatsiya vositalari asosida jamlash va yetkazish imkoniyatini ta’minlovchi dasturli majmuadir. Elektron tajriba – real ob’ektlar, mahsulotlar va mavjudotlar ko‘rgazma modellarini yaratish va izlanish imkonini beruvchi elektron muhit. [15] Elektron uslubiy qo‘llanma - pedagogik tajribani umumlashtirish va uzatish hamda ta’lim faoliyatining yangi modellarini shakllantirish va tarqatish shakli. Elektron uslubiy qo‘llanmada pedagogik tajriba mashg‘ulotlarning raqamlashtirilgan video-lavhalari, elektron yoki unga o‘girilgan shaklda yaratilgan 12 o‘quvchilar ishlarini darslar bo‘yicha rejalashtirilgan shaklida ko‘rsatiladi. Elektron uslubiy qo‘llanma qog‘ozli komponentni o‘z ichiga olishi mumkin. Elektron lug‘at-an’anaviy «qog‘ozli» lug‘atga mos keluvchi elektron axborot manbai. Kompyuter versiyada so‘z yoki so‘zlar guruhiga maxsus ajratilgan ko‘rsatma bilan istalgan dasturdan chaqarilishi mumkin. An’anaviy lug‘atlardan farqli ravishda eletron lug‘at matn va grafikaviy tasvirlar bilan bir qatorda video va animatsion lavhalar, tovush, musiqa va boshqalar bilan birga media-ob’ektlarning butun spektrlarini o‘z ichiga olishi mumkin. Elektron nazoratdan o‘tkazish (testlashtirish) - elektron o‘quv nashrining komponenti bo‘lib, an’anaviy kompyutersiz testlashtirishning analogidir. Elektron testlashtirish holatida kompyuter test va uning natijalarini ko‘rsatib beradi, bu bilan bog‘liq bo‘lgan algoritmlarni joriy qiladi. (Masalan, bajarilgan yoki o‘tkazib yuborilgan topshiriqlarga qaytish imkoniyatining borligi yoki yo‘qligi, bitta testga vaqtning chegaralanganligi va hokazo). Ta’lim tizimi ko‘plab jiddiy muammolarga duch kelmoqda. Ammo ular orasida bolalarni tarbiyalash va o‘qitishda individual yondashuvni shakllantirishga imkon beradigan jarayonni shunday tashkil etishni izlash alohida o‘rin tutadi. Faqat bu holatda bola nafaqat kerakli ko‘nikma, ko‘nikma va bilimlarni olishi, balki o‘zini o‘zi bilish va o‘z-o‘zini rivojlantirish istagini rivojlantirishi mumkin. Mavzuning dolzarbligi Bolalarni o‘qitish va tarbiyalashda individual yondashuv texnologiyasi qanchalik muhim? Jamiyatimizning eng oliy qadriyati inson ekanligini eslasak, bu savolga javob olish mumkin. Shuning uchun ham har bir shaxs tarbiyasiga, uning fazilatlarini yuksaltirishga, qobiliyatlarini ko‘p qirrali rivojlantirishga g‘amxo‘rlik qilish juda katta. Bu vazifalarning barchasi har qanday davlat uchun ustuvor vazifalardir. Yaqqol haqiqat - odamlar o‘rtasidagi individual farqlarning mavjudligi. Bu berilgan savolga javob. Bolani o‘qitish va tarbiyalashga individual yondashuv har qanday pedagogik ta’sir bilan shaxsning shaxsiy qobiliyatlari o‘zgargan "ichki 13 sharoitlar" orqali sinishi sababli zarurdir. Bu omil hisobga olinmasa, ta’lim va tarbiya jarayoni o‘z samarasini yo‘qotadi. Kontseptsiyaning ta’rifi Jamiyatimizning asosiy maqsadi uning barcha fuqarolarini har tomonlama kamol toptirishdir. Bu muammoni hal qilish faqat shaxsning ijodiy salohiyatini aniqlash, shuningdek, rivojlanishning eng yuqori darajasi bo‘lgan uning individualligini shakllantirish orqali mumkin. Axir, har bir inson, albatta, o‘zini ochib berishi, ya’ni "bajarishi" kerak. Va bu nafaqat uning hayotining maqsadi, balki butun jamiyatning asosiy vazifasidir. Bundan tashqari, o‘qitishning individual yondashuvi kabi ta’lim shakli kollektivlik kabi printsipga qarshi emas. Va bu ilmiy tadqiqotlar bilan tasdiqlangan. Insondagi "men" aynan "biz" mavjud bo‘lgani uchun sodir bo‘ladi. Ta’lim va ta’limga individual yondashuv bir martalik hodisadan uzoqdir. Ular bolaga ta’sir qiladigan butun tizimga kirib borishi kerak. Shu munosabat bilan bunday yondashuvni yosh avlod tarbiyasining umumiy tamoyili deyish mumkin. O‘qitishda, shuningdek, ta’limda individual yondashuv shaxs xarakteridagi ijobiy xususiyatlarni mustahkamlash, uning xulq-atvoridagi kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan. Etarli pedagogik mahoratga ega bo‘lish va o‘z vaqtida aralashuvni amalga oshirish, kelajakda qayta o‘qitish kabi og‘riqli va istalmagan jarayonning oldini olish mumkin. O‘qitishga individual yondashuv kattalardan katta sabr-toqatni, shuningdek, bolaning xatti-harakatlarining muayyan ko‘rinishlarini to‘g‘ri tushunish qobiliyatini talab qiladi. O‘qitish va tarbiyalashga individual yondashish pedagogik jarayonning ajralmas qismidir. Uning yordami bilan bolalar dasturiy materialni o‘zlashtirishga qaratilgan faol faoliyatga jalb qilinadi. [13] Individual yondashuvning mohiyati: Bolaning o‘ziga xos shaxsiyatiga murojaat barcha yoshdagi bolalar bilan o‘quv va tarbiyaviy ishlarning har bir bo‘g‘inida bo‘lishi kerak. Bunday individual yondashuvning mohiyati nimada? Bu jamoa oldida turgan umumiy muammolarni 14 hal qilishda bolaga bevosita pedagogik ta’sir ko‘rsatishda ifodalanadi. Bunda o`qituvchi yoki tarbiyachi shaxsning yashash sharoiti va ruhiy xususiyatlarini hisobga olishi kerak. Ishonch bilan aytishimiz mumkinki, o‘qitishda, shuningdek, ta’limda individual yondashuv printsipi pedagogik amaliyotda asosiy narsadir. Uni amalga oshirishda kattalarga quyidagilar kerak: - o‘z o‘quvchilarini bilish va tushunish; - bolalarni sevish; - fikrlash va tahlil qila olish; - mustahkam nazariy muvozanatga rioya qilish. O‘qituvchi har doim bolaning o‘zini o‘zi boshqarish sub'ekti ekanligini unutmasligi kerak. Shu bilan birga, u doimo kattalarning yordamiga muhtoj. O‘qitishda, shuningdek, ta’limda individual yondashuvni psixofizik jihatlarni hisobga olmasdan amalga oshirish mumkin emas. Keling, ushbu omillarni batafsil ko‘rib chiqaylik. Aqliy rivojlanish darajasi Bu maktabgacha yoshdagi bolalar va umumiy ta’lim muassasalari o‘quvchilarini o‘qitishda individual yondashuvni amalga oshirishda e’tiborga olinishi kerak bo‘lgan birinchi jihatdir. O‘qituvchi bolaning aqliy rivojlanish darajasini o‘rganishi kerak. Bu uning keyingi muvaffaqiyatli mashg‘ulotlari uchun zarurdir. Agar bu ko‘rsatkich yuqori darajaga ega bo‘lsa, o‘quvchi materialni tezda idrok etadi va tushunadi, uni yaxshi eslaydi va takrorlaydi va keyin uni uzoq vaqt davomida xotirada saqlaydi. Olingan bilimlar, bu holda, keyingi topshiriqlarni bajarishda muvaffaqiyatli qo‘llaniladi. Bolalarni o‘qitish va ularni tarbiyalashda aqliy rivojlanish darajasiga asoslangan individual yondashuv o‘qituvchi tomonidan uning bevosita ta’sir qilish zonasini hisobga olgan holda quriladi. Bunday holda, kattalar vazifaning o‘zini emas, balki bolaga taqdim etadigan yordam o‘lchovini farqlashi kerak. Masalan, ba’zi o‘quvchilar nafaqat u yoki bu faoliyatni o‘zlari bajaradilar, balki o‘rtoqlariga uni amalga oshirish jarayonini ham tushuntiradilar. Boshqalar ma’lum bir 15 algoritmga rioya qilgan holda vazifani bajarishga qodir. Yana boshqalar o‘qituvchining yordamiga muhtoj bo‘ladi. Asab tizimining turi: [14] Bu bolaga individual yondashuvni amalga oshirishda e’tiborga olinishi kerak bo‘lgan ikkinchi jihat. Zamonaviy tadqiqotchilarning xulosalariga ko‘ra, inson asab tizimiga xos bo‘lgan xususiyatlar genotipik xususiyatga ega. o‘qitishga individual yondashuv texnologiyasi o‘qitishga individual yondashuv texnologiyasi Boshqacha qilib aytganda, ular amalda o‘zgarmas va barqaror shaxsiy xususiyatlardir. Shuning uchun bu omilni e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi. Asab tizimining asosiy xususiyatlari: harakatchanlik-inertsiya va kuch- zaiflik. Fikrlash turi Bu o‘qituvchi o‘quv jarayonida individual yondashuvni amalga oshirishda e’tiborga olishi kerak bo‘lgan uchinchi va juda muhim jihatdir. Bolalar, kattalar kabi, ularga berilgan vazifalarni turli yo‘llar bilan hal qilishadi. Ulardan ba’zilari analitik fikrlash qobiliyatiga ega. Og‘zaki va mantiqiy mavhum fikrlashda o‘zining namoyon bo‘lishini topadi. Boshqalar tasvirlarda o‘ylashni osonlashtiradi. Bunda badiiy tafakkur namoyon bo`ladi. Bu ikki komponentni muvozanatda ushlab turadigan odamlar ham bor. Bunday holda, biz uyg‘un fikrlash haqida gapirishimiz mumkin. Mavjud farqlar miya yarim sharlarining funktsional assimetriyasi bilan bog‘liq holda sodir bo‘ladi. Buni tarbiyachi o‘quvchilar yoki maktabgacha yoshdagi bolalarni o‘qitishga individual yondashuvni ko‘rsatganda hisobga olishi kerak. Shunday qilib, badiiy tipdagi bolalar har qanday materialni faqat hissiy inklyuziyadan keyin tushunishni boshlaydilar. Avvaliga ular tasvirlar va tasvirlarga tayanadilar va shundan keyingina ular barcha tarkibiy qismlarni tahlil qiladilar va o‘zlarining xulosalarini chiqaradilar. Fikrlash tipidagi bolalar mantiqiy zanjirlarni qurish orqali vazifalarni hal qilishni boshlaydilar. Ular barcha komponentlarni tahlil qiladilar va belgilarda 16 o‘ylashadi. Ularning muammolarni hal qilish algoritmida mantiqiy fikrlash ustunlik qiladi. Tafsilotlarni hissiy rang berish, qoida tariqasida, ularni o‘ylashdan saqlaydi. Idrok etish usuli Bu o‘qituvchi tomonidan bolalarga individual yondashishda hisobga olinadigan to‘rtinchi va shuningdek, muhim jihatdir. Bolaning xulq-atvorini kuzatib, uning atrofidagi dunyoni o‘rganish usuli uning jamiyatga moslashish darajasiga, jismoniy rivojlanishiga va o‘quv muvaffaqiyatiga katta ta’sir ko‘rsatishiga amin bo‘lish mumkin. Ushbu jihatni diqqat bilan kuzatib, yoshligida, bola maktabda o‘qish paytida qanday muammolarga duch kelishini taxmin qilish mumkin. Ota-onalar, o‘qituvchilar, o‘qituvchilar va psixologlar bilish yo‘llarini bilgan holda, bola bilan o‘yin va mashg‘ulotlarni to‘g‘ri qurishlari mumkin. Bu sizga o‘quv jarayonidan maksimal darajada foydalanish imkonini beradi. Axborotni qabul qilish vizual, eshitish va kinestetik bo‘lishi mumkin. Ulardan birinchisida bolaning ta’limi taqdim etilgan ma’lumotni vizual idrok etish tufayli amalga oshirilishi kerak. Eshitish turi o‘quvchiga barcha materiallarni quloq bilan yodlash osonroq ekanligini ko‘rsatadi. Ba’zi bolalar ma’lumotni faqat o‘z faoliyati natijasida qabul qiladilar. Bunday hollarda biz atrofdagi dunyoni idrok etishning kinestetik turi haqida gapirishimiz mumkin. Salomatlik holati Bu jihat jismoniy nuqsonlari va somatik rivojlanishidagi nuqsonlari bo‘lgan bolalarni tarbiyalash va o‘qitishni tashkil etish zarur bo‘lgan hollarda alohida ahamiyatga ega. Ammo o‘qituvchi doimo bolalarning qo‘rquv va tashvish, o‘ziga shubha va nevrozlar kabi psixologik xususiyatlarini hisobga olishi kerak. O‘quvchilarning ushbu psixofizik xususiyatlarini etarlicha baholamaslik ularning sog‘lig‘iga katta zarar etkazadi. O‘qituvchi bolalardagi ruhiy kasalliklar quyidagi omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini bilishi kerak: - somatik kasalliklar; 17 - jismoniy rivojlanishdagi nuqsonlar; - hayotning ijtimoiy sharoitlari bilan bog‘liq stress va turli xil noqulay omillar. Yosh xususiyatlari O‘qituvchi tarbiya jarayonida yana nimalarni hisobga olishi kerak? U har qanday odamning shaxsiy rivojlanishi uning yoshida aks etishini unutmasligi kerak. O‘tgan yillarga qarab, shaxsning tafakkurida, uning qiziqishlari va ehtiyojlari doirasi, shuningdek, ijtimoiy ko‘rinishlarda o‘zgarishlar ro‘y beradi. Har bir yoshning o‘ziga xos rivojlanish cheklovlari va imkoniyatlari mavjud. Masalan, xotira va fikrlash qobiliyatlari bolalik va o‘smirlik davrida eng intensiv ravishda kengayadi. O‘qitish va tarbiya jarayonida bunga e’tibor berilmasa, vaqt yo‘qoladi. Bu davr imkoniyatlaridan keyingi davrda foydalanish juda qiyin. Lekin, shu bilan birga, tarbiyachi bolalarning axloqiy, aqliy va jismoniy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatib, uzoqqa bormasligi kerak. Organizmning yoshga bog‘liq imkoniyatlarini hisobga olish muhimdir. Jismoniy ta’lim-tarbiya Zamonaviy olimlar olib borilgan tadqiqotlar natijalariga asoslanib, ajoyib xulosaga kelishdi. Ular insonning aqliy, jismoniy va axloqiy rivojlanishi o‘rtasidagi bevosita bog‘liqlikni ochib berdi. Ulardan birinchisi inson xarakterining shakllanishiga ta’sir qiladi. Jismoniy barkamollik ko‘rish, eshitish va sezish organlarining rivojlanishiga imkon beradi. Bundan tashqari, u axloqiy va mehnat tarbiyasi bilan chambarchas bog‘liq. Shu bilan birga, kuchli faoliyat bolaning sog‘lig‘i holatiga bog‘liq va aksincha. talabalarni o‘qitishga individual yondashuv Bolalar bilan o‘yinlar ularning irodasini, intizomini, tashkilotchilik va boshqa axloqiy fazilatlarini mustahkamlashga ham yordam beradi. Jismoniy tarbiya estetik tarbiya bilan ham bog‘liq. Amalga oshirilgan mashqlar tanani chiroyli qiladi. Odamning harakatlari epchil bo‘ladi. Durum va yurish to‘g‘ri. 18 Jismoniy tarbiyaga individual yondashish bilan bolalarda toza havoda faol harakatlarga, madaniy va gigiyenik ko‘nikmalarga ega bo‘lishga qiziqish paydo bo‘ladi. Axloqiy tarbiya Bolalik va o‘smirlik davrida bolalarda axloqiy me’yorlar shakllanadi. Ular xulq-atvor tajribasiga ega bo‘lib, odamlarga nisbatan o‘z munosabatini rivojlantiradilar. Bolaning axloqiy tarbiyasini olib boradigan o‘qituvchi bolaning xarakteri va irodasini shakllantirishga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. [13] 19 II.BOB. BOLA QOBILIYATI VA ISTEDODLARINI RO‘YOBGA CHIQARISHDA OILA, MAHALLA VA MAKTAB HAMKORLIGI 2.1. O‘quvchilarni tarbiyalashda oila, mahalla, maktab hamkorligi konsepsiyasi Tarbiya jarayoni ishtirokchilari sa’y- harakatlarini birlashtirish maqsadida 1993 yilda ishlab chiqilgan "Oila, mahalla, o‘quv bilim yurti hamkorligi" Kontseptsiyasi yoshlarni istiqlol g‘oyalariga sadoqatli, ma’naviy barkamol, vatanparvar etib tarbiyalashda keng jamoatchilik faoliyatini muvofiqlashtirish borasida ma’lum dasturilamal bo‘ldi. Respublikamizda keyingi yillarda qabul qilingan ta’lim va tarbiya to‘g‘risidagi qator me’yoriy hujjatlar, jumladan O‘zbekiston Respublikasining "Ta’lim to‘g‘risida"gi qonuni, "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" bozor iqtisodiyoti sharoitlarida muvaffaqiyatli ishlay oladigan, mustaqil fikrlovchi kadrlarni tayyorlashda oila, mahalla va o‘quv bilim yurti nufuzini yanada yuqori pog‘onaga ko‘tarishni taqzo etadi. [13] Zero, ta’lim-tarbiyani takomillashtirishda ham davlat bosh islohotchidir, birinchidan, yosh avlodga o‘zligimizni, muqaddas an’analarimizni anglash tuyg‘ularini, xalqimizning ko‘p asrlar davomida shakllangan ezgu orzularini, jamiyatimiz oldiga bugun qo‘yilgan oliy maqsad va vazifalarni singdirish; ikkinchidan, jamiyatimizda bugun mavjud bo‘lgan hurfikrlikdan qat’iy nazar yoshlarni jipslashtiradigan, xalqimiz va davlatimiz daxlsizligini asraydigan, el- yurtimizni eng yuksak maqsadlar sari chorlaydigan yagona g‘oya — milliy mafkuraga sadoqat ruhida tarbiyalash; uchinchidan, yoshlarni baynalmilal jahon hamjamiyatida, xalqaro maydonda O‘zbekistonga munosib hurmat tug‘dirish uchun intilish ruhida tarbiyalash; to‘rtinchidan, yosh avlodni vatanparvarlik, el-yurtga sadoqat, yuksak odamiylik va insoniy fazilatlar ruhida tarbiyalash; Davlatimiz rahbari ko‘rsatib berganidek, ta’lim-tarbiya sohasidagi islohotlar:  birinchidan, ijtimoiy-siyosiy iqlimga ijobiy ta’sir ko‘rsatishga, umuman mamlakatdagi mavjud muhitni butunlay o‘zgartirishga;  ikkinchidan, insonning hayotda o‘z o‘rnini topishini tezlashtirishga; 20  uchinchidan, jamiyatda mustaqil fikrlovchi erkin shaxsni shakllantirishda;  to‘rtinchidan, insondagi mavjud salohiyatni to‘la ro‘yobga chiqarishga;  beshinchidan, umumiy va maxsus bilimlarga ega, ongli, tafakkuri ozod, zamonaviy dunyoqarash, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga voris bo‘lgan, kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etadigan komil insonlarni tarbiyalashga qaratilgan. Mazkur Kontseptsiyada taraqiyotimizning ma’naviy-axloqiy negizi milliy va umuminsoniy qadriyatlar uyg‘unligi ekanligi e’tirof etildi, milliy va umuminsoniy tarbiyaning quyidagi o‘zaro aloqalari, uyg‘un yo‘nalishlari belgilab olindi. Milliy tarbiya yo‘nalishi orqali yoshlarda o‘zlikni anglash, vatanparvarlik, milliy g‘urur, millatlararo muloqot madaniyati, milliy mafkuraviy onglilik, milliy odob, fidoyilik fazilatlari shakllantiriladi. Umuminsoniy yo‘nalishda huquqiy, iqtisodiy, jismoniy, aqliy, estetik, ekologik, gigityenik va boshqa tarbiya yo‘nalishlari amalga oshiriladi. Bu Kontseptsiya milliy davlatchilik va jamiyat qurilishi talablari asosliligini ta’minlaydi. Kontseptsiyada oilaga alohida e’tibor qaratildi. O‘zbekistonda 1998 yil "Oila yili" deb e’lon qilinishi oilaning tarbiyaviy rolini yanada kuchaytirdi. Qayd etilgan masalalar jamiyatimiz, xalqimiz, davlatimiz taqdiri va uning dunyo miqyosidagi syosiy, iqtisodiy, ijtimoiy salohiyatini shakllantirishda g‘oyat katta ahamiyatga ega ekanligiga O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 26 martda qabul qilingan "Ijtimoiy-ma’naviy muhitni yanada sog‘lomlashtirish, diniy aqidaparastlikning oldini olish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi 130-sonli qarori misol bo‘la oladi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining "Ta’lim to‘g‘risida"gi qonunining 30-moddasida "Voyaga yetmagan shaxslarning ota-onalari yoki qonuniy vakillari shaxsning qonuniy huquqlari va manfaatlarini himoya qilishlari shart hamda ularning tarbiyasi, o‘quv muassasasigacha, umumiy o‘rta, o‘rta 21 maxsus, kasb-hunar ta’limi olishlari uchun javobgrdirlar", deb belgilab qo‘yilgan. [15] "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" ning 3.2 bandida esa ta’lim oluvchilarning o‘qishi, turmushi va dam olishi uchun shart-sharoitlar yaratish borasidagi vazifalar hal etilishida jamoatchilik boshqaruvini rivojlantirishga alohida e’tibor berilgan. Bu "Oila, o‘quv bilim yurti, mahalla hamkorligi" bugungi kunning ma’naviy, ma’rifiy, mafkuraviy, tarbiyaviy zarurati ekanligini bildiradi. Yosh avlodni ma’naviy-axloqiy tarbiyalashda xalqimizning boy milliy, madaniy, tarixiy an’analariga, urf-odatlariga hamda umumbashariy qadriyatlarga asoslangan samarali, zamonaviy pedagogik texnologiyaning ishlab chiqilib, amaliyotga joriy etilishi, shaxsni tarbiyalash va uni har tomonlama kamol toptirishning ustuvorligini ta’minlash; - umumiy hamda milliy pedagogik madaniyatni oshirish; mamlakatimiz fuqarolari orasida milliy mafkuraviy tarbiya ishlarini takomillashtirish "Oila, mahalla, o‘quv bilim yurti hamkorligi" Kontseptsiyasining asosiy maqsadidir. O‘zbekistonda ruy berayotgan o‘zgarishlar "Oila, mahalla, o‘quv bilim yurti hamkorligi" yo‘nalishidagi shaxs tarbiyasida oila, ota-ona, mahalla, o‘quv bilim yurtining asosiy vazifalarini mazmunan yangilab hayotga tatbiq etishni taqozo qiladi. Maktabning oila va keng jamoatchilik bilan aloqasi sinf rahbari orqali amalga oshiriladi. Sinf rahbari ota-onalar bilan olib boradigan ishlariga quyidagi vazifalarni hal qiladi: [13] 1. Ota-onalar bilan yaqindan aloqa o‘rnatadi va aloqani doimo mustahkamlab boradi; 2. O‘quvchiga nisbatan maktabning va oilaning yagona talablar qo‘yishga erishadi; 3. Sinf ota-onalar jamoasini tashkil etib, ularning sinfdagi tarbiyaviy ishlariga faol qatnashishlarini ta’minlaydi; 22 4. Ota-onalar o‘rtasida pedagogik bilimlarni tarqatadi va ularning pedagogik madaniyatini yuqori darajaga ko‘taradi; 5. Sinfga otaliq qilayotgan tashkilotlar, oila va maktabga yordam beruvchi tashkilotlar bilan aloqa o‘rnatadi va ularni sinfdagi tarbiyaviy ishlarga jalb qiladi. Sinf rahbarining o‘quvchini yaxshi tarbiyalashdagi oila va jamoatchilik bilan hamkorligining muvaffaqiyati ularning bola bilan qilayotgan ishlari haqida birbirlariga qanchalik ko‘p, aniq va muntazam xabar berib turishlariga bog‘liq. Ana shu maqsadda sinf rahbari oilaga bir qator tizimli axborotlar berib turishi kerak: - O‘quvchining o‘quv mehnatiga tavsifnoma, o‘qishdagi muvaffaqiyati va muvaffaqiyatsizligi, ularning sabablari, olayotgan baholari. - O‘quvchinnig ijtimoiy faolligi haqida axborotlar, o‘quvchining jamoa hayotidagi ishtiroki nimalardan iborat ekanligi, jamoat topshiriqlari va vazifalarning boryo‘qligi, sababi, ularga o‘zining munosabati. - O‘quvchining o‘z o‘rtoqlari, o‘qituvchilari bilan munosabatida vujudga kelgan holatlarning xarakteri, maktabdagi munosabatlarnnig doirasi. - O‘quvchining ayrim hatti-harakatlarini tahlil qilib, ularga pedagogik izohlar berish. Oilaga o‘quvchi tarbiyachi haqida maslahat va tavsiyalar. Oila ham o‘z navbatida farzandi haqida o‘z mulohazalari, kuzatishlari yuzasidan sinf rahbariga quyidagi mazmunda ma’lum axborotlar berib borishi mumkin: - Farzandi uyga berilgan vazifalarni qanday bajaradi, unga sarflaydigan vaqti, dars tayyorlash tartibi, mustaqillik darajasi. - Belgilangan kun tartibining bola tomonidan bajarilishi. - O‘quvchining maktab haqidagi hikoyalari, taassurotlari, gaplari, sinf hayotidagi turli voqealarga baholari. - Ota-onaning ayrim o‘qituvchilardan, sinf rahbaridan, maktab rahbarlaridan iltimoslari va takliflari. [14] Sinf rahbari bilan oila o‘rtasidagi bu xildagi o‘zaro xabarlashuvlar o‘quvchini to‘la o‘rganishga, ta’lim va tarbiyada shu o‘quvchi uchun eng maqbul 23 tarbiya va ta’sir vositasini topishga yordam beradi. Sinf rahbari o‘z kuzatishlari, oiladan olgan axborotlari natijasini kundalikka yozib borsa, undagi to‘plangan ma’lumotlarni vaqti-vaqtida o‘rganish bilan shularga asoslanib tegishli xulosalar chiqarsa, bola xulqini va fazilatlarini yaxshilash yo‘llari, keyingi rejalarni belgilasa, erishilgan darajani hisobga olib yangi pedagogik talablar qo‘yib bo‘lsa, tarbiya albatta samarali natija beradi. Sinf rahbarining ota-onalar bilan olib boradigan ishlari tajribasida shaxsiy, sinf-sinfli va ommaviy kabi shakllar keng tarqalgan. Ayniqsa, uning ota-onalar bilan olib boradigan ommaviy ishlari bu sohadagi faoliyatinnig asosiy yo‘nalishidir. Chunki bu barcha ota-onalarni birlashtiradi hamda ularni maktab talablari bilan tanishtirish, jamiyatning tarbiyadan kuzatadigan maqsadlari, otaonaning vazifalari, tarbiyani amalga oshirish yo‘llari, uslub va shakllari haqida bilim berish, sinf hayotidagi o‘zgarishlar, rejalar haqida maslahatlashish uchun pedagogik ma’ruzalar tashkil etish ilmiy anjumanlar, “ochiq eshik” kunlari, savoljavob kechalari, ota-onalar majlislari o‘tkazish ommaviy ishning turlaridir. Sinf rahbarining tajribasida ota-onalar majlislari keng tarqalgan va qaror topgan ish shaklidir. Bu majlislar sinf ota-onalar jamoasining yuqori organi sifatida o‘z qarorlari bilan sinfdagi, oiladagi va turar joylardagi amalga oshiriladigan tarbiyaviy ishlarning vazifasini va yo‘nalishini belgilab beradi. Sinf ota-onalar majlislarining bir necha xili mavjud: sinfdagi tashkiliy ishlar bilan bog‘liq majlislar, ota-onalarga pedagogik ma’lumot berishga bag‘ishlangan majlislar, munozara shaklidagi majlislar, yarim yillik yoki yil yakuniga bag‘ishlangan majlislar. Bu majlislarning har biri o‘z maqsadiga tayyorlash va o‘tkazish tartibiga ega. Tashkiliy masalalar bilan bog‘liq sinf ota-onalari majlisida odatda otaonalar sinfi saylanadi, ish rejalari tasdiqlanadi, ota-onalar o‘rtasidagi vazifalar taqsimlanadi. Ko‘pgina maktabdagi sinf rahbarining ota-onalar bilan olib borayotgan ishlari tajribasida savol-javob kechalari, maslahatlar va munozaralar ham vujudga kelmoqda. Maslahatlar ko‘proq shaxsiy ish shakli bo‘lib, unga sinf rahbari ota yoki onaga farzandini tarbiyalashdagi qiyinchiliklarni bartaraf etish va 24 boshqa masalalar yuzasidan aniq maslahatlar beradi. Sinf rahbari o‘zining shaxsiy suhbatini, oilani o‘rganish va kuzatish asosida to‘plagan ma’lumotlarni ota-onalar bilan o‘tkaziladigan ishlarni hisobga olib boradigan maxsus jurnaliga yozib borishi g‘oyatda muhim. Agar bu xil jurnalni sinf rahbarlari har yili muntazam holda yuritib borsa, u tarbiyaviy ta’siri yaxshilashning muhim vositasiga aylanadi. 25 2.2. O‘quvchilarni tarbiyalashda oila, mahalla, maktab hamkorligini amalga oshirish tamoyillari va bosqichlari Yosh avlodni yaxshi xulqli, davlat ramzlariga sadoqatli qilib tarbiyalashda ularning yosh jihatlariga, xarakteriga alohida ahamiyat berish lozim, chunki bularsiz tarbiyada ko‘zlangan maqsadga erishib bo‘lmaydi. Oila, mahalla, o‘quv bilim yurti hamkorligida quyidagi tamoyillarga va bosqichlarga amal qilinganda samaradorlik yanada yuqori bo‘ladi: - ta’lim va tarbiya sohasida hamkorlik jarayoni ishtirokchilari harakatlarining ish birligi; - tarbiyalanuvchiga hurmat va talabning uyg‘unligi; - hamkorlik jarayoni sub’ektlarining teng huquqliligi va yuksak mas’uliyati; - faoliyat jarayonida millat va davlat manfaatlari ustuvorligi; - hamkorlikning ilmiy asoslanganligi; [16] Birinchi bosqich. Yosh oilalar bilan ishlash. Yosh ota-onalarga farzand va uning tarbiyasi haqida falsafiy, tibbiy tushunchalarni berish va bu masalalarga tibbiyot xodimlari, obro‘li xotin - qizlarni, ota-onalarni jalb qilib, "Yosh onalar va otalar o‘quv muassasasilari" faoliyatini yo‘lga qo‘yish muhim ahamiyat kasb etadi. Ikkinchi bosqich. Farzandning o‘quv muassasasigacha bo‘lgan davridagi jismoniy, aqliy va ma’naviy rivojlanishini ta’minlash borasida ularga rasm chizish, voqealarni bayon qilish, o‘ziga o‘zi xizmat qilish, harf tanish, qo‘shiq, aytish va raqs tushish, turli o‘yinlarda ongli qatnashish tushunchalarini singdirish va mustaqil ravishda bilim olish ko‘nikmalarini shakllantirish yuzasidan o‘quv muassasasiga tayyorlash sinflari, "Yakshanbalik o‘quv maskanlar" ishini tashkil qilish. Uchinchi bosqich. Kichik yoshdagilar uchun mo‘ljallangan (6-11 yosh) o‘quv muassasalarida shaxslarning jismoniy, ma’naviy va ijtimoiy shakllanishini ta’minlash, uning ilk iqtidori, qiziqishi va aqliy imkoniyatlarini aniqlash, o‘z hatti - harakatlariga javobgarlik hissini tarbiyalash, bo‘sh vaqtini to‘g‘ri tashkil qilishni o‘rgatish, atrof-muhitga ongli munosabatda bo‘lib, do‘stlik, baynalmilallik, vatanparvarlik xislatlarini shakllantirish. 26 To‘rtinchi bosqich. O‘smirlarning (11 -16 yosh) qiziqishini, bilimga chanqoqlik va aql zakovatini hisobga olgan holda ijtimoiy faoliyatga tortish, jismonan baquvvat bo‘lishini ta’minlash, maishiy mehnat faoliyati orqali turli kasblarga yo‘naltirish, o‘smirlar sinflari va jamoatchilik orasida o‘z o‘rnini topa olishiga ko‘maklashish, o‘z hatti-harakatlari uchun jamiyat, qonun va ota-onalari oldida javobgarlik tuyg‘usini shakllantirish, ijtimoiy faolligi va mustaqil dunyoqarashini yuzaga keltirish. [16] Beshinchi bosqich. Yoshlarni (16 yosh va undan yuqori) dunyo andozalariga mos bilim olishlari, kasb tanlashlari, mustaqil hayotga tayyorgarliklarini ta’minlash. Ularning imkoniyatlari darajasida ta’lim olishlariga, tanlagan kasblari bo‘yicha ish bilan ta’minlanishlariga, iqtisodiy mustaqil bo‘lishlariga shart-sharoit yaratish. Vatan, Davlat va jamiyat oldidagi fuqarolik burchlarini ado etishga javobgarlik hissini to‘la shakllantirish, mustaqil oila qurishga tayyorlash. Ta’lim va tarbiya sohasiga e’tiborni kuchaytirish, bu borada hukumatimiz tomonidan qabul qilingan qonun va hujjatlarni, direktiv ko‘rsatmalarni samarali bajarish uchun oila, mahalla, o‘quv muassasasi hamkorligi faoliyati o‘ziga xos pedagogik tizim, uslub va shakllarga ega bo‘lishi zarur. O‘tkazilgan tadbirlar har tomonlama puxta, shuning bilan qatnashchilarning yoshlariga mos pedagogik va psixologik mujassamlashgan, mantiiqan teran, qiziqarli va ko‘rgazmali, ta’sirchan, ommabop, amaliy jihatdan qisqa va lo‘nda, estetik jihatdan keng ko‘lamli bo‘lishi kerak. Hamkorlikda olib borilayotgan ishlar mahalla hududidagi barcha yoshlar va toifadagi fuqarolarni qamrab olishi hamda ularning qiziqish va intilishlariga mos bo‘lishi lozim. Hamkorlik tadbirlarining mavzulari "Sog‘lom avlod uchun", "Otaonangga rahmat", "Odobinga balli", "Sog‘ tanda sog‘lom aql", "Mehr chashmasi", "Qizlar ibosi", "Bir yigitga qirq, hunar oz", O‘g‘lim posbonim", «Hayot—ustoz, xalq—muallim", "O‘zbekiston Vatanim manim!", "Milliy burch va mas’uliyat", "Oila saboqlari", "Oila etikasi", "Oila tinch — mahalla tinch", "Mustaqil hayot bo‘sag‘asida", "Askarlik — yigitlik o‘quv muassasasii", "Oila baxti — Vatan baxti", "Sportchi oila", "Oilamiz ohanglari", "Vatan ostonadan boshlanadi", "Biz kimmiz" kabi tadbirlardan iborat bo‘lishi mumkin. 27 Bahslar, bellashuvlar, uchrashuvlar va turli sanalarga bag‘ishlangan anjuman va tantanalardan iborat bo‘lishi mumkin. [14] Joriy qilingan jamoatchilik kengashi o‘z faoliyati to‘g‘risida mahalla ahliga har chorakda bir marotaba hisobot beradi. Zarurat tug‘ilganda o‘quv-tarbiya muassasalari, mahalla faollari, mahalla hududida joylashgan tashkilot, korxona va idoralarning ta’lim-tarbiya yuzasidan olib borilayotgan ishlari to‘g‘risida hisobotlarini tinglab, ularga amaliy va nazariy yordam berishi ish samarasiga va uning izchilligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Mehnat tarbiyasi bilan mehnat ta’limi bir-biri bilan o‘zaro bog‘langan. Mehnat faoliyati ma’lum bilimga ega bo‘lishni talab etadi. Zero, bilim va ko‘nikmalar o‘quvchini mehnat faoliyatiga tayyorlaydi. Ta’lim jarayonida olgan bilimlarini amaliyotda sinab ko‘radilar, Umumiy mehnat jarayonida o‘quvchilarning kombinatlar, jamoa hamda fermer xo‘jaliklari, korxona, zavod va fabrikalarda texnik va texnologik bilimlari mustahkamlanadi, shuningdek, ular tashkilotchilik malakalariga ham ega bo‘ladilar.Sinfdan tashqari ishlar jarayonida mehnat tarbiyasi ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi. Sinfdan tashqari mashg‘ulotlarning turli shakllari o‘quvchining texnik ijodkorligini rivojlantiradi, u yoki bu bilim sohasida bilimga bo‘lgan qiziqishini shakllantiradi. To‘garaklarda o‘quvchining qiziqish va qobiliyatlari namoyon bo‘ladi. O‘quvchilarning to‘garklardagi faoliyati ma’lum pedagogik talablarga rioya qilganda samarali bo‘ladi. Chunonchi: • to‘garak faoliyati ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lishi lozim, ya’ni, o‘quvchilar tayyorlagan buyumlar kishilar uchun amaliy qiymatga ega bo‘lishi zarur; • texnik ijodkorlik o‘quv muassasasidagi o‘quv-mehnat jarayoni bilan uzviy alohada bo‘lishi kerak (maktab, kollej, oliy ta’lim va boshqalar); • ijtimoiy-foydali, unumli mehnat jarayonida o‘quvchining texnik ijodkorligini tashkil etishda faoliyatni ijtimoiy buyurtmadan ijodkorlikka aylantirish kerak bo‘ladi. 28 To‘garak faoliyati jarayonida o‘quvchilar o‘z kollejlari uchun o‘quv- ko‘rsatmali qurollar: jadvallar, rasmlar, diagrammalar, kolleksiyalar, oddiy modellar, yuqori sinflarda – stendlar, harakatdagi modellarni yaratish mumkin. Tabiatshunoslik, botanika, zoologiyadan amaliy mashg‘ulotlarda o‘quvchilar o‘quv-tajriba uchastkalarida ishlaydilar, jonli burchaklar tashkil etadilar, o‘quv maskanini ko‘kalamzorlashtiradilar.Mehnat tarbiyasi oilada tabaqalashtirilgan holda olib boriladi: bolalar o‘z-o‘ziga xizmat qiladilar, uy hayvonlarini parvarishlaydilar, ro‘zg‘or texnikalarini ta’mirlash bilan shug‘ullanadilar. Oila byudjeti va uni yuritish bilan bog‘lik topshiriqlarni bajaradilar, Oilada bolalar va kattalar mehnatini hamkorlikda tashkil etishning imkoniyatlari cheksiz. So‘nggi yillarda o‘quvchilar mehnat tarbiyasiga jamoatchilik katta e’tibor bermoqda. Yirik fermer xo‘jaliklari, qo‘shma korxonalarning jamoalari maktablarni otalikqa olmoqda, ularning moddiy bazasini yaratish, o‘quvchilarning bilim olishlari, ijtimoiy-foydali mehnatni tashkil etishda yordam bermoqdalar.O‘quv mehnati o‘quvchilarning ilmiy bilimlar hamda turli fanlar asoslarini o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan faoliyati turidir. Ijtimoiy-foydali mehnat shaxsni har tomonlama kamol toptirish hamda uning muayyan ijtimoiy ehtiyojlarini qondirishga yo‘naltirilgan hamda ijtimoiy mehnat xarakteridagi faoliyati turidir. Hozirgi davrda ta’lim muassasalarida o‘z-o‘ziga xizmat keng yo‘lga qo‘yilmoqda. O‘z-o‘ziga xizmat o‘quvchilarning ijtimoiy va o‘quv ehtiyojlarini qondirish maqsadida ularning o‘zlari tomonidan amalga oshiriluvchi mehnat faoliyati turidir. O‘quvchilarning navbatchiligi o‘z-o‘ziga xizmat qilishni tarkib toptirishning muhim shaklidir. Unumli mehnat turlari xilma-xildir. Masalan, o‘quvchilarning mehnat haftaligi, chorvaga yem-xashak tayyorlash va shirkat xo‘jaliklarida faoliyat yuritish va boshqalar. Unumli mehnat – o‘quvchilar mehnatining eng ommaviy shakli sanaladi. O‘quvchilar hozirgi davrda «Kamolot» yoshlar ijtimoiy harakati faoliyatida ishtirok etadilar, Dorivor o‘simliklar, urug‘larni yig‘ish, maktab binolarini ta’minlashda qatnashmoqdalar, fermer, shirkat va jamoa xo‘jaliklarida ishlab chiqarishni tashkil etishda ishtirok etmoqdalar. 29 Ayni vaqtda, juda ko‘plab maktablarda yordamchi xo‘jalik mavjud. Korxona va xo‘jaliklar ta’lim muassasasiga majmuaviy yondashuv asosida mehnat tarbiyasini tashkil etishga ko‘maklashmoqdalar. O‘quvchilar ishlab chiqarish sub'ektlarining iqtisodiy rivojlanishi bilan tanishadilar, Bu jarayon ularni turli kasblarni egallash shartlari va sharoitlari bilan tanishtirishga yordam beradi.Mehnat tarbiyasi o‘quvchilarni mehnatga psixologik va amaliy jihatdan tayyorlashni nazarda tutadi. Zero, mavjud sharoitda ro‘y berayotgan ijtimoiy- iqtisodiy o‘zgarishlar shaxs kamolotiga nisbatan juda katta talablarni qo‘ymoqda. Xususan, mehnatga muhim ijtimoiy burch sifatida qarash, ma’lum faoliyatni bajarishda mas'uliyatni his etish, mehnatga va uning natijasi, shuningdek, mehnat jamoasiga hurmat, mehnat faoliyatini tashkil etishda tashabbuskorlik, faollik ko‘rsatish, o‘z aqliy va jismoniy qobiliyatini to‘lik namoyon etishga bo‘lgan ichki ehtiyoj, mehnatni ilmiy tashkil etish yo‘lida amaliy harakatni olib borish shular jumlasidandir. Mehnatga psixologik jihatdan tayyor bo‘lish esa tarbiyaviy ishlar tizimida amalga oshirilib, ularning har biri quyidagi vazifalarni hal etishga yordam beradi: • o‘quvchilar tomonidan mehnatning ijtimoiy ahamiyati, mehnatni tashkil etish hayotiy zaruriyat ekanligining anglab yetilishiga erishish; • ularda mehnat faoliyatini amalga oshirishga nisbatan rag‘bat uyg‘otish; • o‘quvchilarda mehnat ko‘nikma va malakalarini shakllantirish va hokazolar. [13] Jamiyatda kechayotgan ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar, mulkka egalik, xususiy mulkni yaratish yo‘lida qonun doirasida olib borilayotgan amaliy faoliyatni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan ijtimoiy harakatlar mehnat tarbiyasiga yangicha yondashuvni talab etmoqda. Mehnat tarbiyasining yangi texnologiyalar asosida o‘quv dasturlari, ta’lim metodlarining variativligi tamoyili yotadi. Dasturlar kasb-hunar kollejlari ixtisoslashgan turli kasblar bo‘yicha yaratiladi. Ularda kasbiy ta’limni o‘zlashtirishga nisbatan qo‘yilgan davlat talablari o‘z ifodasini topadi.Ta’lim jarayonida egallangan bilim, ko‘nikma va malakalar 30 mehnat tarbiyasida pedagogik faoliyatning yakuniy natijasi emas, balki inson qobiliyatining rivojlanishi, ya’ni, mehnatga bo‘lgan layoqatini rivojlantirishning samarali vositasidir. Bu esa mehnat tarbiyasida an'anaviy metodlarni emas, balki bilim olishning faol metodlaridan foydalanib, o‘quvchilarda tadqiqotchilik hamda ixtirochilik malakalarini rivojlantirish metodlarini qo‘llashni nazarda tutadi. Bundan tashqari muammoli, izlanuvchan tadqiqot metodlari, konstruktorlash, loyihalash, texnik modellashtirish, mehnatni tashkil etish jarayonida uning eng yaxshi variantlarini izlab topish, ijodiy topshiriqlarni to‘g‘ri tanlay olish, shuningdek, tanlovlar, yoshlarning ijodiy ko‘rgazmalarni tashkil etish ham eng samarali metodlardan sanaladi. Mehnat ta’limi va tarbiyasining tashkiliy-metodik shakllari o‘qituvchi tomonidan tanlanadi. Bu shunday shakl va metodlar bo‘lishi kerakki, u o‘quvchiga mehnati muvaffaqiyatidan quvonch baxsh etsin, o‘z mehnatidan o‘zi faxrlansin. [16] Mehnat tarbiyasining texnologiyalari o‘quvchining nazariy bilimlarini amaliyotda qo‘llash imkoniyatini yaratishi zarur. Bu esa, o‘z navbatida, mehnat ta’limi mazmunini ham takomillashtiradi. U kompleks xarakter kasb etib, o‘quvchilarda o‘quv texnika va texnologiyalari haqida tasavvur hosil qilishi, amaliy masalalarni hal etish malakasini shakllantirishi, sifat natijalarini ta’minlashi lozim. Ayniqsa, o‘quv topshiriqlarini hal etishga ijodiy yondashish, ishlab chiqarishning texnik-iqtisodiy, ijtimoiy ko‘rsatkichlarini yuqoriga ko‘tarishga intilish hosil qilishi maqsadga muvofiqdir. Mehnat tarbiyasida sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlar rejasida mehnat tarbiyasi yo‘nalishidagi tadbirlarning o‘rin olishini ta’minlash muhim pedagogik vazifalardan biridir. Mehnat tarbiyasi turli an'anaviy va noan'anaviy shakllarda tashkil etiladi (30 - chizma). Demak, o‘quvchilarning mehnat faoliyatini tashkil etish jarayonida quyidagi vazifalar amalga oshiriladi:  O‘quvchilarning mehnat ta’limi jarayonida ularning mehnatga qiziqishlarini oshirish, kasbiy yoki mehnat faoliyatiga tayyor bo‘lishni ta’minlash. 31  O‘quvchilar kuchini to‘g‘ri taqsimlash, faoliyat turlari va uni ijro etishda o‘rin almashtirish vositasida ularda rahbarlik va ijrochilik malakalarini hosil qilish.  O‘quvchilarning mehnat faoliyatiga rag‘batlantirishning samarali metod va vositalaridan foydalanishga e’tiborni qaratish.  Mehnat faoliyatining turidan qat'iy nazar mehnat madaniyatini shakllantirish, kasbiy faoliyatni rejalashtirish, vaqtdan oqilona foydalanish, o‘z joyini tartibli saqlash hamda mehnat qurollariga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish. Mehnat tarbiyasining iqtisodiy tarbiya bilan aloqadorligi. O‘tgan asrning 30- yillaridan boshlab o‘quvchilarga iqtisodiy bilim berish hamda, ularda mehnat va kasbiy faoliyatni tashkil etish ko‘nikma, malakalarini shakllantirish masalasiga jiddiy e’tibor berila boshlandi. O‘quvchilarga iqtisodiy bilimlarni berish, ularda ishchanlik, tartiblilik, ehtiyotkorlik xislatlarini shakllantirish tarbiyaviy ishlarning tarkibiy qismlaridan sanaladi. Hozirgi davrda, kadrlar tayyorlash masalasi eng muhim vazifa sifatida qo‘yilib, ta’lim sifatini oshirish bilan birga o‘quvchilarni iqtisodiy bilimlar bilan qurollantirish, ayniqsa, bozor iqtisodiyoti munosabatlari shakllanayotgan mavjud sharoitda muhim va zarur. [16] Iqtisodiy ta’lim o‘quvchilarga xo‘jalik yuritish tizimi (oila byudjetini shakllantirish, xo‘jalikni yuritish, mavjud moddiy boyliklarni asrash, ko‘paytirish, savdo-sotiq munosabatlarini to‘g‘ri tashkil etish va hokazolar) to‘g‘risidagi nazariy bilimlarni berishga yo‘naltirilgan pedagogik jarayon. Iqtisodiy tarbiya o‘quvchilarga iqtisodiy bilimlarni berish, ularda xo‘jalik yuritish faoliyat (oila byudjetini shakllantirish, xo‘jalikni yuritish, mavjud moddiy boyliklarni asrash, ko‘paytirish, savdo-sotiq munosabatlarini to‘g‘ri tashkil etish va hokazolar)ni tashkil etish ko‘nikma va malakalarini shakllantirishdan iborat pedagogik faoliyat jarayoni. 32 Binobarin, iqtisodiy tarbiya yosh avlodda iqtisodiy bilim va ko‘nikmalarni rivojlantirish, ularda tejamkorlik, mehnatsevarlik, tashabbuskorlik, iqtisodiy faoliyatni yo‘lga qo‘yish to‘g‘risida fikrlashga o‘rgatadi Iqtisod, iqtisodiyotning o‘zi nima? Bu tushuncha yunon olimi Geliot tomonidan kiritilgan bo‘lib, bu – «uy xo‘jaligini boshqarish san'ati» ma’nosini anglatadi. Keyinchalik bu tushunchaning mohiyati kengayib, ma’nosi ham to‘ldirib borilgan. Iqtisodiyot – bu juda keng va murakkab tushuncha. Iqtisod atamasi tor ma’noda inson yaratgan barcha boyliklarni tejash, shuningdek, inson mehnatini qadrlash ma’nosini anglatadi. Keng ma’noda iqtisodiyot insonning tirikchiligini o‘tkazishga qaratilgan xo‘jalik faoliyati bo‘lib, bu faoliyat ishlab chiqarishdan boshlanib, yaratilgan mahsulotlarni iste’mol etish bilan yakunlanadi. Demak, iqtisod inson faoliyatining asosiy jihati bo‘lib, jamiyatning eng muhim negizi, uning poydevori hisoblanadi. Chunki, eng avvalo, insonning inson sifatida talab-ehtiyojining qondirilishi, albatta, uning iqtisodiy faoliyati asosida erishiladi. Bulardan ma’lumki, inson o‘z hayotida iqtisodiyot bilan doimiy munosabatda bo‘ladi. Iqtisodiy tarbiya, avvalo, oiladan boshlanadi. Oilada iqtisodiy tarbiya zamirida ham mehnatsevarlikni tarbiyalash yotadi. Bolalar o‘z mehnati natijalarini ko‘rgandagina o‘z imkoniyatlaridan to‘g‘ri foydalanayotganini anglab yetadi, mustaqil faoliyat yuritishni o‘rganadi, ularda tadbirkorlik va ishbilarmonlik xislatlari tarkib topadi. [14] Oilada yo‘lga qo‘yiladigan bolalar mehnati hovli va xonalarni tartibli saqlash, kiyim-kechaklarni asrab-avaylash, uy jihozlarini ta’mirlash, ro‘zg‘or yumushlariga yordam berish kabilar ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi.Ota-onalar bolalarni mehnat faoliyatini kuzatib borib, ularga zarur o‘rinda maslahat beradilar. Ayniqsa, o‘quvchi-yoshlarda oilada ham, ta’lim muassasalarida ham tejamkorlikka rioya qilishga o‘rgatish katta ahamiyatga ega. Iqtisodiy tarbiya o‘z ichiga o‘quvchilar tomonidan iqtisodiyot asoslarini o‘rganish, ularning unumli va ijtimoiy mehnatning turli ko‘rinishlarida ishtirok etish, rejalashtirishga doir bilim va malakalarga ega bo‘lish, ishlab chiqarish mahsulotlarini hisobga olish va nazorat qilish kabilarni oladi. Iqtisodiy tarbiyaning inson va jamiyat, iqtisodiy geografiya, tarix, matematika, ximiya, biologiya, 33 mehnat ta’limi darslarida amalga oshirilishi yanada ijobiy samaralarni beradi. Eng muhimi «Iqtisodiyot asoslari» o‘quv fani asosida o‘quvchilar iqtisodiy tushunchalar, kategoriyalar hamda ishlab chiqarishni rivojlantirish qonuniyatlarini o‘rganadilar. Jamiyatda keng ko‘lamli iqtisodiy islohotlar amalga oshirilayotgan sharoitda Respublika iqtisodiyotini rivojlantirish, xo‘jalikni oqilona tashkil etish, sanoat va qishloq xo‘jaligi tarmoqlarini takomillashtirish, moliya operatsiyalarni to‘g‘ri tashkil etish, rejalashtirish, mehnat unumdorligi, ishlab chiqarish samaradorligi, korxonalar rentabelligi, kichik va o‘rta biznes, ijara, bozor infrastrukturasi, mahsulot qiymati, sof daromad, qo‘shimcha daromad, byudjet, xaridor, tovar, tovarlar importi va eksporti, shartnoma, birja, raqobat, menejment, marketing, pul, bank, banknot va boshqalar haqida to‘la ma’lumotlarning berilishi o‘quvchilarning iqtisodiy ongini shakllantirishga yordam beradi. Sinfdan tashqari tarbiyaviy tadbirlar hamda tarbiyaviy soatlarda iqtisodiy mavzularda tarbiyaviy suhbat, bahs va munozaralar uyushtiriladi, og‘zaki jurnal yaratiladi, viktorina tashkil etiladi, to‘garak yoki klublar faoliyati yo‘lga qo‘yiladi. «Mehnati faoliyatining sifati va samaradorligi nimalarga bog‘lik?», «Xo‘jalikning qiymati qancha turadi?», «Har birimiz iqtisodchi bo‘lishimiz mumkin», «O‘quv yurtimizning iqtisodiy ahvoli va byudjeti qanday ahvolda?», «Iqtisod bizning hayotimizda», «Bo‘sh vaqtdan unumli foydalanish mumkinmi?», «Tajamkorlik nima?» va hokazo mavzularda tarbiyaviy tadbirlarning o‘tkazilishi o‘zining ijobiy natijalarini beradi. «Yosh iqtisodchi» markazi faoliyatini yo‘lga qo‘yish maqsadga muvofiqdir Bularning barchasi o‘quvchilarda quyidagi xislatlarning shakllanishiga zamin yaratadi: [14] • mehnat faoliyatiga nisbatan mas'uliyat bilan munosabatda bo‘lish, mehnatsevarlik, vijdonlilik, jamiyat va davlat oldida o‘z burchini his etish; • tejamkorlik, rejalilik; • intizomlilik, uddaburonlik; • uyushqoqlik, ishchanlik; • tartibsizlikka nisbatan murosasiz bo‘lish va boshqalar. 34 35 XULOSA Bolalarni tarbiyalash va o‘qitishda individual yondashuv tamoyilini ko‘rsatib, o‘qituvchi bilishi kerak: 1. Bolaning salomatligi va jismoniy holatining xususiyatlari. Uning darsdagi, darsdagi e’tibori va umumiy ishlashi ko‘p jihatdan bunga bog‘liq bo‘ladi. 2. O`quvchilarning xotirasi, qiziqishlari va mayllarining xususiyatlari. Ushbu xususiyatlarni hisobga olgan holda, bolaga individual yondashish, kuchliroqni qo‘shimcha mashg‘ulotlar bilan yuklash va zaifga yordam berish osonroq bo‘ladi. 3. Bolalarning aqliy va hissiy sohasi, sharhlarga og‘riqli munosabatda bo‘lgan va asabiylashish kuchaygan o‘quvchilarni aniqlash. Bolaning tabiatini tushunish sizga jamoaviy faoliyatni iloji boricha samarali tashkil etishga imkon beradi. O‘qituvchi tomonidan barcha omillarni chuqur o‘rganish asosida olingan bolalarning har birining rivojlanish xususiyatlarini bilishgina ularni o‘qitish va tarbiya jarayonida muvaffaqiyatli qo‘llash uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi. Tavsiya: Yaponiyada bolalarni tarbiyalash: 5 yoshgacha bo‘lgan bola. Yaponiyada 5 yildan keyin bolalarni tarbiyalashning o‘ziga xos xususiyatlari Yaponiyada bolalarni tarbiyalash: 5 yoshgacha bo‘lgan bola. Yaponiyada 5 yildan keyin bolalarni tarbiyalashning o‘ziga xos xususiyatlari Har bir mamlakatda bola tarbiyasiga har xil yondashuv mavjud. Qaerdadir bolalarni egoistlar tarbiyalaydilar, qayerdadir esa bolalarga tanbehsiz tinch qadam tashlashga ruxsat berilmaydi. Rossiyada bolalar qattiqqo‘llik muhitida o‘sadi, lekin shu bilan birga, ota-onalar bolaning xohish-istaklarini tinglashadi va unga o‘ziga xosligini ifoda etish imkoniyatini beradilar. Yaponiyada bolalar tarbiyasi haqida nima deyish mumkin. Bu mamlakatda 5 yoshgacha bo‘lgan bola imperator hisoblanib, xohlaganini qiladi. Keyin nima bo‘ladi? 36 FSESga muvofiq maktabgacha yoshdagi bolalarni mehnat ta’limi: maqsad, vazifalar, FSESga muvofiq mehnat ta’limini rejalashtirish, maktabgacha yoshdagi bolalarni mehnat ta’limi muammosi FSESga muvofiq maktabgacha yoshdagi bolalarni mehnat ta’limi: maqsad, vazifalar, FSESga muvofiq mehnat ta’limini rejalashtirish, maktabgacha yoshdagi bolalarni mehnat ta’limi muammosi Eng muhimi, bolalarni mehnat jarayoniga yoshligidan jalb qilishni boshlashdir. Bu o‘ynoqi tarzda amalga oshirilishi kerak, lekin ma’lum talablar bilan. Agar biror narsa ishlamasa ham, bolani maqtashga ishonch hosil qiling. Shuni ta’kidlash kerakki, mehnat tarbiyasi ustida ishlashni yosh xususiyatlariga mos ravishda olib borish va har bir bolaning individual imkoniyatlarini hisobga olish zarur. Va unutmangki, faqat ota-onalar bilan birgalikda maktabgacha yoshdagi bolalarning mehnat ta’limi Federal davlat ta’lim standartiga muvofiq to‘liq amalga oshirilishi mumkin Individual ong: tushunchasi, mohiyati, o‘ziga xos xususiyatlari. Jamoat va individual ong bir-biri bilan qanday bog‘langan? Individual ong: tushunchasi, mohiyati, o‘ziga xos xususiyatlari. Jamoat va individual ong bir-biri bilan qanday bog‘langan? Atrofdagi olam inson tomonidan uning psixikasi orqali idrok qilinadi, u individual ongni shakllantiradi. Bu shaxsning atrofdagi voqelik haqidagi barcha bilimlarining yig‘indisini o‘z ichiga oladi. U dunyoni 5 sezgi a’zosi yordamida idrok etish orqali bilish jarayoni tufayli shakllanadi. Tashqaridan ma’lumotni qabul qilib, inson miyasi uni eslab qoladi va keyinchalik dunyoning rasmini qayta yaratish uchun foydalanadi. Bu shaxs olingan ma’lumotlarga tayanib, fikrlashdan foydalanganda sodir bo‘ladi Bolani tarbiyalash (3-4 yosh): psixologiya, maslahat. 3-4 yoshli bolalarni tarbiyalash va rivojlantirishning o‘ziga xos xususiyatlari. 3-4 yoshli bolalarni tarbiyalashning asosiy vazifalari 37 Bolani tarbiyalash (3-4 yosh): psixologiya, maslahat. 3-4 yoshli bolalarni tarbiyalash va rivojlantirishning o‘ziga xos xususiyatlari. 3-4 yoshli bolalarni tarbiyalashning asosiy vazifalari Bolani tarbiyalash ota-onalar uchun muhim va asosiy vazifa bo‘lib, siz chaqaloqning xarakteridagi, xatti-harakatlaridagi o‘zgarishlarni o‘z vaqtida sezishingiz va ularga to‘g‘ri javob berishingiz kerak. Farzandlaringizni seving, ularning barchasiga nima uchun va nima uchun javob berishga vaqt ajrating, tashvishlantiring, shunda ular sizni tinglashadi. Zero, uning butun voyaga yetgan hayoti shu yoshdagi bola tarbiyasiga bog‘liq Zamonaviy maktabda o‘qitish: rus tili va adabiyotini o‘qitish metodikasi O‘qituvchining darsda qo‘llaydigan o‘qitish usullari, birinchi navbatda, har bir aniq darsda alohida va umuman ma’lum mavzularni o‘tishda qo‘yiladigan vazifa va maqsadlarga bog‘liq. Ularning tanloviga, qo‘shimcha ravishda, talabalarning yosh kontingenti, ularning tayyorgarlik darajasi va boshqa ko‘plab omillar ta’sir qiladi 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Xodjayev B.X. Umumiy pedagogika. Darslik. T.: 2021 TDPU nashriyoti. 2. Tursunova, M. B., & Anvarovna, J. S. (2022). Tarbiya jarayonida oila, mahalla hamda ta ‘lim muassasalarining o ‘zaro hamkorligi. Science and innovation, 1(B2), 269-272. 3. Tursunova, M. B., & Qizi, S. F. N. M. (2022). Ta’lim-tarbiya jarayonida milliy qadriyatlarning o ‘rni. Science and innovation, 1(B2), 149-151. 4. Kulboyeva, D. A., & Tursunova, M. B. (2021). Formation of creative abilities of primary school students. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 9(12), 633-637. 5. Tursunova, M. (2021). Opportunities and Pedagogical Conditions for the Organization of Integrated Lessons in the Field of Mathematics and Science Education. Annals of the Romanian Society for Cell Biology, 474-478. 6. Hayitov, A. I., & Egamkulova, Y. (2022). Methods of organization of primary classes on the basis of an innovative approach. Conferencea, 110-113. 7. HAYITOV, A. Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi, innovatsiya va integratsiyasi. 8. Khayitov, A. I., Mirkholikova, C. K., Tursunova, M. B., & Baltamuratova, A. P. (2023). Pedagogical-Psychological Characteristics of Development of Reflective Competence of Future Primary Class Teachers. Journal of Advanced Zoology, 44(S2), 1809-1818. 9. Hayitov, A., & Xo‘shboqova, F. (2022). Formation of communicative culture in primary class students based on an integrative approach. Science and Innovation, 1(7), 1028-1034. 10. Abrorkhonova, K., & Khudoyberdieva, S. (2022). Virtual tour in primary school. European International Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies, 2(06), 72-77. 11. Abrorkhonova, K., & Khudoyberdiyeva, S. (2022, June). Organization of excursions in primary school classes. In International Scientific and Current Research Conferences (pp. 139-143). 39 12. O zbekiston Respublikasi xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivoj-ʻ lantirish konsepsiyasini tasdiqlash to g risida. O zbekiston Respublikasi ʻ ʻ ʻ Prezidentining PF–5712-son Farmoni. 2019-yil 29-aprel. 13. A.K. Munavvar.Oila pedagogikasi.-T., ,,O‘qituvchi’’ ,1994. 14. U.Mahkamov. Ahloq-odob saboqlari.-T.,,Fan’’,1994 14. R.A.Mavlonova,N.X.Rahmonqulova,B.A.Normurodova, K.O. Matanaza-rova ,,Tarbiyaviy ishlar metodikasi’’ darslik Toshkent 2014. 15. A. Jo‘rayev ,,Tarbiyaviy darslarni o‘tish’’ T- ,,O‘qituvchi’’ 1994. 16. M.Xaydarov ,,Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning mehnat tarbiyasida xalq an`analaridan foydalanish’’ T-,,Yozuvchi’’ 1995. 40

BOLALARNING QOBILIYATI VA ISTEDODLARINI RO'YOBGA CHIQARISHDA MAKTABNING RO'LI.docx

Купить