Bolaning bo‘sh vaqtini tashkil etishda islom ta’limotidan foydalanish - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	203.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Bolaning bo‘sh vaqtini tashkil etishda islom ta’limotidan foydalanish

Купить

MAVZU: BOLANING BO‘SH VAQTINI TASHKIL ETISHDA ISLOM
TA’LIMOTIDAN FOYDALANISH
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………….3
I.BOB. BOLANING BO‘SH VAQTI – DUSHMANING ISH VAQTI
1.1. Bolaning bo‘sh vaqti …………………………………………………………..6
1.2. Tarbiya ishlarini tashkil etishda islom ta’limoti manbalarining tutgan o‘rni ...10
II.BOB. BOLANING BO‘SH VAQTINI TASHKIL ETISHDA ISLOM
TA’LIMOTIDAN FOYDALANISH
2.1. Islom dini ta’limoti ……………………………………………………...……13
2.2. Sharqona tarbiyada Islom ta’limotining tutgan o‘rni va ahamiyati .………….26
XULOSA…………………………………………………………………………35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………..…37

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasida
amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy
munosabatlarning mazmunan yangilanishini ta’minlamoqda. Mazkur davrda
fuqarolarning ijtimoiy faol bo‘lishlari hamda ularning jamiyat boshqaruvida
bevosita ishtirok etishlariga erishish ertangi taraqqiyotni ta’minlovchi muhim omil
deya baholandi. Binobarin, ijtimoiy jihatdan faol, mustaqil dunyoqarashga ega va
erkin fikrlovchi komil insonlarning sa’y-harakati tufayli O‘zbekiston
Respublikasining suveren davlat sifatida jahon hamjamiyatida munosib o‘rin
egallashi ta’minlanadi. Bu o‘rinda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.
Mirziyoyev tashabbusi va bevosita rahbarligida “2017–2021-yillarda
O‘zbekistonni rivojlantirishning harakatlar strategiyasi”, shuningdek, yoshlarning
faolligini, tashabbusini qo‘llab-quvvatlash, respublikaning olis hududlaridagi
uyushmagan yoshlar orasidan iqtidorlilarni aniqlash, ularning bo‘sh vaqtini
samarali va tizimli tashkil etish yuzasidan yoshlar ma’naviyatini yuksaltirish va
ularning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish bo‘yicha qabul qilingan “Besh
tashabbus”, Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi, 2019-
yil 31-dekabrda qabul qilingan “Uzluksiz ma’naviy tarbiya” konsepsiyasi –
bularning barchasi yoshlar ma’naviyatini yuksaltirish va milliy ongni shakllantirish
uchun qilinayotgan ishlardir.
Insonning bo‘sh vaqtidan unumli foydalanish jamiyatning muhim
vazifasidir, chunki u bo‘sh vaqtini san’at, texnika, sport, tabiat bilan, shuningdek,
boshqa odamlar bilan muloqot qilish jarayonini amalga oshirar ekan, uni oqilona,
unumli va ijodiy bajarishi muhimdir. Zamonaviy pedagogika nazariyasi va
amaliyotida dam olish pedagogikasi g‘oyalarini rivojlantirishga ko‘proq e’tibor
berilib, uning asosiy tamoyillari qiziqish tamoyili va birgalikdagi faoliyat tamoyili
hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi: “Bo‘sh vaqt” so‘zi erkin yoki qulay vaqt ma’nosi
bilan Rossiyada XV asrning o‘rtalarida ishlatilgan. Slavyan etimologiyasiga oid
3

ilmiy adabiyotlarda, shuningdek, bir qator izohli lug‘atlarda “bo‘sh vaqt” so‘zi
juda keng talqin etiladi va maqsadga erishish uchun yetarli vaqtni anglatadi.
Kurs ishining vazifalari: Zamonaviy nazariya va amaliyotda “bo‘sh vaqt”
atamasi ko‘pincha quyidagi ma’nolarda qo‘llaniladi:
1) madaniyat va aql yuqori daraja bilan bog‘liq tafakkur sifatida dam olish.
Ushbu konsepsiyada dam olish odatda insonning biror narsa qiladigan
samaradorligi nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqiladi;
2) faoliyat sifatida dam olish. Odatda ishlamaydigan faoliyat sifatida
tavsiflanadi. Bo‘sh vaqtning bu ta’rifi o‘z-o‘zini dolzarb qadriyatlarini o‘z ichiga
oladi;
3) bo‘sh vaqtni tanlov vaqti sifatida tushunish. Bu vaqtdan turli yo‘llar bilan
foydalanish mumkin va u ish bilan bog‘liq yoki unga bog‘liq bo‘lmagan faoliyatlar
uchun foydalanish mumkin, ya’ni bo‘sh vaqt inson o‘z mas’uliyati bo‘lmagan
narsa bilan mashg‘ul bo‘lgan vaqt deb hisoblanadi.
Sharqona tarbiya ming yillar mobaynida islomiy axloq qoidalari asosida
tarkib topib borgani tarixdan ma’lum. Qur’oni Karim oyatlari, Payg‘ambar
alayhissalom hadislari, ulamo va hukamo-larimizning kitoblari tarbiyamizning
manbayi bo‘lib xizmat qilgan.
Islomiy tarbiya musulmonlar hayotining barcha jabhalarini qamrab olgan.
Islomiy tarbiya bolani yetti jihatdan tarbiyalashni maslahat beradi. Bular:
sog‘liq va badan tarbiyasi, aqliy tarbiya, estetik tarbiya, axloqiy tarbiya, vijdoniy-
nafsoniy tarbiya, diniy-ruhiy tarbiyadir.
Rasululloh sallallohu alayhi vasallam „Farzandlaringizni izzat-ikrom qilish
bilan birga, tarbiyasini, odobini ham yaxshilanglar!“ deganlar. Shu bilan birga,
„Hech bir ota o‘z farzandiga xulq-odobdan yaxshiroq meros qoldirolmaydi“ deb,
tarbiyada ota-onaning rolini belgilab o‘tganlar.
Kurs ishining predmeti: Bu mavzuga oid bo'lgan ta'lim maslahatchilari,
o'quvchilarni bo'sh vaqtlarini foydali to'ldirishga yo'naltirish uchun mohirlik bilan
ishlashadi. O'quvchilarga bo'sh vaqtlarini foydali ko'rsatishning asosiy
tamoyillarini tushuntirish, ularga maqsadli va produktiv faoliyatlar, ilmiy o'qishlar,
4

ijodiy ishlar, axborot olish va o'z bilimlarini oshirishga oid usullarni o'rgatish kabi
qo'llanmalar ishlatiladi.
Kurs ishining obe’kti: Bola shaxsining rivojlanishiga, kamol topishiga
irsiyat, muhit va tarbiya kabi omillar ta’siretadi. Bola shaxsining rivojlanishiga
naslning ta’siri deganda, ota-onalarga o‘xshashlikni ifodalovchi biologik belgilarni
takrorlanishini tushunmoq kerak. Har bir bolaga ota-onasidan meros shaklida ba’zi
biologik sifatlarga (tananing tuzilishi, sochning, ko‘zning, terisining rangi, buyi-
basti va boshqalar) ega bo‘lgan holda dunyoga keladi. Bularning barchasi jismoniy
xususiyatlarga kiradi. Bulardan tashqari oliy nerv faoliyatining xususiyatlari ham
tug‘ma utadi. Bu esa fiziologik xususiyat hisoblanadi. Inson kamolotiga ta’sir
etadigan omillardan yana biri bu muhitdir.
Kurs ishining tuzilishi : kirish, ikkita bob, harbobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.
5

I.BOB. BOLANING BO‘SH VAQTI – DUSHMANING ISH VAQTI
1.1. Bolaning bo‘sh vaqti
Farzand – ulug‘ ne’mat, dunyo hayoti ziynati, shuning barobarida, Alloh
taoloning omonati. Bu ne’matga yetgan ota-ona uning qadriga yetmog‘i, shukrlar
aytib, farzand oldidagi ota-onalik burchlarini puxta ado etib, unga yaxshi tarbiya
berib voyaga yetkazmog‘i lozim.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi va sallam marhamat qilib
aytdilar: «Kishining o‘z farzandini chiroyli odob-axloq bilan tarbiyalashi ko‘p
miqdordagi nafl sadaqasidan yaxshiroqdir» (Termiziy rivoyati).
Yana bir hadisda:
«Ota bolasiga go‘zal odobdan yaxshiroq narsani bera olmaydi» (Termiziy
rivoyati) deyilgan.
“Bekordan Xudo bezor”, deydi dono xalqimiz. Yoshlarimiz turli mutaassib
guruhlar ta’siriga tushib qolmasligi uchun ularning bo‘sh vaqgini unumli o‘tkazish,
kasb-hunar, foydali mehnatga o‘rgatish, turli to‘garaklar faoliyatini jonlantirish,
sport klublarida qulay imkoniyatlar yaratib berish muhimdir.
Ayni kunda ko‘plab yoshlar bo‘sh vaqtlarini internetda, xususan, turli
ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazmoqda. Ijtimoiy tarmoqlarda ko‘plar yangi-yangi
do‘stlar orttirib, uzoqdagi “yaqin”lari bilan muloqotda bo‘lmoqda.
Buning nimasi yomon dersiz? To‘g‘ri, go‘yoki buning yomon joyi yo‘qdek.
Ammo internet tarmoqlarida tarqatilayotgan turli ma’lumotlar, reklamalar borki,
ular aldov va g‘arazli maqsadlarga yo‘naltirilgan. Jumladan, jinoiy to‘dalarning
ayyorona takliflari ham borki, ularga yoshlarimiz osongina ishonib qolmoqda. Ular
taqdim etayotgan turli so‘rovnoma va anketalarni to‘ldirayotgan yoshlarimiz
ularning kimligini bilmay, so‘rab-surishtimasdan takliflariga rozi bo‘layotgani,
o‘ta tashvishlidir.
Niyati buzuq guruhlar mutasaddilari anketaga kiritilgan ma’lumotlar orqali
jismonan sog‘lom, baquvvat, qo‘lidan ish keladigan, eng muhimi, o‘zlariga
ma’qul, berilgan topshiriqni bajara oladigan, ishonuvchan yoshlarni osongina
aniqlab, o‘z ta’siriga tushirishga urinmoqda.
6

Dunyoning turli joylarida yashirin ravishda faoliyat olib borayotgan turli
oqimlar, sektalar, jinoiy guruhlar mavjudki, ular dunyoqarashi haminqadar, bilim
va tushunchasi tor, ma’naviyati zaif yoshlarni, hattoki, yoshi kattalarni ham o‘z
domiga tortmoqda.
Bunday holatlarning oldini olish uchun nimalar qilishimiz kerak? Avvvalo,
internet tarmoqlarida terrorizm g‘oyalarini yoyish, “ommaviy madaniyat”
ko‘rinishlarini yoshlar ongiga singdirish, ularning turmush tarziga aylantirishga
bo‘layotgan urinishlarga aslo befarq qaramasligimiz kerak. Muhimi,
yoshlarimizning yot g‘oyalar ta’siriga tushib qolmasligi, aldovlarga ko‘r-ko‘rona
ergashmasliklari uchun ularning bilim va tafakkurini boyitish, internet
ma’lumotlaridan o‘rinli foydalana bilish ko‘nikmasini shakllantirishga alohida
e’tibor qaratishimiz lozim. Yoshlarda yot g‘oyalarga, illatlarga qarshi ma’naviy
immunitet, tushuncha shakllanmas ekan, axborot xurujlari xavfidan aslo qutula
olmaymiz.
Tahlillar yoshlar orasidagi huquqbuzarliklarning aksarini bekorchi yoshlar
sodir etayotganini ko‘rsatmoqda. Shu bois ularning bo‘sh vaqtlarini mazmunli
tashkil etish masalasiga alohida e’tibor qaratish darkor.
Axborot xurujlari kuchayib borayotgan bugungi hushyorlikni unutmaylik.
Birinchi Prezidentimizning “G‘oyaga qarshi g‘oya, fikrga qarshi fikr, jaholatga
qarshi ma’rifat bilan kurashish kerak”, degan so‘zlari bizga dasturilamal bo‘lsin.
7

Bu borada e’tiborsizlik yoki zarur choralarni ko‘rmaslik yoshlarimiz tarbiyasining
izdan chiqishiga, yillar davomida tuzatib bo‘lmaydigan og‘ir oqibatlarga olib
kelishi mumkinligini unutmasligimiz kerak.
Yoshlarimizning biror foydali faoliyat bilan shug‘ullanishi masalasiga
doimiy e’tibor qaratishimiz muhimdir. Xususan, bu borada keng jamoatchilik,
ya’ni oila, mahalla, ta’lim muassasasi hamkorligini mustahkamlash ijobiy natijalar
beradi. Yoshlarimizning oilada, mahalla, maktab, lisey va kollejdagi bo‘sh
vaqtlarini mazmunli tashkil etish, albatta, yuqoridagi kabi salbiy holatlarning
oldini oladi.
To‘g‘ri, yurtimizda yoshlarga keng imkoniyatlar yaratib berilmoqda. Chunki
millatimiz sha’nini, milliy g‘ururimizni yuksaltiruvchilar – yoshlardir. Shu bois
turli millat va elatlar yoshlari kabi o‘zbek yoshlari ham dunyo bilan muloqotda
bo‘lishi kerak. Bunga hech qanday to‘siq yo‘q. Lekin ayrim yoshlar berilgan
imkoniyatlardan unumli foydalanish o‘rniga, internetdagi ko‘ngilochar o‘yinlar,
tanishuvlar, yoshlar ongini zaharlovchi saytlarga kirib, u yerdagi ma’lumotlar bilan
tanishmoqdalar. Buning oqibatida ularning dunyoqarashi bir tomonlama bo‘lib
qolmoqda.
Ulug‘ ajdodlarimiz kitobga shu qadar mehr qo‘ygan edilarki, hatto tunlari
sham yorug‘ida kitob mutolaa qilganlar. So‘z mulkining sultoni Navoiy hazratlari
4 yoshida Farididdin Attorning «Mantiqut-tayr» asarini yod deyarli yodlab olgan,
buyuk muhaddisimiz Imom Buxoriy hazratlari esa olti mingdan ziyod hadisni yod
bilgan. Ammo u davrlarda bizga yaratib berilayotgan imkoniyatlarning bir qismi
ham bo‘lmagan. Lekin ular o‘z maqsadlari sari intilib, yuksak ma’naviyat sohibiga
aylanishgan.
Beg‘amlik – loqaydlikning onasidir. Har qanday fazilat haddan oshsa,
illatga, tavoze – laganbardorlikka, andisha – ko‘rqoqlikka, ibo – mutelikka, uyalish
– jur’atsizlikka aylanadi. Yer buzilsa – dehqon, bola buzilsa – ota-ona uyaladi.
Yaxshi fazilat ekib, parvarish qilinmasa, yomon sifatlar unadi. Farzand ko‘rib,
qarovsiz qoldirilsa. u fidoyi, vatanparvar bo‘lmaydi, giyohvand, jinoyatchi yoki
riyokor bo‘ladi.
8

Agar biz yoshlarimiz ongi va ruhiyatini zaharli mafkuralardan qat’iyat bilan
himoya qilsak, har qanday g‘arazgo‘y kuchlar mamlakat mustaqilligi va uning
porloq kelajagiga rahna sola olmaydi. Bu jamiyatimiz, shu yurt, shu Vatanni
muqaddas deb bilgan har bir fuqaro oldida turgan asosiy vazifadir.
9

1.2. Tarbiya ishlarini tashkil etishda islom ta’limoti manbalarining tutgan
o‘rni
VIII asrda Markaziy Osiyo arab xalifaligi tomonidan bosib olindi va bu
yerda xalqlarga islom dinini zo‘rlik bilan qabul qildirdi.
Markaziy Osiyo yerlarini egallash hukumati 704-yilda Qutayba ibn Muslim
Xuroson noibi etib tayinlanganidan so‘ng avj oldi. U 705-yildan boshlab, Markaziy
Osiyo hududiga bostirib kirib birin ketin Buxoro, Samarqand, So‘g‘d, Farg‘ona,
Sirdaryo va Yettisuv viloyatlarini egalladi. Arablarning yashashi uchun Afrosiyob
qisman bo‘shatib berildi. Arablarning hukumronlik siyosati xususan omma
o‘rtasida islom dinini yoyish va unga itoat ettirish ko‘proq nomoyon bo‘ldi.
Odamlar o‘z daromadining o‘ndan bir qismini ularga soliq sifatida to‘lashga
majbur bo‘lishardi.
Arablar Markaziy Osiyoda xalqlarini islom diniga bo‘ysindirish maqsadida
ularni arab tilida o‘qish va yozishga majbur etgan. Bunday oilalar o‘sha xonadonda
uning egasi, farzandlari arab tilini va islom dinini ibodatlarini to‘la o‘rganguncha
yashagan. Arablar tashkil etgan masjid madrasalarda “Qu’ron Karim”, “Ash
Shurat”, “Haftiyak”, “Aqoid” kabi kitoblar mutola qilingan.
“Aqoid” risolasi Ahmad ibn Muhammad Abu Ja’far Tahoviy qalamiga
mansub, Tahoviv fozil zotlardan bo‘lib, ilm-u ma’rifatga doir juda ko‘p asarlar
yaratgan. Masalan, “Ahkomil Qur’on”, “Muhtasar”, “Tarix” va boshqalar shu
jumladan.
“Aqoid” islom asoslarini o‘rgatuvchi eng muhim diniy fanlardan iborat. Bu
fanlar orqali Ollohning zoti va sifatlari, tavhid, dunyo va oxirat to‘g‘risidagi
islomiy ta’limot g‘oyalari, gunoh va savob, jannat va do‘zax, ilohiy kitoblar va
payg‘ambarlarga qanday munosabatda bo‘lish qoidalari, xullas har bir mo‘min
musulmon uchun eng zarur diniy ma’lumotlar talqin etiladi.
“Qur’oni Karim”da ifodalangan tarbiyaviy g‘oyalar
“Qur’oni Karim” mavjud dinlarning eng so‘ngisi bo‘lib islom dinining
asosiy va dasturulomolaridir. Qur’on bundan qariyib 1500 yi burun terilarga,
taxtalarga, spool parchalariga yozilib, yodda saqlangan fikirlar majmuidir. Unda
10

qadimiy xilma xil rivoyatlar, tarixiy voqealar, islom diniga amal qiluvchilar uchun
qatiy ko‘rsatmalar, turli yo‘l yuriqlar bayon etilgan.
Ko‘pchilikka ma’lumki “Qur’oni Karim” musulmon mamlkatlarida
mo‘minlar hayotining mazmunidir. Sunga ko‘ra Qur’onning tarjimasi ham
xalqning ma’naviy boyligi hisoblanadi. “Qur’oni Karim” islom dinining dunyod
eng ko‘p tarqalgan va eng ko‘p o‘qiladigan kitobidir. Uning haqida hozircha
mingdan ortiq kitoblar, ma’qolalar, tafsir, va tarjimalar yozilgan, jahondagi
tillarning deyarli barchasiga tarjima qilingan.
“Qur’oni Karim” turli vaqtlarda turkey tillarga va nihoyat 1990-yilda
Alouddin Mansur tomonidan o‘zbek tiliga tarjima qilinib nashr etildi.
“Qur’oni Karim” musulmonlarning hayotidagi yagona insoniylakni
shakllantiruvchi yo‘lboshchiga aylandi.
Ilm va bilimdonlik
Ilmning oftobi sedan chiqarmoqlik va ilmga rag‘bati bo‘lmagan kishilarga
o‘rgatish, uni zoya ketqazmoqlikdir.
Ikki kishi bir kishidan yaxshi, uch kishi ikki kishidan yaxshi, to‘rt kishi uch
kishidan yaxshi, kopchilik bilan birga bo‘linglar tangri ummatlarini faqat tog‘ri
yo‘ldan borishlikkabirlashtiradi.
O‘zimdan keyin qoladigan ummatlarim uchun uch narsadan qo‘rqaman:
1. Nafs-u havoga berilib, yo‘ldan ozishidan.
2. Nafsoniy va shahvoniy hissiyotga berlib ketishdan.
Ilm-u marifatga ega bo‘lib turib, g‘ofillarning ishini tutishidan. garchi,
Xitoyda bo‘lsa ham ilmga intilganlar, chunki ilm olishga harakat qilish har bir
mo‘minga farzdir.
• Sadaqaning avzali mo‘min kishidan ilm o‘rganib so‘ng boshqa
mo‘min birodarlarga o‘rgatishdir.
• Tangri to‘rt toifa odamlarni yaratgandir:
1. Har kishiga Tangri ham boylik, ham ilm ato qilgan bo‘lsa, u shu
boyligidan o‘zigina foydalanmay, balki qavm qarindoshlarigaham inoyat qilib tirsa
Tangrining haqqini ham ado etsin, bu martabalarning eng afzalidir.
11

2. Kimgaki faqatgina ilm berib boylik ato qilmagan bo‘lsa “menda ham
davlat bo‘lganda edi, falonchi kabi ishlar qilar edim” deb soft niyat aytsa u shu
niyati bilan saxiy boyning savobiga ega bo‘ladi.
3. Agar kimgadir mol-u dunyo berilib, ilm ato qilmagan bo‘lsa qavm-
qarindoshlariga muruvatda bo‘lmayin Tangrining haqqini ham ato etmagan bo‘lsa,
bu martabalarning eng yomonidir.
4. Kimgadir ilm ham, mol-u dunyo ham nasib etmagan bo‘lsa “Molim
ilmim bo‘lganidaedi, men ham falonchilar kabi yaxshi amalda bo‘lar edim” desa,
bu nihoyati bilan savoblari barobar bo‘ladi.
• Bir soatgina ilm o‘rganish bir kechalik ibodatdan yaxshi, bir kunlik
dars esa uch oy tutilgan ro‘zadan avzal.
• Yoshlikda olingan bilm toshga o‘yilgan naqsh kabidur.
12

II.BOB. BOLANING BO‘SH VAQTINI TASHKIL ETISHDA ISLOM
TA’LIMOTIDAN FOYDALANISH
2.1. Islom dini ta’limoti.
Jahonda qariyb 1,2 mlrd. kishi Islom diniga e’tiqod qiladi. Musulmonlarning
2/3 qismidan ko‘prog‘i Osiyoda yashaydi va bu qit’a aholisining 20% idan
ortiqrog‘ini tashkil etadi. Qariyb 30% musulmonlar Afrikaga to‘g‘ri keladi (qita
aholisining deyarli yarmi). Dunyoda musulmon jamoalari mavjud bo‘lgan 120 dan
ortiq mamlakatdan 35 tasida musulmonlar aholining ko‘pchiligani tashkil qiladi
Muhammad (s.a.v.) ana shunday shaxs sifatida nafaqat arablar dunyosida,
balki butun musulmon olamida yangi sivilizatsiyaga asos soldi. 40 yoshidan
boshlab u Allohdan kelgan vahiylarni o‘z qabiladoshlariga etkazadi.
MUHAMMAD (sav) (571-632) –islom dini asoschisi va payg‘ambari.
Musulmonlar e’tqodiga ko‘ra, Allohning oxirgi payg‘ambari va elchisi.
Muhammad ismiga “sallalohu alayhi vassallam” (sav) –“unga Allohning rahmat va
salomi bo‘lsin” deb salovat aytib qo‘shib qo‘yiladi.
Muhammad (AS) 40 yoshga to‘lgunga qadar ko‘pincha yolg‘iz ibodat bilan
mashg‘ul bo‘lar, o‘yga tolardi. 610 yilning ramazon oyida Hiro tog‘ining g‘orida
ibodat qilayotganida Allohdan Jaroil farishta vositasida birinchi vahiy tushadi va
Qur’oni Karimning “Alaq” surasining ilk oyati nozil bo‘ladi. “Mehribon va Rahmli
Alloh nomi bilan (boshlayman). (Ey, Muhammad, btun borliqni) yaratgan zot
bo‘lmish Rabbingiz nomi bilan o‘qing! U insonni lahta qondan yaratdi. O‘qing!
Rabbingiz esa karamli zotdir. U insonga qalam bilan (yozishni) o‘rgatgan zotdir. U
insonga bilmagan narsalarini o‘rgatdi.”
ISLOM (arab.-bo‘ysunish, itoat etish, o‘zini Alloh irodasiga topshirish)-
jahonda uch din (buddaviylik, xristianlik bilan bir qatorda)dan biri. Islom diniga
e’tiqod qiluvchilar arabcha “muslim” deb ataladi.
Islomning eng asosiy talabi hisoblangan kalimai shahodatda “La ilaha
illallohu Muhammadun Rusul-Alloh” (Allohdan o‘zga iloh, Muhammad uning
payg‘ambaridir), deb uqtiradi. Qur’oni Karimda Allohning yagonaligi va buyukligi
juda ko‘p bor Qur’oni Karimda ta’kidlanadi.[8]
13

Islom tarixiga ko‘ra Qur’onning sura va oyatlari Muhammad payg‘ambarga
parcha-parcha tarzida vahy qilib borilgan; bu vahyning birinchi bayoni «Laylatur
qadr» kechasi boshlanib, ularning vafotlarigacha, ya’ni 23 yil davom etgan. Islom
dini, nur imon va hidoyatining boshlanishi bo‘lgan ana shu tun diniy an’ana
bo‘yicha hijradan 12 yil oldin ramazon oyining 27-kuniga o‘tar kechasi melodiy
hisob bilan 610 yilning 31 iyulidan 1 avgustiga o‘tar kechasi deb hisoblanib,
Qur’onni vahy qilinishning boshlanishi to‘g‘risida 97-«Qadr» surasida
ifodalangan. «Albatta Biz u (Qur’on)ni Qadr kechasida nozil qildik. (Ey
Muhammad) Qadr kechasi nima ekanini Sizga ne ham anglatur?! Qadr kechasi
ming oydan yaxshiroqdir?!» [6,1-3].
Islom manbalarida rivoyat qilinishicha, Muhammad payg‘ambar 40 yoshga
etganlarida, ya’ni 610 yili Makka shahri yaqinidagi Hiro nomli g‘orda yolg‘iz
qolib, ibodat bilan mashg‘ul paytlarida, farishta Jabroil (a.s.) ularga birinchi bor
Qur’on oyatlarini keltirganlar. Odatda Jabroil (a.s.) payg‘ambar Muhammad
(s.a.v.)ga oyatlarni o‘qib berar, ular yodlab olib, o‘z izdoshlariga etkazar edilar.
Ular ham o‘z navbatida shunday qilar edilar. O‘sha davrlarda mutlaqo ko‘pchilik,
shu jumladan Muhammad payg‘ambar ham o‘qish, yozishni bilmaganliklari uchun
yodlab olish u davrning birdan bir usuli bo‘lgan. Bu vahy melodiy yil hisobida 22
yil, hijriy esa 23 yil davom etgan. Oyatlarda odamlarning savollariga javob berib,
ularni to‘g‘ri yo‘lga etaklagan, yuz bergan hodisalarni talqin qilib berilgan. Biron
hukmning to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekani bayon qilinabergan. Muhammad payg‘ambar
(s.a.v.) vafot etganlarida ularning safdoshlari Qur’onni yod bilganlar. O‘sha paytda
oz sonli kishilargina o‘qish-yozishni bilganlar. Savodli musulmonlar yozish
imkoni bo‘lgan narsalarga Qur’on oyatlarini aniqlik bilan yozib borganlar.
Islom ta’limotiga ko‘ra, oldingi ilohiy kitoblar buzilib ketganligi sababli
Qur’on ularning ta’limotini tiklab kelgan.
Qur’oni karim – Alloh tarafidan 23 yilga yaqin muddat mobaynida
Muhammad payg‘ambarga oyatma-oyat, sura-sura tarzida nozil qilingan ilohiy
kitobdir. Bu kitob islom dinining muqaddas manbai hisoblanadi. Islom ilohiyot
14

maktablaridan biri ahl as-sunna va-l-jamoa ta’limotiga ko‘ra, Qur’on Alloh
taoloning so‘zi va uning azaliy ilmidir.
Qur’on islom huquqining bosh manbai sifatida tavsiflashda uning odamlar
shrtasidagi o‘zaro munosabatlarni tartibga soluvchi normalari orasida diniy-
axloqiy mo‘ljallar shakliga ega bo‘lgan va faqihlar tomonidan talqin qilish uchun
keng imkoniyat yaratadigan umumiy qoidalar ancha ko‘p ekanligini e’tiborga olish
zarur.
Qur’on (arab.“al-Qur’on”-o‘qimoq, qiroat qilmoq; jamlash)
musulmonlarning muqaddas kitobi. Unda 114 ta sura bo‘lib, har birining o‘z nomi
bor. Ba’zi suralarning avvalidagi so‘zdan olingan, ba’zilarining esa, o‘sha surada
zikri ko‘proq kelgan narsalarning nomiga qo‘yilgan.
Qur’on matni sura va oyatlardan tashqari yana 30 ta «juz» (o‘zbekcha
«pora») larga bo‘lingan. Shuni aytish kerakki, pora sura va oyatlarga
o‘xshab Qur’onning ilk tuzilishi bilan bog‘liq emas, balki o‘qishda qulaylik
tug‘dirish uchun keyinchalik Qur’on matnini hajm jihatidan teng bo‘laklarga
bo‘lishdan iborat bo‘lgan. Shu sababli eng uzun 2-sura poradan ko‘proq bo‘lgani
holda, oxirgi qisqa suralardan 37 tasi bir porani tashkil etadi. Qur’on suralarining
xronologik nozil bo‘lishi, Makka davri Jami: 86 ta sura, Madina davri Jami: 28 ta
suradir.
Qur’oni Karimning oyat va suralari payg‘ambarimiz og‘zaki qabul qilinib,
yoddan talafuz qilinar edi. Qur’on matnini to‘plash va kitob shakliga keltirish
Payg‘ambar vafotidan keyin amalga oshirilgan.bu jihatdan payg‘ambarning oxirgi
vidolashuv xaji deb nomlangan nutqiga e’tiborni qaratish lozim. Payg‘ambarimiz
(sav) Arafotda 124 ming hojilar xuzurida olamshumul, mashhur xutbalarini
o‘qiganlar. “Ey, insonlar so‘zlarimni diqqat bilan eshitingiz. Bilmayman bu
sanadan keyin Siz bilan bu erda yana bir bor birga bo‘lolmasman. Ey insonlar! Bu
kuningiz (Qurbon kuni) qanday muqaddas bo‘lsa, bu oyingiz qanday muqaddas
bo‘lsa, bu shahrimiz (Makka) qanday muqaddas bir shahar bo‘lsa, bilingizki
jonlaringiz, mollaringiz ham shu kabi muqaddasdir. Ularga qilingan har qanday
15

tajovuz haromdir. Ashobim! Hushingizni yig‘ib oling! Bilingizki, zinhor-bazinhor
mendan keyin eski adashuvga qaytib bir biringizning bo‘yningizni kesmang!
Ashobim! Eski johiliyat davridan qolgan hamma qon davolari batamom
bekor qilindi. Ashobim! Kimning yonida bir omonat bo‘lsa uni egasiga qaytarib
bersin!
Ey insonlar! Xotilarning haqlariga rioya etingiz. Ular bilan shavqat, mehr ila
muomalada bo‘lingiz. Ularning haqlari xususida Allohdan qo‘qingiz! Xotinlar
Tangrinig omonatidir. “Sizlarga ikki narsani qoldiryapman, agar unga mahkam
yopishsalaringiz, haq yo‘ldan hech qachon adashmaysizlar. Biri Allohning kalomi,
ikkinchisi mening sunnatimdir”, degan muborak xadisni aytdilar. Bu omonat
Allohning Qur’onidir deb aytilgan so‘zlarning qadri kun sayin oshib ketdi. Qur’on
musulmonlar uchun shu kungacha dasturamal bo‘lib kelmoqda.
Birinchi sura “Fotiha”, ya’ni “Ochuvchi sura” deb ataladi. U etti oyatdan
iborat: “Mehribon va Rahmli Alloh nomi bilan (boshlayman).
Hamd olamlar Rabbi-Allohgakim,
U mehribon, rahmli va jazo kuni (qiyomat)ning egasidir.
sengagina ibodat qilamiz va Sendangina yordam so‘raymiz! Bizni shunday
to‘g‘ri yo‘lga boshlaginki,
(u) Sen in’om (hidoyat) etganlarning yo‘lidir, g‘azabga uchragan
adashganlarning emas!”
Qur’onning birinchi bobini tashkil etuvchi bu oyatlar islom dunyosida eng
ko‘p zikr etiladigan so‘zlardir.
Qur’onning bosh mavzusi-Allohning yagonaligi. Qur’onda Alloh
insoniyatga o‘z ovozi va o‘z so‘zlari bilan murojaat etadi. U yo‘l ko‘rsatadi va
yo‘lga soladi, avf etada va jazolaydi, eslatadi va qo‘rqitadi. Lekin eng muhimi –U
Mehribon (ar- rahmon) va Rahmli (ar-Rahim)dir.
Qur’onning har bir surasi (bobi) “Bismillahir rohmanir rohiym”, ya’ni
“Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan” degan so‘zlar bilan boshlanadi. Bu so‘zlar
insoniyatga Xudo rahmdillik ekanligini eslatib turadi.
16

Bismilloh, Bismillohir Rahmonir Rahim (arab.-“Mehribon va rahmli Alloh
nomi bilan)-islomda ko‘p tilga olinadigan, har bir niyat, ibodat va amaliy xarakat
oldidan aytiladigan oyat. Bu oyat musulmonning har bir xarakati Alloh nomi bilan
boshlanishi lozimligini bildiradi. Payg‘ambar (sav) har bir ish “Bismilloh” bilan
boshlanmas ekan, uning oxiri kesikdir” deganlar. Ya’ni uning barakasi bo‘lmaydi,
oxiriga etmaydi deganidir. Qur’on tilovatida B.oldidan “A’uzu billohi
minashshaytonir rajim” (Shaytonning yomonligidan Allohdan panoh tilayman)
qo‘shib aytiladi.
Qur’onning birinchi nozil bo‘lgan surasi al-Alaq! Surasidir:
"(U) insonni laxta qondan yaratdi. O‘qing! Rabbingiz esa Karamlidir. U
insonga qalam Bilan (yozishni ham) o‘rgatdi. U insonga bilmagan narsalarini
bildirdi. Darhaqiqat inson xaddidan oshar. (Ey, inson!) Albatta, qaytish Rabbing
huzurigadir."_
Qur’onning, Qadr surasi-97-oyatida, “Mehribon va Rahmli Alloh nomi bilan
(boshlayman).
Albatta. Biz uni (Qur’onni “Lavhul-mahfuzdan birinchi osmonga) Qadr
kechasida nozil qildik.
(Ey, Muhammad!) Qadr kechasi nima ekanini Sizga ne ham anglatur?! Qadr
kechasi ming oydan yaxshiroqdir.
U (kecha)da farishtalar va Ruh (Jabroil) Parvardigorlarining izni bilan (yil
davomida qilinadigan) barcha ishlar (rejasi) bilan (osmondan erga) tusharlar.
U (kecha) to tong otguncha salomatlikdir”2-deyilgan edi.
Oyatlar soni esa, Qur’on matnlarini taqsimlashning turli yo‘llariga ko‘ra,
6204 ta, 6232 ta, hatto 6666 tagacha belgilangan. Bu har xillik Qur’on
nusxalarining bir- biridan farqli ekanligini emas, balki undagi oyatlarning turli
qiroat maktablarining (ularning soni 14 dan ortiq) an’analari bo‘yicha turlicha
taqsimlanganligini bildiradi.
Qur’ondagi suralar o‘z mazmuniga yoki nozil bo‘lgan vaqtiga, ya’ni
xronologik tartibiga qarab emas, balki hajmiga ko‘ra – avval katta, so‘ng kichik
suralar tartibida Payg‘ambar vafotidan ancha keyin yig‘ib joylashtirilgan.
17

Suralarning hajmi ham har xil: eng katta hajmli ikkinchi surada 286 oyat bor
bo‘lsa, eng kichik suralar faqat uch oyatdangina iborat.
Muhammad payg‘ambar vafotidan keyin Qur’on kishilarning xotirasida va
yozgan narsalarida saqlanib qoldi.
Payg‘ambardan so‘ng musulmonlarga Abu Bakr boshliq etib saylandi.
Uning xalifalik davrida (632-634) mo‘minlar va murtadlar (dindan qaytganlar)
o‘rtasida shiddatli janglar (yuqorida eslatilgan Ridda voqealari) bo‘lib o‘tdi. Ushbu
janglarda Qur’onni to‘liq yod olgan ko‘plab qorilar halok bo‘ldilar. Shunda
bo‘lajak xalifa Umar ibn al-Xattob (634-644) Abu Bakrga: «Barcha qorilar shu
zaylda o‘lib ketaversa, Qur’on nuqsonli bo‘lib qolishi mumkin, shu sababli uni
jamlab kitob holiga keltirish zarur», - degan maslahatni berdi. Avvaliga Abu Bakr
ikkilanib turadi, chunki bu ish Payg‘ambar davrida qilinmagan edi. Bu hol bid’at
deb qabul qilinishi mumkin edi. Keyinroq Abu Bakr ham Qur’onni kitob shakliga
keltirib qo‘yish zarurligini anglab etdi va Zayd ibn Sobit ismli sahobani chaqirib,
bu ishni unga topshirdi. Shunday qilib, Zayd va boshqa qorilar mashaqqatli
urinishlardan keyin Qur’onni kiyik terisidan bo‘lgan sahifalarga yozib chiqdilar va
bog‘lab Abu Bakrning uyida saqlab qo‘ydilar. Bu jamlanma keyinchalik «as-Suhuf
al-Bakriya» – «Abu Bakr sahifalari» deb nomlandi. Abu Bakr olamdan o‘tgandan
keyin jamlanma Umar ibn al-Xattob uyida, u olamdan o‘tgandan so‘ng uning qizi
– Payg‘ambar ayoli Hafsada qoldi.
Vaqt o‘tishi bilan islom davlatida turli siyosiy guruhlar paydo bo‘ldi. Ular
o‘rtasidagi ziddiyatlar xalifa Usmon ibn Affon (644-656) davrida keskinlashdi. Har
bir guruh o‘z siyosiy da’volarini Qur’on orqali asoslashga urinar edi. Qur’onni
o‘qishdagi turli ixtiloflar bunga asos yaratar edi. Bu ixtiloflarni bartaraf etish
maqsadida xalifa Usmon ibn Affon Qur’onning yangi tahririni ko‘chirishga buyruq
beradi. Bu topshiriqqa binoan Zayd ibn Sobit barcha Qur’on qismlarini yig‘ib,
taqqoslab chiqib, qaytadan Qur’oni karim matnini jamladi. Qur’onning birinchi
rasmiy nusxasi 651 yilda xalifa Usmonga taqdim etildi. U asl nusxa hisoblanib,
undan yana uchta, ba’zi manbalarga ko‘ra ettita nusxa ko‘chirtirilib, arab askarlari
turgan yirik shaharlardan – Basra, Damashq, Kufaga jo‘natilgan. «Imon» deb
18

nomlangan asl nusxa esa Madinada xalifa Usmon huzurida qoldi. Ko‘chirilgan
nusxalar «Mushafi Usmon» deb ataldi.
Islom so‘zi arabcha – Allohga o‘zni topshirish, itoat etish, taslim bo‘lish,
bo‘ysunish ma’nolarini beradi. Islom dini ta’limoti bo‘yicha, Muhammad
payg‘ambar avvalgi payg‘ambarlar (O‘rta Er havzasi sivilizatsiyasi ichida ma’lum
bo‘lgan) ishini davom ettirgan, ular dinini qayta tiklagan, qiyomat oldidan
yuborilgan oxirgi payg‘ambar (Xotam al-anbiyo‘) – nabiy va rasul deb tan olinadi.
Islom dini ichidagi uch asosiy oqimlardan biri bo‘lgan sunniylikda IX asrga
kelib besh arkon (rukn – arabcha «ustun» ma’nosini anglatadi) haqidagi ta’limot
shakllanadi. Ko‘pchilik ulamolar fikricha, ular quyidagilar:
1. imon;
2. namoz (arabcha – salot);
3. zakot;
4. ro‘za (arabcha – savm);
5. hajj;
Imon masalasida islomda (ahl as-sunna, shi‘alar, xavorijlar ichida) avvalgi
davrda turli maktablar vujudga kelib, ular shu kungacha rivojlanib kelmoqdalar.
Ba’zi ta’limotlar (masalan, mu’tazila, murji’a) yo‘qolib, yangi teologik maktablar
paydo bo‘lgan. Shuningdek, ko‘p hollarda alohida olingan mashhur mutafakkir-
ulamoning shaxsiy yo‘li (mazhabi) ancha xususiyatlarga ega bo‘ladi. Ahl as-sunna
va-l-jamoa ichida klassik davrda ikki asosiy maktab – moturidiylar va ash’ariylar
kuchli mavqega ega bo‘ldilar. Masalan, moturidiylar nazdida aqida masalalarida
quyidagicha fikr mavjud:
«Imon» so‘zining lug‘aviy ma’nosi ishonmoq, tasdiqlamoq bo‘lib, istilohda
esa Lo iloha illa-lloh, Muhammadun rasululloh («Allohdan o‘zga ilohiyat yo‘q va
Muhammad – Allohning payg‘ambari») kalimasini til bilan aytib (al-iqror bi-l-
lison), dil bilan tasdiqlash (at-tasdiq bi-l-qalb) demakdir. Mazkur ta’limot
boshqalaridan imon masalasida amalni alohidalashi bilan farqlanadi. Imonning etti
sharti bor. Ular:
19

– Allohning borligi va birligiga imon keltirish, ya’ni Allohning Qur’oni
karimda va Muhammad payg‘ambar hadislarida bayon qilingan barcha ismlari va
sifatlariga imon keltirish.
– Ibodat qilish va sig‘inishga undan o‘zga loyiq zot yo‘q deb bilish,
uning barcha buyruqlarini qabul qilish va barcha qaytargan narsalaridan qaytish.
Qur’onning «al-Ixlos» (112-) surasida Alloh taoloning yagonaligini shunday
ta’riflanadi: «Aytgin (Ey, Muhammad payg‘ambar): Alloh yagonadir, beniyozdir
(hech kim va hech narsaga muhtoj emas, balki barcha unga muhtojdir), tug‘magan,
tug‘ilmagan va uning tengi yo‘qdir» (Qur’on, 112:1-4);
– farishtalarning borligiga imon keltirish.
– Farishtalar (malo‘ika) Allohning nurdan yaratgan, uning buyruqlarini
so‘zsiz bajaruvchi, uning amridan tashqari chiqmaydigan xos bandalaridir. Ulardan
Jabro‘il (Jibril), Miko‘il (Mikol) kabi buyuk farishtalarning nomlari Qur’onda zikr
etilgan. Jabro‘il farishtaning vazifalaridan biri payg‘ambarlarga Allohning
vahylarini etkazish bo‘lgan. Farishtalardan ba’zilari odamlar bilan doim birga
bo‘lib, ularning yaxshi va yomon ishlarini yozib boradilar. Qur’onda ular «Kirom
kotibun» (mukarram kotiblar) deb zikr etilgan (Qur’on, 82: 10-12). Bundan
tashqari, tafsir kitoblarida Isrofil, Azro‘il nomli farishtalarning ismlari qayd
etilgan. Qur’on va hadislarda farishtalar haqida juda ko‘p erda so‘z yuritilgan.
Ularga ishonish imonning shartlaridandir;
– ilohiy kitoblarga imon keltirish.
– Alloh Muhammad payg‘ambarga Qur’onni nozil qilganidek, boshqa
payg‘ambarlarga ham kitoblar tushirgan. Ulardan bizga ma’lum bo‘lganlari:
Ibrohim payg‘ambarga «Sahifalar», Muso payg‘ambarga «Tavrot», Dovud
payg‘ambarga «Zabur» va Iso payg‘ambarga berilgan «Injil» kitoblaridir. Ulardan
boshqa payg‘ambarlarga yuborilgan kitoblar haqida Qur’on va hadislarda xabar
berilmagan. Yuqorida nomlari zikr etilgan kitoblarning barchasi Qur’onda Alloh
tomonidan nozil qilingan deb ta’kidlanganligi sababli ularga shunday deb ishonish
imonning shartlaridan hisoblanadi. Islom ta’limotiga ko‘ra, oldingi ilohiy kitoblar
buzilib ketganligi sababidan Qur’on ularning ta’limotini tiklab kelgan;
20

– payg‘ambarlarning haqligiga imon keltirish.
– Alloh insonlarga to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatish uchun payg‘ambarlar
yuborgan. Barcha payg‘ambarlar bir zanjirning bo‘g‘inlari kabidirlar. Qur’onda 25
payg‘ambarning nomlari zikr etilgan. Hadislarda payg‘ambarlarning umumiy soni
124 ming ekanligi bayon qilingan. Musulmonlar uchun ulardan Qur’onda nomi
zikr qilingan va zikr qilinmaganlarning barchasiga barobar imon keltirish shart;
– Oxirat kuniga ishonish.
– Dunyoning ibtidosi bo‘lgani kabi uning intihosi ham bor. Islom
ta’limotiga ko‘ra, bu dunyo bir sinov maydonidir. Bu dunyoda qilingan savob
ishlar uchun mukofot, gunoh ishlar uchun jazo beriladigan oxirat hayoti mavjud.
Qiyomat kuniga va oxirat hayotiga ishonish islomning asosiy g‘oyalaridan biridir;
– taqdirga – inson boshiga tushgan yaxshiligu yomonlik Allohdan
ekaniga
– e’tiqod qilish. YUqorida aytib o‘tilganidek, islomning ma’nosi «taslim
bo‘lmoq», «o‘zini topshirmoq»dir. Shunga binoan, inson hayotda ro‘baro‘
bo‘ladigan barcha yaxshi-yomon ishlarni o‘zi uchun Alloh tomonidan belgilangan
sinov va imtihon deb bilishi lozim. Yaxshiliklarga shukr qilmog‘i, qiyinchilik va
mashaqqatlarga sabr qilmog‘i imonning shartlaridan biridir;
– o‘limdan keyin qayta tirilish. Islom ta’limotiga ko‘ra, qiyomat kuni
bo‘lganda barcha insonlar qabrlaridan turadilar va mahshargoh maydoniga
yig‘iladilar. U erda barcha odamlar dunyodagi amallariga qarab mukofot (jannat)
yoki jazo (do‘zax)ga mahkum etiladilar.
Namoz – islomda imondan keyin musulmonlar ustiga farz qilingan ikkinchi
amal hisoblanadi. Namoz arkonlari Qur’oni karimda to‘liq bayon etilmagan bo‘lsa
ham, ammo u haqda ba’zi ko‘rsatma va tartiblar berilgan. Namozning vaqti,
miqdori hamda ado etish tartiblari hadislar bilan joriy etilgan. Bu masalada
musulmonlar orasida har xilliklar mavjud bo‘lib, ular negizida turli mazhab
ta’limotlari shakllandi. Har kuni besh vaqt: bomdod – (tong otishidan kun
chiqquniga qadar), peshin – (quyosh tikkadan oqqanidan to biron narsaning soyasi
o‘z bo‘yiga ikki barobar kelguniga qadar), asr – (peshin vaqti chiqishi bilan to
21

quyosh to‘liq botgunga qadar), shom – (quyosh to‘liq botganidan ufqdagi qizillik
yo‘qolguniga qadar), xufton – (shom vaqti chiqqanidan tong otguniga qadar) ado
etiladi.
Zakot – «poklash» ma’nosini bildiradi, ya’ni ehtiyojdan tashqari bo‘lgan
boylikning qirqdan bir qismini (1/40) sadaqa qilish. Zakot moli zakot miqdoriga
etgan badavlat kishilar uchun farz etilgan. Zakot etim-esir, beva-bechoralar,
musofirlar, qarzdorlar, Alloh yo‘lida yurganlar, zakot yig‘uvchilarga beriladi.
Zakot hijriy hisob bilan bir yil davomida ishlatilmay turgan yoki shaxsiy
ehtiyojdan tashqari, xususiy mulk sifatida foydalanilayotgan mablag‘dan beriladi.
Zakot vositasida jamiyat kishilari orasida o‘zaro hurmat-e’tibor ortib, bir muncha
tenglik yuzaga keladi. Bu jamiyat taraqqiyoti, tinch va osudaligi yo‘lida o‘ziga xos
ahamiyat kasb etadi.
Ro‘za – yilda bir oy: hijriy qamariy kalendarning ramazon oyi davomida
kunduz kunlari eyish-ichish va jinsiy aloqada bo‘lishdan tiyilish. Ro‘za Hijratning
ikkinchi yili farz bo‘lgan. Bu ibodat kasal yo safarda bo‘lgan kishilardan boshqa
kunlarda tutib berish sharti bilan soqit qilinadi. Sababsiz ro‘zani buzgan kishi
boshqa kunda tutib berish bilan birgalikda, uning jazosi sifatida ikki oy paydar-pay
ro‘za tutishi lozim bo‘ladi. Shuningdek, ro‘za ramazondan tashqari oylarda ham
tutilishi mumkin. Masalan, nafl ro‘za yoki qasamni buzishdagi kafforat uchun ham
ro‘za tutiladi.
Haj –qodir bo‘lgan kishi uchun umrida bir marta Makka shahridagi Ka’bani
ziyorat qilish va ushbu ibodat o‘z ichiga oladigan arkonlarni ado etishdan iborat.
Haj farz amallardan hisoblansada, O‘rta Osiyo Arabistondan uzoq masofada
joylashganligi sababli yuqorida zikr etilga «qudrati etganlik» sharti ulamolar
tarafidan kiritilgan. Haj zulhijja oyining 8 kunidan boshlanadi. Haj qilishning uch
turi mavjud: «ifrod» – faqat haj amallari bajariladi, «qiron» – haj va umra amallari
oldinma-ketin bajariladi, «tamattu’» – avval umra qilinib, ehromdan chiqiladi va
zulhijja oyining sakkizinchi kuni ehromga kirib, haj ruknlari ado qilinadi. Hajning
farzi uchta: ehrom bog‘lab niyat qilmoq, Arafotda turmoq, Ka’bani tavof qilmoq.
Islomda mazhablarning paydo bo‘lishi.
22

Islomdagi bo‘linishlarning birlamchi zamini Muhammad alayhis-salom
vafotlaridan boshlangan. CHunki musulmon jamoasiga endi kim boshchilik qiladi,
degan masalada barchaning fikri bir xil emasdi. Bunga sabab musulmonlarning
marhum yo‘lboshchisi tomonidan jamoaga keyingi rahbar kim bo‘lishi ochiq-oydin
ko‘rsatilmaganida edi. Ammo Payg‘ambarga “xalifa” (o‘rinbosar) bo‘lishga
sahobiy Abu Bakr Siddiq uchun alohida “ishora” bo‘lgani manbalarda qayd
etilgan. Rasululloh vafotlari arafasida Abu Bakr Siddiqning namozda
musulmonlarga imomlik vazifasini o‘tab berishga bergan ko‘rsatmalari yirik
sahobiylar tomonidan mazkur “ishora” sifatida qabul qilingan edi.
Ilk ikki xalifa davrida musulmonlar orasida birlikka erishilgan bo‘lsa, xalifa
Usmon ibn Affon davriga kelib jamoa orasida fitnalar paydo bo‘ldi.
To‘rtinchi xalifa bo‘lib saylangan payg‘ambar kuyovi Ali bilan Shom
(Suriya) voliysi (gubernatori) Muoviya o‘rtasida shiddatli kurash ketdi. Muoviya
Alidan uchinchi xalifa Usmonni o‘ldirgan kishilarni tutib berishni, agar shunday
qilmasa, uni xalifa sifatida tan olmasligini bildirib xat yozdi. Usmonni o‘ldirishda
qatnashgan kishilar Alini xalifa qilib saylanishida faol ishtirok etgan edilar.
Bundan tashqari musulmon ummatining birinchi rahbaridan biror narsani talab
qilish isyon bilan barobar edi. Shuning uchun Ali bilan Muoviya o‘rtasida Saffin
degan joyda shiddatli jang 657 yilda ro‘y berdi. Alining to‘la g‘alabasiga bir bahra
qolganda Muoviya hiyla ishlatib, jangni to‘xtatishni va masalani oqsoqollar
kengashida hal qilishni talab etdi. Ali qon to‘kilishi oldini olish maqsadida bu
taklifga ko‘ndi. Ammo oqsoqollar kengashi Muoviyani ham jangda mag‘lub
bo‘lmaganligini e’lon qilib, uni Shomga rahbarligini tan oldi. Ali bunga rozi bo‘lsa
ham, uning qo‘shinidagi askarlardan 12 ming kishi Alidan yuz o‘girib, uning
qarorgohidan chiqib ketdilar va shuning uchun ular keyinchalik xavorij (tashqariga
chiqib ketganlar) nomini oldilar. Ularning aqidasiga ko‘ra, siyosiymi yoki siyosiy
emasligidan qat’iy nazar musulmonlardan birontasi og‘ir gunoh qilib qo‘ysa, u
musulmonchilikdan chiqadi. Xalifani yagonaligini tan olmaslik ham og‘ir gunoh.
Agar xalifaning o‘zi ham og‘ir gunoh qilib qo‘ysa, uni maqomidan mahrum qilish,
hatto qatl etish ham shariat nuqtai nazaridan joiz bo‘ladi. Keyinchalik ulardan biri
23

Aliga suiqasd qilib, uni o‘ldirdi. Xavorij oqimi o‘zining murosasizligi tufayli
keyinchalik hukmdorlar tomonidan tor-mor qilinib, tugatildi. Ali shahid
bo‘lgandan keyin uning tarafdorlari shia (partiya) mazhabiga asos soldilar, ya’ni
hokimiyatga faqat payg‘ambar xonadonidan bo‘lganlargina haqlidir. Ularning
aqidasiga ko‘ra, xalifa va imomni saylash xalq qo‘lida bo‘lmasligi lozim.
Keyinchalik ular imomni xato va adashishlardan xoli bo‘lgan shaxs sifatida
ilohiylashtirdilar.
SUNNA, sunnat (arab. - odat, an’ana, xatti-harakat tarzi) - islomda
musulmonlar
Uchun ibrat hisoblangan Muhammad (sav)ning so‘zlari, amallari va xatti-
harakatlari. S. muhaddislar istilohida, quyidagacha ta’rif qilinadi:
Xavorijlarning kelib chiqishi
Ali bilan Muoviya o‘rtasidagi tuzilgan bitim bir guruh Ali tarafdorlarining
keskin qarshiligiga duch keldi. Bitim paytida Kufa yaqinida turgan 12 ming
kishidan iborat ko‘shinning bir qismi Alidan norozi bo‘lib, “hukm chiqarish faqat
Allohning ko‘lidadir”, degan shior bilan qo‘shinni tark etib, Kufa yaqinidagi
Harura qishlog‘iga ketdilar. Ilgari Aliga tarafdor bo‘lgan bu firqaning Kufadagi
“xypyj” (chiqish) voqeasi ularning “xavorij” (qarshi chiquvchi) nomini olishlariga
sabab bo‘ldi. Bu voqea Harura qishlog‘ida yuz berganligi bois ularni “haruriylar”
deb ham ataganlar. Bundan tashqari, ular o‘zlarini “Shurot” (jonlarini Alloh
yo‘lida tikkan kishilar) deb ham nomlaganlar. Yana ularning “Muhakkima”
(“hukm Allohning qo‘lida” deguvchilar) nomlari ham bor.
Xavorijlar ta’limotlari:
“Gunohi kabira” (“katta gunoh”) qilgan kishini kofir deb e’tiqod qildilar.
Shunga ko‘ra, Usmonni Abu Bakr va Umar yo‘lidan yurmagani uchun kofir
dedilar. Ali, Muoviya, Abu Muso, Ibn Oslar “Siffin” kuni o‘zaro sulhda
qatnashganlari uchun ular nazdida kofirdirlar;
Zolim podshohga qarshi chiqishni vojib deb bildilar. Shialikdagi “taqiya”,
ya’ni o‘z e’tiqodini yashirin saqlash mumkinligi haqidagi aqidani rad etdilar.
24

O‘zlari zaif bo‘lsalar ham, zolim podshoh qudratli bo‘lsa ham unga qarshi chiqish
vojib bo‘laveradi deb hisoblardilar;
Quraysh qabilasidan bo‘lmasa ham, arab bo‘lmasa ham musulmonlar
tomonidan saylangan har qanday odam xalifa bo‘la oladi. Xalifalik shialar
aytganidek, ma’lum jamoat ichida cheklanmagan;
Qur’oni karimni “maxluq”, ya’ni “yaratilgan”, azaliy emas deb e’tiqod
qiladilar;
Namoz, ro‘za, zakot va boshqa amallarni imonning bir bo‘lagi va kishi to
barcha amallarni bajarmaguncha dili bilan tasdiqlab, tili bilan aytishi kifoya emas
dedilar.
VII asr ikkinchi yarmida xavorijlar orasida yigirmaga yaqin turli guruhlar
paydo bo‘ldi. Ular ichida eng yiriklari – ibodiylar, azraqiylar, hamda sufriylardir.
Shialik
Islomdagi uch yirik yo‘nalishdan biri bo‘lib, xalifalik xususidagi ixtilof
natijasida vujudga kelgan.
Shia so‘zining to‘liq shakli “ash-Shia” (tarafdorlar, guruh, partiya) yoki
“Shiatu Ali” (Ali tarafdorlari) bo‘lib, bu nom hazrat Aliga ergashganlar va ularning
avlodlariga nisbatan berilgan.
Shialikda imomat asosiy diniy ruknlardan hisoblanib, u jamiyat
manfaatlaridan emas, balki din ruknlaridan kelib chiqadi deb e’tiqod qilinadi.
Ularning ta’limotiga ko‘ra, rahbar xalq tomonidan saylanmay, balki rahbarlik
meros sifatida o‘tadi. Rasululloh Alini xalifa etib tayinlagan, undan keyin esa
xalifalik uning avlodlarida qonuniy meros sifatida vasiyat yo‘li bilan uzatiladi.
Ular Alining xalifalikka haqli ekanligini ilohiy deb biladilar, imomlik ularda
payg‘ambarlik kabi ilohiy mansab hisoblanib, Alloh bandalari orasidan
payg‘ambarlarini tanlab, ularni gunohlardan saqlagani va ularga “ilmi ladun”
(Alloh huzuridan berilgan ilm) bergani kabi, xalifalarni ham shunday tanlaydi
deydilar. Abu Bakr, Umar va Usmonlar esa bu huquqni Alidan zo‘rlik bilan tortib
olishgan, Ali o‘sha davrda xalifalikni boshqarganmi yoki yo‘qmi bundan qat’i
25

nazar, Alining xalifaligi Rasululloh vafotlarining birinchi kunidan boshlangan, deb
da’vo qiladilar.
26

2.2. Sharqona tarbiyada Islom ta’limotining tutgan
o‘rni va ahamiyati
Muhit deganda kishiga stixiyali ta’sir etadigan tashqi voqealar komplekti
tushuniladi. Bunga tabiiy muhit ijtimoiy muhit, oila muhiti kiradi. Shular bilan
birga miromuhit – oila sharoiti ham katta ta’sir kuchiga ega. Chunki bola ko‘z
ochib ota- onasini, qarindosh urug‘ini ko‘radi. Bola kamolotida ijtimoiy muhit
muhim bo‘lib hisoblanadi. CHunki bu yerda ishlab chiqish munosabatlari va ularni
tartibga solib turadigan ijtimoiy qonun-qoidalar alohida ta’sir qiladi. Bu xil
munosabat natijasida odam bolasi hayotga va mehnatga tayyorlanadi, kerakli
tajriba va bilimlarni egallaydi. Inson kamolotida ijtimoiy muhitning ta’siri turli
tarixiy davrda turlicha bo‘ladi turli sotsial guruhlarga ham turlicha ta’sir etadi.
Shunday ekan, hozirgi zamon muhitga, uning inson bo‘lib rivojlanishidagi
ta’sirining roliga alohida e’tibor beradi. Tarbiya muhit kabi inson kamolotiga ta’sir
etuvchi tashqi omillardan hisoblanadi. Uning farqli tomoni va xususiyati shundaki,
tarbiya aniq maqsadni ko‘zlab, sistemali ravishda insonda ijobiy fazilatlarni tarkib
toptirish yo‘lida tarbiyachining rahbarligida amalga oshirib boriladi. Ota-
bobolarimiz do‘stlikni yuqori darajada qadrlashgan. Do‘sti yo‘q odamni qurigan
daraxtga, jisman mavjud bo‘lsa ham qalbini o‘lik murdaga o‘xshatishgan. Do‘sti
ko‘p odamni hurmat qilishgan. Do‘st orttirish uchun mehnat qilish, birovlarning
yukini ko‘tarib mushkulini oson qilish kerakligini uqtirishgan.
Rivoyat. Ulug‘ shoir Alisher Navoiyning Paxlavon Muhammad degan
shogirdi ham do‘sti bor ekan. SHoir uni juda yaxshi ko‘rar, shogirdi bo‘lsa ham
qadrdon, sirdosh do‘sti, deb bilar ekan. Kunlardan bir kuni Pahlavon Muhammad
kichik bir gunoh qilib qo‘yib, shu tufayli Sulton Husaynning qattiq g‘azabiga
uchrabdi. Voqea bunday bo‘libdi:
Sulton Husayn g‘azab otiga minib turgan bir paytda Pahlavon
Muhammadning gunoh ish qilib qo‘yganini yetkazishibdi, Husayn Boyqaro:
– Pahlavonning soqol-mo‘ylovini qirib tashlanglar, so‘ng kaltadum libos
kiydirib, ko‘cha-ko‘yda sazoyi qilinglar,- deb buyruq beribdi. Pahlavonning
bunday jazoga giriftor bo‘lganini Alisher Navoiyga aytishibdi. Navoiy, agar bu
27

jazo amalga oshirilsa, Pahlavon Muhammadning izzat-nafsi kamsitilib, u bunga
chiday olmasligini anglab, uni bunday sharmandalikdan qutqazish harakatiga
tushibdi. Tezlikda Husayn Boyqaro huzuriga yetib borib:
– Sultoni bokaram, ma’lumingizki, men va Pahlavon Muhammad
yoshligimizdan bir xil kiyinamiz, birga soqol-mo‘ylov qo‘yib, do‘st-birodar bo‘lib
yuramiz. U boshqa kiyinib, men boshqa kiyib yursam, o‘rtadagi ahd buzilib,
gapimiz tuzsiz, o‘zimiz subutsiz bo‘lib qolamiz. Buyursangiz, mening soqol-
mo‘ylovlarimni qirsinlar, menga ham huddi Pahlavon Muhammadga berilgandek
kalta libos kiygizilib, do‘stim bilan birga sazoyi qilsinlar,- debdi.
Navoiyning shogirdi hamda do‘stiga bo‘lgan sadoqatini, mehr-oqibatini
ko‘rgan Husayn Boyqaro g‘azabidan tushib qolganini o‘zi ham bilmay qolibdi-da:
– Pahlavonning gunohidan o‘tdim, jazo qoldiril-sin, - deb farmon beribdi.
Biz tarixda katta njobiy fazilatlari bilan kom qozongan ulug‘ bobolarimizdan
hamisha ibrat olib yashaymiz. Oklada, maktabda, ko‘cha-kuyda, mahallada,
davralarda yoshlarimizni do‘st orttirishga chaqiramiz. Yeshlikda bog‘langan
do‘stlik iplari mustahkam bo‘ladi, uni g‘iybat, tuhmat shamollari uza olmaydi.
Do‘sting bilan bir umrga bog‘lanib qolsang, kayfiyating yaxshi bo‘lsa, uni baham
ko‘rgani, diqqat bo‘lsang uni yozgani do‘stingnikiga borasan, mehmon bo‘lasan
yoki do‘sting ham shunday holatlarda senikiga keladi, ko‘nglini yozadi.
Mehmonnavozlik do‘stlikni mustahkamlovchi omillardan biridir. CHunki
mehmonni kuzatish jarayonida mezbondagi saxiylik, pazandaliq tozaliq inson
ku'ng-liki olish kabi olijanob fazilatlar namoyoa bo‘ladi. Dustlik an’analariga
sadoqatli oilaga mehmon kelishi bayramga, xursandchilikka aylanadya.
O‘zbekiston xalq shoiri Erkin Vohidovning «Do‘st bilan obod uying» g‘azalida bu
haqda ajoykb fikrlar bor.
Do‘st bilan obod uying,
Gar bo‘lsa u vayrona ham,
Do‘st qadam qo‘ymas esa
Vayronadir koshona ham.
Intizor har uy qadrdon
28

Dilkusholar bazmiga.
Gar osh quysa qabohat
Yig‘lagay ostona xam.
Do‘st qidir, do‘st top jahonda
Do‘st yuz ming bulsa oz,
Ko‘p erur bisyor dushman
Bo‘lsa u bir dona xam.
Abu Ali Ibn Sinoning fikricha, insonda axloqiy sifatlarning kamol topishida
yaxshi xushtabiat, ilmli do‘st katta o‘rin tutadi. «Yaxshi do‘st ojizdir, - deydi olim,
– unda kishining butun yaxshi yoki yomon tomonlari aks etadi». Yaxshi do‘st uz
vaqtida o‘rtog‘ining yomon qiliqlarini ko‘rsatadi, o‘zining maslahati va xulq-odobi
bilan ularni bartaraf etishga yordam beradi.
Ibn Sino do‘stlikning uch xil ko‘rinishini aytib o‘tadi.
1. Haqiqiy do‘stlik - bunda do‘stlar har qanday sharoitda, jumladan hayotda
yuz bergan eng og‘ir damlarda ham birga bo‘ladilar.
2. Boylik, amal-daraja tufayli bog‘langan do‘stlik.
3. Yagona maqsad va g‘oyaviy birlik asosidagi do‘stlik.
Bulardan birinchi va uchinchisi mustahkam, haqiqiy va buzilmas, ikkinchisi
esa, muvaqqat va mustahkam bo‘lmagan, soxta do‘stlik ekanini ta’kidlaydi.
Fors-tojik adabiyotining mumtoz namoyondasi Abdurahmon Jomiy fikricha,
kishi muayyan hayot kechirib tarbiyalanar ekan, demak, boshqa odamlar bilan
aloqasiz yashay olmaydi. Har bir kishining do‘stona, o‘zgalarning yordamisiz
kamolotga erishishi juda qiyin. SHuning uchun ham har bir kishining o‘ziga
munosib, haqiqiy do‘sti va yor-birodari bo‘lishi lozim.
CHin do‘st ul do‘stligi oshaversa gar,
Do‘stidan yomonlik ko‘rganida ham,
Boshiga ming jafo toshi yog‘ilsa,
Mehr uyi u toshdan bo‘lar mustahkam, –
deb Jomiy do‘stlikka katta baho beradi.
29

Birov bilan do‘st tutingan kishi o‘z do‘stining kamchiliklarini bartaraf
qilishga, yaxshi xulq sifatlarini e’zozlashga yordam berishi kerak. Lekin, ikkinchi
tomondan, do‘stlarining aybini o‘zigagina aytish lozim, ammo begonalar oldida
kamchiligini aytib, mulzam qilish chin do‘stning ishi emas. Hayotda haqiqiy
do‘stlardan tashqari, soxta nodon dustlar ham uchrab turadi. «Soxta do‘stdan
oshkora dushman afzal» deyishadi. Ayrim soxta do‘stlar borki, ular boshqalarning
boyligiga uchib, shaxsiy manfaatlari yo‘lida do‘st bo‘lishga intiladilar. Bunday
qalbaki do‘stlikni jomiy kattiq qoralaydi.
Jomiy haqiqiy do‘st do‘stlikning hamma qonun-qoidalariga rioya qilishi,
do‘stiga har qanday yo‘l bilan yordam ko‘rsatishga intilishi, agar zarur bo‘lsa,
hatto jonini berishi kerakligini ta’kidlaydi. Bunday do‘stlikning namunalari o‘zbek
xalq; og‘zaki ijodsiz do‘styozma adabiyotida ham ardoqlanib, og‘izdan-og‘izga
ko‘chib, ulug‘lab kelinadi. Masalan, o‘zbek xalq dostoni «Alpomish»da uning
yetakchi obrazlari Alpomish va Qorajon o‘rtasidagi do‘stlik tufayli asar
voqealaridagi ziddiyatlar yaxshilik bilan hal bo‘ladi.
Chunki, bu do‘stlik Alpomish bilan Qorajon o‘rtasidagi samimiyat, adolat
g‘alabasi uchun kurash qo‘lidagi yagona maqsad bilan mustahkam bog‘langan
do‘stlikdir. Alisher Navoiy do‘stlik, rostgo‘uylik, o‘rtoqlik madhini baralla
kuylagan va shu g‘oyani rivojlantirishga hissa qo‘shgan. U Farhod bilan SHopur,
Majnun bilan Navfal, SHirin bilan Mehinbonu obrazlarini yaratib, ana shu obrazlar
timsolida kishi kishiga do‘st, birodar bo‘lishi haqidagn azaliy orzularini benazir
madh etgan. Inson va uning qadr-qimmati Navoiy ijodida markaziy o‘rinni
egallaydi. Navoiyning fikricha, xalqni o‘ylagan kishigina haqiqiy insondir.
SHuning uchun ham shoirning:
Odami ersang demagil odami,
Onikim yuq xalq g‘amidin g‘ami,
- degan bayti xalq hikmatiga aylanib ketgan.
Navoiy insonlarni milliy, irqiy va diniy e’tiqodlaridan qat’i nazar, bir-birlari
bilan inoq yashashga da’vat etadi.
30

Navoiy do‘stlikni ulug‘laydi. SHu bilan birga, sohta g‘araz bilan do‘st
bo‘luvchi kishilarni qoralaydi.
Haqiqiy do‘st kishining og‘ir, alamli-dardli kunlarida hamdam bo‘ladi.
Do‘stlikning eng muhim va asosiy sharti vafodir,- deydi shoir.
Vafo - xalqqa, davlatga, do‘st-yorlarga har qanday qiyinchiliklardan
qo‘rqmay, sadoqat bilan xizmat etish va yordam berish demakdir.
Vafodorlik insonni, do‘stlarni sevish, hurmat qilish demakdir:
«Yorki, bora anda vafo yor bil,
Umr degan yori vafodor bil».
Hukmron doiralardan vafosizlik va hayosizlik ko‘rgan Navoiy kishilarning
vafodor bo‘lishi zarurligi haqida juda ko‘p fikrlarni aytadi. U, avvalo, bu hislatga
o‘zi amal qiladi va barcha asarlarida bunga da’vat etadi.
«Boburnoma»da ham do‘stlashish, uni e’zozlash haqida yoshlarga ibrat
bo‘larli nasihatlar jamlangan. CHunonchi do‘stga hamisha e’tiborli bo‘lish,
ziyoratga borish, yaxshi-yomon kunida hamdardlik qilish, do‘sti ko‘p knshining
ayblari sir tutilishi, fazilatlari ko‘payishi, yangi do‘st topganda eskisidan yuz
o‘girmaslik va boshqalar uqtiriladi.
Bir kuni Iskandardan so‘rabdilar:
«Buncha oz sarmoya bilan bu miqdor ko‘p mulkni qanday xislat bilan qo‘lga
kirgizding?»
Iskandar javob qildi:
«Dushman birlan iltifotli muomala qilish, o‘zaro kelishuvchi hamda
do‘stlarga sadoqatli bo‘lish ila shuncha mamlakatni qo‘lga oldim, yana bilginki,
do‘stlarning do‘stlari ham do‘stlaringdir. Agar do‘sting sening dushmaningni
sevsa, bunday do‘stdan ehtiyot bo‘l, bunday dust dushman tarafidan senga
yomonlik qilishdan ham andisha qilmaray. Sening do‘stingga dushman bo‘lg‘on
do‘stdan parhez etgil-muruvvatsiz, fazilatsiz kishini do‘st tutmagilki, bunday
kishining hosiyati bo‘lmas va ularni osh-non do‘stlari toifasidan bilg‘il, or va
nomus do‘sti emasdurlar. Yaxshilarga ko‘ngil bila va yomonlarga til bila do‘stlik
31

qilg‘il, toki ikki toifaning hamustligi senga nisbatan hosil bo‘lsun, nedinkim,
kishining hojati tanho do‘stiga tushmag‘usidir.
Do‘stlikka loyiq odamni ikki narsa bila bilsa bo‘lur: biri ulki, do‘stiga
tangdastlik yetishg‘on vaqtda qudrati yetguncha molin do‘stidan darig‘ qilmas va
qashshoqlik vaqtida undin yuz o‘girmas; yana biri ulki, do‘sti bu jahonda
o‘tg‘ondan so‘ng ul do‘stining farzandlarini, qarindoshlari va do‘stlarini yo‘qlab,
ularga yaxshilik ko‘rgizg‘ay. Goh-goh ul do‘stnning mazori ziyoratiga borg‘ay va
hasrat chekib, duolar qilg‘ay.
Hikoyat. Suqrot hakimni o‘ldirish uchun olib borishayotgan chog‘da
shogirdlardan bir jamoa unga hamroh bo‘lib borar edilar. Ular yig‘lab, zorlig‘ qilib
so‘radilar: «Hay hakim, endi o‘limga ko‘ngil qo‘ymishsan, aytgil, seni qaysi yerga
dafn etaylik?» Suqrot tabassum qilib dedi: «Qay joyni ko‘nglingiz tilasa, ul joyga
dafn qiling, ya’ni mening jasadim qayda bo‘lsa, so‘ngaklarim unda bo‘lg‘ay, faqat
meni yod qilsangiz bas».
Odamlar bila do‘stliging o‘rtacha bo‘lsun,
Do‘stlaringning e’tiqodidan g‘ofil bo‘lmang.
Do‘stlikni farog‘likda va tangdastlikda imtihon qilg‘il, farog‘likda roz va
taom bila, tangdastlikda sud va ziyon bila. Har do‘stki, sening dushmaningni
dushman tutmas, uni do‘st demag‘il. Ta’magir, kekchi do‘stdin uzoq bo‘lg‘ul.
Yusuf Xos Hojib ham «Kutadg‘u bilig» asarida ulfat tutish haqida, ularga
hamisha e’tiborli bo‘lish, hamdardlik ko‘rsatish, zinhor dillariga ozor yetkazib,
do‘stni dushmanga aylantirmaslik haqida fikr bildradi.
CHunonchi:
Ko‘ngil deganlari misoli shisha,
Sinib qolmasin u, uni hamisha.
Ko‘ngil nozikligi bu so‘zga nishon,
U issiq-sovuqda bog‘liq har qachon.
Jura ko‘ngli sinsa, bular ichki yov.,
Qayda yov bo‘larkan, keki-beayov.
32

Yovi bor odamning hayoti totli bo‘larmidi? Yovi bo‘lgan, yovi bilan urisha-
urisha qarigan kishi nima deydi, eshitgin:
Dushmanim kichik deb g‘aflatda qolma,
Nega qo‘rqayin deb sen shov-shuv solma.
Yoving bo‘lmasa, aslo g‘omil bo‘lmagin,
Yovga yov, yaxshiga yaxshi bo‘l, tolma.
Muallif fikrini davom ettirib kimning do‘sti ko‘p bo‘lsa, uning ismi yoyiladi.
Barcha ishlari o‘z vaqtida ado etiladi. Do‘stlar kishining yaxshi tomonini oshiradi,
ayb-nuqsonlarini yashiradi, deydi.
Agar yaqin do‘stlar, qarindosh-urug‘lar sendan oyoq uzib ketgudek
bo‘lsalar, sen o‘zing yaqinlik iplarini ulagin, deb nasihat qiladi.
Yaqin bo‘lsa ko‘ngil, yiroq yer yaqin,
Vafo bilan ammo yaqinlik tag‘in.
SHarqu G‘arb orasi bir o‘rlam yerdir,
Vafo deb bilsa kim yaqinlik haqin.
Do‘stlik, o‘rtoqlik, hamkorlik, birodarlik, ahillik va birlikning ulur kuchi
haqida maqollar, hikmatlarda ham ajoyib fikrlar mavjud:
Birlashgan daryo bo‘lar, Tarqalgan irmoq bo‘lar.
Birlashgan kuch – yengilmas; Do‘stdan-do‘st kamol topadi.
Do‘sting mingta bo‘lsa ham nam degin, Dushmaning bitta bo‘lsa ham ko‘p
bilgin.
Inson hamma vaqt yaxshi kishilarga yaqinlashishga harakat qiladi, bu
xususiyat juda erta, bolalik chog‘idan boshlanadi. Har birimiz yoshlikdanoq o‘z
tengimiz bilan o‘ynab, do‘st tutinishga iitilamiz, hayot va mehnatda, boshga har xil
ish tushganda sinashda bo‘lganlar bilan do‘stlashamiz. Ba’zi do‘stlar sodiq bo‘lib
qoladi, ba’zilari ajrashib ketadi. Zotan, dono do‘st, shinavanda ulfat, g‘amguzor
o‘rtoq orttirish jo‘n ish emas, albatta.
Bu o‘rinda, do‘st va o‘rtoq orttirish haqida bir rivoyat keltirib o‘tishni lozim
topdik.
33

Tasavvuf – islomdagi mistik asketik oqimdir. Mistitsizm, mistika so‘zlari
qadimiy yunon tilidagi mystikos – «yashirin», «sirli» so‘zidan olingan bo‘lib,
ilohiyat bilan bevosita muloqot qilish mumkinligi haqidagi ta’limot. Bu ta’limot
insonning Xudo bilan aql va hissiyotdan yuqori bo‘lgan sirli aloqasi bo‘lib, uning
natijasida insonda Xudoni bilish hosil bo‘ladi.
Tasavvuf tariqatining shakllanishi. Tasavvuf (arab)ni so‘fiylik, sufizm deb
ham yuritishadi. Tasavvuf-islomdagi mistik-asketik hamda diniy-falsafiy oqim
bo‘lib, u VIII-asrda arab mamlakatlarida vujudga kelgan. Tasavvuf musulmon
mamlakatlarida ijtimoiy taraqqiyotning xususiyatlari bilan bog‘liq ravishda paydo
bo‘lgan. Uning shakllanishi va rivojlanishi uzoq tarixiy jarayonlar, murakkab
davrlarni qamrab oladi. Shuningdek, xalqlarning moddiy va ma’naviy merosida,
ijtimoiy va axloqiy hayotida katta iz qoldirib, juda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan
ijtimoiy hodisadir.
O‘zbek xalqi ma’naviy merosi va muqaddas qadriyatlarining katta qismini
islom ma’naviyati va milliy an’analar udumlar tashkil etadi. Diniy qadriyatlarning
manbalari esa Qur’oni karim, Hadisi shariflar, tavsirlar, shariat ahkomlarida o‘z
ifodasini topgan. Islomiy merosimizning muhim qismini irfoniy meros bo‘lmish
tasavvuf ta’limoti va qadriyatlari, xususan bu ta’limotning yo‘nalishi vatanimiz-
Turkistonda shakllanib, endilikda butun jahonga tarqalgan jahon ma’naviy
madaniyati, umuminsoniy qadriyatlari taraqqiyotiga juda katta hissa qo‘shgan uch
buyuk tasavvufiy tariqatlar: yassaviya, kubroviya va xojagoniya-naqshbandiya
irfoniya-tasavvuf tariqatlari tashkil etadi.
Tasavvuf ta’limotining asosiy mazmuni inson va uning xudoga
munosabatidir. Yani odamlarni halollikka, tenglikka, inson qadr-qimmatini erga
urmaslikka, barcha musulmonlarni teng bo‘lib yashashga chorlagan. Ayniqsa, bu
ta’limot boshqalarning kuchidan foydalanmasdan o‘z halol mehnati evaziga
yashashni talab qiladi.
Zohidlik asosiga qurilgan bu ta’limot hayotiy muammolar bilan bog‘liq
bo‘lgan ilohiy haqiqatga erishish bosqichma – bosqich amalga oshadi, degan
g‘oyani ilgari suradi. Bular 4 bosqichdan iboratdir. Chunonchi-shariat, tariqat,
34

ma’rifat va haqiqat. Har bir bosqichning murakkab talablari inson umrini tamomila
qamrab oladi. Ularning mazmuni quyidagicha:
shariat – islom marosimlarini, shariatning amaliy talablari, qonun-
qoidalarini bilish va ularga sidqidildan rioya qilish;
tariqat – so‘fiy tomonidan «vosil bo‘lish» uchun tanlangan yo‘l. Bu yo‘lni
tanlagan so‘fiy o‘z piri amallariga ergashgan holda nafsni tiyish, komillik yo‘liga
o‘tishga intiladi;
ma’rifat – so‘fiy tomonidan Allohni tanish va uni qalbdan bilishdir. Alloh
sifatlarini bilishga intilish borasida Allohni butun borliqning, mavjudodning
asoschisi, yaratuvchisi ekanligini bilishdir;
haqiqat – ilohiy haqiqatga erishishning yuqori bosqichi bo‘lib, unda so‘fiy
xudo vasliga etadi. Bu darajaga etgan sufiy avliyolik darajasiga etgan bo‘ladi.
35

XULOSA
Kichik yoshdagi bolalarning aksariyati «bo‘sh vaqt» so‘zi bilan farq
qilmaydi. Ota-onalar farzand ko‘rishdan ko‘ra mustaqil qaror qabul qilishadi.
Dushman dushmaningiz bo‘lmaslik uchun, u nima desa, nima istayotganini
tinglang. Bu sizning bolangizning bo‘sh vaqtini yaxshi tashkil qilish bilan emas,
balki u bilan uyg‘unlik va o‘zaro tushunishni ta'minlashga yordam beradigan
asosiy haqiqatdir. Har bir ota-ona uchun bolaning bo‘sh vaqtini tashkil qilish
muhimdir. Buni qanday amalga oshirish kerakligini biz "Bolaning bo‘sh vaqtida
nima qilish kerak" maqolasida gaplashamiz.
Bola uchun to‘g‘ri bo‘sh vaqt nima? Albatta, ota-onalar farzandlarining
to‘liq rivojlanishini xohlashadi. Bugungi kunda turli xil ta'lim dasturlari mavjud,
maktablarda har xil yangi narsalar mavjud.
Farzandingiz boshlang‘ich maktabda.
1. To‘g‘ri uyga boringlar. Ba'zi ota-onalar o‘z farzandlariga maktabdan
keyin darhol borishlarini afzal ko‘rishadi. Albatta, onamning uyida kechki
ovqatlari maktab taomlaridan ko‘ra ancha mazali. Va sukutga bir oz vaqt o‘tkazish
yaxshi fikr. Biroq, bu erda muammo bor, bolani dam olish uchun qanday ta'qib
qilish kerak, u atrofida tartibsizlik yo‘q. Keyinchalik ota-onalar kelishi bilanoq,
televidenie orqali barcha ko‘rsatuvlarni ko‘rib chiqqani yoki kompyuterda
o‘tirganda, charchagan faqat darslarni boshlashni boshlaydi. Willpower har bir
o‘quvchi emas. Agar siz har daqiqada qo‘ng‘iroq qilsangiz va u matematik usulda
ishlayotganini bilsangiz, bu sizga yordam bermaydi. Bunday holatda, oldindan rozi
ekanliklarini, eng muhimi, qaysi vaqtda darslar o‘tkazilishi kerak. Ha, bu
muvaffaqiyatsizlik uchun jazo belgilashga zarar bermaydi. Bundan tashqari, bola
uy atrofida yordam berish kerak. Oldindan muzokara qiling - do‘konga boring,
kartelni qoqib, idish yuving va hokazo.
2. Uzoq muddat. Uyda bolani boshqaradigan bobosi bor buvisi bo‘lsa, bu
ajoyib. Agar yo‘q bo‘lsa? Ota-onalar kun bo‘yi ishlaydilar va bolaga qarash uchun
hech kim yo‘q, talabaning kengayishiga yo‘l qo‘ymaslik - bu faqat ota-onalar
uchun chiqishdir. Ota-onalar kelishidan oldin bola maktabdan chiqmaydi.
36

O‘qituvchi-pedagogning nazorati ostida bola dars beradi. Agar kerak bo‘lsa,
o‘qituvchi sizga uy vazifasini bajarishga yordam beradi. Bu erda o‘tkaziladigan
vaqtning maqsadga muvofiqligi bevosita o‘qituvchiga bog‘liq. Uzayuvchilar
odatda tamoyil asosida ishlashadi: ovqatlanish, tashqarida yurish, sinfda uy
vazifasini bajarish. Uzoq kunlar guruhida barcha qatnashchilarni qabul qiling.
Maktablarning aksariyatida qiziqish saboqlari bor. Musiqa, chizish va hokazo
bo‘lishi mumkin. Agar siz bolani kengaytmaga yozib qo‘ysangiz, bo‘sh
vaqtingizda bunday uylarga tashrif buyurishi mumkin. Shunday qilib, u nazorat
ostida va amalda bo‘ladi.
3. O‘quvdan tashqari ishlar. Bo‘limlarda yoki doiralarda darslarning
maqsadi talabalarning bo‘sh vaqtini olish, ularni qiziqtirish. Odatda sentyabr oyida
bolalar badiiy uylarida ochiq kunlar o‘tkaziladi. Siz va sizning farzandlaringiz
bunday mashg‘ulotlarga qatnab, yanada chuqurroq tanishishingiz mumkin. Bola
bir vaqtning o‘zida bir vaqtning o‘zida deyarli 10ta xonaga o‘tirishga qaror qildi.
Bu sizni qo‘rqitishga yo‘l qo‘ymang. Yozib qo‘ying va tashrif buyuring. Bir oy
ichida u qaror qabul qilishi mumkin. Biror joyda u shunga o‘xshamaydi. Bir joyda
u ishlamaydi yoki kubokni ziyorat qilish rejasi sizni qoniqtirmaydi. Natijada, 2-3 ta
kupa yoki bo‘lak bo‘ladi. Agar bolaning daqiqaga yozib olgan barcha kunlarini
topsangiz, bu sizni qo‘rqitishga yo‘l qo‘ymang. Bunday yuk faqat tartibli, sizning
vaqtingizni to‘g‘ri tashkil etishga yordam beradi. Maktab va darsdan tashqari
darslarga ega bo‘lgan o‘quvchining maktabda o‘qish va o‘qish uchun vaqt topishi
ma'lum.
37

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Raxbariy adabiyotlar
1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi
bosqichga ko‘taramiz. - T.: O‘zbekiston, NMIU, 2018. – B. 570
2. Shavkat Mirziyoyev. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda
barpo etamiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2016. – B. 13. 2016. – B. 13.
3. Ta’lim to‘g‘risidagi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni (Barkamol avlod –
O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. 1997 yil T.,“Sharq” nashriyoti)
4. Kadrlar tayyorlash bo‘yicha milliy dastur. (Barkamol avlod- O‘zbekiston
taraqqiyotining poydevori. 1997 yil T.,“Sharq” nashriyoti)
5. “O‘zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, “Barkamol avlod
O‘zbikiston taraqqiyotining poydevori”- Toshkent: Sharq, 1997-65b.
6. Karimov I.A “Yuksak m’naviyat yingilmas kuch “. Toshkent: O‘zbekiston 2008.
202 b.

Asosiy adabiyotlar
1. Avloniy “Turkiy Guluston yohud ahloq” (nashirga tayyorlovchi Holiqov L)-
Toshkent: O‘qituvchi, 1992. 160b.
2. Ismoilov A., Axadov R. Ekologik ta’lim-tarbiya. – T.: «O‘qituvchi», 1997. -18-b.
3. Isakulova N.J. Uzluksiz ta’lim jarayonida o‘quvchilarga fanlararo ekologik tarbiya
berish nazariyasi va amaliyoti. Pedagogika fanlari doktori ilmiy darajasini olish
uchun taqdim etilgan dissertasiya avtoreferati. – Toshkent.: 2012. –B.17.
4. Kаdrlаr tаyyorlаsh milliy dаsturi T. 1997.
5. Komilova F. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tashkilotchilik sifatlarini
6. shakllantirish. – T.: “Yangi nashr”, 2010.
7. Materiallardan amaliy ishlar» o‘quv-metodik qo‘llanma 2009 yil. TDPU.
8. Mamashokirov S. «Ekologik barkarorlik omillari» Tafakkur jurnali, 2005 yil, 1-
son.
9. Munаvvаrоv. Pеdаgоgikа. T. O‘qituvchi 1996.
38

10. Mavlonova R.A, Sanakulov X.R, Xodiyeva D.P “Mehnat va uni qitish metodikasi”
O‘quv qo‘llanma. 2007yil TDPU.
11. Mo‘minov A. va boshk. Dinshunoslik (darslik). -Toshkent: «Mehnat», 2004.
12. Mavlonova R., To‘rayeva O., Xoliqberdiyev K. Pedagogika.– T.: “O‘qituvchi”,
2001.
13. Ona tili va o‘qish savodxonligi 1 Metodik qo‘llanma [Matn]: o‘qituvchilari uchun
metodik qo‘llanma / I. A. Azimova [va boshq.]. – Toshkent: Respublika ta’lim
markazi,2021
14. Ona tili va o‘qish savodxonligi [Matn]: 2-sinf o‘qituvchilari uchun metodik
qo‘llanma/ I. Azimova [va boshq.]. – Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2021.
– 128 b
15. Ona tili va o‘qish savodxonligi [Matn]: 3-sinf o‘qituvchilari uchun metodik
qo‘llanma / K. Mavlonova,[va boshq.]. – Toshkent: Respublika ta’lim markazi,
2022.
16. Оchilоv M. Оliy mаktаb pеdаgоgikаsi.T. 2008.
17. Ochildiev A.va boshqalar. Dinshunoslik asoslari (o‘quv qo‘llanma). - Toshkent:
“Toshkent islom universiteta” nashriyot matbaa birlashmasi, 2013.
18. Qo‘ziyev Z. Sinf rahbari ishini tashkil etish va rejalashtirish. – T., 1997.
19. Sanakulov X.R, Xodiyeva D.P «Boshlang‘ich sinflarda tabiiy O‘zbek tilining
izohli lug‘ati, 5 jildli. 5-jild. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.2008.
20. Sanakulov X.R, Xodiyeva D.P “Mehnat ta’limi” 2-sinf uchun darslik . –T:. Sharq,
2012
21. Sanakulov X.R, Xodiyeva D.P “Mehnat ta’limi” 3-sinf uchun darslik . –T:. Sharq,
2012
22. Tarbiyaviy ishlar konsepsiyasi. 2005y.
23. Tosheva D. I. EKOLOGIK TARBIYALASHDA XALQ OG‘ZAKI IJODINING
O‘RNI VA PEDAGOGIK AHAMIYATI //Scientific progress. – 2021. – Т. 1.
24. Xasanov A. va boshqalar. Islom tarixi (darslik). - Toshkent: Toshkent islom
universiteta matbaa-nashriyot birlashmasi, 2008.
39

Internet manbalari:
www.ziyonet.uz
www.uznet.uz
www.uzedu.uz
www.fikr.uz
www.lex.uz
40

BOLANING BO‘SH VAQTINI TASHKIL ETISHDA ISLOM TA’LIMOTIDAN FOYDALANISH.docx

Купить