Boshlang`ich o`quvchilarining Tabiat jismlari haqidagi tushunchalarni kengaytirishning o`ziga xos yo`llari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	1.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Boshlang`ich o`quvchilarining Tabiat jismlari haqidagi tushunchalarni kengaytirishning o`ziga xos yo`llari

Купить

B o shlang`ich o`quvchilarining Tabiat jismlari haqidagi tushunchalarni kengaytirishning o`ziga xos yo`llari BITIRUV MALAKAVIY ISH Qarshi-2011

Kirish I-Bob: Bashlang`ich sinf o`quvchilarga tabiat jismlari to`g`risida bilimlarini kengaytirishning o`ziga xos pedagogik jihatlari. I.1. O`quvchilarni Tabiat jismlari to`g`risida umumiy ma`lumotlar bilan tanishtirish. II. Bob: Bashlang`ich sinf o`quvchilarining Tabiat jismlariga doir amaliy tushunchalarni kengaytirishning o`ziga xos yo`llari . I.1. Pedagogik texnologiyadan foydalangan holda o`quvchilarga tabiat hodisalarga doir dars ishlanmalari. II.2. Amaliy ishlar orqali o`quvchilarni tabiat jismlari haqidagi bilimlarini shakilantirish. Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar. 2

Kirish Ma`lumki Respublikamiz o`z mustaqilligini qo`lga kiritgan ekan, ayni ayni paytda har tomonlama barkamol avlodni tarbiyalash va voyaga yetkazish ishlariga yuksak darajada e`tibor berilmoqda. Bu yurtimizning kelajagi bo`lmish ulhayib kelayotgan farzandlarimiz dunyoqarashning ma`naviy jihatdan sog`lom bo`lib ulg`ayishga bevosita bog`shqdir Chunki yoshlarniig qanchalik bilimli, moyedaiiyatsh e`titsodiye bulsa, ulug` martabsi balalad bo`lishi shubhasizdir. Davr talabi bugungi kunda oldimizga shunday buyuk vazifalar qo`ymoqdaki, bu jamiyatni yangilash hayotimizning tarfqiy etishi istiqbolli kelajak sari dadil harakatlar bilan bog`liqdir. Bu masalalar zamon talablariga javob beradigan yuqori malakali ijodkor mutaxasis kadrlar tayyorlash muommasi bilan uzviy bog`langan. O`zbekiston Respubli

pedagogik texnologiya bilan qurollantirish kabilar pedagogika fanining dolzarb vazifasi bo`lib qoldi. Mavzuning dolzarbligi . Ushbu bitiruv malakaviy ishda boshlang`ich sinflarning tabiatshunoslik darslarida tabiat jismlari haqida nazariy bilimlar berish va umumiy tushunchalar haqida fikrlar berilgan. Ishning bajarilishida tabiat jismlari mavzusini o`rganishda o`quvchilar kuzatish, tajriba, ekskursiya, amaliy ishlar o`tkazish yo`li bilan o`simlik va hayvonot dunyosining mahaliy vakillari, o`z joyi yuzasining shakllari, suv havzalari va suvning xususiyatlari, tuproq hamda foydali qazilmalar bilan tanishadilar. Bundan tashqari o`quvchilarga bizni turab turgan borliqdan oqilona foylalanishni to`g`risida tushuncha hosil qiladi. Bitiruv ishining obyekti. Bitiruv ishining obyekti bo`lib Qarshi s

- boshlang`ich sinf o`quvchilariga dars jarayonida va boshqa turdagi mashg`ulotlarda tabiat jismlari bilan tanishtirish va ilmiy tushunchalarni shakllantirish muommalari hal etiladi; - o`quvchilarni qiziqishlaridan kelib chiqib tabiat jismlarini tushuntirish; - o`quvchilarga ilmiy bilim va kunikmalar hosil qilish natijasida kasbga bo`lgan qiziqishlarini oshirish; Bitiruv malakaviy ishning ilmiy tadqiqot metodi va manbalari . Bitiruv malakaviy ishni tayyorlash jarayonida o`quvchilar bilan suhbat, kuzatish, tabiiy va tasviriy ko`rgazmalardan foydalanish, o`yin va sayohatlari o`tkazish metodlaridan foydalaniladi. Boshlang`ich sinf o`quvchilari bilan suhbatlar uyushtirildi. Bundan tashqari dars mashg`ulotlar mobaynida Tabiat jismlari to`g`risida Klaster usulida, o`quvchilarni qiziqishlarini os

I-Bob: Bashlang`ich sinf o`quvchilarga Tabiat jismlari to`g`risida bilimlarini kengaytirishning o`ziga xos pedagogik jihatlari. Boshlang`ich sinflarda kichik yoshdagi maktab o`quvchilarida atrof tabiatBoshlang`ich sinflarda kichik yoshdagi maktab o`quvchilarida atrof tabiat to`g`risida aniq tasavvurlar poydevori qo`yiladi, uning asosida kelgusi sinflardato`g`risida aniq tasavvurlar poydevori qo`yiladi, uning asosida kelgusi sinflarda bilimlar sistemasi (masalan, 6-sinfda botanika o`qitish uchun jonsiz tabiatbilimlar sistemasi (masalan, 6-sinfda botanika o`qitish uchun jonsiz tabiat to`g`risidagi bolalarning boshlang`ich maktabda olgan bilimlari alohidato`g`risidagi bolalarning boshlang`ich maktabda olgan bilimlari alohida ahamiyatga ega bo`ladi) quriladi. Shuning bilan birga bolalarningaha

ularga keng bilimlar beribgina qolmasdan, ularni mustaqil bilim olishgaularga keng bilimlar beribgina qolmasdan, ularni mustaqil bilim olishga o`rgatmoq lozim. Tabiat bilan tanishtirishda tadqiqiy metoddan foydalanib,o`rgatmoq lozim. Tabiat bilan tanishtirishda tadqiqiy metoddan foydalanib, o`qituvchi o`quvchilarga ular oldiga qo`yilgan vazifani anglab olishga yordamo`qituvchi o`quvchilarga ular oldiga qo`yilgan vazifani anglab olishga yordam beradi. Uning rahbarligida o`quvchilar izlanish rejasini tuzadilar, faraz qiladilar,beradi. Uning rahbarligida o`quvchilar izlanish rejasini tuzadilar, faraz qiladilar, uning tekshirish usullarini o`ylab chiqadilar, kuzatishlar, tajribalar o`tkazadilar,uning tekshirish usullarini o`ylab chiqadilar, kuzatishlar, tajribalar o`tkazadilar, isbotlaydilar,

va o`rmonlar qanday farqlanadi? Cho`l va dashtlarning o`simlik va hayvonotva o`rmonlar qanday farqlanadi? Cho`l va dashtlarning o`simlik va hayvonot dunyosi o`xshashlikka egami? Bu o`xshashlikni nima bilan tushuntirishdunyosi o`xshashlikka egami? Bu o`xshashlikni nima bilan tushuntirish mumkin? O`lkamiz MDHning boshqa rayonlariga nima beradi va ulardan nimamumkin? O`lkamiz MDHning boshqa rayonlariga nima beradi va ulardan nima oladi?oladi? Takrorlovchi suhbatdan keyin o`quvchilar olgan bilimlar jadvaldaTakrorlovchi suhbatdan keyin o`quvchilar olgan bilimlar jadvalda umumlashtiriladi. Keyin o`quvchilarga topshiriqlar beriladi: qizil qalam bilanumumlashtiriladi. Keyin o`quvchilarga topshiriqlar beriladi: qizil qalam bilan har bir zonadagi jonajon o`lka tabiiy sharoitiga o`xshagan ob`ekt va h

ma`lumotlar beradi. Biroq eng jozibali va qiziqarli hikoya ham, agar yaxshima`lumotlar beradi. Biroq eng jozibali va qiziqarli hikoya ham, agar yaxshi surat ko`rsatilmasa, yetarli to`liq va yorqin tasavvurlar bera olmaydi. Faqatsurat ko`rsatilmasa, yetarli to`liq va yorqin tasavvurlar bera olmaydi. Faqat suratlarni diqqat bilan ko`rib chiqish orqali tabiiy holdagi jism bilansuratlarni diqqat bilan ko`rib chiqish orqali tabiiy holdagi jism bilan tanishishdagiga yaqin keladigan taassurotlarni hosil qilish mumkin.tanishishdagiga yaqin keladigan taassurotlarni hosil qilish mumkin. Tabiatshunoslik darslarida ko`pincha devoriy suratlar ishlatiladiki, ularTabiatshunoslik darslarida ko`pincha devoriy suratlar ishlatiladiki, ular bo`yicha sinf o`quvchilarining barchasi ishtirokida ish olib boriladi

o`quvchilarning o`quv materialini puxta va chuqur o`zlashtirishlarinio`quvchilarning o`quv materialini puxta va chuqur o`zlashtirishlarini ta`minlaydi. ta`minlaydi. Takrorlash-umumlashtirish darslarida suratlardan tashqari ilgariTakrorlash-umumlashtirish darslarida suratlardan tashqari ilgari foydalanilmagan otkritka, kitob, jurnallardan, gazetalarning suratlaridanfoydalanilmagan otkritka, kitob, jurnallardan, gazetalarning suratlaridan foydalaniladi, bu materialning o`zlashtirilishini tekshirishga yordam beradi.foydalaniladi, bu materialning o`zlashtirilishini tekshirishga yordam beradi. Suratlar bilan ishlashda ularning mazmunidan to`g`ri foydalanish, bolalarningSuratlar bilan ishlashda ularning mazmunidan to`g`ri foydalanish, bolalarning kuzatishlariga to`g`ri rahbarlik qilish kerak. Su

rangidagi o`zgarishlarni kuzatib, o`quvchilar shu o`simlik barglarinirangidagi o`zgarishlarni kuzatib, o`quvchilar shu o`simlik barglarini taqqoslaydilar va ularning farq qiladigan hamda umumiy belgilarinitaqqoslaydilar va ularning farq qiladigan hamda umumiy belgilarini aniqlaydilar: zarang, shumtol, chinor, teraklarning mevalarini qarab chiqib,aniqlaydilar: zarang, shumtol, chinor, teraklarning mevalarini qarab chiqib, o`quvchilar bu mevalar biri-biridan nima bilan farq qilishini, ularning shakli vao`quvchilar bu mevalar biri-biridan nima bilan farq qilishini, ularning shakli va rangini aniqlaydilar, yashik yoki uchastkaga o`simlik urug`larini ekib, bolalarrangini aniqlaydilar, yashik yoki uchastkaga o`simlik urug`larini ekib, bolalar o`simtaning qanday yorib chiqayotganligini, birinchi

kuzatishlar bo`lishi mumkin. Kuzatishlar oqibatida o`quvchilar taraqqiyotkuzatishlar bo`lishi mumkin. Kuzatishlar oqibatida o`quvchilar taraqqiyot davrlarining izchilligini va ular o`rtasidagi aloqalarni belgilaydilar. Kuzatishlardavrlarining izchilligini va ular o`rtasidagi aloqalarni belgilaydilar. Kuzatishlar kollektiv (butun sinf bilan bir vaqtda) yoki yakka (har bir o`quvchi mustaqilkollektiv (butun sinf bilan bir vaqtda) yoki yakka (har bir o`quvchi mustaqil kuzatadi) holda bo`lishi mumkin.kuzatadi) holda bo`lishi mumkin. Kuzatish uchun oson (uddalasa bo`ladigan) ob`ektlarni tanlash zarur.Kuzatish uchun oson (uddalasa bo`ladigan) ob`ektlarni tanlash zarur. Kuzatishlar o`lkashunoslik xarakterida bo`lsin. Juda murakkab va tushunarliKuzatishlar o`lkashunoslik xarakterida bo`lsin. Juda m

Bolalarni narsa va hodisalarni ko`ra olish, eshitish va qabul qilib olishgaBolalarni narsa va hodisalarni ko`ra olish, eshitish va qabul qilib olishga o`rgatish — Boshlang`ich sinf o`qituvchisining eng muhim vazifalaridan biridir.o`rgatish — Boshlang`ich sinf o`qituvchisining eng muhim vazifalaridan biridir. Bolalar ko`pincha ikkita tanish daraxtga (masalan, chinor va zarangga)Bolalar ko`pincha ikkita tanish daraxtga (masalan, chinor va zarangga) qaraydilaru, ularni bir-biridan ajrata olmaydilar. Bolalar suratni ko`rib, undagiqaraydilaru, ularni bir-biridan ajrata olmaydilar. Bolalar suratni ko`rib, undagi eng muhim tomonlarini ko`ra oladilar, deb hisoblab bo`lmaydi. O`qituvchi ulareng muhim tomonlarini ko`ra oladilar, deb hisoblab bo`lmaydi. O`qituvchi ular oldiga aniq ob`ektlarni topish,

vazifalar, ularga nisbatan ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo`lish kabivazifalar, ularga nisbatan ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo`lish kabi ma`lumotlarga to`xtalinadi. Har bir bola o`z organizmi, uning rivoji vama`lumotlarga to`xtalinadi. Har bir bola o`z organizmi, uning rivoji va sog`lig`ini saqlash uchun ularni bilishi lozimligi haqida umumiy bilimga egasog`lig`ini saqlash uchun ularni bilishi lozimligi haqida umumiy bilimga ega bo`lishi kerak. bo`lishi kerak. Shaxsiy va ijtimoiy gigiyena masalalariga, ayniqsa, o`quvchilar o`zShaxsiy va ijtimoiy gigiyena masalalariga, ayniqsa, o`quvchilar o`z sog`liklarini saqlashi va mustahkamlashi uchun zarur bo`lgan tadbirlarga alohidasog`liklarini saqlashi va mustahkamlashi uchun zarur bo`lgan tadbirlarga alohida e`tibar bermoq lozim. e`tibar ber

sathil ( suratlar, diafilmlar, diarozitivlar) va hajmil ( modellar, maketlar,sathil ( suratlar, diafilmlar, diarozitivlar) va hajmil ( modellar, maketlar, mulyajlar)ga bo`linadi. mulyajlar)ga bo`linadi. Unisi ham bunisi ham harakatsiz va harakatchan bo`lishi mumkin.Unisi ham bunisi ham harakatsiz va harakatchan bo`lishi mumkin. Tabiatshunoslikni o`qitish uchun, ayniqsa, tabiiy jismlar kerak, chunkiTabiatshunoslikni o`qitish uchun, ayniqsa, tabiiy jismlar kerak, chunki o`quvchilarda tabiat jismlarini bevosita qabul qilish asosida tasavvur vao`quvchilarda tabiat jismlarini bevosita qabul qilish asosida tasavvur va tushunchalar hosil qilishga imkon beradi (har bir o`quvchi tabiiy material bilantushunchalar hosil qilishga imkon beradi (har bir o`quvchi tabiiy material bilan mustaqil ishlay oli

I.1. O`quvchilarni tabiat jismlari to`g`risida umumiy ma`lumotlar bilan tanishtirish Bizni o`rab turgan narsalar tabiat jismlaridir.Ular Quyosh, Oy, havo, suv, o`simliklar va ko`pgina boshqa narsalardir. Tabiat jismlari qattiq, suyuq va gazsimon bo`ladi. Tosh, temir- qattiq jism. Ularning shakli doimiy bo`ladi, ya`ni o`zgarmaydi. Suv, neft, benzin-suyuq jism. Ular shaklsiz bo`lib, oqib ketishi, yoyilib ketishi mumkin. Havo, tabiiy gaz-gazsimon jism. Ular ham suyuqliklar singari doimiy shaklsiz bo`ladi. Havo boshqa jismlardan bo`shagan barcha bo`shliqni egallaydi. Atrofimizdagi havo va uni muhofaza qilish. Havo ko`zga ko`rinmaydi. Daftariningiz bilan yuziningizni yelping.Nima sezdingiz? Stol ustida bir qancha mayda qog`oz bo`lakchalari quying. Ularni karton qog`oz bilan yelping. Qog`oz bo`l

to`qnashadi. Shunga ko`ra ular bir-biridan kengayadi. Havo sovitilganda esa bu jarayonlarning barchasi aksincha kechadi. Havo issiqni yaxshi o`tkazmaydi. Odamlar havo issiqni yaxshi o`tkazmasligini bilgan holda uy derazalariga qo`sh(ikki) qavat rom o`rnatadilar. Qishda bu romlar orasidagi havo xonadagi issiqni saqlaydi. Odam tanasi bilan kiyimi o`rtasida ham, kiyimning o`zida ham havo bo`ladi. Kiyim –bosh tanamizdagi issiqni saqlaydi. Qishda hayvonlarning juni, qushlarning pati qalinlashadi. Qalin jun va patlar orasida havo ko`p bo`lganidan hayvonlar sovqotmaydi. Qor tagida qishlaydigan o`tlarni ham sovuq urmaydi, chunki qor orasida havo ko`p bo`ladi. Havo –gazsimon jism. Xuddi suv bug`iga o`xshab, havoning ham shakli bo`lmaydi. Stakandagi havo stakan, kolbadagi havo kolba, chelakdagi havo

Yer yuzasi kuchliroq isiydigan joylarda havo issiqroq bo`lib, yuqoriga ko`tariladi. Uning o`rnini sovuqroq havo egallaydi. Bunday havo Yer yuzasi kamroq isiydigan joylardan oqib keladi. Yer yuzasida issiq va sovuq havoning almashinib turishi shamol deb ataladi. Shamollar. Yer sharining turli joyi turlicha isiydi va oqibatda bosim ham turlicha bo`ladi. Yuqori bosimli yerlarda havo bosimi past joylarga oqadi. Yer yuzida atmosfera bosimining bir xil bo`lmasligi natijasidagi havo harakatiga shamol deyiladi. Yer yuzida shamollarning hosil bo`lishiga qarab 3 ta katta gruppaga bo`lish mumkin: 1. atmosfera umumiy sirkulyatsiyasining shamollari; 2. siklon va antisiklonlar; 3. mahalliy shamollar. Atmosfera umumiy sirkulyatsiyasining shamollari. Yer yuzasining hamma qsimida temperatura va u bilan bog

Iflos havo odamning sog`lig`i uchun, Yer yuzasidagi barcha tirik organizmlar uchun xavflidir! Respublikamizda atrof muhitni muhofaza qilish haqida qonun qabul qilingan. Ko`pgina korxonalarda chang, qurumva zaharli gazlarni tutib qoladigan qurilmalar o`rnatilgan. Yirik shaharlarimizda havoning tozaligini nazorat qilib turadigan stansiyalar mavjud. Lekin ayrim korxonalar hamon havoni ifloslantirishmoqda. Agar siz biror korxona havoni ifloslantirayotganini bilasangiz, kattalar bilan birgalikda tabiatni muhofaza qilish jamiyatiga murojat qiling. O`simliklarni ehtiyot qiling! Ularning bargi chang va qurumni tutib qoladi. O`simliklar boshqa muhim ishni ham bajaradi. Odamlar va boshqa tirik mavjudotlar nafas olganda ko`p miqdorda karbonat angidrid gazi ajralib chiqadi. O`simliklar esa ana shu gaz

hayvonlar ham nobud bo`ladi. Ifloslangan suv odam organizmi uchun ham zararlidir. Yer sharining qobiq qatlamlari. Yer sharining qobig`i gidrosfera, atmosfera, litosfera, kriosfera va biosfera singari qatlamlardan iborat. Bu qatlamlar mutloq aniq bir chegaraga ega bo`lmaganligi tufayligina yemas, balki tabiatda sidirg`a ravishda sodir bo`ladigan modda va energiya almashinuvi tufayli bir-biri bilan uzviy bog`liq. Shunga ko`ra biz bularning tavsifini berganda ularni uzviy bog`liq ravishda tasavvur qilishga undashni muhim deb topdik. Gidrosfera. Ma`lumki, Yer shari yuzasining asosiy xususiyatlaridan biri uning quruqlik va dunyo okeaniga bo`linishidir. Yer sathining 510 mln.kv.km maydonidan 149 mln.km2 (29.2 foiz) quruqlikka, 361 mln.km2 (70.8 foiz) Yer qurrasida mavjud suvga to`g`ri keladi. Xi

Erituvchi sifatida ham suvning xossalari bag`oyat muhim ahamiyatga ega. Suvning faqat uning uchungina xos bo`lgan turli-tuman xossalari doimo harakat holatida bo`lishi tufayli u tabiatda sodir bo`ladigan modda almashinuvining asosiy omillaridan hisoblanadi. Organizmda ham suv xuddi yuqoridagi singari vazifani bajaradi. Suvda yerigan anorganik va organik moddalar iste`molchiga yetib boradi. Busiz tirik organizmlar, planktonlar, harakatsiz organizmlar va xususan yuksak o`simliklarning hayot faoliyati hozirdagi singari davom etmagan, balki umuman bo`lmagan ham bo`lur edi. Erituvchi sifatida suv oziq moddalarni tashuvchi rolini o`ynaydi. Suv yordamida organizm ichida barcha moddalar uning bir qismidan ikkinchi qismiga o`tadi, organizm turli-tuman moddalarni qabul qiladi va keraksiz qismini ajr

okean suvidan tortib olishga qodir emas. Ammo tabiatda sodir bo`ladigan almashinuv jarayoni barcha yashil o`simliklar va umuman barcha tirik organizmlarning asosiy oziqa manbai hisoblangan murakkab organik moddalarning hosil bo`lishi, fotosintez jarayonida karbonat angidrid gazining ishtirokisiz o`tmasligi ko`pchilikka ma`lum. Okean suvlaridagi yashil o`simliklar fotosintez jarayonini o`tishi uchun sarflanadigan karbonat angidridni suvda yerigan holda mavjud bo`lgan qismidan oladi. Quruqlikdagi barcha yashil o`simliklar bu jarayonni o`tishi uchun atmosfera tarkibidagi erkin karbonat angidridni o`zlashtiradi. Okean suvi haroratining nisbiy barqarorligi tarkibidagi mavjud turlarning turg`unligi, suv ionlari koltsentratsiyasining konstantligi, osmotik bosimning doimiyligi hamda suv to`lqinlar

Okean Yuzasi ming km 2 Suv hajmi, ming km 2 O`rtac ha chuqurligi 1 Tinch okeani 179679 723699 4028 2 Atlantik okeani 93363 337699 3926 3 Hind okeani 47917 291945 3897 4 SHimoliy muz okeani 13100 16980 1205 Okean tubining yeng chuqur yeri Marian botig`i (11034 m) va Yer yuzining baland nuqtasi Jamolungma (8.882 m). Shunday qilib umumiy amplituda 20 km.ga boradi. Okean tubining relefi ham qadimda tasavvur qilinganidek bir xil tekislikda yemas. O`lchovlarda aniqlanishicha okean suvlari boshlangan joydan materik ancha uzoq masofaga qadar, ayrim hollarda 75-100 km.gacha suv ostida davom yetib, 200 m chuqurlikkacha boradi, birdaniga chuqurlashadi va kontinent tubi devoriga borib qadaladi. Quyosh nuri ta`sirida Yer yuzasidan har yili 520 ming km3 suv bug`ga aylanib, yuqoriga ko`tariladi va to`yin

deyiladi. Ma`lum territoriyaga yoqqan yog`inning bir qismi shu yerda bug`lanib ketadi, bir qismi daryolarga quyilib va yerga singib ketadi, bu materik ichkarisida suvning aylanib yurishi deyiladi. Suvning kichik aylanishi bilan materik ichkarisida suvning aylanib yurishi qo`shilsa, suvning katta aylanishi vujudga keladi. Suvning to`xtovsiz aylanib yurishi Yer sharining geografik qobig`i va ayniqsa, undagi organik hayot uchun juda katta ahamiyatga ega: suvning aylanishidan modda va energiyaning aylanishi vujudga keladi, organik dunyo rivojlanadi. Foydali qazilmalar Respublikamiz faqat xilma –xil o`simliklar bilan hayvonlarga boy bo`libgina qolmay, balki yer ostida chuqur joylashgan foydali qazilmalarga ham boydir. Yer qa`rida yoki yuzasida foydali qazilmalar joylashgan yerlar kon deb atalad

Har doim ko`chalarda qum, shag`al, tosh, gilni uchratasiz. Agar tog`larga borsangiz u yerda qalin qatlamlar hosil qilib yotgan ohaktosh, qumtosh, granit va boshqa har xil toshlarni ham ko`rasiz. Bularning hammasi tog` jinslaridir. Xalq xo`jaligida va turmushda foydalaniladigan tog` jinslari va minerallar foydali qazilmalar deb ataladi. Yer bag`rida juda ko`p va xilma-xil tog` jinslari hamda minerallar mavjud. Minerallar yer ostida va qisman yer ustida uzoq davrlar mobaynida tabiiy jarayonlar natijasida hosil bo`lgan jinslardir. Oltin, mis, oltin-gugurt, olmos, granit, kvars, temir, neft, tabiiy gaz bularning barchasi minerallardir. Foydali qazilmalar ishlatilishiga qarab uch turga yonuvchi, rudali va noruda foydali qazilmalarga bo`linadi. Yonuvchi foydali qazilmalarga ko`mir, nefit, tabbiy

Nometall foydali qazilmalarga tog`- kon kimyoviy (fosfarit, apatit, har xil tuzlar, oltingugurt, barit, gips, brom va yod birikmalari va boshqalar) xom- ashyolari, qurilish materiallari xom ashyosi, qimmatbaho va texnik toshlar (marmar, granit, tog` xrustali, granat, korund, olmos va boshqalar) yonuvchi minerallar (neft, tabiiy gaz, ko`mir, torf, yonuvchi slanets) hamda gidrotermal suvlar kiradi. Meneral resurslardan oqilona foydalanishda, ularning qazib olish jarayonida iloji boricha isrofgarchilikni kamaytirishga erishish muhim ahamiyatga ega. Chunki hozircha mineral resuruslarni qazib olishda ko`p miqdorda zarur xom ashyo isrof bo`lmoqda. Isrofgarchilik ayniqsa neft ko`mir, kaliytuzi, qurilish materiallari, qora va rangli metallar, tog`-kimiya xom ashyolarini qazib olishda ko`plab ro`y

olinayotgan qora va rangdor metallarning 15-20 % yerda qolib ketayotganligi misol bo`ladi. Qazilma boyliklarni nes-nobud bo`lishida va ba`zi foydali qazilmalarning joylashgan territoriyalarini yaxshi o`rganmasdan ular ustiga shahar, ishchi posyolkalari va qishloqlarni qurish,so`ngra ularning boshqa joyga ko`chirish ham sabab bo`lmoqda. Bunga Ohangron ko`mir koni ustiga Angren shahri qurilganligi, so`ngra u boshqa joyga surilganligi yaqqol misoldir. Qazilma boyliklardan oqilona foydalanishning yana bir yo`li qazib olingan yoki qayta ishlangan xom ashyolarni tashishga isrofgarchilikka kam yo`l qo`yishga erishishdir. Ma`lumki, qazib olingan yoki qayta ishlangan xom ashyolarni ortishga, tushirishda temir yo`li vagonlari va avtomobillarda tashishda ularning ma`lum qismi nes-nobud bo`ladi. Ko`mi

Ilgari Kola yarim orolidagi Xibin apatit konidan faqat apatitni ajratib olib, qolgan qismini chiqarib tashlanar edi. Lekin hozir Xibin apatit kombinatida rudadan kompleks foydalanib, apatit konsentratsiyasi chiqindilaridan badeleit, nodir metallar va boshqalar ajratib olinmoqda. Tuproq hosil bo`lish. Siz tabiatda toshlar tinimsiz nurab turishini yaxshi bilasiz. Nurash natijasida mayda toshchalardan, qum va gildan iborat g`ovak qatlam hosil bo`ladi. Bu qatlamda o`simliklar uchun zarur oziq moddalar deyarli bo`lmaydi. Lekin u yerda ba`zi o`simliklar o`sadi. Ularning qoldig`i mikroblar ta`sirida chirishidan chirindi hosil bo`ladi. So`ngra bu yerda boshqa o`simliklar ham o`sishi mumkin bo`ladi. Ular yanada ko`p chirindi beradi.Toshlar tirik mavjudot ta`sirida juda sekinlik bilan tuproqqa aylan

kelishiga ham ta`sir etadi. Atmosferadan tuproq ustiga har xil zarrachalar tushib, tuproq, o`simlik va hayvonot olamiga turlicha ta`sir etadi. Tabiatda moddalarning almashinuvida (tuproi-o`simlik- tuproq)tuproq ham ishtirok etadi, uni V.R.Vilyams biologik (kichik) aylana deb atagan. Bu jarayonlar tufayli tuproqning unumdorlik xususiyati doimo saqlanib turadi. Dehqonchilik madaniyatining o`sishi natijasida tuproq bilan ekiladigan o`simliklar orasida ro`y beradigan biologik aylana tufayli yangi ozuqa moddalar vujudga keladi. Tuproq eng avvalo o`simlik, hayvon lar va mikroblar bilan birga murakkab ekologik sistema (biogeotsenoz)ni vujudga keltiradi va sayyoramiz biosferasida hayotning yashashini ta`minlashdek muhim vazifani bajaradi. Tuproqlarning kishilik jamiyatidagi muhim ahamiyati shundak

Masalan, Magellan nomi bilan yuritiladigan galaktikaning uzoqligi 80 ming yorug`lik yiliga teng bo`lsa, Andromeda galaktikasi 700 ming yorug`lik yiliga teng. Yer qurrasidan eng uzoq bo`lgan galaktika o`rtasidagi masofa 1 mlrd.yorug`lik yiliga teng. Shunday ekan, koinot (olam, falak) nihoyatda turli- tumanligi va cheksizligi poyoni yo`qligi bilan xarakterlanadi. Koinotda mavjud yulduzlarning yer qurrasiga eng yaqini Alfa tsentavr hisoblanadi. Oydan bizga qadar yetib keladigan yorug`lik nurining 4 yil 3 oyda yetib kelishi, Alfa tsentavrning bizdan qancha uzoqda joylashganligini ko`rsatadigan dalil desa bo`ladi. Galaktikaning ximiyaviy tarkibiga keladigan bo`lsak, uning 86,7% ini vodorod, 13,2% ini geliy tashkil etib, uning umumiy massasini 0,y% ini qolgan element (uglerod, azot, alyuminiy, f

Galaktika tarkibidagi barcha yulduzlar undan o`tadigan va unga tik joylashgan o`q atrofida aylanadi. Quyosh o`z navbatida galaktika markazida 25 ming yorug`lik yiliga teng bo`lgan uzoqlikda joylashgan va sekundiga 250 km tezlik bilan harakat qiladi. Galaktika atrofini quyosh 200 mln. yorug`lik yilida bir marta aylanadi va bu galaktika yili deb yuritiladi. Quyoshning tuzilishi. Quyosh sathining kattaligi yer sathiga nisbatan 12 ming marta katta, hajmi esa yer hajmidan 1 mln. 300 ming marta ortiq. Barcha sayyoralarning umumiy massasini qo`shib hisoblaganda ham quyosh massasi undan 750 marta katta. Quyosh diametri yer diametridan 109 marta, zichligi esa yerning o`rtacha zichligidan 4 marta kam. Ammo quyoshning tortish kuchi yerning tortish kuchidan 25 marta ortiq. Yuqorida ta`kidlanganidek, q

joylashgan. Uning harorati 50000 S ga teng va bu qatlam 18000 km balandlikka ko`tariladi. Xromosferaning yuqori tomoni - quyosh atmosferasining tashqi qatlamida quyosh toji joy olgan. Uning elektron va proton bilan zaryadlangan zarrachalari «Quyosh shamoli» nomi bilan yuritilib, sekundiga 80000 km tezlik bilan 5 mln.km masofaga tarqaladi. Quyosh aktivligi tsiklik xarakterda. Har 11 yilda quyosh yuzasida dog`lar ko`payib ketish natijasida haroratning pasayishi tufayli «Quyosh shamoli» kuchayib xromosferada portlash sodir bo`ladi va buning ta`siri hatto yergacha yetib keladi. Bunday hollarda Yerda magniy bo`ronlari qutb shafaqlarining kuchayishi natijasida atmosfera tarkibidagi azon miqdori o`zgarib, quyosh energiyasini tegishli miqdordan ko`proq o`tkazishi atmosfera bosimini o`zgarishi kuza

qatlami-atmosfera, suv qatlami-gidrosfera, qattiq qatlam-litosfera. Bular bir-biriqatlami-atmosfera, suv qatlami-gidrosfera, qattiq qatlam-litosfera. Bular bir-biri bilan o`zaro uzviy aloqada rivojlanib, taraqqiy etgan va hayot qobig`i-biosferabilan o`zaro uzviy aloqada rivojlanib, taraqqiy etgan va hayot qobig`i-biosfera vujudga kelgan. vujudga kelgan. MarsMars sayyorasi siyrak karbonat angidrid ( sayyorasi siyrak karbonat angidrid ( СС O2) va boshqa gazlar bilanO2) va boshqa gazlar bilan qoplangan. Marsda yillik o`rtacha harorat 60qoplangan. Marsda yillik o`rtacha harorat 60 00 СС sovuq. Undagi sharoit boshqa sovuq. Undagi sharoit boshqa sayyoralarga nisbatan hayot uchun birmuncha yaqin, shunday bo`lsada Marsdasayyoralarga nisbatan hayot uchun birmuncha yaqin, shunday bo`lsada Marsda ham

iyiy kmkm VeneraVenera 108108 mln.kmmln.km 1210012100 kmkm 225 kun225 kun 243 kun243 kun YerYer 149,6149,6 mln.kmmln.km 1280012800 kmkm 365 kun365 kun 24 soat24 soat MarsMars 228228 mln.kmmln.km 67756775 kmkm 687 kun687 kun 24,5 soat24,5 soat YupiterYupiter 778778 mln.kmmln.km 1383013830 0 km0 km 12 yil12 yil 10 soat10 soat SaturnSaturn 14271427 mln.kmmln.km 1208012080 0 km0 km 30 yil30 yil 10 soat10 soat UranUran 28702870 mln.kmmln.km 4900049000 kmkm 84 yil84 yil 11 soat11 soat NeptunNeptun 44964496 mln.kmmln.km 5010050100 kmkm 165 yil165 yil 16 soat16 soat PlutonPluton 59295929 mln.kmmln.km 37003700 kmkm 248 yil248 yil 6,5 kun6,5 kun Mars va Yupiter orbitalari oralig`ida Quyosh atrofida aylanib yuruvchiMars va Yupiter orbitalari oralig`ida Quyosh atrofida aylanib yuruvchi mayda osmon jis

QuyoshQuyosh atrofidaatrofida aylanibaylanib yuruvchiyuruvchi asteroidasteroid vava kometalarkometalar parchalanibparchalanib turadituradi .. UlarningUlarning parchalariparchalari bobo `` lganlgan « « daydidaydi toshlartoshlar » » baba `` zidazida YergaYerga judajuda yaqinlashibyaqinlashib qoladiqoladi . . BuBu maydamayda osmonosmon jismlarijismlari YerningYerning havohavo qobigqobig `` igaiga judajuda katakata tezliktezlik bilanbilan kiribkirib keladikeladi . . UlarUlar havodahavoda yonayona boshlaydiboshlaydi vava osmondaosmonda yorugyorug ` ` iziz qoldiradiqoldiradi . . YergaYerga judajuda kattakatta tezliktezlik bilanbilan yaqinlashibyaqinlashib kelibkelib , , havodahavoda yonibyonib ketadiganketadigan maydamayda osmonosmon jismlarijismlari meteorlameteorla rr deyiladideyiladi . . Uchi

QuyoshQuyosh tojitoji – – QuyoshQuyosh atmosferasiningatmosferasining tashqitashqi qatlamiqatlami . . YerYer sharishari turliturli xilxil qattiqqattiq , , suyuqsuyuq vava gazsimongazsimon moddalardanmoddalardan iboratiborat bobo `` liblib , , bubu moddalarmoddalar solishtirmasolishtirma ogog `` irligigairligiga qarabqarab joylashganjoylashgan . . SolishtirmaSolishtirma ogog `` irligiirligi kattaroqkattaroq bobo `` lganlgan moddalarmoddalar YerningYerning yadroyadro qismidaqismida , , yengilroqlariyengilroqlari esaesa ustkiustki qismidaqismida joylashganjoylashgan . . YerningYerning ustkiustki , , yaya `` nini YerYer popo `` stisti koko `` proqproq kislorodkislorod , , kremniykremniy ,, ammoniylardanammoniylardan iboratiborat bobo `` lsalsa , , undanundan pastkipastki qatlamiqatlami , , yay

YuqoriYuqori mantiyamantiya chegara-sidanchegara-sidan 400400 200 ming200 ming 0-28000-2800 ,4-3,6,4-3,6 ,0,0 С-С- O`tkinchO`tkinch qatlamqatlam 400-950400-950 200200 -400 ming-400 ming 280280 00 44 -4,5-4,5 1010 ,0,0 8,08,0 D-QuyiD-Quyi qatlamqatlam 950-2900950-2900 100100 0-13000-1300 mingming 360360 00 55 ,2-9,4,2-9,4 5757 ,0,0 50,050,0 Ye-Ye- Tashqi yadroTashqi yadro 2900-2900- 50805080 130130 0-20000-2000 mingming 400400 00 99 ,4-11,5,4-11,5 1515 ,4,4 F-F- O`tkinchO`tkinch qatlamqatlam 5080-5080- 51205120 200200 0-30000-3000 mingming 450450 00 11 1,5-1,5- 12,012,0 -- 31,631,6 G-ichkiG-ichki yadroyadro 5120-5120- 63716371 3,53,5 mln.mln. 500500 00 11 3,73,7 0,0, 88 Yer po`sti Yer yuzasidan Moxo chegarasigacha bo`lgan joylarni o`z ichigaYer po`sti Yer yuzasidan Moxo chegarasigacha bo`lg

bo`yida qanday o`simliklar uchraydi? Shundaygina ariq bo`yida, hatto suvdabo`yida qanday o`simliklar uchraydi? Shundaygina ariq bo`yida, hatto suvda cho`ziq bargli va chiroyli pushti gulli o`simliklarni ko`ramiz. Bu –suvzamchi.cho`ziq bargli va chiroyli pushti gulli o`simliklarni ko`ramiz. Bu –suvzamchi. Bu o`simliklarni suvqalampir deb ham ataladi.Chunki uning sharbati achchiqBu o`simliklarni suvqalampir deb ham ataladi.Chunki uning sharbati achchiq bo`lib, qalampir (garmdor) mazasini beradi. Uning sharbatidan kishilar uzoqbo`lib, qalampir (garmdor) mazasini beradi. Uning sharbatidan kishilar uzoq vaqtlardan beri dori-darmon tayyorlashadi. Bundan tashqari bu o`simlikdanvaqtlardan beri dori-darmon tayyorlashadi. Bundan tashqari bu o`simlikdan bo`yoq ham olinadi. bo`yoq ham olinadi. Suv bo`

II. Bob: Bashlang`ich sinf o`quvchilarining Tabiat jismlariga doirII. Bob: Bashlang`ich sinf o`quvchilarining Tabiat jismlariga doir amaliy tushunchalarni kengaytirishning o`ziga xos yo`llari .amaliy tushunchalarni kengaytirishning o`ziga xos yo`llari . Tabiat jismlari mavzusini o`rganishda o`quvchilar kuzatish, tajriba, ekskursiya, amaliy ishlar o`tkazish yo`li bilan o`simlik va hayvonot dunyosining mahaliy vakillari, o`z joyi yuzasining shakllari, suv havzalari va suvning xususiyatlari, tuproq hamda foydali qazilmalar bilan tanishadilar. Biz ko`rib turgan barcha narsalar jism va moddalardan iborat: bino, mashina, daraxt, kitob, stol, stul. Biz yashayotgan Yer, osmondagi Quyosh, Oy, yulduzlar ham jism. Ba`zi bir jismlar tabiiy bo`ladi. ( Daraxtlar, Quyosh, Oy, yulduzlar) Ba`zi jismlarni o

Ob-havoning qanday ekanligi uning belgilariga qarab aniqlanadi. Havoning harorati, bulitlik, yog`inlar, shamollari ob-havoning belgilari deyiladi. Ob-havo hodisalarining shartli belgilari O Havo ochiq * Qor O Havo bulut Yomg`ir O Havo yarim bulut Ob-havoning qandayligini bilish uchun uni doim kuzatib turish kerak. Kuzatish ma`lumotlari “ Ish daftari” ga yozib boriladi. Ob-havoning belgilari turli asboblar yordamida ochiladi. Havo xarorati termometr yog`in miqdori yog`in o`lchagich asbobi bilan o`lchanadi. Havo isigan paytda termometr naychasi ichidagi simob kengayib, yuqoriga ko`tariladi. Simob shkaladagi qaysi raqamgacha ko`tarilib borib to`xtasa, havo harorati shuncha daraja bo`ladi. Havo issiq bo`lsa, raqam oldiga “+”, sovuq bo`lsa, “-“ begisi qo`yiladi. Yer-quyosh sistemasidagi sayyora

bo`lganlari ham bor. Yulduzlar nihoyatda olisda bo`lgani uchun ham ular bizga mitti bo`lib ko`rinadi. Olimlar qadimdan yulduzlar haqida ia`lumotlar olishga qiziqqanlar. Jumladan, buyuuk hamyurtimiz Mirzo Ulug`bek (1394-1449) 1018 ta yulduzni o`rganib, ularningjoylashish jadvalini tuzgan. Yulduzlar haqida qimmatli ma`lumotlar yozib qoldirgan. Quyosh –eng yaqin yulduz Bepoyon osmondagi yulduzlardan biri- Quyoshdir. Yulduzlar qanday xususiyatga ega bo`lsa, Quyosh ham xuddi shunday Xususiyatga ega. Quyoshning harorati markazida 15 million, sirtida esa 6 ming darajaga yetadi. Quyosh o`rtacha kattalikdagi yulduzlar qatoriga kiradi. Quyoshning diametri Yernikidan taxminan 109 marta katta. Quyoshni futbol to`pidek fazar qilsak, unda Yerni mosh donasiga tenglash mumkin. Yerdan Quyoshgacha bo`lgan m

bilish. Tabiatshunoslik dasturining maqsadi o`quvchilarning tevarak-atrofdagi borliqni kuzatishlari asosida ular haqida to`g`ri tasavvur va tushunchalarni shakllantirishdan iborat. Olingan tasavvurlar asosida real borliq bilan ongli ravishda munosabat o`rnatishlari lozim. Tabiatshunoslik dasturi biologik, geografik, fizik, kimyoviy jarayonlarga oid elementar tushunchalarning o`zlashtirishini ko`zda tutadi. Ta`lim jarayonida eng muhim tabiatshunoslik tushunchalarini ajratib yetkazilishi talab etiladi. Tabiatshunoslik tushunchalari - umumiy muhim belgilari bilan birlashtirilgan jismlar, hodisalar, jaryonlarning butun guruhi to`g`risidagi umumlashgan bilimlardir. Xususan “o`simliklar” tushunchasiga barcha o`simliklar uchun umumiy bo`lgan, muhim belgilari bilan bir guruhga birlashtirilgan har

Masalan, gulni, qushni, kompasni tasavvur qilish uchun ularga bir qarab qo`yish kifoya. Ular to`g`risida tushuncha hosil qilish uchun esa aniq va keng ma`lumotlar va ularni tizimlashtirish bo`yicha fikrlash kerak bo`ladi. Tasavvurlar ayrim jismlarning qiyofasi bo`lsa, tushunchalar esa biror sinfiga taaluqli umumlashgan mazmunni aks ettiradi. 4-sinfda o`quvchilar har xil tabiiy zonalarning ob-havosi, o`simlik, hayvonot dunyosini, odamlar mehnat faoliyatini o`zlarining yashayotgan tabiiy sharoitlari bilan taqqoslaydilar. Fikrlashning boshlang`ich materiali bo`lib, jism va hodisalarning xotirada saqlangan qiyofasi xizmat qiladi, ular obrazli tasavvurdir. Lola, binafsha, quyon, bo`ri oson tasavvur qilinadi. Tasavvurlarni biror narsa bilan bog`lash muhimdir. Chunonchi, ko`pincha chiroyli gulni

chiqadi va mavhumlashtirish boshlanadi, chunki biz bilgan boshqa belgilardan chetlashamiz, narsa va hodisalarni bizni qiziqtirishi nuqtai-nazaridan qarab chiqamiz. Tushunchalarni o`zlashtirish jarayoni - faol ijodiy fikrlash faoliyatidir. Boshlang`ich sinf o`quvchilarida “meva” haqidagi tushunchani shakllantirish uchun o`qituvchi o`z stolida mevalarni tizib qo`yadi. O`quvchilarga ularning ta`riflab berishni taklif qiladi va ular o`z tushunchalarini bayon etadilar: -Pomidor qizil, dumaloq. -Bodring yashil, uzunchoq. -Olma qizil, yumaloq, shirali, yaxshi hidli va mazali. -Pomidor va bodringning mazasi har-xil. O`qituvchi: -Shunday ekan, ular bir-biriga o`xshamas ekanda? -O`xshash - ta`kidladilar o`quvchilar. -Nimasi bilan? -Ularni yechish mumkin. Ular mazali. -Ammo konfet ham mazali-ku? -Kon

Tabiatshunoslik darslarida o`quvchilarda ayrim tushunchalarni shakllantirib qolmay, balki sabab va oqibatni, tabiiy hodisalarni o`zaro bog`liqligini tushuna bilish ko`nikmalarini shakllantirish kerak. 1-2 sinflarda o`quvchilar “Atrofimizdagi olam” predmetidan umumiy tabiatshunoslik tushunchalarini egalaydilar. Keyingi sinflarda ular tajribalar o`tkazish, kuzatishlar, sayohatlar, amaliy ishlar, paytida tabiat to`g`risida aniq tushunchalarga ega bo`ladilar. Umumiy tushunchalarni shakllantirishda o`qituvchi: 1) jismlarni maqsadga yo`nalgan holda qabul qilib olishni tashkil etish; 2) tabiat jismlari to`g`risidagi har bir yangi tushunchani tahlil qilish va barcha jismlardagi muhim belgilarni ajratish. 3) 2-darajali, uncha muhim bo`lmagan barcha belgilarni mavhumlashtirish, muhim belgilarini saq

tepalikka oddiy tushuncha sifatida ham qarashimiz mumkin; uning eng muhim belgisi – tagi-osti, cho`qqili va yon bag`irligidir. Oddiy tushunchalar jism yoki tabiat hodisalari haqidagi bir elementdan iborat bo`lgan bilimlarni o`z ichiga oladi. Masalan, “fazo yo`li” tushunchasi yerning osmon bilan bog`lanish yo`li bilan xarakterlanadi. Har bir oddiy tushuncha murakkablashib boradi. Bir elementga qaratilgan oddiy bilimga boshqalari qo`shilib boradi, birlashadi va nihoyat murakkablashadi. IV sinfda “fazo” tushunchasi bor. U joyning kengligini ham o`z ichiga oladi, qaysiki odam o`z atrofida ko`p narsalarni ko`radi. Keyinchalik “fazo yo`li” (oddiy tushuncha) - fazoning 4 tomoni borligini o`rganiladi (2-oddiy tushuncha) – u harakat natijasida o`zgaradi (2-oddiy tushuncha). Shunday qilib, “fazo” tu

mashqlar katta ahamiyatga ega. Masalan, “bo`ri”, “tulki”, “yo`lbars”, “sher” tushunchalari avlod doirasidagi “yirtqichlar” tushunchasiga kiradi. Bu yerda farqiy xususiyatlar - (tur belgilari): - jun rangi, tana tuzilishi, harakatlanish xususiyatlari shu hayvonlar tashqi ko`rinishida namoyondir. Ularning avlod doirasidagi belgisi boshqa hayvonning go`shti bilan oziqlanish qobiliyatidir. O`quvchilarga avlod doirasidagi belgilarni farqlash uchun har bir tushuncha aniq ifodalangan va aniq belgilarni o`zida saqlagan bo`lishi kerak. Masalan, “na`matak, siren, ligustrumlar – buta” degan ta`rif noto`g`ri, chunki unda aniqlik yo`q. Buning o`rniga “na`matak, siren, ligustrum – buta, chunki ularda asosiy poya yo`q, ildizdan esa birdaniga bir nechta novdalar hosil bo`lgan” deyish lozim. Yakka tushunch

zona o`simliklarini individual xususiyatlarini jadval, sur`at, gerbariylardan ko`rsatib o`rganish lozim. Geografik tushunchalar alohida (Toshkent, Qashqadaryo) va umumiy (tog`lar, foydali qazilmalar) tushunchalarga, biologik tushunchalar tur (chittak, lola, archa, avlod, hayvonlar, bargli o`simliklar) tushunchalariga bo`linadi. Tabiatshunoslik kursida tabiat va odamlar faoliyatini o`rganishda dastur bir qator tasavvur va tushunchalarni o`zlashtirishni nazarda tutadi. Tabiatshunoslikning birinchi darsida o`quvchilar “tabiat”, “jonsiz tabiat”, “jonli tabiat” kabi tushunchalar bilan tanishadilar. Tushunchalarning eng muhim belgilari sistemalashtirishning asosi bo`ladi. Masalan, “jonsiz tabiat”tushunchasi shunday muhim belgiga egaki, ularni kichik yoshli bolalar ham aniqlashlari kerak: jonsiz

tushunchalarini hosil bo`lishi muayyan metodik sharoitlarda amalga oshadi. Chunonchi: 1. tabiiy jismni kuzatishlar; 2. qabul qilishni aniqlovchi mashqlar; 3. o`qituvchining hayajonli hikoyasi qabul qilishni to`g`ri bo`lishini ta`minlaydi. O`qituvchi savollari; yoddan rasm chizish, har xil narsalarni tanib olish bo`yicha mashqlar tasavvurlarning to`g`ri bo`lishiga yordam beradi. Tushunchalarning to`g`ri bo`lishini esa: 1. Muammoning aniq qo`yilishi. 2. O`qituvchi tomonidan o`quv materialini bayon qilish mantiqi. 3. Aniqlash va taqqoslash bo`yicha mashqlar. 4. Tushunchalarni bog`lovchi va rivojlantiruvchi takrorlash tizimi. 5. Umumlashtirishni talab qiluvchi savollar. 6. Tushunchalarni uquv va ko`nikmalar bilan bog`lovchi savollar ta`minlaydi. Tushunchalarni birlamchi hosil bo`lishida obe`kt

savollar quyidagicha: cho`lda yashovchi hayvonlarning qaysi moslanishlari ularga qurg`oqchilikka va jazirama issiqqa chidashga yordam beradi? Dasht va cho`l tabiatining o`xshashligi nimada? Nima uchun tundrada katta daraxtlar o`smaydi? kabilar. Mazkur savollar tabiiy narsalarni jadvaldagi tasviri bilan taqqoslashni, sxemalar chizishni, ularni doskadagi rasmi va gerbariylar bilan uzviy bog`lashni o`z ichiga oladi. Masalan, 3-sinfda: - chigit ekilganidan keyin unda qanday jarayon boradi? Qish vaqtida daraxt bilan butani bir-biridan qanday ajratish mumkin? Yerda hamma tomonlarga harakat qilganda ham janubga boradigan joy bormi? (xaritadan ko`rsating). Tabiatda suv aylanishning sxematik tasvirini bering. O`quvchilar jadvaldan foydalanib, o`simlik va hayvonlarning tashqi belgilarini taqqoslaydi

Qurilish Yoqilg`i Ma`danlar Tabiy zonalarning xarakterikasi Noli Yuzasi Qish va yozdagi harorat O`simliklar Hayvonlari Aholining mashg`uloti. Tushunchalarning tarkibini aniqlab, o`qituvchilar bilimlarini baholaydi. Tushunchalarni ajratib, o`qituvchi tegishli metodik uslublarni tanlaydi va qo`llaydi (savollarni takrorlash tizimini tuzadi, eng samarali ko`rgazma qurollarni tanlaydi). Tabiiy materiallar bilan ish olib borganda tafakkurning rivojlanuvchi mantig`iga aolhida ahamiyat beriladi: Taqqoslash - narsa va hodisalar orasidagi o`xshashlik va tafovut belgilarini aniqlash demakdir. U aqlning tahliliy ishi. Bu jarayon murakkab, o`z ichiga sintez umumlashtirish va xulosani oladi. O`quvchilar jismlarning belgilarini ajrata olsalar, muhim tomonini farq qilsalar, bu sintez, umumlashtirish va xu

Mashqni ikki narsa yoki hodisa bilan boshlamoq zarur. So`ngra uch, to`rt yoki undan ko`proq obe`klarni taqqoslash mumkin. Taqqoslash bir-biriga qarama-qarshi jihatlarni qo`yishdan boshlash kerak (qum sochiluvchan, loy esa yopishqoq). Bolalar faqat farqlarni emas, balki o`xshashliklarini ham ajrata boshlaydilar. Kuzatish va suhbatlar taqqoslash uchun materialdir. Taqqoslashdan oldin ularni qanday bilib borish kerakligini ko`rsatish kerak. 3-sinfda “O`simlik va hayvonlar olami” mavzusini o`rganishda tabiatdagi kuzatishlardan keyin ushbu savollar bo`yicha suhbat o`tkazish mumkin: Sen yashayotgan joyda qaysi o`simliklar ariq buylaridagi nam tuproqda, qaysi ariqdan uzoqda quruq tuproqda o`sadi? O`simliklar va hayvonlar hayotidagi o`zgarishlar jonsiz tabiatdagi qaysi o`zgarishlar bilan bog`liq?

Fikrlash natijasida yangi bog`lanishlarni o`rnatish mumkin. Tafakkur jarayonida o`quvchi fikr yuritadi, tahlil qiladi, muhim bog`lanishlarni aniqlaydi, unga berilgan aniq vazifada mos keladigan yechim uslublarini fikran tanlaydi va qo`llaydi. “Nima uchun”, “Nimada” savollariga javob talab qilib, o`qituvchi bolalarni o`z fikrlarini asoslashga, o`z oldilariga savollar qo`yishga va ularga to`g`ri javob berish uchun harakat qilishga o`rgatadi. 53

II.1. Pedagogik texnologiyadan foydalangan holda o`quvchilarga Tabiat jismlariga doir dars ishlanmalari. Men 2010 yilning aprel va dekabr oylarida Qarshi shahridagi 23 umumiy o`rta ta`lim maktabining 2-3 sinf o`quvchilari bilan amaliyot vaqtida shug`illandim. Amaliyot davomida o`quvchilarni bilim ko`nikma va malakalarini shakllantirishga harakat qildim. “Atrofimizdagi olam”va “Tabiatshunoslik” fanlaridan nazariy va amaliy mashg`ulotlarini o`tdim. Shulardan “Tabiatdagi jism va moddalar”, “Ob-havo” va “O`zbekistonning foydali qazilmalari” dars ishlanmasi tuzib o`quvchilar bilimini oshirishga harakat qildim. Bundan tashqari amaliy ishlar orqali o`quvchilarni Tabiat jismlari haqidagi bilimlarini shakilantirishga harakat qildim. Xalq ta`limi bo`limiga qarashli Qarshi shaharidagi 23- umumiy o`rt

Atama va tushunchalar: jism, modda, foydali qazilma. Da rsning borishi. Tashkiliy qism. O`tilgan mavzuni takrorlash. Yangi mavzuni bayon etish. Yangi mavzuni boshlashga kirishishdan avval o`quvchilarga odatdagidek, quyidagi savollar bilan murojaat etiladi: 1. Suv qanday ko`rinishga ega? 2. Atrofimizda nimalarni ko`rayapsiz? 3. Kitob va ruchkaning og`irligi tengmi? 4. Kitob jismmi yoki modda? O`quvchilarga tevarak-atrofidagi ko`rib turgan barcha narsalarimiz modda va jismlardan iborat ekkanligi, jismlarning biror- bir qat`iy shakldaligi misollar bilan tushuntirib beriladi. Masalan,parta, doska, bo`r, kito, ruchka, qalam va hokazolar. Bu jismlarni odamlar yasaganligi, Quyosh, Oy, Yer va yulduzlar tabiiy jismlar ekanligi tushuntiriladi. Moddalardan jismlar, ya`ni temirdan tramvay izi, g`ildir

Dars Mavzu: Ob-havo Darsning maqsadi. O`quvchilarni mavzuga oid yangi atama va tushunchalar, tabiat fasllari, kuzda bo`ladigan o`zgarishlar bilan tanishtirish, ularga ob- havo haqida to`liq tushuncha berish va tabiat go`zalliklariga oshno etish. Darsning turi. Yangi bilim beruvchi. Darsning jihozlanishi. Termometr, yomg`ir o`lchagich, Quyoshning turish holatini kuzatish uchun tayoqcha, ob-havoning turli holatdagi manzarasi tasvirlangan rasmlar. Atama va tushunchalar: ob-havo, bulutlilik, harorat, termometr, yomg`ir o`lchagich, daraja. Darsning borishi. Tashkiliy qism. O`tilgan mavzuni bayon etish. Yangi mavzuni bayon etish. O`tilajak yangi mavzuni bayon etishdan avval o`quvchilarga ushbu savollar bilan murojaat qilinadi: Bugun ob-havo qanday? Qanday ob-havo belgilarini bilasiz? Sizga qaysi

Yilning to`rt faslida , hatto kunning turli vaqtida havo harorati har xil bo`lishini termometr yordamida aniqlab o`vuchilarga ko`rsatish mumkin. Havo harorati shartli belgilar orqali yoziladi. Masalan, havo issiq bo`lsa, +400 S, Havo sovuq bo`lsa -100 S deb yozib qo`yiladi. Dars o`tilayotgan xonada havo harorati necha daraja issiq? Tashqarida –chi, kabi savollar bilan mavzuni qiziqarli bo`lishiga erishiladi. O`tigan mazuni mustahkamlash . Dars yakunida o`quvchilarning yangi mavzuni qanchalik o`zlashtirganligini aniqlash masadida quyidagi savollar berib ko`riladi: 1. Termometr bilan nima o`lchanadi? 2. Ob-havo deganda nimani tushunasiz? 3. Termomertni issiq suvga botirsak nimak bo`ladi? 4. O`quvchilar bilimini baholash. Uyga vazifa. Har kuni havo haroratini o`lchab, olingan natijani “ish da

Darsning jihozi: darslik, ko`rgazmali qurollar, plakatlar tabiat jismlaridan namunalar tarqatma materiallar. Darsning turi. O`quvchilarga foydali qazilmalar haqidagi fikrlarini boyitish, yangi bilim berish. Darsning borishi. Tashkiliy qism . Salomlashish, davomatni aniqlash, tozalikni nazorat qilish O`tilgan mavzu yuzasidan savol javoblar Tuproq va undan foydalanish. 1. O`simliklar bilan hayvonlarning hayoti uchun qanday sharoit zarur? 2. Tuproqda chirindi qanday qilib to`planadi? 3. Odamlar tuproq unumdorligini qay tariqa oshirishadi? 4. Qaysi hayvonlar tuproq tarkibini yaxshilaydi? 5. Tuproqlarning yemirilishiga nima sabab bo`ladi? 6. Tuproqni yemirishdan saqlash uchun nimalar qilish kerak. O`tilagn mavzuni xulosalash. Tuproq yerning unumdorlik xossasiga ega bo`lgan ustki qatlamidir. U t

Angren atrofida, Surxondaryo viloyatining tog`li Sharg`unsoy va Boysun tumanlarida qazib olinadi. O`zbekistonda bir qancha rangli metallardan mis, qo`rg`oshin noyob va qimmatbaho metallardan oltin, kumush, qalay, simob qazib olinadi. O`zbekiston qum, ohak, marmar kabi qurilish xom ashyolariga ham boy Nurona tog`larida oq, pushti, kulrang, qizg`ich marmar olinadi. Hayotimizni metallarsiz tasavvur qilib bo`lmaydi. Xalq xo`jaligida metallarning ahamiyati katta. Metallar har xil bo`ladi. Ulardan eng muhimlari temir, mis, alyuminiy, qalay, ro`x, kumush, oltindir. Eng ko`p tarqalgan metallardan biri temir-temir ro`dasi eritib olinadi.Temir ro`dalari har xil bo`ladi. Magnitli temir tosh shular jumlasidandir. Magnitli temirtoshda temir boshqa ro`dalardan ko`ra ko`proq bo`ladi. Yangi mavzuni mustah

II.2. Amaliy ishlar orqali o`quvchilarni Tabiat jismlari haqidagi bilimlarini shakilantirish. Amaliy ish Darsning maqsadi. 60

O`quvchilarni amaliy ish o`tkazish yo`llari va o`quv qurollari hamda asboblar bilan tanishtirish. O`quvchilarni mustaqil mehnatga o`rgatish. Mehnat intizomiga rioya qilish ko`nikmalarini shakillantirish. Darsning turi. Yangi bilim beruvchi. Darsning metodi. Tajriba metodi. Darsning jihozlanishi: har xil tarozilar, termometrlar, meva va sabzavotlar. Atama va tushunchalar. Tarozilar. Darsning borishi. 1. Tashkiliy qism. O`quvchi rahbarligida sinfga har xil tarozilar, meva va sabzavotlar keltiriladi. Bozor yoki do`kon ko`rinishi hosil qilinadi. Yangi mavzuni bayon etish. O`quvchilar “sotuvchi” va “xaridor” rollariga kirib, o`yin tashkil qilinadi. O`qituvchi o`quvchilar o`yinlarini kuzatib boradi va izohlaydi. Demak, massasi katta, ya`ni og`ir yuklarni tortish uchun alohida tarozilar, yengil,

Amaliy ish Mavzu: Granit. Qum va gil Darsning ta`limiy maqsadi: o`quvchilarga granit, qum va gil haqida ma`lumotlar berish, ulardan nimalar tayyorlanishi haqida tasavvurlar hosil qilish. Darsning tarbiyaviy maqsadi : granit, qum va gildan turli narsalar tayyorlashda hunarmandlarning amaliy san`atiga va mehnatiga hurmat uyg`otish. Darsning rivojlantiruvchi maqsad: o`quvchilarning granit, qum va gil, ulardan turli narsalar tayyorla nishi haqida dunyoqarashlarini shakillantirish. Darsning jihozlari : granit, qum va gil, bir bo`lak kesak, likopcha, qum va gildan tayyorlangan buyumlar tasvirlangan rasmlar, asosiy foydali qazilmalar tasvirlangan O`zbekiston xaritasi, darslik. Darsda qo`llaniladigan metod: savol-javob, amaliy ishlar o`tkazish. Darsning borishi. 1. Tashkiliy qism. O`quvchilar davo

Bu savollar asosida o`quvchilar yangi darsga qiziqtiriladi va yo`naltiriladi. O`quvchilarga granit haqida ma`lumotlar beriladi, granit bilan o`tkaziladiganamaliy ish bajariladi, o`quvchilarga granit namunasi, uning ichida kvars, dala shpati va slyuda mavjudligi ko`rsatiladi, o`quvchilarga granitning xususiyatlarini, granit qanday maqsadlarda ishlatilishi tushuntiriladi, xaritadan granit qazib chiqariladigan joylar ko`rsatiladi. Qum va gil haqida ma`lumotlar beriladi, ulardan qanday buyumlar tayyorlanishi tushuntirilib beriladi. Qum suvga solinganda loyqa hosil qilmasligi, gil esa loyqa hosil qilishi, namlangan qum yopishqoq emasligi, suvga aralashtirilgan tuproq yopishqoq bo`lishi, undan (loydan) turli shakldagi buyumlar yasash mumkinligi tushuntiriladi. Qum sochiluvchan mayda zarralardant

Xulosa Ijtimoiy taraqqiyotning zamonaviy bosqichi uzluksiz ta`lim tizimi oldiga yosh avlodni har jihatdan barkamol etib tarbiyalash vazifasini qo`ymoqda zamonaviy ishlab chiqarish dunyoqarashni keng shakillangan, tafakkuri boy hamda bilim darajasi chuqur bo`lgan mutaxasislarni tayyorlashni toqoza etmoqda. Ta`lim to`g`risida”gi Qonun hamda “Kadirlar tayyorlash milliy dasturi” talablari asosida malakali mutaxasis va barkamol shaxsni tarbiyalashda uzluksiz ta`lim tizimining asosiy bosqichlaridan biri bo`lgan boshlangich ta`lim muhim o`rin tutadi. Kelajak vorislari bo`lgan yosh avlodni har tomolama tarbiyalash xususan tabiat bilimlari bilan qurollantirish, vatanimiz qudratini yanada mustaxkamlashda alohida ahamiyat kasb etadi. Tabiatshunoslik ta`limi bo`yicha boshlang`ich sinf o`quvchilarini n

jarayonida, shuningdek amaliy xarakterdagi bilimlar, masalan, o`simliklar dunyosining xarakteriga qa rab, joyda orientirlash; hayvon va o`simliklarning xulq-atvoriga, tabiatdagi o`zgarishlarga qarab, ob-havoning o`zgarishini oldidan aytib berish; texnika mehnati darslarida tabiatshunoslik materialidan foydalana olish (tabiiy materiallar - mevalar, urug`lar, barglar, po`stloq bilan ishlash) o`quvlari hosil qilinadi. Tabiatshunoslikni o`qitish uchun, ayniqsa, tabiiy jismlar kerak, chunki ular o`quvchilarda tabiiy jismlarni bevosita ko`rish asosida tasavvur va tushunchalarni hosil qilishga imkon beradi (har bir o`quvchii tabiiy material bilan mustaqil ishlay olishi uchun uni yetarli miqdorda – o`quvchilar soniga qarab to`plash kerak). Qabul qilish uchun teri sezgisi, hid bilish, maza sezishni

Foydalanilgan adabiyotlar:Foydalanilgan adabiyotlar: 1. И. А. Каримов Баркамол авлод Ўзбекистон тараққиётининг1. И. А. Каримов Баркамол авлод Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори Тошкент “ Шарқ нашриёти 1997 йпойдевори Тошкент “ Шарқ нашриёти 1997 й 2. Умумий ўрта таълимнинг давлат таълим стандарти ва ўқув дастури.таълим тараққиёти, 3-махсус сон. Шарқ НМК. 3. Bahromov A., Xolxo`jayeva M. Tabiatshunoslik (3- sinf O`qituvchilar uchun metodik qo`llanma). Toshkent- 2008 4. Baratov P. Tabiatni muhofaza qilish (O`qituvchilar uchun metodik qo`llanma). Toshkent- 1991 yil. 5. Grigoryans A.G, Sultonova G.A. (4- sinf O`qituvchilar uchun metodik qo`llanma). Toshkent- “ Cho`lpon” 2003 6. Grigoryans A.G. Tabiatshunoslikni o`qitish. T., 1992. 7. Grigoryans A.G. Atrofimizdagi olam. (1-sinf darsligi). T., 2

18. Haydarov S., Nishonov S. Tabiatshunoslik asoslari va bolalarni atrof- tabiat bilan tanishtirish. Toshkent, 1992 y. 19. Haydarov S., Haydarova X. Tabiatshunoslik asoslaridan laboratoriya mashђulotlari. Toshkent, 1990 y. 72

Купить