Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 224.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Boshlang‘ich sinf darsliklarida berilgan mumtoz adabiyot vakillari asarlarini o‘tish

Купить
Mavzu: Boshlang‘ich sinf darsliklarida berilgan mumtoz adabiyot vakillari asarlarini o‘tish Mundarija KIRISH……………………………………………………………………………2 I BOB. MUMTOZ ADABIYOT VAKILLARINING ASARLARI VA O‘QUVCHILARNI TARBIYALASHDA TUTGAN O‘RNI…………………….8 1.1. Mumtoz adabiyot vakillari asarlarining o‘quvchi tarbiyasidagi ahamiyati…8 1.2. Alisher Navoiy ijodida barkamol avlodni tarbiyalash va insonparvarlik g‘oyalari……………………………………………………………………19 II BOB. BOSHLANG‘ICH SINF DARSLIKLARIDA BERILGAN MUMTOZ ADABIYOT VAKILLARI ASARLARI VA ULARNI O‘RGATISH…………… 32 2.1. Boshlang‘ich sinf darsliklarida berilgan mumtoz adabiyot vakillari asarlari va ularning tahlili…………………………………………………………..………… 32 2.2. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga mumtoz adabiyot asarlarini o‘rgatishda metodik tavsiyalar………………………………………………………………… 46 XULOSA………………………………………………………………….………55 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………………….……57 1 Kirish Respublikamizda olib borilayotgan ta’lim islohotlari – “Ta’lim to‘g‘risidagi” gi qonun, “Davlat tili haqida”gi qonun, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ni hayotga tadbiq qilinishi ta’lim jarayoninig samaradorligini ta’minlaydi. Jamiyatda ma’naviy sog‘lom, mustaqil fikrlaydigan avlodni shakllantirishda badiiy adabiyotning roli muhim ekanligi isbot talab qilmaydigan haqiqatga aylanganidan ko‘pchilik xabardor. Chindan ham badiiy adabiyot ma’naviy hayotimizning ajralmas bir qismi bo‘lish bilan birga har bir shaxs, jumladan, maktab o‘quvchilari uchun ham ma’naviy yetuk insonlar bo‘lib yetishishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Shaxsning rivojlanishi – jamiyat rivoji, yoshlarning rivoji – kelajak rivoji demakdir. Shunday ekan, jamiyat oldidagi eng asosiy vazifalardan biri sog‘lom avlodni voyaga yetkazish. Bu muhim vazifani amalga oshirish birinchi navbatda o‘qituvchiga bog‘liq. O‘zbekiston mustaqillikka erishuvi sharofati bilan barcha sohalarda, ayniqsa, ma’naviyatimiz tarixini, madaniy merosimizni har tomonlama ilmiy, haqqoniy o‘rganishga keng imkoniyatlar yaratilishi tufayli o‘tmishda madaniyatimiz rivojiga bevosita va bilvosita hissa qo‘shgan, biz uchun noma’lum bo‘lgan yoki inkor etib kelingan shaxslarning nomlari har tomonlama o‘rganilmoqda. 1 Adabiyot, xususan, mumtoz adabiyot faqat pedagogik maqsadlarga xizmat qilibgina qolmay, birinchi navbatda o‘quvchilarga bilim berishi, ya’ni, ko‘p asrli o‘zbek adabiyoti tarixi va hozirgi adabiy jarayonning asosiy yo‘nalishi – mumtoz adabiyot vakillari va ular ijodi bilan, shu allomalar ijodida o‘z ifodasini topgan xalq va mamlakat tarixi bilan tanishtirishi, adabiyotning o‘ziga xos tomonlari va nazariy masalari haqida tasavvur berishi kerak. Mamlakatimizning buguni, kelajak taraqqiyoti ko‘p jihatdan yoshlarning intellektual salohiyatiga, vatanparvarligiga bog‘liq. Agar ularni sog‘lom, bilimdon, xalqparvar qilib tarbiyalansa, shubhasiz, ular Vatan ravnaqi uchun hissa qo‘sha oladigan, uning yuksalishiga daxldor bo‘lgan barkamol va ijtimoiy faol shaxslar bo‘lib shakllanishi muqarrar. Albatta bu borada ta’limning ichiga singib ketgan 1 Umumiy o’rta ta’limning Davlat ta’lim standarti va o’quv dasturi. -T.:Fan. 2010. 2 tarbiyaning beqiyos kuchi va mas’uliyatini his qilish, undan oqilona foydalanish kerak. Yoshlar ongiga va turmushiga odob va axloq haqidagi qarashlarni singdirib borish, bo‘sh vaqt tushunchasini hayot tarzlaridan chiqarib tashlashga ko‘maklashish, ilm-u ziyoning inson hayotidagi ahamiyati nechog‘lik ulkan ekanligini uqtira bilish nihoyatda zarur. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning “Gap yoshlar tarbiyasi haqida borar ekan, bu borada shoshmaslik, yoshlar va ota- onalarning talab istaklaridan kelib chiqib, har tomonlama puxta o‘ylab ish tutish kerak”, - degan fikrlari har bir pedagogning dasturil amali bo‘lishi zarur. Chunki, ta’lim va tarbiya doimo bir-biri bilan chambarchas bog‘liqdir. Yosh avlodni ma’naviy jihatdan tarbiyalamasdan jamiyatimizning olg‘a qarab taraqqiy etishi, yutuqlarga erishishi qiyin. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning fikrlaricha: “Yurtimiz yoshlari o‘rtasida ilm-fan, ta’lim-tarbiya, tibbiyot, madaniyat, adabiyot va san’at, sport, ishlab chiqarish, harbiy xizmat sohalarida, umuman, barcha jabhalarda jonbozlik ko‘rsatib kelayotgan azamat yigitlarimiz juda ko‘p. Ular o‘zining jismoniy va ma’naviy salohiyati, iste’dod va mahoratini namoyon etishi uchun zarur sharoitlarni yaratib berish borasida mamlakatimizda ko‘p ishlar qilinyapti va kelgusida ham ularni albatta davom ettiramiz” 2 . Mavzuning dolzarbligi: Mustaqillik sharofati bilan milliy tarbiya gulshaniga keng yo‘l ochildi. Bundan har bir ota-ona, har bir tarbiyachi-muallim, har bir rahbar, xullas, jamiyatning barcha a’zosi samarali foydalanishi lozim. Shu muhim muammoni hal qilishda, to‘g‘ri yo‘lga qo‘yishda har bir daqiqadan unumli foydalanish kerak. Zero tarbiya ishi qancha erta boshlansa, hosili shuncha erta ko‘zga tashlanadi. 2 Prezident Shavkat Mirziyoyevning “Kamolot” yoshlar ijtimoiy harakatining IV qurultoyidagi nutqi. //Xalq so’zi, 1 iyul, 2017 yil. 3 Buning uchun eng avvalo tarbiyalanayotgan yoshlar o‘z dinini, tilini, urf- odatini, tarixini, nadaniyati va san’atini, milliy odobi, milliy an’anasi va milliy e’tiqod tushunchalarini yaxshi bilishi kerak. Yoshlarni odobli va komil inson qilib tarbiyalash Davlat ta’lim standartining talabi hamdir. Bu o‘z o‘rnida muhim ahamiyat kasb etadi. Bunga ota-bobolarimiz ham alohida e’tibor berishgan. O‘zidan oldingi o‘tgan buyuk zotlar va ularning asarlarini o‘rgangan va hayotga tadbiq etgan. Biz ham ularga ergashib buyuk bobokalonlarimiz Ahmad Yugnakiy, Yusuf Xos Hojib, Najmiddin Kubro, Ahmad Yassaviy, Alisher Navoiy, Amir Temur, Imom Ismoil Buxoriy va Zahiriddin Muhammad Boburlarning bizga meros qoldirgan asarlarini, xalq tarbiyashunosligi sharbati bilan yo‘g‘rilgan fikr-mulohazalarini o‘qib-o‘rganib yoshlar ongiga yetkazmog‘imiz kerak. Bizga meros qilib qoldirilgan Muqaddas asarlardagi fikrlar yoshlarimiz tarbiyasida juda asqotmoqda. Biz bu mumtoz adabiyot vakillarining fikrlarini, oltinga teng pand-u nasihatlarini dars jarayonida va darsdan tashqari jarayonda, mashg‘ulotlarda to‘garaklarda va yig‘inlarda bolalarning ongiga singdirib bormog‘imiz kerak. Dars jarayonlarida mumtoz adabiyot vakillarining keltirilgan asarlarini mazmun- mohiyatiga chuqur tushungan holda bolaga yetkazib berishimiz kerak. Mumtoz adabiyot vakillari bo‘lmish qomusiy bilimlar sohiblari, buyuk mutafakkirlar va ma’rifatparvar allomalarimizning nomlari va ijodlari nomi va merosi o‘lmasdir. Mamlakatimizda ularning merosini keng va atroflicha, to‘laqonli o‘rganish, uning asarlarida ulug‘langan g‘oyalar mazmunini xalqimiz, ayniqsa yoshlar, maktab o‘quvchilari ongiga yetkazish yuzasidan katta hajmdagi ishlar amalga oshirilmoqda. Mumtoz adabiyot vakillarimizning ijodiy faoliyati serqirraligi bilan nafaqat o‘zbek mumtoz adabiyoti, balki Sharq va butun dunyo adabiyoti tarixida ham alohida o‘rin tutadi. Masalan Alisher Navoiy asarlarini o‘rganishning ona tiliga muhabbat, uning beqiyos boyligi va buyukligini anglashda o‘rni katta. Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: Alisher Navoiy bobomizning “Odamiy ersang, demagil odami, Onikim, yo‘q, xalq g‘amidin 4 g‘ami” degan satrlarida qanchalik chuqur hayotiy hikmat, falsafa bor, ya’ni bu dunyoda insonlarning dard-u tashvishlarini o‘ylab yashash – odamiylikning eng oliy me’zonidir, xalqning g‘amidan uzoq bo‘lgan odam qatoriga qo‘shib bo‘lmaydi, deb ta’kidlamoqda ulug‘ bobomiz. Bu o‘lmas satrlar bizning bugungi hayotimiz bilan, bizning orzu-intilish va amaliy harakatlarimiz bilan naqadar hamohang ekani odamni hayratga soladi”. 3 Darhaqiqat, Alisher Navoiy asarlari jamiki odamzodga mehnat va halollikda, rostgo‘ylik, sofdillik va samimiylikdan muhim hayotiy saboq beradi, adolatsizliklarni, o‘zaro nizo va qonli to‘qnashuvlarni, vayrongarchilikka sabab bo‘ladigan urushlarni esa keskin qoralaydi. Ko‘p asrlik tarixga ega madaniy va adabiy merosimizga munosabat tubdan o‘zgardi. Xalqimiz tarixi, dini va adabiyoti, ma’naviy qariyatiga e’tibor kuchayib, ularning mavqeini tiklash, xalqqa asl holda yetkazish imkoniyati paydo bo‘ldi. Bu esa boshqa sohalar qatori adabiyotshunoslikda ham teran ilmiy izlanishlar olib borish, adabiy merosga yangicha nuqtayi-nazardan yondashish kerakligini ko‘rsatdi. O‘tmishda yashab ijod etgan shoir va adiblar merosini xolisona o‘rganish va munosib baholash har qachongidan dolzarb vazifaga aylandi. Birinchi Prezidentimiz I.A. Karimov mustaqilligimizning dastlabki kunlaridanoq ijod erkinligini ta’minlash, ajdodlarimiz tomonidan ko‘p asrlar mobaynida yoritib kelingan madaniy merosni tiklash, tom ma’noda tahlil va talqin etish borasida davlat siyosati darajasida samarali ishlarga e’tibor qaratdi. “Agar biz O‘zbekistonni dunyoga tarannum etmoqchi bo‘lsak, uning qadimiy tarixi va yorug‘ kelajagini ulug‘lamoqchi, uni avlodlar xotirasida abadiy saqlamoqchi bo‘lsak, avvalombor, buyuk yozuvchilarning ijodini chuqur o‘rganish, buyuk shoir, buyuk ijodkorlarni tayyorlashimiz kerak. Nega deganda, ulug‘ adib Cho‘lpon aytganidek, “Adabiyot yashasa – millat yashaydi.” 4 Hozirgi kunimizda yoshlar tarbiyasida mumtoz adabiyot vakillarining asarlari, axloqiy o‘git-nasihatlari bizga qo‘l keladi. 3 Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. –T.: “O’zbekiston”, 2016. –B.18. 4 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent, Ma’naviyat, 2008. 139-bet. 5 Muammoning o‘rganilganlik darajasi. Hozirgacha ta’lim tizimida o‘zbek mumtoz adabiyotini o‘qitishning turli masalalariga bag‘ishlab tadqiqotlar olib borildi. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi. Boshlang‘ich sinf darsliklarida mumtoz adabiyoti vakillarining asarlarini o‘tish, ularni qanday o‘tish, ya’ni, usul va uslublarini ko‘rib chiqish. Mumtoz adabiyot vakillari asarlarining o‘quvchi yoshlar tarbiyasidagi ahamiyatini anglash. Mumtoz adabiyot vakillari va ularning asarlarini bolalarga o‘rgatishning samarali usullarini ishlab chiqish. Bitiruv malakaviy ishining vazifalari . Ishni yoritish davomida quyidagi vazifalar amalga oshishi maqsadga muvofiq bo‘ladi: - Mumtoz adabiyot vakillarini, ularning asarlarining bolalar tarbiyasida tutgan o‘rnini o‘rganish; - Mumtoz adabiyot namunalarini boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga o‘rgatishni tahlil etish; - Mumtoz adabiyot vakillari asarlaridagi umuminsoniy qarashlarni ochib berish; - Mumtoz adabiyot asarlari bilan bog‘liq tarbiyani o‘quvchilar ongiga yetkazishning samarali usullarini ishlab chiqish; - Mumtoz adabiyot vakillari asarlarini o‘rgatishning o‘rni va ahamiyatini aniqlash; - Mumtoz adabiyot vakilari asarlarini o‘rgatish bo‘yicha tavsiyalar berish kabilar . Bitiruv malakaviy ishining obyekti. Mumtoz adabiyot vakillarining asarlari, bshlangich sinf darsliklarida berilgan mumtoz adabiyot asrlaridan namunalar, ularning bolalar tarbiyasi rivojidagi ta’sirlari va ahamiyatlari. Bitiruv malakaviy ishining predmeti. Boshlang‘ich sinf darsliklaridan joy olgan mumtoz adabiyot vakillari asarlarini o‘rgatish usullarini tadqiq qilish, ularning bola tarbiyasidagi amaliy ahamiyati. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Ishda o‘zbek mumtoz adabiyoti vakillarining asarlarini boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga o‘rgatishning ahamiyati va ushbu 6 asrlarni sharhlab o‘rgatish haqidagi fikrlar umumlashtirilib, chuqur ilmiy-nazariy xulosalar chiqarildi. Bunda: - Mumtoz adabiyot asarlarining bola tarbiyasidagi tutgan o‘rni haqida munosabatlar bildirildi; - Mumtoz adabiyot vakillari asarlarini tahlil qilish va uni o‘qitishdagi murakkabliklar aniqlanib, o‘quvchilar ongiga yetkazish usullari o‘rganildi; - Boshlang‘ich sinf darsliklarida berilgan mumtoz adabiyot vakillari asarlari bo‘yicha fikrlar bildirildi; - Mumtoz adabiyot durdonalarini o‘qitish bo‘yicha tavsiyalar berildi; - Alisher Navoiy asarlari barkamol avlodni tarbiyalashda muhim omil bo‘lib xizmat qilishi ko‘rsatilgan. Tadqiqot ishining ilmiy ahamiyati. Mazkur ish natijalaridan ta’lim muassasalarida axloqshunoslik, tarbiya, o‘qish, ma’naviyat, vatan tuyg‘usi kabi fanlarni o‘tishda, ma’naviy-ma’rifiy islarda foydalanish mumkin. Ishning tuzilishi va hajmi. Ushbu diplom ishi kirish, ikki bob, to‘rt band, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, ishning umumiy hajmi 60 sahifani tashkil qiladi. 7 I BOB. MUMTOZ ADABIYOT VAKILLARINING ASARLARI VA O‘QUVCHILARNI TARBIYALASHDA TUTGAN O‘RNI. 1.1. Mumtoz adabiyot vakillari asarlarining o‘quvchi tarbiyasidagi ahamiyati Mumtoz adabiyot vakillarining yozib qoldirgan durdona asarlari bolalarning tafakkur qilish faoliyatlarini kengaytirishga, erkin fikrlay olishga, o‘zgalar fikrini anglashga, xulosa chiqarishga, og‘zaki vayozma malaalarini ravon bayon qila olishga, jamiyat a’zolari bilan erkin muloqotda bo‘la olish ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Insonni odobli qilib tarbiyalash muhim ahamiyat kasb etadi. Bunga ota- bobolarimiz alohida e’tibor berishgan. Ular bir yigitga qirq hunar oz degan naqlga suyanishgan. Shu hikmat zamirida yuksak odoblarni sifatlarini, rang-barang hunarlarni egallashlar kerak deb qarashgan. Mumtoz adabiyot vakillari bo‘lmish Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Ahmad Yassaviy-u Husayn Voiz Koshifiylar, Alisher Navoiy-u Zahiriddin Muhammad Boburlar, Uvaysiy-u Nodiralarning asarlari xalq tarbiyashunosligi bilan uyg‘unlashgan. O‘tgan asrning boshlarida yashab ijod qilib o‘tgan Hamza Hakimzoda Niyoziy va Abdulla Avloniylarning ham tarbiyashunoslik borasidagi qarashlari ibratlidir. Darhaqiqat ular Qur’oni karim va Muhammad Payg‘ambarimizning bizga meros qilib qoldirgan muqaddas hadislaridan saboq olishgan. Natijada yuqorida zikr qilingan ulug‘ zotlarning tarbiyaga oid qimmatli majmualari yuzaga kelgan. Muqaddas Qur’oni Karim va hadislar haqida gap ketar ekan yana bir narsani aytib o‘tish joiz. Turkiston xalqi Qur’on va Hadislarni targ‘ib va tashviq etish borasida juda katta ishlarni amalga oshirishgan. Xorazmlik buyuk shaxs Zamaxshariy, Imom al-Buxoriy, at-Termiziylar shu bois butun musulmon el-elatlarning qalbidan abadiy o‘rin egallashgan. Mumtoz adabiyot vakillari asarlari, axloqiy o‘git-nasihatlari, axloqiy pand- nasihatlari o‘quvchilarni tarbiyalashda muhimdir. Mumtoz adabiyot vakillari o‘z asarlarida sabr, qanoat, mehnat, kamtarinlik, yaxshi xulq-odob va ibrat bo‘lganlar, shu bilan birga halol, haqgo‘y, ilmga qiziquvchan, uni targ‘ib qiluvchi daho 8 kishilar edi. Masalan, Yusuf Xos Hojib o‘zining “Qutadg‘u bilig” asarida inson qadri bilimda deb biladi: Yana bir hikmat bor: Xazrati odam – Bilim, aqlu idrok sabab muhtaram. Odamzod naslining ulug‘ligi bilimdan. U aql-idrok tufayli ne-ne tugunlarni yechishga qodir. Uquv, idrok va bilim egasi bo‘lgan har qanday kishi sharaflidir. Darhaqiqat ular Qur’oni karim va Muhammad Payg‘ambarimizning bizga meros qilib qoldirgan muqaddas hadislaridan saboq olishgan. Natijada yuqorida zikr qilingan ulug‘ zotlarning tarbiyaga oid qimmatli majmualari yuzaga kelgan. Muqaddas Qur’oni Karim va hadislar haqida gap ketar ekan yana bir narsani aytib o‘tish joiz. Turkiston xalqi Qur’on va Hadislarni targ‘ib va tashviq etish borasida juda katta ishlarni amalga oshirishgan. Xorazmlik buyuk shaxs Zamaxshariy, Imom al-Buxoriy, at-Termiziylar shu bois butun musulmon el-elatlarning qalbidan abadiy o‘rin egallashgan. O‘zbek xalqi ikki-uch ming yilliklar davomida buyuk siymolarni voyaga yetkazdi, elsevar qahramonlarni dunyoga keltirdi. Ular yaratgan asarlarda xalq xizmati uchun fidoyilik, samimiyat, to‘g‘rilik va oriyatni yo‘lga qo‘yish, ilm-fanni qadrlash, unga amal qilish, odamgarchilik, insonga xos fazilatlarni targ‘ib qilish g‘oyalari alohida ko‘rinib turadi. O‘zbek adabiyotida bunday umumbashariy g‘oyalarni olg‘a surgan adiblar ko‘pchilikni tashkil etadi. Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Mahmud Qoshg‘ariy, Ahmad Yassaviy, So‘fi Olloyor, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Mashrab singari adiblarimiz asarlari bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Ular asarlaridagi ma’rifiylik, bilim berish, dunyoni tushunish va idrok etish bugungi milliy tarqqiyotimiz uchun ham muhim manba va tarbiyaviy vosita bo‘lib xizmat qiladi. “Xalqimiz asrlar osha yashab kelgan an’analari, urf-odatlari, tili va ruhi negiziga qurilgan milliy mustaqillik mafkurasi umuminsoniy qadriyatlar bilan mahkam uyg‘unlashgan holda kelajakka ishonch tuyg‘usini odamlar qalbi va 9 ongiga yetkazishi, ulami Vatanga muhabbat, insonparvarlik ruhida tarbiyalashi, halollikni, mardlik va sabr- bardoshliliklmi, adolat tuyg‘uisini, bilim va ma’rifatga intilishni tarbiyalash yo‘lida xizmat qilmog‘i lozim”. 5 Birinchi prezidentimizning ushbu gaplarida aytilganidek yoshlarimizni insoniy fazilatlar ruhida tarbiyalashda mumtoz adabiyot vakillarimiz asarlarining o‘rni beqiyosdir. Hozirgi bolaning tarbiyalash juda qiyin. Buning turli-tuman sabablari bor. Ular milliy tarbiya tizimining izdan chiqqani, ko‘pchilik ota-onalar hamda tarbiyachining loqaydligi, mas’uliyatsizligi, oynayi jahon orqali bola tarbiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi filmlarning namoyish etilishi va shu kabilar bevosita bog‘liq. Biror xalqni qul qilish yoki o‘zligini unuttirish uchun tarixda hukmron mamlakat turli usullardan foydalanib kelgan. Eng, avvalo, uning dinini, dilini, tilini toptab olinadi. Qolaversa, tarixini, madaniyatini va san’atini. Shu mo‘tabar narsalardan mahrum bo‘lgan xalq o‘zini doimo qul kabi his qiladi, Shuningdek, milliy odob, milliy tarbiya va e’tiqod tushunchalaridan chalg‘iydi. Bu esa o‘g‘ir yo‘qotishdir. Bolani kichikligidan tarbiyalab borish kerak. Maktab o‘qituvchilari o‘quvchilarni mumtoz adabiyot vakillarining asarlari orqali tarbiyalashda jusa katta mqsad va natijalarga erishishga muvaffaq bo‘lishlari mumkin. Zero, badiiy asarning tarbiya borasidagi kuch-qudrati, salmog‘i o‘tmish tarbiyachilik tariximizdan ma’lum. Zotan, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari juda ko‘p mamlakatlarda axloq vatarbiya sabablari uchun muhim qo‘llanma vazifasini o‘tagan. Milliy axloq, urf-odat, odobning barcha tomonlarini bolaning joniga singdirib, qoniga aralashtirib yuborish kerak. Bunda sof milliy adabiyot muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa mumtoz adabiyot vakillarining ijodidan unumli foydalanish bola tarbiyasida yaxshi natijalarni qo‘lga kiritishda katta yordam beradi. Yoshlar tarbiyasida ilm- fanning ahamiyati juda kattadir. Yoshlikdan ilm- ma’rifatga qiziqqan bola ulg‘ayganda ham odobli, insofli, diyonatli va vijdonli 5 Karimov I. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. Asarlar. 3-jild, Toshkent: “0‘zbekiston”, 1996, 283-bet 10 bo‘lib yetishadi. Shuning uchun ulug‘ zotlar bola tarbiyasida limning ahamiyati g‘oyat muhimligini alohida ta’kidlaganlar. Mumtoz adabiyot vakillaridan biri Ahmad Yugnakiy o‘zining “Hibat-ul Haqoyiq” asarida ilm-fanning turli sohalariga oid dunyoviy fanlar bilan birga diniy ilmlar rivojiga katta e’tibor berganlar: Biliklik ayurman, so‘rumga ula Biliklik, yo do‘st, o‘zungni ula. Bilik birla bilinur saodat yo‘li, Bilik bil saodat yo‘lini bo‘la 6 Fikrning izohi: Bilim haqida so‘zlayman, so‘zimga quloq sol, ey do‘st, ilmli kishiga o‘zingni yaqin tut. Bilim bilan saodat yo‘li ochiladi, (shunga ko‘ra) ilmli bo‘l, baxt yo‘lini izla. Yoki yana, Baholiq dinor ul biliklik kishi, Bu johil biliksiz-bahosiz bishi. Biliklik biliksiz qachon teng bo‘lur, Biliklik tishi-er, johil er-tishi. Bilimli kishini qimmatli dinor oltinga qiyos qilinadi. Bilimlik kishi baholik dinordir. Ilmsiz johil kishi qadr-qimmatsiz buyum yemishdir. Ilmli kishi bilan ilmsiz odam qachon teng bo‘ladi. Bilimlik xotin kishi er kishidir, bilimsiz erkak- xotin kishidir. Sharq xalqlariga xos insoniy fazilatlarning avloddan avlodga asrdan asrga qariyb o‘zgarishsiz ketayotganligining sababi ulug‘ allomalar-daholarning borligidir. Ular o‘z ijodlarining samarasi tufayli kelajak avlodga hayot ning turli sohalari bo‘yicha pand-nasihatlar qoldirilmoda. Ilm haqida gapirar ekan, ilmni egallash har bir kishining muqaddas burchi ekanligini alohida ta’kidlaydi. Xalq orasida shunday maqol bor: “Ilmni Xitoydan bo‘lsa ham izlab top”. Shu aqidaga 6 Muhammad Ali, Begali Qosimov, Rano Nurmamatova “Navoiyning nigohi tushgan…”Toshkent. G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 1986-yil.(bundan keying misollar ham shundan olindi. 11 amal qilgan ma’rifatparvar shoir ilmni juda qadrlaydi. Hatto iliksiz suyak bo‘lmaganidek, ilmsiz erkak bo‘lishini tasavvur ham qilolmaydi. So‘ngakda yiliklik eranga bilik, Eran ko‘rki-aql (ul) so‘ngakning-yilik. Biliksiz-yiliksiz so‘ngaktak qoli, Yiliksiz so‘ngakka sunulmas alik. Shoirning ta’kilashicha, songakda (ustuxonada) ilik bo‘lishi lozim ekanligi kabi er kishiga bilim kerakdir. Er kishining ko‘rki aqldir, so‘ngakning ko‘rki esa ilikdir. Ilmsiz kishi iliksiz so‘ngak kabi bo‘shdir, iliksiz so‘ngakka esa qo‘l urilmaydi. Darhaqiqat, hayot haqiqati ham shuni taqozo etadi. Iligi bo‘lmagan suyak-ustuxon oshga solinmaydi. XI-XII-asrlarda ijod etgan Mahmud Qoshg‘ariy, Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yassaviy kabi nafaqat o‘zbek xalqi, balki, butun turk olami hatto islom mintaqasining buyuk allomalari ichida Yusuf Xos Hojib muhim o‘rin egallaydi. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida yuzlab turkey to‘rtliklar uchrayi. Bu to‘rtliklarda yoshlar tarbiyasi, ularning kelajakdagi faoliyati haqida batafsil fikrlar bayon qilingan. Ilm ma’rifatni egallashga chorlov yaqqol ko‘rinib turadi. Asarda saxovat, qo‘li ochiqlik, tavoze, insonlarga mehrli bo‘lish, vafoli, shavkatli, halim tabiatli kechiruvchan, kamtar bo‘lish targ‘ib qilinadi. Baxil va ochko‘zlik, zulm va zo‘ravonlik, safsatabozlik qattiq qoralanadi. Qadimdagi Turonda ilm-fan tarqqiyoti jarayoni va darajasi haqida ma’lumot beruvchi yodgorliklar bugunga qadar juda kam miqdorda yetib kelgan. Bizgacha saqlanib kelgan so‘g‘d taqvimi, Beruniy asarlari va boshqa yozma manbalardagi ma’lumotlar Turon zaminining donishmad farzandlari fanning asrronomiya, geometriya, geodeziya, fizika, kimyo va boshqa yozma manbalardagi ma’lumotlar Turon zaminning donishmand farzandlari fanning astronomiya, geometriya, geodeziya, fizika, kimyo va boshqa tarmoqlari bilan shug‘ullanganliklari hamda ayni sohalarda sezilarli ijobiy muvaffaqiyatlarni qo‘lga kiritganliklaridan darak beradi. Biz ajdodlarimizning mana shunday ilmga chanqoq ekanliklarini o‘quvchilarimizga boshlang‘ich sinfligidanoq aytib, o‘rgatib hamda ularning nodir 12 asarlari bilan tanishtirib borishimiz kerak. Xalqimizga xos bo‘lgan tarbiya ruhida ta’lim va tarbiya berishimiz kerak. Buning uchun ularni ko‘proq yod etgan holda ularning asarlari, Ya’ni, Yusuf Xos Hojib, Ahmad yugnakiy, Alisher Naviy, Abdulla Avloniylarning asarlarini, ularning hikmatlarini mag‘zini chaqqan holda ularga darsliklar orqali yetkazishimiz kerak deb o‘ylayman. Bizning ajdodlarimiz tarbiyaga alohida e’tibor berishgan hamda ilm bilan mashg‘ul bo‘lib kelishgan. Mahmud Qoshg‘ariyning “Devoni lug‘otit turk” asaridan keltirilgan quyidagi to‘rtlik turkey xalqlar fan bilan qadimdan mashg‘ul bo‘lganliklarini tasdiqlaydi: Qara to‘nug ko‘chursadim Ag‘ir uni uchursadim. Jeti kanin qachirsadim, Saqish ichra kunum tug‘di. 7 Ushbu satrlarni prof. S.M. Mutalibov quyidagicha zamonaviy o‘zbek tiliga tabdil qilgan; “Qorong‘u kechaning o‘tishini istadim, og‘ir uyquni qochirishni istadim, bir necha marta yeti qaroqchi yulduzining aylanishini sanadim. Sanamoqda edim, kunduz quyoshi porlab chiqdi”. O‘lkamizda qadimgi zamonlardan binokorlik, hunarmandchilik, kemasozlik singari sohalarning keng taraqqiy qilganligi ajdodlarimizning fanning zikri o‘tgan sohalarda erishilgan yutuqlari natijasidir. Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek : “Alisher Navoiy bobomizning “Odamiy ersang, demagil odami, Onikim, yo‘q xalq g‘amidin g‘ami” degan satrlarida qanchalik chuqur hayotiy hikmat, falsafa bor. Ya’ni, bu dunyoda insonlarning dardu tashvishlarini o‘ylab yashash – odamiylikning eng oliy mezonidir, xalqning g‘amidan uzoq bo‘lgan insonni odam qatoriga qo‘shib bo‘lmaydi, deb ta’kidlamoqda ulug‘ bobomiz. Bu o‘lmas satrlar bizning bugungi hayotimiz bilan, bizning orzu-intilish va amaliy harakatlarimiz bilan naqadar hamohang ekani odamni hayratga soladi” 8 7 Mahmud Qoshg‘ariy. Devoni lug‘otit turk. II tom. Toshkent: “Fan” 1963, 265-266-betlar 8 Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – T.: “O’zbekiston”, 2016. – B.18. 13 Mumtoz adabiyot vakillari asarlarining g‘oyaviy tarbiyada tutgan muhim o‘rni uning komil insonni, bugungi kun nuqtai nazari bilan aytganda, barkamol avlodni tarbiyalashda muhim ahamiyati bilan belgilanadi. Komil inson masalasi qadimgi davrdan bashariyatni qiziqtirib, u haqidagi ma’lumotlar og‘zaki va yozma manbalarda, mifologiyaga bag‘ishlangan asarlarda, mutafakkirlarning ijtimoiy- falsafiy merosi va badiiy adabiyotda saqlanib kelgan. Komil insonni voyaga etkazish asrlar mobaynida kishilarning orzusi, istagi, ideali bo‘lib kelgan. U to‘g‘risidagi tushuncha va tasavvurlar turli davrlarda turlicha talqin qilingan. Komillik to‘g‘risidagi fikrlarning evolyusiyasi, takomillashuvi, uning qanday bo‘lishi tuzumning xarakteri, ishlab chiqarish darajasi, davlatni boshqarish uslubi, ilm-fan va madaniyatning rivojiga bog‘liq bo‘lgan. SHu nuqtai nazardan qaraganda, taniqli tasavvufshunos Mahmud As’ad Jo‘shonning fikriga qo‘shilsa bo‘ladi. U “Xulqlar o‘zgaradimi?” – degan savolga, “o‘zgaradi, faqat ta’lim- tarbiya tufayli” 9 , - deb javob beradi. Komil inson g‘oyasi o‘z mohiyat-e’tibori bilan milliy, umuminsoniy va gumanistik mazmunga egadir. Har bir jamiyat yetuk, har tomonlama kamolga yetgan, o‘zida butun ijobiy, oliyjanob fazilatlarni to‘plagan barkamol avlodni tarbiyalashni orzu qiladi. Shuning uchun komil inson masalasi o‘tmishimizning uzoq-uzoq davrlariga borib taqaladi. Zardushtiylik dinining muqaddas kitobi “Avesto”da, buddaviylik va islom ta’limotlarida komil inson g‘oyasi yetakchi o‘rinda turadi. Masalan, zardushtiylik uch asosiy axloqiy qoidaga tayanadi: “Ezgu fikr, ezgu so‘z, ezgu amal”. Mana shu uchta qoidaga rioya qilgan odam kamolotga yetgan hisoblanadi. Komil insonning suhbati qudratli kuchga ega, u yurakka yetib boradi va mohiyatlarni anglashga ko‘maklashadi. Kimki (tariqat yo‘lida) biror narsaga ega bo‘lgan bo‘lsa, bu donolar suhbati tufaylidir. 10 Uyg‘onish davrining buyuk faylasufi, “Ikkinchi muallim” unvonini olgan mutafakkir Abu Nasr Forobiy (873- 950) komil inson to‘g‘risidagi g‘oyalari uning ijtimoiy-siyosiy va axloqiy qarashlarida o‘z in’ikosini topdi. 9 Mahmud As’ad Jo’shon. Tasavvuf va go’zallik. –T.: “Adolat”, 2004. –B.15. 10 Abdulla Ulug‘ov. ,,Ma’nolar xazinasiga kalit”. Ma’naviy hayot jurnali № 1, 2017 14 Tarbiya jarayonini samarali tashkil qilishning muhim komponentlaridan biri tarbiya vositalari hisoblanadi. Tarbiya vositalariga o‘quv qo‘llanmalari, kitoblar, badiiy adabiyot, mumtoz adabiyot, kishilarning ibrat namunasi, tajribasi, ommaviy axborot vositalari: radio, televideniya, internet, gazeta, jurnallar ham tarbiya vositasi sifatida ahamiyat kasb etadi. Shuni ta’kidlab aytish kerakki, mumtoz adabiyotning tarbiya xususida ahamiyati kattadir. Biz bilamizki, qadimdan sharq o‘zining odob-axloqi, yuksak tarbiyasi bilan mashur bo‘lib kelgan. Mumtoz adabiyot vakillarining asarlari ham yuksak fazilatlar bilan, odob-axloq bilan, tarbiyaviy pand-nasihatlar bilan boyitilgan va ularning har biridan tarbiya olishimiz mumkin. Bunday asarlar hozirgi kungacha o‘z ahmiyatini yo‘qotmagan va bundan keyin ham yo‘qotmaydi. Shu boisan boshlang‘ich ta’lim darsliklarini ham shunday mumtoz adabiyot durdonalari bilan boyitilib borilsa natijasi yaxshi bo‘ladi. Chunki yoshlar qanchalik tarbiya topsa, kelajak va jamiyat shunchalik yuksalaveradi. Ayniqsa, mumtoz adabiyot asarlarining yoshlarni yuksak ma’naviy-axloqiy ruhda tarbiyalashdagi badiiy-estetik ta’sir xususiyatidan iloji boricha kengroq foydalanish muhim ahamiyatga ega. Adabiyot va san’at asarlarining kuchi uning xalqchil va tushunarligida, inson ichki dunyosiga ta’sir ko‘rsata olishdadir. Ma’naviy barkamol avlodni tarbiyalashda adabiyotning ana shu xususiyatini hisobga olish muhim. Shu nuqtaidan nazardan P. Jafarov o‘zining “Milliy o‘zlikni anglash va ma’naviyat” asarida quyidagi fikrni keltirib o‘tgan: “Tarbiya jarayonida o‘zbek xalqining boy ma’naviy merosidan keng foydalanish uning samaradorligini oshirishda muhim omil bo‘la oladi. Yoshlarimiz ma’naviy tarbiyasida Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Mashrab, Muqimiy, Furqat, Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Usmon Nosir kabi mumtoz so‘z ustalari asarlaridan foydalanishimiz ular qalbini, ruhiy dunyosini ma’naviy boyitishda katta ahamiyatga egadir”. Haqiqatan, ularning bizga qoldirgan boy badiiy merosi chuqur falsafiy mazmuni, axloqiy yo‘nalishi bilan ajralib turadi. Ma’naviy tarbiyada mumtoz adabiyotimiz vakillarining asarlaridan keng foydalanish, ularni tahlil qilgan holda ular to‘g‘risida suhbat va munozara 15 o‘tkazish katta samara beradi. Ayniqsa xalqimiz milliy ruhiyatining ajralmas fazilatlari bo‘lgan yaxshilik va samimiylik, bolalarga mehr, kattalarga hurmat, insonparvarlik xislatlarini o‘zida mujassamlashtirgan bitiklar ruhiyat va tarbiya kamolotida beqiyos kuchga ega. Aslida, turkiy xalqlarda adabiyot o‘qitish bilan bog‘liq masalalar juda qadim zamonlarga borib taqaladi. Bu muammoning boshi O‘rxun-Enasoy yodgorliklarida o ‘z aksini topgan, deyish mumkin. Adabiyot va badiiy so‘zning mohiyatiga kirish masalalari Sharq xalqlari, jumladan, o‘zbek xalqi hayotida har doim juda katta ijtimoiy-ma’naviy ahamiyatga ega bo‘lib kelgan. Masalan, O‘rta Osiyoning ulug‘ mutafakkiri Abu Nasr Forobiy ovoz va nutqning tarbiyaviy ahamiyatiga alohida e’tibor berib «Ilmlarning kelib chiqishi» («Ixso ul-ulum») nomli risolasida badiiy asarni ifodali o‘qish, o‘qiganini hikoya qilib berish zo‘r san’at ekanini alohida ta'kidlagan. Uningcha, hikoyachilik san’atini yaxshi egallagan kishilar «hakim» deyiladi. O‘qish va notiqlik san'atini chuqur egallagan shaxslar esa faylasuflar, donishmandlar bilan tenglashtiriladi. Qomusiy olimlardan yana biri Abu Ali ibn Sino badiiy asarning inson ruhiyatiga ta’siri haqida gapirib, g ‘azal eshitilganda ko‘ngil kishilarining ahvoli shodlik va kulguga yoki g ‘amginlik va yig‘iga moyil bo‘lishini, ayniqsa, judolik va hajr tilga olinganda bu holatlar ortishini alohida ta’kidlavdi. Abu Rayhon Beruniy ham «Avesto», arab adabiyoti, «Kalila va Dimna», hind adabiyotiga oid ko‘plab asarlarni tahlil qilib, ularni qiyoslarkan, kitobxonni ulardan o‘rnak va nainuna olishga chaqiradi. M. Qoshg‘ariyning «Devonu Iug‘otit turk» asarida ham alohida, birgalashib va ko‘plashib o‘qish haqida qarashlar mavjudligini ko‘rish mumkin. Yusuf Xos Hojib ham o ‘z bitiklarida so‘z va uning m a’nolariga alohida to‘xtalib o‘tgan. U badiiy so‘zni «muqaddas hodisa» deb biladi. Insonning aql-u zakovati shu hodisalarni ajrata olishida namoyon bo‘lishini ta’kidlaydi. So‘z va u tashiydigan ma'nolarni bilish uchun tarbiyalanuvchi bunga yo‘naltiradigan shaxsga ehtiyoj sezishini aytadi. Ko‘rinadiki, hamma zamonlarda ham badiiy so‘z va uning tahliliga zarurat bolgan. Alisher Navoiy, Bobur, Munis, Abdulla Avloniy, Hamza Hakimzoda Niyoziy va boshqa adiblar ijodida ham badiiy so‘zning inson tarbiyasiga, uning ma'naviy 16 kamolotiga ta’siri bilan bog‘liq qimmatli fikrlarni juda ko‘plab uchratish mumkin. XVII asrdan XIX asrning birinchi yarmigacha o ‘tgan davrda, ayniqsa, XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlarida Turkistonda pedagogik, metodik fikr o‘ziga xos tarzda rivojlandi. Masalan, Dilshod Barno (1800 - 1906) asarlaridan uning ellik bir yil maktabdorlik qilganini, to‘qqiz yuzga yaqin qizni savodli qilib chiqarganini. ulardan yaqin to‘rtdan bir qismi «tab’i nazmi bor» shoira, oqila qizlar bo‘lib yetishganini ko‘rish mumkin. Anbar Otindek taniqli shoira ham Dilshod Barno maktabining o ‘quvchisi boMganini ta’kidlash o‘rinlidir. Adabiyot o‘qitish ishiga o‘tgan asr boshlarida alohida e'tibor qaratildi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon kabi shoir va yozuvchilar o ‘zbek xalqining ma’rifatli bo‘lishi ma’naviy kamolotning asosi ekanini nazarda tutib izlandilar, yangicha mazmundagi asarlaryaratishga kirishdilar. Masalan, Behbudiy o‘zining «Padarkush» nomli bitigida ma’rifatning inson hayoti, insoniyat taqdiri uchun qanchalik katta ahamiyat kasb etishini namoyish etgan. Milliy va insoniy qadriyatlarni anglashda m a’rifatli bo‘lish zarurligini alohida ta'kidlagan. Abdulla Avloniy ham o‘z davrida chop etilgan «Birinchi muallim». «Ikkinchi muallim». «Turkiy Guliston yoxud Axloq», «Maktab gulistoni» singari asarlarida, bosilmay qolgan «Uchinchi muallim», «Maktab jug'rofiyasi», «Hisob masalalari» singari darsliklarida yosh avlodni ma’rifatli bo‘lishga undagan bo‘lsa, «Maktab Gulistoni» darsligida bevosita adabiy ta’lim haqida so‘z yuritib badiiy asarlarni ifodali o‘qish, yakka va ko‘pchilik bo‘lib o‘qish, ichdan o‘qish, dialog singari turlari, dramatik asarlarni o‘qish yoMlari haqida ma’lumot beradi. Hamza Hakimzoda Niyoziy esa 1914-1915-yillarda boshlang‘ich maktablar uchun «Yengil adabiyot», «O‘qish kitobi», «Qiroat kitobi» singari darsliklar yozgan bo‘lib, muallif ularda o‘qish, matn ustida mustaqil ishlash, sinfdan tashqari o‘qish ishlariga alohida e’tibor bergan. Hamza o‘z darsliklarida badiiy so‘z ko‘magida o‘quvchilarning ma’rifiy va ma’naviy yetukligini ta’minlashni nazarda tutgan. Fitratning shu davrda yaratilgan «Adabiyot qoidalari» kitobini nafaqat adabiyot nazariyasiga, balki adabiyot masalasiga, uni o‘qitish ishlariga ham oid qo‘llanma deb atash mumkin. «Adabiy 17 o‘qish» atamasi ta’lim amaliyotiga o ‘tgan asrning 30-yillarida kirib keldi. Adabiy o‘qish uchun tanlangan asarlarni g'oyaviy-badiiy tahlil qilish asosiy o ‘rinni egallardi, y a ’ni badiiy asardan siyosiy, partiyaviy g‘oya axtarilardi. Asarlar badiiy, estetik mazmuniga qarab emas, ijtimoiy davrga qanchalik xizmat qilishiga qarab tanlanardi. O‘sha davrlarda yaratilgan «Adabiyot dasturi» tarixiylik asosida bo‘lib, unda klassik hamda so‘nggi davr adabiyotining yirik namoyandalari asarlaridan namunalar taqdim etilgan. Ammo, bu dasturda ayrim badiiy asarlarni o‘zlashtirish emas, balki yozuvchilarning hayoti va ijodini bayon etish, ijodning ijtimoiy-siyosiy mohiyatini, yozuvchining sinfiy mavqeini ochishga ko‘proq e’tibor berilgan. Yusuf Xos Hojibning «Qutadg'u bilig» asarida XI asrdagi turkiy xalqlar hayotining ayrim manzaralari qalamga olingan. Unda muallif goh qahramonlar tilidan, goh o‘z tilidan XI asr kishilarining o‘y-fikrlari, orzu-intilishlarini tasvirlaydi. Ayni paytda, ularning har biri alohida-alohida holda ham ko‘zga tashlanadi. Ko‘rinib turganidek, o‘zbek xalqi va uning ajdodlari yaratgan san’at asarlari juda qadim tarixga ega. Shunga ko‘ra, xalqimizning jahon madaniyatiga ta’siri haqida gapirish mumkin. Shu jihatdan, «Alpomish» dostonini eslaylik. U xalqimizning bebaho ma’naviy mulki, u o‘zbek xalqini dunyoga tanitgan asarlardan biridir. Bu doston deyarli barcha turkiy xalqlar tilida yashab kelmoqda. 18 1.2. Alisher Navoiy ijodida barkamol avlodni tarbiyalash va insonparvarlik g‘oyalari Buyuk o‘zbek shoiri, ulug‘ mutafakkir, taniqli davlat arbobi Alisher Navoiyning ijodi serqirra, asarlari ijtimoiy-falsafiy, siyosiy, axloqiy fikrlarga boy bo‘lib, insonparvarlik ruhi bilan sug‘orilgandir. N а v о iy ins о nni nih о yatd а ulug‘l а ydi, uni yash а shg а , b ах tli-s ао d а tli bo‘lishg а , dunyoni о b о d qilishg а , o‘zid а n ya х shi iz q о ldirishg а ch а qir а di. Ins о n Х ud о ning zuhur о tid а n ib о r а tligini а ngl а m а slik b ах tsizlikk а , h а l о k а tg а о lib b о r а dig а n n о d о nlik, d е ydi sh о ir. А n а shuning o‘zi h а m А lish е r N а v о iy f а ls а fiy g‘ о yasi а s о sini t а shkil et а di. Navoiyning har bitta asari chuqur ta’limiy o‘gitlarga, boy tarbiyaviy imkoniyatlarga ega. Ular aqlni toblaydi, inson qalbining go‘zallashishiga sabab bo‘ladi. Uning asarlari bilan yaqinlashish kitobxonga ulkan ta’limiy axborotlarni beradi, uning ma’naviyatini o‘tmishning nurli mash’allari bilan nurlantiradi, insondagi mudrab yotgan ko‘plab ezgu tuyg‘ularning yangicha bir jilva bilan uyg‘onishiga sabab bo‘ladi. Ularda Vatan va vatanparvarlik, qahramonlik, mardlik, matonat, bag‘rikenglik, insoniylik, insonparvarlik, mehr va muhabbat, milliyma’naviy qadriyatlar ardog‘i mutlaqo takrorlanmas qirralari bilan namoyon bo‘ladi. Navoiy asarlarining g‘oyaviy tarbiyada tutgan muhim o‘rni uning komil insonni, bugungi kun nuqtai nazari bilan aytganda, barkamol avlodni tarbiyalashda muhim ahamiyati bilan belgilanadi. Alisher Navoiy adabiyotning eng yirik vakili, ulug‘ mutafakkir shoir, davlat va jamoat arbobi, ilm ma’rifat, badiiy ijod hamda san’atning ulkan homiysidir. Bu buyuk tarqqiyparvar inson o‘zi yashagan davrdanoq “Xitodan Xurosongacha” bo‘lgan hududda istiqomat qilayotgan she’rsevar ellar, xususan, turk ulusi qalbiga purma’no nazmiy yaratmalari, nasrda ijod etilgan badiiy, ilohiy-irfoniy, tarixiy- ma’naviy va ilmiy asarlari bilan ma’rifat shulalarini olib kirdi. Alisher Navoiy buyuk so‘z san’atkori sifatida turkiy badiiy ijodni ham ma’nolar, ham shakliy jilolar nuqtayi nazaridan jahoniy mavqega ko‘tardi. Alisher Navoiy o‘zining o‘lmas asarlari bilan o‘zbek xalq klassik adabiyotini 19 jahon adabiyoti va umumbashar madaniyati miqyosiga olib chiqqan buyuk shoirdir. Navoiyning “Xamsa”si uning ijodidagi yana bir porloq cho‘qqidirki, u yolg‘iz o‘zbek adabiyotini emas, balki butun Sharq adabiyotining bebaho bezagidir. Shoir bu besh dostonini ikki yilcha qisqa vaqt mobaynida yaratadi. Asarda inson, insoniylik belgilari, “odamiylar odamiysi”, ya’ni bugunning tili bilan aytganda, komil shaxs haqida ko‘pgina fikrlar uchraydi 11 . Navoiy insonni ulug‘laydi. Uning ko‘ngli muqaddas ekanligini takror-takror ta’kidlaydi. Ayni paytda har bir kishi ezgu nom qoldirishi, umrini yaxshiliklar qilish bilan kechirishi muhimligini uqtiradi. Komil inson masalasi qadimgi davrdan bashariyatni qiziqtirib, u haqidagi ma’lumotlar og‘zaki va yozma manbalarda, mifologiyaga bag‘ishlangan asarlarda, mutafakkirlarning ijtimoiy-falsafiy merosi va badiiy adabiyotda saqlanib kelgan. Komil insonni voyaga etkazish asrlar mobaynida kishilarning orzusi, istagi, ideali bo‘lib kelgan. U to‘g‘risidagi tushuncha va tasavvurlar turli davrlarda turlicha talqin qilingan. Komil inson g‘oyasi o‘z mohiyat-e’tibori bilan milliy, umuminsoniy va gumanistik mazmunga egadir. Har bir jamiyat etuk, har tomonlama kamolga etgan, o‘zida butun ijobiy, oliyjanob fazilatlarni to‘plagan barkamol avlodni tarbiyalashni orzu qiladi. Shuning uchun komil inson masalasi o‘tmishimizning uzoq-uzoq davrlariga borib taqaladi. Zardushtiylik dinining muqaddas kitobi “Avesto”da, buddaviylik va islom ta’limotlarida komil inson g‘oyasi etakchi o‘rinda turadi. Masalan, zardushtiylik uch asosiy axloqiy qoidaga tayanadi: “Ezgu fikr, ezgu so‘z, ezgu amal”. Mana shu uchta qoidaga rioya qilgan odam kamolotga etgan hisoblanadi. Barkamol avlod masalasiga Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning asarlarida, nutq va ma’ruzalarida ham alohida e’tibor qaratilgan. Jumladan, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning “Yoshlar – kelajagimiz” Davlat dasturi to‘g‘risidagi farmonlarida quyidagilarni ta’kidlab o‘tganlar: “Zamonaviy bilim va ko‘nikmalarga ega, mamlakatning munosib kelajagi uchun javobgarlikni o‘z 11 Zahidov V. “Alisher Navoiy ijodining g‘oya va obrazlar olami”. -T.: “Fan”, 1960.-B.7. 20 zimmasiga ola biladigan barkamol, maqsadga intiluvchan va serg‘ayrat yoshlarni tarbiyalash mamlakatni barqaror va ildam rivojlantirishning eng muhim shartidir” 12 Navoiy ijodi muhtasham bir qasr, barcha uning yonida aylanib yuribdi xolos. Modomiki, bepoyon tafakkur sarhadlarini fath eta olgan she’riyat sohibqironning oltin merosi millat ruhini tarbiyalar ekan, uning ijodini ijodi kabi qomusiy ravishda tadqiq va etish, bu jarayonda, ayniqsa, yoshlarda rag‘bat uyg‘ota olish bugungi kunning eng asosiy vazifalaridan biri bo‘lib qolaveradi. Mana shunday buyuk ixtirolar sohibini bilish, vatandoshimiz ekanligini his qilib yashash hech kimni befarq qoldirmasa kerak. Albatta, bu barcha fuqarolarimizda, ayniqsa yoshlarda milliy g‘urur va iftixor tuyg‘ularini shakllanishiga xizmat qiladi. Buyuk o‘zbek shoiri, ulug‘ mutafakkir, taniqli davlat arbobi Alisher Navoiyning ijodi serqirra, asarlari ijtimoiy-falsafiy, siyosiy, axloqiy fikrlarga boy bo‘lib, insonparvarlik ruhi bilan sug‘orilgandir. N а v о iy ins о nni nih о yatd а ulug‘l а ydi, uni yash а shg а , b ах tli- s ао d а tli bo‘lishg а , dunyoni о b о d qilishg а , o‘zid а n ya х shi iz q о ldirishg а ch а qir а di. А lish е r N а v о iy а s а rl а rid а m е hn а t v а m е hn а tk а sh ins о nni ulug‘l а sh y е t а kchi o‘rin tut а di. Uning t а lqinich а , el-yurtni о b о d, ха lqni to‘q-f а r о v о n, ins о nni ах l о q а n p о k, jism о n а n b а quvv а t, m а ’n а n go‘z а l v а b а rk а m о l qil а dig а n а s о siy n а rs а bu m е hn а tdir. Alisher Navoiy o‘zining o‘lmas asarlari bilan o‘zbek xalq klassik adabiyotini jahon adabiyoti va umumbashar madaniyati miqyosiga olib chiqqan buyuk shoirdir. Navoiyning “Xamsa”si uning ijodidagi yana bir porloq cho‘qqidirki, u yolg‘iz o‘zbek adabiyotini emas, balki butun Sharq adabiyotining bebaho bezagidir. Shoir bu besh dostonini ikki yilcha qisqa vaqt mobaynida yaratadi. Asarda inson, insoniylik belgilari, “odamiylar odamiysi”, ya’ni bugunning tili bilan aytganda, komil shaxs haqida ko‘pgina fikrlar uchraydi. Inson avvalo yaxshi axloqi, niyatining (himmatining) ulug‘vorligi, ilohiyligi bilan inson. Agar bunday bo‘lmasa, ya’ni kishi qalbida ezgulikka, xayrga muhabbat bo‘lmasa, uning imoniga ishonish qiyin. Imon botiniy olamning tozaligi va butunligi, haqqa yaqinligini namoyon etib turishi kerak. Shu zamindar 12 “Yoshlar – kelajagimiz” Davlat Dasturi to’g‘risidagi O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni, 2018-yil 27-iyun. 21 Navoiyning butun ijodi aqidaparastlik , diniy sxolastika va jaholatni rad etadi. Aynan ushbu mulohazalar boshqa hech bir mutafakkir ijodida uchramagan. Dinning faqat ezgulik yo‘lida hizmat qilishi lozimligini alohida ta’kidlagan va shunga chaqirgan. Shuning barobarida, bu masala g‘oyaviy tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan eng muhim jihatlardan biridir. Navoiy insonni ulug‘laydi. Uning ko‘ngli muqaddas ekanligini takror-takror ta’kidlaydi. Ayni paytda har bir kishi ezgu nom qoldirishi, umrini yaxshiliklar qilish bilan kechirishi muhimligini uqtiradi. Buyuk insonparvar shoir o‘rta asrdagi Uyg‘onish davrining boshqa ulug‘ zotlari singari butun hayotida haqiqiy inson qanday bo‘lishi lozimligini ko‘rsatdi. U o‘z davridagi nohaqlikka, adolatsizlikka qarshi kurashdi va buni o‘z asarlarida ifodaladi. N а v о iy “M а hbub ul-qulub” а s а rid а d е hq о nl а rg а j а miyatning а s о siy m о ddiy b о ylikl а rini yar а tuvchi kuch d е b q а r а ydi. D е hq о n m е hn а tid а n h а mm а tirik j о n b а hr а m а nd bo‘lishi, u h а mm а g а rizq b е ruvchi ek а nligi h а qid а o‘z fikrini quyid а g а ch а if о d а l а ydi: “D о n s о chuvchi d е hq о n - y е rni h а yd а sh bil а n rizq yo‘lini о ch а di... О l а mning о b о dligi d е hq о nl а rd а n; m е hn а t а hli sh о d о nligi ul а rd а n. D е hq о nl а r q а nd а y ekin ekishg а qils а h а r а k а t - elg а h а m о ziq- о vq а t y е tk а zur, h а m b а r а k а t. D е hq о nki, h а l о l m е hn а t bil а n d о n s о ch а di, h а q bir d о nini y е tti yuzg а y е tk а z а di. S о chg а n d о ni ko‘k а r gunch а , uni o‘rib, х irm о n qilib h о sil ko‘t а rgunch а qurt-qushl а r und а n b а hr а m а nd, d а sht v а hshiyl а ri uning bil а n х urs а nd. Chum о lil а r uyi und а n sh о d... K а but а rl а r m а stligi-yu, to‘rg‘ а yl а rning sho‘ х n а v о si shu d о nl а rd а n. O‘r о qchining tirikchiligi shuning о rq а sid а n, b о sh о qchining ko‘zi to‘kligi shuning о rq а sid а n. Qo‘shchining und а n mur о di h о sil, s о m о nchi und а n m а qs а dg а v о sil G а d о yl а r u bil а n to‘q, хо n а d о n es а m а ’mur. Mus о firg а t ао m shund а n, muj о virg а k о m und а n. N о vv о yning t а ndiri u bil а n issiq, а ll о f - unfurushning b о z о ri u bil а n qiziq. Fuq а r о ning rizq-ro‘zi, g‘ а ribl а rning kuchquvv а ti d о n bil а ndir. U bil а n to‘yib о lg а n о bid q а n оа tligi h а qid а l о f ur а di. D о n tuf а yli g а d о y ха lt а si burd а n о ng а to‘l а . Sh ох ха zin а si es а d о n о rq а sid а n inju 22 v а о lting а b о y. D е hq о nning bir d о n s е pg а nid а shunch а hikm а t b о r, o‘zg а ishl а rini t а ’rifl а sh m а h о ldir” 13 Ins о nni s е vg а n v а ulug‘l а g а n sh о ir k е l а j а kd а m а ’rif а tp а rv а r sh о h b о shchiligid а ха lql а rning t е nglikk а , о z о dlikk а , tinchlikk а erishishi uchun kur а shdi. А lish е r N а v о iy v а uning ust о zl а ri m а ’rif а tp а rv а r sh о h g‘ о yasi d о ir а sid а ch е kl а nib q о lm а sd а n, uni yan а d а yuks а kr о qq а о lib chiqdil а r. K е l а j а kd а ins о nl а rning b ах tli h а yotg а erishishl а ri - ul а r ij о did а uzig а хо s ijtim о iy id еа lg а а yl а ndi. O‘z t а kdirini, h а yotini о ddiy m е hn а tk а sh ха lq h а yoti v а t а qdiri bil а n ch а mb а rch а s b о g‘l а g а n А lish е r N а v о iy k е l а j а kd а ins о n n о mi ulug‘l а n а dig а n, q а drl а n а dig а n “B ах tli j а miyat” о r zusi а s о sid а o‘zining butun bir ха yoliy, а d о l а tli d а vl а tini bunyod qil а di. Isk а nd а r y е r yuzid а gi b а rch а m а ml а k а tl а rd а а d о l а t o‘rn а t а di. J а h о n ха lql а ri z о lim p о dsh о l а rd а n qutulib, а d о l а tsiz urushl а rd а n h о li bo‘l а dil а r. Butun dunyod а а d о l а tli, yag о n а t а rtib o‘rn а til а di. Navoiy xudo va borliqning birligini ta’kidlar ekan, xudoning boshlang‘ichi va oxiri yo‘q, u mutlaq ekanligini aytadi. Navoiy dunyoni, hayotni cheksiz ummonga o‘xshatadi. Hazrat Navoiy bu dunyoga, hayotga nisbatan o‘z muhabbatini quyidagi misralarda izhor etadi: Jondin seni ko‘p sevarmen, ey umri aziz, Sondin seni ko‘p sevarmen, ey umri aziz. Har nekiki sevmak andin ortuq bo‘lmas, Ondin seni ko‘p sevarmen, ey umri aziz 14 O‘zbek xalqida insonparvarlik, mehr-oqibat, kattaga hurmat, kichikka izzatda bo‘lish, to‘g‘ri so‘z va birovning haqqiga xiyonat qilmaslik azaldan vujudimizga singdirilib kelingan. Bu g‘oyalarning shakllanish tarixini va ma’naviy dunyosining rivojlanishini kuchli va samarali yoritish bilan bir qatorda, xalqimizning ma’naviy- ruxiy olamini yuksaltirishda Alisher Navoiy bobomizning xizmatlari beqiyosdir. Bu ulug‘ zotning boy va umrboqiy merosi tugamas bir buloqdir. Bu buloq insoniyatni hozirgi kunda ham ma’naviyat va ma’rifat bilan sug‘ormoqda. Bu buloqdan chanqog‘ini qondirgan kishi ilm-ma’rifatli, din-u diyonatli bo‘lishi shak- shubhasiz. Alisher Navoiy asarlarining gultoji hisoblanmish, “Xamsa” jahon 13 Alisher Navoiy “Mahbubul qulub”. –T.: “G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti”, 1966.-B.36-37. 14 Alisher Navoiy. “Xazoyinul maoniy”. G‘aroyib us-sig‘ar. Asarlar. 1-tom. –t.: “Fan”, 1998. –B.489. 23 adabiyotining o‘lmas obidalaridan biri bo‘lib, xamsachilik an’analarida yanada yangi va ulkan bir hodisa bo‘lib qoldi. Binobarin, ko‘plab shoirlar xamsa yaratgan bo‘lsalar ham, ko‘pchiligi Nizomiy bilan ijodiy olishuvga bardosh berolmadi. Faqat uch shoir: forsiygo‘y, ulug‘ hind shoiri Xusrav Dehlaviy, ulug‘ tojik shoiri va mutafakkiri Abdurahmon Jomiy va Navoiygina Nizomiy qatoridan o‘rin olishga musharraf bo‘ldilar. Alisher Navoiy ikki yildan bir oz ziyodroq vaqtda “Xamsa” ni yozib tugatadi. U jahon adabiyoti xazinasiga g‘oyaviy-badiiy yuksak obida armug‘on qildi, o‘zi ta’kidlaganidek, Firdavsiy, Nizomiy, Xisrav Dehlaviy va Jomiy kabi ulug‘ mutafakkirlar qatoridan faxrli o‘rin oldi. Navoiyning Xamsa dostonida jamlangan barcha hikoya va qissalarida ham insonparvarlik g‘oyalari nechog‘lik teran yoritilganligining guvohi bo‘lishimiz mumkin. Inson ko‘nglini qayta kashf etish “Xamsa” janrining asoschisi bo‘lgan. Nizomiy Ganjaviyda “sir” fenomeni vositasida bajariladi. Ustozlar izidan borib, xamsachilikni yangi bosqichga ko‘tara olgan Alisher Navoiy esa “Xamsa” ning tarixini “hayrat” talqiniga bag‘ishlangan bo‘limlarida ayni istiloh mohiyatini “avvalgi” va “o‘rta” olamlar xronotopi sintezi asosida yoritadi. 15 Navoiy asarlarining g‘oyaviy tarbiyada tutgan muhim o‘rni uning komil insonni, bugungi kun nuqtai nazari bilan aytganda, barkamol avlodni tarbiyalashda muhim ahamiyati bilan belgilanadi. Ularda Vatan va vatanparvarlik, qahramonlik, mardlik, matonat, bag‘rikenglik, insoniylik, insonparvarlik, mehr va muhabbat, milliy-ma’naviy qadriyatlar ardog‘i mutlaqo takrorlanmas qirralari bilan namoyon bo‘ladi. Alisher Navoiyning o‘z hayot yo‘li, insonparvarlik faoliyati, ilg‘or qarashlari, bajargan ezgu amallari, eng avvalo uning o‘zi bizga na’munadir. Alisher Navoiy saroyda yuqori amalda faoliyat yuritgan vaqtlarida ham xalqning og‘irini yengil qilish dardi bilan yashagan. El-ulus manfaati, shahar va mamlakat obodonchiligi, madaniyat ravnaqi, adolat tantanasi uchun xizmat qilgan. Tarixchi Xondamirning yozishicha, Navoiy dehqonchilik ishlarini yo‘lga qo‘yib, juda yaxshi natijalarga erishgan. O‘z mablag‘i hisobidan 52 rabot, 20 hovuz, 16 ko‘prik, bir qancha to‘g‘on, ariq, hammom, masjid-madrasalarni qurdirgan. Navoiy turli 15 Uzoq Jo’raqulov ,,Hayrat haqiqati” Ma’naviy hayot jurnali № 1 2018 24 soha olimlariga homiylik qilib, o‘nlab ilmiy risolalar bitilishiga bevosita sababchi bo‘lgan. Bu qilingan ishlarning zamirida, insonparvarlik, xalqning farovon turmush kechirishi, insoniylik fazilatlari yotganligi barchamizga ma’lum. Agar masalaga insonning ruhiy ehtiyojlari, insoniyatning ma’naviy takomili, millat taraqqiyoti manfaatlari nuqtai nazaridan qaralsa, Navoiyni o‘qish zaruriyati chandon ortganligini ko‘rish mumkin. Bu zaruriyat, eng avvalo, Alisher Navoiy shaxsi va ijodida abadiy insoniy ideallarning tajassum topganligi bilan izohlanadi. U tafakkur tadrijini shunday bir cho‘qqiga ko‘tarib qo‘ydiki, bu cho‘qqi vaqt bilan basma-bas tobora yuksalmoqda — bashariyat bu cho‘qqining poyiga yetishi uchun hali necha-necha asrlar yo‘l bosishi lozim bo‘ladi. Bizningcha, o‘zb е k ха lqining buyuk mut а f а kkiri А lish е r N а v о iyning ilmiy f а ls а fiy m е r о si v а ij о diyoti, m а ’n а viyat v а m а ’rif а t h а qid а gi g‘ о yatd а s е rm а zmun v а ko‘p qirr а li t а ’lim о ti endilik-d а butun t а r а qqiyp а rv а r ins о niyatning b о yligi bo‘lib q о ladi. Uning o‘lm а s а s а rl а rid а o‘zining chuqur ilmiy if о d а sini t о pg а n ха lq v а V а t а n, ins о n v а uning b ах t-s ао d а ti, tinchligi v а о sud а ligi h а qid а gi qimm а tli g‘ о yal а ri v а t а ’lim о ti umumins о niyatni m а ’n а viyat v а m а ’rif а tg а , ezgulik v а hid о yatg а d а ’v а t etm о qd а , zulm-zo‘r а v о nlikd а n, n о d о nlik v а j а hol а td а n ха l о s bo‘lishg а , ijtim о iy а d о l а t t а nt а n а si uchun kur а shishg а ch о rl а m о qd а . Buyuk mut а f а kkir b о b о miz q а riyb о lti yuz yil n а rid а turib bo‘ls а -d а , n а f а q а t o‘z ха lqining, b а lki b а nib а sh а riyatning h а m m а ’n а viy о l а mini b о yitishd а b е v о sit а ishtir о k etm о qd а , ruhiy m а d а dk о r bo‘lib turibdi. Kurr а i z а mind а uning а s а rl а rid а n b а hr а m а nd bo‘lm а g а n, ilg‘ о r g‘ о yal а ri v а t а ’lim о tid а n ruhiy quvv а t о lm а yotg а n, ij о diy f о yd а l а nm а yotg а n m а ml а k а t, ха lq v а mill а t yo‘q, d е b b е m а l о l а ytish mumkin. А lish е r N а v о iy а s а rl а ri j а miki о d а miz о tg а m е hn а t v а h а l о llikd а n, do‘stlik v а h а mk о rlikd а n, r о stgo‘ylik, s о flik v а s а mimiylikd а n muhim h а yotiy s а b о q b е rm о qd а . Buning ustig а g‘ а r о m х o‘rlik v а а l о l а tsizlikni, fitn а -fujur, o‘z а r о niz о v а q о nli to‘qn а shuvl а rni, v а yr о n а g а rchilikl а rg а s а b а b bo‘l а dig а n urushl а rni es а k е skin q о r а l а m о qd а . А n а shu m а ’n о d а о lg а nd а , А lish е r N а v о iy t а ’lim о ti f а q а t milliy а h а miyatg а eg а bo‘lib q о lm а sd а n, umumb а sh а riy qimm а tg а h а m eg а dir. N а v о iy umumins о niyatg а хо s bo‘lg а n d а h о l а rd а n biridir. U b а sh о r а tgo‘y а ll о m а 25 sif а tid а o‘rt а а srl а r sh а r о itid а yoq, “Umidim uldirki v а ха yolim а nd о q k е lurki, so‘zim m а rt а b а si а vjid а n quyi enm а g а y v а bu yozg а n а s а rl а rimning t а nt а n а si а ’l о d а r а j а d а n o‘zg а y е rni yoqtirm а g а n”, d е g а n edi. Mutafakkirning umuminsoniy mazmunga ega bo‘lgan gumanistik qarashlari islom falsafasidan oziqlangan bo‘lib, alloma o‘zining asarlarida uning diniy va dunyoviy jihatlari, zohiriy va botiniy tomonlarini har tomonlama rivojlantirgan. Allomaning inson va insonparvarlik to‘g‘risidagi qarashlarini tahlil qilishdan avval, uning Xudo va tabiatga munosabatiga to‘xtalish maqsadga muvofiq, deb o‘ylaymiz. Uning fikricha, Xudo hamma mavjudotning ibtidosi, boshlang‘ichini tashkil etadi. Dunyodagi hamma narsa o‘tkinchi, vaqtinchalikdir, Xudo esa abadiy, nimaiki borliqda sodir bo‘lsa, uning irodasi bilan amalga oshadi. Mutafakkirning fikr yuritishicha, “Aql yordamida inson hamma narsalarning siru asrorini, dunyodagi o‘zgarishlarni, ularning mohiyatini chuqur idrok qilolmaydi. Bunga aql ojizlik qiladi. Zeroki, inson bilimi, aqli chegaralangan. U haqiqatni to‘la anglay olmaydi”. Shunga qaramasdan, Navoiy insonni aqlsiz tasavvur qilmaydi. Inson qanday ish bilan shug‘ullanmasin aqlga, tafakkurga, uning kuchiga ishonishi kerak, degan fikr mutafakkir asarlarining muhim jihatini tashkil qiladi. Alisher Navoiy "Farxod va Shirin” dostonida kishilarga mehr-muruvvat ko‘rsatishga, solih amallarni bajarishga, nafsni tiyishga, kambag‘allarga xayr-ehson qilishga, rahmdil va shafqatli bo‘lishga, doimo xalq g‘amini yeyishga, ular tashvishida yashashga insonlarni da’vat qildi, odamiylikni har narsadan yuqori qo‘yadi: “Manga ne yoru, ne oshiq havasdur, Agar men odam o‘lsam, ushbu basdur”. Mutafakkirning yana bir muhim xususiyati, bizning fikrimizcha, shundan iboratki, ul zot o‘zining g‘azal, ruboiy va dostonlarida insonparvarlikka oid qarashlarni bayon qilish bilan cheklanib qolmasdan, balki o‘zi buyuk insonparvar shoir degan nom qozondi, odamiylikda boshqalarga o‘rnak bo‘ldi. U doimo oddiy xalq g‘am-tashvishiga sherik bo‘ldi, ularga homiylik qildi. 26 О l а m ko‘rki bo‘lg а n ins о n vujudi t а bi а td а gi b о shq а n а rs а l а rd е k, -d е ydi А lish е r N а v о iy o‘td а n suvd а n, h а v о d а n, tupr о qd а n t а shkil t о pg а ndir. N а v о iyning yan а t а ’kidl а shich а , ins о nd а his, ruh, а ql b о rdirki, uning bu ruhiy h а yoti o‘sh а to‘rt unsurd а n t а rkib t о pg а n b а d а nl а r - jisml а r t о m о nid а n h а r а k а tg а k е ltirib turil а di. J о n v а ruhni t а n v а jismd а n а jr а tib bo‘lm а ydi, ul а r o‘z а r о bir bo‘lg а nlikl а ri uchun tirikdir. А lish е r N а v о iy ins о ng а yuks а k b а h о b е r а di. Ins о nning х ulq- а tv о ri, dunyoq а r а shi, о d о b- ах l о qi, m а d а niy-m а ’n а viy qiyof а si, uning t а ’birich а , ijtim о iy muhitg а b о g‘liq. Ins о n ijtim о iy muhit m а hsuli sif а tid а sh а kll а nib, k а m о l о tg а erish а b о r а di. B о shq а ch а а ytg а nd а , ins о nni ijtim о iy m а vjud о tg а а yl а ntir а dig а n h а l qiluvchi о mil j а miyat, t а shqi muhit, ijtim о iy sh а r о itl а rdir. N а v о iyd а ins о n о liy m а vjud о t d е b t а ’rifl а n а di. Ins о n о l а md а gi butun n а rs а l а rd а n ustun tur а di, dunyod а ung а t е ng k е l а dig а n h е ch n а rs а yo‘q. N а v о iy а s а rl а rid а h а l о llik, p о klik, r о stgo‘ylik, iym о n- e’tiq о dlilik sing а ri ins о ng а yar а shiqli ах l о qiy-m а ’n а viy f а zil а tl а r e’z о zl а n а di 16 . N а v о iy ха lq v а uning m а nf аа tl а ri yo‘lid а g‘ а m х o‘rlik qil а dig а n kishil а rni ulug‘l а ydi. О d а ml а r х urs а ndchiligini o‘z х urs а ndchiligi, n ох ushligini n ох ushlik, d е b his о bl а ydig а n, ха yru s ахо v а t k а m а rini b е lig а m а hk а m b о g‘l а g а n, а g а r qo‘li bil а n b е rib, ха yr qilish il о ji bo‘lm а s а tili, shirin so‘zi bil а n n а f y е tk а zishg а s а ’y h а r а k а t qil а dig а n kishil а r h а qid а o‘zining s а mimiy fikrini b а yon et а di: “ О d а mni bir о g‘iz ya х shi so‘z bil а n х urs а nd qilish k е r а k bo‘lg а n v а qtd а ung а ха zin а b е rs а ng ха m, u q а r а m а ydi. So‘z bil а n el o‘limd а n n а j о t t о p а di, so‘z bil а n o‘luk t а n q а yt а tiril а di. So‘z bil а n dinsizl а r musulm о n bo‘l а di; so‘z bil а n ха yv о n d е g а ning ins о ng а а yl а nishi mumkin. Bir so‘z bil а n q а nch а b а l о l а r d а f bo‘l а di; q а nch а b о ylik s о chs а ng h а m bund а y n а fg а е tishm а ys а n. Ins о ng а хо s k о nning g а vh а ri, bu - so‘zdir; о d а mz о d gulsh а nining m е v а si h а m shu so‘zdir. Navoiy o‘z asarlarida bilimsizlik, aqlsizlik va jaholatparastlik, nodonlikni 16 Zohidov V. “Ulug‘ shoir ijodinig qalbi”.-T.: “O’qituvchi”, 1970. –B.152. 27 qattiq qoralaydi. Shoirning o‘ylashicha, ayniqsa, johil davlat boshliqlari mamlakatga katta ziyon keltirishi mumkin. Buning natijasida shaharu qishloqlar xarob bo‘ladi, jamiyatda qarama-qarshilik, fisqu fasod, adolatsizlik, o‘zboshimchalik ko‘payadi. Navoiy nodon va johillardan uzoqda yurishga, ularga yaqinlashmaslikka da’vat etadi. “Ishi g‘urur va takabbur, xayolida yuz buzuq tasavvur, har bir mujmal ishi o‘ziga ma’qul, barcha jirkanch qilig‘i o‘ziga maqbul, ko‘nglida kishilarga yuz ozor, xayoli va joxilligidan xalqqa ming zarar ehtimoli” 17 Alisher Navoiy Uyg‘onish davrining boshqa mutafakkirlari singari insonni yuksaklikka ko‘tardi, asarlarida odamiylikni, eng yaxshi fazilatlarni kuyladi. Allomaning barcha asarlarining markazida inson shaxsi turadi. Uning talqinida inson Xudo tomonidan yaratilgan bo‘lib, butun tirik mavjudotlar ichida eng yuksagi hisoblanadi. U o‘zining fikrlash qobiliyati, nutqi va ongli hatti-harakati bilan ajralib turadi. Mutafakkir haqiqiy insonparvar shoir edi. Zeroki, u butun umr odamiylikni kuyladi, insonning g‘am-tashvishlari, orzu umidlari, baxt-saodatini tasvirladi, insonlarga yaxshilik qilish, mehr-shafqat va muruvvat ko‘rsatish, beva-bechora va muhtojlarga yordam berish, komil insonni tarbiyalash haqida so‘z yuritdi. Uningcha, xalq to‘g‘risida qayg‘urmaydigan, unga yordam bermaydigan, g‘amiga sherik bo‘lmaydigan, jamiyatga naf keltirmaydigan odamlarni aslo inson qatoriga qo‘shib bo‘lmaydi. Odamiy ersang demagil odami, Oniki yo‘q xalq g‘amidin g‘ami Biz uning mu’tabar nomi ijodiy merosining boqiyligi, badiiy daxosi zamon va makon chegaralarini bilmasligi xakida doimo faxrlanib so‘z yuritamiz. Inson terak ifoda etgan shoir jaxon adabiyoti tarixida kamidan kam topiladi. O‘zbek xalqida insonparvarlik, mehr-oqibat, kattaga hurmat, kichikka izzatda bo‘lish, to‘g‘ri so‘z va birovning haqqiga xiyonat qilmaslik azaldan vujudimizga singdirilib kelingan. Bu g‘oyalarning shakllanish tarixini va ma’naviy 17 Alisher Navoiy. “Mahbubul qulub”. Asarlar. 13-tom. -T.: “G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti”, 1966. –B.226-227. 28 dunyosining rivojlanishini kuchli va samarali yoritish bilan bir qatorda, xalqimizning ma’naviy-ruxiy olamini yuksaltirishda Alisher Navoiy bobomizning xizmatlari beqiyosdir. Bu ulug‘ zotning boy va umrboqiy merosi tugamas bir buloqdir. Bu buloq insoniyatni hozirgi kunda ham ma’naviyat va ma’rifat bilan sug‘ormoqda. Bu buloqdan chanqog‘ini qondirgan kishi ilm-ma’rifatli, din-u diyonatli bo‘lishi shak-shubhasiz. H а r bir z а m о n, h а r bir t а ri х iy d а vr o‘zining ulug‘ siym о l а rini yar а tg а n v а yar а t а di. Buyuk mut а ff а kirl а rning t а ri х s а hn а sid а p а yd о bo‘lishi, o‘zid а gi q о biliyat v а ist е ’d о dni to‘l а -tukis ro‘yobg а chiq а r ао lishi uchun qul а y m а d а niy m а ’n а viy, g‘ о yaviy-siyosiy z а min, о by е ktiv sh а rt-sh а r о it v а suby е ktiv о mill а r bo‘lishi k е r а k. А n а shund а y qul а y sh а r о it v а imk о niyatl а r m а vjudligi tuf а yli M а rk а ziy О siyo, I Х - Х II а srl а rd а bo‘lg а nid е k, Х IV- Х V а srl а rd а h а m bir q а nch а buyuk о liml а r, n о mi dunyog а m а shhur ulug‘ sh о ir v а mut а ff а kirl а rni y е tishtirdi. А lish е r N а v о iy а n а shund а y buyuk siym о l а rd а n bo‘lib his о bl а n а di. Alisher Navoiy xalqimizning ongi va tafakkuri badiiy madaniyati tarixida butun bir davlatni tashkil etadigan buyuk shaxs, milliy adabiyotimizning tengsiz namoyondasi, millattimizning g‘ururi, sha’n-u sharafini dunyoga tarannum qilgan o‘lmas so‘z san’atkoridir 1 . Ulug‘ mutafakkir, so‘z mulkining sultoni Alisher Navoiyning boy ma’naviy merosi asrlar osha butun bashariyatni hayratga solib, insonlar qalbiga, ongu shuuriga ezgulik, insonparvarlik, saxovat, mehr-muruvvat ziyosini taratib kelmoqda. Bugun mamlakatimizda ulug‘ bobokalonimizga ehtirom ko‘rsatish, asarlarini o‘rganish, uni dunyoda keng targ‘ib etishga doimiy e’tibor qaratilmoqda. Jamiyatimiz yoshlarini barkamol avlod qilib voyaga yetkazishda, uning mazmun-mohiyatini idrok qilishda Alisher Navoiy asarlarining g‘oyaviy tarbiyada tutgan o‘rni muhim va dolzarb ahamiyat kasb etadi. Navoiy asarlarining tahlili shuni ko‘rsatadiki, alloma barkamol avlodning kelajagini ifoda etuvchi komil inson deganda, vatanparvarlik, millatparvarlik, insonparvarlik, adolatparvarlik, bag‘rikenglik, javonmardlik, mehnatsevarlik, shirinsuxanlik, vafodorlik, sabrlilik 29 kabi insoniy fazilatlarni o‘zida mujassam etgan odil, dono, mard, fidoiy, oliyhimmat insonni tushungan. Bugungi barkamol avlod tarbiyasi borasidagi zamonaviy ta’limotlarning ildizi bo‘lmish komil inson g‘oyasi o‘rta asrlarda nafaqat ta’lim - tarbiyada, kishilarni kamolot sari yetaklashda, balki mamlakatlar taraqqiyoti va xalqlar ma’naviyatining yuksalishida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Ulug‘ allomaning barkamollik borasidagi ta’limotlari va bayon qilingan boqiy asarlari keying davrlarda Movarounnahr va Xuroson xalqini insonpar¬varlashtirishda, ularning turmush tarzi va ongiga umuminsoniy qadriyatlarni singdirishda katta xizmat qilib keldi. Alisher Navoiy asarlari, o‘lmas dostonlari, g‘azal va ruboiylarida barkamol shaxsga va komil insonga oid qarashlarni, qimmatli ta’limotlarni bayon qilish bilan cheklanib qolmasdan, balki o‘zi buyuk insonparvar shoir degan nom qozondi, insoniylikda boshqalarga o‘rnak bo‘ldi. U doimo oddiy xalq g‘am-tashvishiga sherik bo‘ldi, ularga homiylik qildi. Ushbu holatlar Alisher Navoiyning barkamol avlod tarbiyasi va komil inson haqidagi ta’limotlariga amaliy jihatdan yondashganligini ko‘rsatadi. Barkamol avlodni tarbiyalash va komil inson masalasi bugungi kunda milliy mafkuramizning ustuvor g‘oyasi va tamoyili bo‘lib, u mustabid tuzum mafkurasidan xalos bo‘lishda, milliy o‘zlikni anglash va jamiyatni ham huquqiy, ham ma’naviy, ham siyosiy jihatdan modernizatsiya qilishda va ijtimoiy hayotda adolatparvarlik va tenglikni takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega. Alisher Navoiy butun umrini xalqning baxt-saodati, yurt tinchligi, mamlakat taraqqiyotiga baxsh etganligi tufayli shunday yuksak saodatga muyassar bo‘lgan. O‘zb е k ха lqining buyuk mut а f а kkiri А lish е r N а v о iyning ilmiy-f а ls а fiy m е r о si v а ij о diyoti, m а ’n а viyat v а m а ’rif а t h а qid а gi g‘ о yatd а s е rm а zmun v а ko‘p qirr а li t а ’lim о ti endilik-d а butun t а r а qqiyp а rv а r ins о niyatning b о yligi bo‘lib q о ldi. Uning o‘lm а s а s а rl а rid а o‘zining chuqur ilmiy if о d а sini t о pg а n ха lq v а V а t а n, ins о n v а uning b ах t-s ао d а ti, tinchligi v а о sud а ligi h а qid а gi qimm а tli g‘ о yal а ri v а t а ’lim о ti umumins о -niyatni m а ’n а viyat v а m а ’rif а tg а , ezgulik v а hid о yatg а d а ’v а t 30 etm о qd а , zulm-zo‘r а v о nlikd а n, n о d о nlik v а j а hol а td а n ха l о s bo‘lishg а , ijtim о iy а d о l а t t а nt а n а si uchun kur а shishg а ch о rl а m о qd а . Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ham Alisher Navoiyning bugungi kunda maqollarga aylanib ketayozgan hikmatli sozlarini singdirishimiz kerak. Bobomiz aytgan hikmatlarni, pand-u nasihatlarni yosh o’quvchilarimizga ma’no mazmunini yetkazib, ularni shunday ruhda tarbiyalashimiz kerak. Ushbu misralarni bolalarning shioriga aylantirmog‘imiz lozim: Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur, Qatra-qatra yig‘ilib daryo bo‘lur. Bilmaganni so‘rab o‘rgangan olim, Orlanib so‘ramagan o‘ziga zolim. Tilga ixtiyorsiz - elga e’tiborsiz. Yaxshilik qila olmasang, yomonlik ham qilma. 31 II BOB. BOSHLANG‘ICH SINF DARSLIKLARIDA BERILGAN MUMTOZ ADABIYOT VAKILLARI ASARLARI VA ULARNI O‘RGATISH. 2.1. Boshlang‘ich sinf darsliklarida berilgan mumtoz adabiyot vakillari asarlari va ularning tahlili. Boshlang‘ich sinf maktab darsliklarida mumtoz adabiyotga tegishli bir nechta namunalar keltirilgan. 3-sinf o‘qish darsligida “Ulug‘lardan o‘rganmoq oqillik” bo‘limida “Qutadg‘u bilig hikmatlari” va Abdulla Avloniyning “Bolari bilan pashsha” asari berilgan. Darslikda “Qutadg‘u bilig” asaridan keltirilgan ushbu namunalarni ko‘rishimiz mumkin:  Bilimni buyuk bil, uquvni ulug‘ Bilim, uquv bilan odamzod qutlug‘.  Har so‘zni o‘ylab ayt, boshing ketmasin, Tilingni tiyib yur, tishing sinmasin  Tiling tiysang, sog‘u salomat boshing, O‘ylab aytsang so‘zing, ziyoda yoshing.  Murodiga yetar bilimli kishi U dunyo bu dunyo saranjom ishi  Shoshilma hech ishda, sabr qil, sabr Shoshilinch ish oxir jon uchun jabr.  To‘g‘ri so‘zga omad yoru salomat Yolg‘onchi boshida ming bir malomat. 18 Ko‘rib turibmizki, bu namunalar orqali bolaga katta tarbiya berishimiz mumkin, buning uchun esa, albatta, o‘qituvchidan katta mahorat talab qilinadi. Bu asarlarda nima deyilayotganini, ya’ni ma’nosini o‘quvchiga tushuntirilib berilishi kerak. O‘qituvchi tomonidan keltirilgan namunalarning izohi tushuntirilib berishi kerak. Ma’nosi tushuntirilib beriladi. O‘quvchilardan ham fikr yuritishga, mulohaza qilishga undovchi savollarni o‘rtaga tashlagan holda asar tahlili bilan tanishtirish kerak. O‘quvchilarga quyidagicha savollar beriladi: 18 M.Umarova, X.Hamroqulova, R.Tojiboyeva O‘qish kitobi (3-sinf uchun darslik).- T.: “O‘qituvchi”, 2019. 110-bet 32 1.Bilim nima? Nima uchun Yusuf xos Hojib bilimni buyuk deb bilish kerakligini aytgan? Bolalar Yusuf Xos Hojibning bilim to‘g‘ridagi nasihati bilan birgalikda o‘zlarining bilim nima ekanligi haqiagi fikrlarini bildirib o‘tishadi. 2. Yusuf Xos Hojib tilni tiyib yurmoqlik kerakligi to‘g‘risida nima degan? Uning gaplariga mos maqollar keltira olamizmi? O‘quvchilar keraksiz va otiqcha so‘zlarni so‘zlamaslik to‘g‘risida gapirishadi. “Avval o‘yla, keyin so‘yla” kabi maqollardan keltishadi. 3. Sabr nima?Ayting-chi, bolalar, siz sabrlimisiz? Har bir o‘quvchining javoblari tinglanadi. 4. To‘gri so‘z va yolg‘on so‘z haqida Yusuf Xos Hojib qanday fikr bildirdi? Siz bunga qo‘shilasizmi? Ushbu savolga javob berish orqali o‘quvchilar to‘gri so‘z va yolg‘on so‘zning foyda va zararlariga e’tibor berishadi. “Bolari bilan pashsha” masali orqali mehnat qilish, yalqovlikdan qochish kerakligini bilib olishadi. Masal shunday berilgan: Bolari bilan pashsha Abdulla Avloniy (masal) Bir Pashsha qir tarafdan uchib kelayotgan Arini ko‘rib: - Do‘stim, qayerdan kelyapsan? – dedi. Ari: - Qirdan kelyapman. Biroz bol yig‘dim. Uy Yasash uchun mum hozirlab keldim, - dedi. Pashsha: - Oh, birodar! Bir boshing uchun buncha harakat qilasan! Sen ham men kabi yashasang nima bo‘ladi? Mening yashashimda hech bir mashaqqat yo‘q. Insonlar hozirlagan dasturxonlardan har xil taomlarni yeb-ichib umr o‘tkazaman. Ba’zi vaqtlarda sen tayyorlagan bollardan ham to‘ygunimcha yeyman. Mana! Yashamoq mana! Umr kechirish uchun olamda bundan ham yaxshi turmush bo‘ladimi? Menda bol tayyorlash mashaqqati ham yo‘q, - dedi. Ari bu so‘zlarga javoban shunday dedi: 33 - Oh, do‘stim! Sening bunday turmushing o‘z boshingdan beri kelmasin. Mashaqqatsiz taomda lazzat bo‘ladimi? Insonlar seni dasturxondan quvib haydaydi. Oxiri bir o‘rgimchak luqmasi bo‘lishdan boshqa narsaga yaramaysan. Ammo men tayyorlagan mum hamma yerni yoritadi. Bolim dunyoning hamma yerida maqbuldir. Shu sababli insonlar meni o‘zlari tarbiya qiladilar. Har yerda maqtaydilar. Qo‘y, birodar, mening ishim ko‘p. Sen bilan behuda so‘zlashib turishga vaqtim yo‘q. -Ari shunday deb uchib ketdi. Xulosa shuki, mehnatning oxiri rohat, yalqovlikning oxiri xorlikdir. 19 O‘qituvchi bu masalni shunchaki o‘qitib qo‘ymasdan, uning zamirida yotgan tarbiyani o‘quvchiga bera olish talab qilinadi. Xulosani bolaga to‘g‘ri yetkazish talab qilinadi. Mavzuni o‘tishda masalni rollarga bo‘lib bolalar tomonida ijro etgizdirib o‘tilsa samaraliroq bo‘ladi. Bolaning diqqati oshadi, masal ma’nosiga chuqurroq tushunadi. Shundan so‘ng bolalardan masal ma’nosiga mos misollar so‘raladi. Bunda o‘qituvchining o‘zi hayotiy misol keltirib boshlab beradi. Bolalar davom ettirishadi. Bolalar masaldan, keltirilgan misollardan o‘zlariga xulosa chiqarishadi. Masal orqali bolalarga mehnat qilish, dangasalik va yalqovlikdan qochish tarbiyalari beriladi. O‘qituvchi oldin masalning ma’nosini, xulosasini yaxshilab tushuntirishi kerak. Bolalarga masal bo‘yicha ularni fikrlashga undaydigan savollarni berish kerak. Ularning tanqidiy fikrlashini o‘stiruvchi savollarni o‘rtaga tashlash yanada yaxshi natija beradi. O‘quvchilardan masal mazmuniga mos maqollarni topish so‘ralsa yanada yaxshi bo‘ladi. Bunda o‘quvchilar Har xil maqollarni misol qilib keltirishadi. Ularning fikrlarini eshitish kerak. Keltirgan maqollarini nima uchun matn mazmuniga mos deb o‘ylayotgani so‘raladi. Quyidagicha savol va topshiriqlar berilsa bo‘ladi: 1. Ari qayerdan va nima qilib kelayotgan edi? Izohlab bering 2. Pashshaning qilgan ishida misollar keltiring? 3. 5ta mehnat haqida maqollar ayting. 4. Masalning muallifi kim? Yana qanday masallarini eshitgansiz? 19 M.Umarova, X.Hamroqulova, R.Tojiboyeva O‘qish kitobi (3-sinf uchun darslik).- T.: “O‘qituvchi”, 2019. 120-bet 34 5. Muallif bu hikoya orqali insonlarga nima demoqchi? 6. Bolarining va Pashshaning fazilatlarini sanab bering. Bolalarga test taqdim qilib mavzuni mustahkamlasa bo‘ladi: 1. Qaysi qahramon ijobiy xarakter ega? A)Pashsha B)Bolari D)Ikkalasi 2. Tayyor oziq-ovqatlar bo‘lganda mehnat qilsh kerakmi? Deb qaysi qahramon aytdi. A)Pashsha B)Bolari D)Ikkalasi 3. Mehnat qilib topganing Maqolini davom ettiring. A)Sening baxting B) Qand-u asal totganing D) Oltin beshiging 4. Ari pashshani nimaga undadi? A) Mehnat qilishga B) Dam olishga D) Tayyorga ayyor bo‘lishga 5.Ari va pashsha qanday turga kiradi? A) qanotlilar B) hashoratlar D) hayvonlar Muhimi masal orqali bolalarni tarbiyalashga erishish kerak. O‘quvchilardan masal mazmuniga mos maqollarni topish so‘ralsa yanada yaxshi bo‘ladi. Bunda o‘quvchilar Har xil maqollarni misol qilib keltirishadi. Ularning fikrlarini eshitish kerak. Keltirgan maqollarini nima uchun matn mazmuniga mos deb o‘ylayotgani so‘raladi. Bolaning masal orqali olgan odob-axloqi, tarbiyasi butun umrlik fazilati bo‘lib qolishi kerak. Buning uchun esa o‘qituvchida yuksak mahorat talab qilinadi. 35 Mavzu bolaning esida butun umrga qoladigan qilib, uning mano-mazmunini yodidan chiqmaydigan qilib o‘tilsa shunday natijaga erishiladi. 4-sinf o‘qish darligida “Ma’naviyat qalb quyoshi” bo‘limida Husayn Voiz Koshifiyning Salomlashish odobi (Pandnoma) keltirilgan. Yana shu bo‘limda “Odamdan nima qoladi” nomi ostida Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” dostonidan parcha berilgan. “Vatanimiz o‘tmishidan” bo‘limida esa mumtoz adabiyot vakillarini o‘rganishga qaratilgan mavzular berilgan. Oybekning “Alisherning yoshligi” (qissadan parcha) asari bor. Darslikda Husayn Voiz Koshifiyning “Salomlashish odobi” pandnomasi shunday berilgan: SALOMLASHISH ODOBI Husayn Voiz Koshifiy Salom – salomatlik ma’nosini ifodalaydi. Agar sendan necha mavridda salomlashish kerak, deb so‘rasalar, yetti holatda, deb javob bergin. Avvalo: yor-u do‘stlarni, aka-ukalarni ko‘rganda salomlashish kerak. Ikkinchi: jamoat joylariga borganingda salom berishing lozim. Uchinchi: biror xonadonga borsang, u yerga salom berib kirgin. To‘rtinchi: bir yerda jam bo‘lib o‘tirgan kishilar davrasiga kirsang, salomlashgin. Beshinchi: kishilar huzuridan turayotganingda ham salomlashishni unutma, uni vidolashish (xayr-u xo‘sh) salomi deyiladi. Oltinchi: maqbaraga, qabristonga borsang, salom ber. Yettinchi: o‘z xonadoningga kirganingda ham oila a’zolaringga salom berishni kanda qilma. Hammomda salom berilmaydi. Qazoyi hojatdagi kishilarga, baland ovoz bilan qiroat qilayotgan odamlarga salom bermaydilar. Otliq piyodaga, turgan odam o‘tirganlarga salom berishi lozim. Kichiklar kattalarga, yolg‘iz odam jamoat bo‘lib turganlarga salom beradi. Salom berayotgan kishi ochiq chehrali bo‘lishi darkor. Imo-ishora bilan emas, ovoz chiqarib salomlashish kerak. 20 20 Matjonov S., Shojalilov A., G‘ulomova X., Dolimov Z. O‘qish kitobi (4-sinf uchun darslik). – T.:”Yangiyo‘l poligraf servis”, 2017. 24-bet.. 36 Husayn Voiz Koshifiyning bu asari orqali o‘quvchilarga katta tarbiya beriladi. Biz bilamizki, salomlashish bu milliyligimizga, dinimizga xos bo‘lgan fazilatlardan biridir. O‘zbek millatiga mansub kishilar, ota-bobolarimiz salomlashishga odob bilan yondashganlar va yoshlarga ham shuni o‘rgatib kelishgan. Asarda salomlashish odoblari birma-bir sanab o‘tilgan. Qayerda salom berish kerak, qachon va qanday salom berish kerak. qay holatda va kimlaga salom berib bo‘lmaydi, barchasi keltirilgan. Bu pandnomani qiziqarli qilib, avval o‘qituvchining o‘zi ifodali o‘qib berib, keyin o‘quvchilarga ham o‘qitishi kerak. Mazmuni yaxshilab tushuntirilib berilgach savol-javob olib boriladi. Savol berishda o‘quvchilarning o‘zlarining hayotida hozirgi kuni bilan bog‘lagan holda savollar berilsa samaraliroq bo‘ladi: 1. Siz ham salom berishda odoblarga rioya qilgan holda salom berasizmi? 2. Bu odoblardan qaysi birini bilar edingiz. Qay birini o‘rganib oldingiz? 3. Hayotingizda salomni bilmaydigan insonlarni uchratganmisiz? Shunga o‘xshash savollar bilan suhbatlar olib boriladi. Salomlashish lozim bo‘lgan va lozim bo‘lmagan holatlarni sanash bo‘yicha didaktik o‘yinlar ham tashkil qilsa bo‘ladi. “Odamdan nima qoladi?” nomi ostidagi Yusuf Xos Hojibning pandu nasihatlarida ezgulik va yovuzlik ta’riflangan o‘rinlarni kuzatishimiz mumkin. Bu bolalarga tushunarli bo‘lgan holda izohi bilan berilgan: ODAMDAN NIMA QOLADI? Yusuf Xos Hojib Qo‘ling el aro uzun bo‘lsa, sen o‘z fe’l-atvoringni ezgu tut. Yigitlik mangu emas, u juda tez kechadi. Tiriklik chirog‘i ham ko‘z ochib-yumguncha o‘chadi. Hayot tushdek bir gap. U yashindek tez kechadi. Tiriklikda jami ezguliklarni yig‘moq kerak. Ular keyinchalik yegulik va kiygulik bo‘ladi. Kishilarning ezgusi bu haqda shunday deydi: – Olamda tug‘ilgan odamzodning biri ozroq, boshqa biri ko‘proq yashaydi, so‘ng baribir vafot etadi. Lekin podshoning ham, oddiy odamning ham vafotidan keyin qoladigan narsasi – nomi. 37 Ana endi o‘zing aytgin-chi, sening tabiatingga ezgulik mosmi yoxud yomonlik? Tilaging qanaqa bo‘lsa, shundan kelib chiqib o‘zing birini tanlab ol. Keyin o‘kinib yurma. Shunga o‘xshatibdi sinagan odam, Sinagan odamga ayondir olam. Yaxshi nom oladi, ko‘r, ezgu kishi, Yomonlar nasibi – el-yurt qarg‘ishi. Tajribalarda juda ko‘p marta tasdiqlangan shunday hikmat bor: yomonlarning omadi hech qachon kelmaydi, ularning ishi har vaqt orqaga ketadi: Yomonlik go‘yo o‘t, yondirar, yoqar, O‘tishga kechig yo‘q: u soy tez oqar. Agar o‘tmishdagi ajdodlarga nazar solguday bo‘lsang, bir holatni kuzatasan: oddiy odam ham, katta martabadagi kishilar ham bilimli va dono bo‘lsa, ular el- yurt taqdirini o‘ylashgan. Bugun ham ezgu deb atalgan har qanday odam ezgularga bosh bo‘ladi. Boshliq bilimli va dono bo‘lsa, atrofiga o‘ziga o‘xshaganlarni yig‘adi. Bu xil boshliq elini boyitadi. Bilimli va dono boshliq saxiy degan nom oladi. Saxiy o‘lsa ham, nomi tirik qolaveradi. Jahonda bilimdan ulug‘, bilimdan aziz nima bor? Bilimsiz desalar, bu inson uchun haqoratdir. Ammo donoga quyidan, poygakdan o‘rin tegsa, o‘sha poygak to‘rdan ham baland sanaladi. Donoga ko‘rsatiladigan bunday izzat-ikrom, hurmatning sababi, hech shubhasiz, bilimdir. Bilimsiz kishi yilqi – hayvon bilan teng. Bilimsizni aql-idrok egalari ko‘zi ko‘r odamga qiyoslashadi. Ey o‘g‘lon, bilimdan ulush olgin! Kishi so‘zni tili bilan so‘zlaydi. So‘zlari yaxshi bo‘lsa, uning yuzi suvoladi, ya’ni obro‘ qozonadi, e’tibor topadi. 21 21 Matjonov S., Shojalilov A., G‘ulomova X., Dolimov Z. O‘qish kitobi (4-sinf uchun darslik). – T.:”Yangiyo‘l poligraf servis”, 2017. 25-bet. 38 Matn avval o‘qituvchi tomonidan, so‘ng esa o‘quvchilar tomonidan ifodali o‘qiladi. Mazmuni muhokama qilinadi. Mustahkamlash uchun quyidagi yozma topshiriqlar bajartiriladi: 1. Matndan ezgulik va yovuzlik ta’riflangan o‘rinlarni daftaringizga ko‘chiring. 2. Bilimlining ulug‘ligi-yu bilimsizning ko‘zi ko‘r kishiga o‘xshatilishini izohlang. 3. Matndan chiqargan xulosangizni ayting. 4. Yusuf Xos Hojib Yomonlikni nima uchun o‘tga o‘xshatyapti. Fikrlaringizni yozing. Bolalarga mavzu o‘tilgach amaliyotda ham bu pandu nasihatlarga amal qilishni o‘rgatmog‘imiz kerak. shuning uchun bu darslarni an’anaviy o‘tish bilan cheklanib qolmasligimiz kerak. O‘yinlar tashkil etib, metodlardan foydalanib o‘tilsa samarali bo‘ladi. Masalan ikki guruhga bo‘lib bir guruh ezgulik ta’riflarini keltirishadi, bir guruh esa yovuzlik ta’riflarini keltirishadi. 4-sinf o‘qish darsligida Yusuf Xos Hojibning bahorni ta’riflaganlari matn qilib berilgan. Yusuf Xos Hojib bahorga juda ham go‘zal ta’riflar keltirgan: BAHOR TA’RIFIDA Yusuf Xos Hojib Sharqdan bahor nasimi esib keldi, olamni bezamoq uchun firdavs yo‘lini ochdi. Oq rang ketib, bo‘z yerni alvon rang qopladi, olam o‘ziga oro berib bezanmoq taraddudiga tushdi. Zerikarli qishni bahor nafasi haydadi, musaffo bahor yana o‘z hukmiga kirdi. Uyquga kirgan daraxtlar yana yashil to‘n kiydi, oq, sariq, ko‘k, qizil rangli harir yopinchiqlar bilan bezandi. Bo‘z yer yuziga yashil parda tortdi, go‘yo Xitoy karvoni ipak matolarini har tomonga yoydi. Dala-tuz, tog‘, o‘nqir, past baland qirlar ko‘k va alvon rangga ko‘milib burkandi. Turli-tuman chechaklar qiyg‘os ochildi, olam ichi ifor va kofur isi bilan to‘ldi. Dimog‘larni chog‘ qiluvchi sabo yeli ko‘tarildi, butun olamga mushk-anbar hidi taraldi. G‘oz, o‘rdak, oqqush, qilquyruqlar osmonni to‘ldirib qag‘illashib yuqori-quyi uchmoqda. Mag‘rur turnalar ko‘kda ovozini baralla yangratmoqda, tizilgan tuya karvonidek 39 uchmoqda. Kaklik xushovoz bilan sayrab, qah-qah urib kulmoqda, uning tumshug‘i qon kabi qizil, qoshi esa qop-qora. Qora qarg‘a tumshug‘ini ko‘pirtirib qag‘illaydi, uning ovozi tantiq qizning ovozi kabi yoqimsizdir. Gulzorda bulbul ming ohangda navo qilmoqda, tunkun tinmasdan yoqimli sayramoqda... Osmonni bulut qoplagan, yomg‘ir yog‘moqda, gular yuz ochib qah-qah urib kulmoqda. 22 Darslikda berilgan “Alisherning yoshligi” asari orqali esa buyuk bobomiz haqida ma’lumotga ega bo‘lishadi. Undan o‘rnak olishga harakat qiladi. Asar matni quyidagicha: ALISHERNING YOSHLIGI 23 Oybek I Alisher katta bog‘ hovlining har bir burchagini tomosha qilib uzoq yurdi. Daraxtlarning novdalariga osilgan rangdor qafaslardagi to‘ti, bulbul, maynalarni maroq ila tomosha qildi. Ularning qafas ichra tinimsiz sakrashlarini, sayrashlarini uzoq kuzatdi. Qushlarga qarab yuradigan maxsus xizmatkorga ergashib, unga bitmas-tuganmas savollar berdi. Bir payt qarshisida yetti yoshlardagi shahzoda Husayn paydo bo‘ldi. Uning boshida kichkina ipak salla, ustida yangi baxmal to‘n, oyoqlarida zarhal etik, kamariga oltin sopli kichik xanjar suqilgan. Husayn osmonga sapchishga tayyor, olovday shijoatli bola edi. – Qullar, kanizlar oyog‘iga o‘ralib ne qilib yurursen? – deb so‘radi qah-qahlab Husayn. – Qushlarni sayr eturmen, bir-biridan ko‘rkam... – deb javob berdi Alisher... Shahzoda Husayn va Alisher ko‘chaga otildilar. Katta maydonda yigitlar o‘q uzish mashqi ila mashg‘ul edilar. Beklar, mirshablar ko‘p edi. Bolalar qiziqib tomosha qildilar. Bir tomonda ikki fil lopillab, qaydandir katta-katta xarilarni tashib kelardi. 22 Matjonov S., Shojalilov A., G‘ulomova X., Dolimov Z. O‘qish kitobi (4-sinf uchun darslik). – T.:”Yangiyo‘l poligraf servis”, 2017. 155-bet 23 Matjonov S., Shojalilov A., G‘ulomova X., Dolimov Z. O‘qish kitobi (4-sinf uchun darslik). – T.:”Yangiyo‘l poligraf servis”, 2017. 96-bet 40 Fillar ustida o‘ltirgan bo‘z yaktakli ikki oriq chol o‘zaro tinmay gaplashib, ba’zan kulib qo‘yar edi. Sovut kiygan, ot mingan yigitlar bir qo‘llarida yoy, bir qo‘llari bilan o‘q uzardilar. Ular bir marraga yetganda darhol qilich-qalqon tutib qilichbozlikka kirishar, shovqin-suron ko‘tarar, chuvvos-hayqiriq bilan maydon o‘rtasida yig‘ilib qolar edilar. Maydon chetida bir to‘da beklar «Yaxshi-yaxshi!», «Balli!», «Durust!», «Ofarin!» deb ularni rag‘batlantirib turardilar. – Jasur yigitlar-a! – dedi Husayn kattalardek salmoqlanib, – Xudo xohlasa, men qilichboz bo‘lurmen, ko‘zimga ko‘ringan yovning kallasini sapchadek uzurmen. Alisher indamadi. U maydonda chopib yurgan otlarning qaysi biri suluv, qaysi biri chopqirroq, degan xayol bilan band edi. – Qara, kabutarlar raqsini ko‘r! – Alisherning yengini tortdi osmonga qarab Husayn... – Kabutarlar farishtalarga o‘xshaydi-ya! – dedi o‘ylanib Alisher. – Men xo‘b sevadurmen kabutarlarni, tomoshadan charchashni bilmaydurmen, ishqim baland... Shu tobda Husayn oldida beo‘xshov o‘ralgan katta sallali, ko‘zlari hiylakor, o‘ttizlardan oshgan bir yigit, qo‘llari ko‘ksida, ta’zim ila to‘xtadi: – Shahzoda, kech bo‘ldi, ruxsat bersalar, ketaylik. – Shahzoda, xayr, yaxshi borsinlar, – dedi Alisher ham hayajonda. Alisher asta yurib, ichkariga kirdi. Bazm avjida edi. Mehmonlar oldiga yoyilgan dasturxonda qalashtirib tashlangan taomlar, rango-rang mevalar, qo‘llarini ko‘ksiga qo‘yib uchib yurgan kanizaklar toboqlarda yangi-yangi taomlar tortib, guloblar tashirdilar. Alisherning onasi shivirlab: – O‘tira qol, shovqin qilma, – deb o‘g‘lining oldiga u-bu taomlardan surib qo‘ydi. Musiqa tinmasdi, bir to‘da cholg‘uchilar xonaning bir chetida o‘tirib, tanbur, dutor, ruboblarni nihoyatda mohirlik bilan chertar edilar... Ko‘ngli shirin mavjlarga to‘lib, xayolchan o‘ltirgan Alisher onasining tizzasini sekin turtdi: – Musiqa sehrli-ya, o‘yinlarni qarang, menga yoqadur... 41 Gulbegim kulimsiragan holda mamnun shivirladi: – Tingla! Bazm oqshomga qadar davom etdi. Keyin malika boshliq mehmonlar hovliga chiqib bazmni tag‘in qizitdilar. – Yur, o‘g‘lim, ketaylik, – dedi Gulbegim past tovush bilan va Alisherning qo‘lidan ushladi. Ular qasrdan chiqqanda G‘iyosiddin Kichkina bog‘da bir bek bilan oyoq ustida turib suhbat qurar edi. Alisher sevinib, otasi oldiga yugurdi... Alisher cho‘zilib otasining bo‘ynidan quchib o‘pdi-da, chetda turgan onasi oldiga yugurdi, birga ko‘chaga chiqib ketdilar. – O‘g‘il chakki emas, tiyrak, begona ko‘zdan asrasin! – dedi zimdan bolani ta’qib qilib turgan bek. G‘iyosiddin Kichkina kamtarona ohangda: – Ilohim, mulla bo‘lsin, zehni yaxshi, – dedi. So‘ng o‘zi ham ichida: «Ha, Tangrim yomon ko‘zdan asrasin», – deb qo‘ydi. 1. Alisher bilan Husayn bog‘da nimalarni tomosha qilishdi? 2. Ularning suhbatiga qarab har ikkisining nimaga qiziqishini ayting. II Alisher o‘zi tengi ikki qo‘shni bola bilan hovlida soqqa o‘ynardi. Bolalarning ustida malla yoqa bo‘z ko‘ylak, boshlarida kir oq takya, oyoqlari yalang. Alisher ham xiyla uringan, eskirgan etiklarini yechib, devor tagiga tashlagan edi. Soqqalarni uzoqqa uloqtirib, keyin halloslab yugurdilar. Alisher harakatchan, yugurik, soqqa ortidan chopganida o‘rtoqlaridan qolishmaydi. O‘yindan zerikkach, soqqalarni yig‘ishtirib, devor soyasida bir lahza cho‘qqayib o‘tirdilar. Shu tobda daraxtlar orasidan otilib chiqqan kiyik Alisherni hidladi, erkalanib surkaldi. Alisher kiyikning bo‘ynidan quchib, boshini silab ulgurmagan ediki, jonivor bir zumda yo‘q bo‘ldi. – Seni tanir ekan, qurmagur, xo‘b o‘rgatibsan o‘zingga, – dedi bolalardan biri. 42 – Rost, qoyilman! – deya ma’qulladi zavq bilan ikkinchi bola. – Hozir oldingda turgan kiyik otilgan o‘qdek uchdi-ketdi, zap ziyrak, chopqir bo‘ladi-da. Alisher kulimsirab, kiyikning xulqi, qiliqlari haqida jiddiy so‘zlay boshladi: – Tog‘am, ermak bo‘lsin, deb dashtdan olib kelgan edilar. U kishi usta merganlar. Hayvonlarning, ayniqsa, kiyiklarning xulq-atvori, qiliqlari haqida maroq bilan hikoya boshlasalar, kulli jahonni unutib yuboray deyman. To‘satdan yana paydo bo‘lgan kiyik halloslagancha Alisherning pinjiga bosh suqdi. Sevinib ketgan Alisher: – Mu-mu, birpasgina jim tur, – dedi kiyikni erkalab. Nariroqdagi oppoq tovuqlarga ko‘zi tushgan kiyik: «Bular kim bo‘ldi?» degandek, qop-qora ko‘zlarini yanada kattaroq ochdi, bir zum taajjubda tikilib boqdi-da, keyin bir sakrab hovlining qaysi tomonigadir g‘oyib bo‘ldi. – Pok, ozoda, ajoyib suluv jonivor, – dedi zavq bilan tomosha qilgan bola. – Katta bo‘lganimda ovchi bo‘lgumdir, tog‘larda merganlik qilishning kayfi zo‘r, – dedi kiyik ketgan tomonga tikilganicha ikkinchi bola. – Bizning vatanimiz Hirot o‘lkasi jannatmakon desak lof bo‘lmas, do‘stlarim, – dedi Alisher cho‘p bilan yerga nelardir chizgan holda, boshini ko‘tarmasdan. – Meningcha, bo‘ri, yo‘lbars yanglig‘ vahshiy hayvonlarni ov qilmoq ma’qul. Kiyikday beozor maxluq, fahmimcha, dunyoda kamdur deyman. – Qiyofasining suluvligini qaranglar! Go‘shti ham lazzatlidir- a? – dedi qoracha bola, soqqalarini sanay turib. Shirin xayollar zanjirini uzgisi kelmagandek, sukutda o‘ltirgan Alisher o‘rtog‘ining aytganini eshitmadi shekilli: – Ov qilmoq, merganlik – ermak narsa, lekin eng zo‘r zaruriyat maktabdir. Turmushning ko‘p sirlarini maktab o‘rgatadi. Suhbatning bunday keskin o‘zgarganidan shoshib, bir on jim qolgan bolalarning kattarog‘i: – Kim o‘rgatdi senga bu gaplarni? – deb so‘radi Alisherga tik qarab. – Bilaman-da, otam hamisha: «Olim odam xor bo‘lmaydi», – deydilar. Otamning oldiga olim odamlar ko‘p keladi, turli gap-so‘z, ajoyib g‘azallarni bir chetda o‘ltirib tinglaymen, o‘zim ham xiylagina g‘azallarni yod bilurmen... 43 Alisher yaqinda maktabga borajagini, otasi ko‘pdan va’da qilib yurganini aytmoqchi edi, lekin aytmadi. 1. Alisher o‘rtoqlari bilan nima haqda suhbatlashdi? 2. O‘zingiz hikoya bo‘limlariga mos sarlavha toping. Matn o‘tilgach savol-javob orqali mustahkamlanadi. O‘qituvchi bolalar bilan Alisher Navoiy haqida suhbatlashadi. Shundan so‘ng Oqituvchi Alisher Navoiyning buyuk so‘z ustasi, shoir ekanligini aytib bir nechta ruboiylaridan o‘qib bersa bo‘ladi: G‘urbatda g‘arib shodmon bo‘lmas emish, El anga shafiqu mehribon bo‘lmas emish. Oltin qafas ichra gar qizil gul butsa, Bulbulg‘a tikandek oshyon bo‘lmas emish. Ma’nosi sharhlab, tushuntirib beriladi. O‘quvchilarga kishining o‘z vatanidek aziz joy bo‘lmasligi tushuntiriladi. Boshni fido ayla ato qoshig‘a, Jismni qil sadqa ano boshig‘a. Tun, kuningga aylagali nurposh Birisin oy ayla birisin quyosh. Bu ruboiysining ham ma’nosi izohlab beriladi. Bolalarga Alisher Navoiy ruboiylaridan yodlab kelishni mustaqil topshiriq sifatida bersa bo‘ladi. Asarlardagi pand-nasihatlarning qanchalik to‘gri ekanligini savol-javob, hozirgi kundagi hayot bilan bog‘lagan holda atrofimizdan misollar keltirib ko‘rsatib berishimiz kerak. Bolalarni bu borada fikrlashga undash yaxshi natija beradi. O‘quvchilardan keltirilgan namunalar mazmuniga mos maqollarni topish so‘ralsa yanada yaxshi bo‘ladi. Bunda o‘quvchilar har xil maqollarni misol qilib keltirishadi. Ularning fikrlarini eshitish kerak. Keltirgan maqollarini nima uchun matn mazmuniga mos deb o‘ylayotgani so‘raladi. Xullas, bu berilgan mumtoz asar namunalari orqali o‘quvchi tarbiyasiga ta’sir o‘tkazish kerak. 44 2-sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsligida “Katta bo‘lsam nobel mukofotini olaman” mavzusining ostida bir nechta maqollar berilgan. Ana shu yerda Alisher Navoiyning ushbu hikmatli so‘zlari maqol tarzida berilgan: “Bilmaganni so‘rab o‘rgangan – olim, Orlanib so‘ramagan o‘ziga zolim.” 24 Biz o‘quvchilarga ushbu maqol Alisher Navoiy bobomizning so‘zlari bo‘lganligini hamda bugungi kunda bu so‘zlar maqolga aylanib ketganligini aytib o‘tishimiz kerak deb o‘ylayman. Bu hikmatli so‘zning ma’nosini o‘quvchilarga tushuntirib berishimiz kerak. Ularga bilmaslik ayb emas, bilmagan narsamizni so‘rashimiz kerak, shunda bilimlarimiz ko‘payadi, olimlar ham bilmaganlarini so‘rab-so‘rab o‘rganib olim bo‘lgan deb tushuntiramiz. Haqiqatdan ham bu hikmatning ahamiyati katta. Bilmagan narsalarimiz cheksizdir. Ularni bilmasligimizdan uyalib so‘ramay, o‘rganmay yurishimiz o‘zimizga qilgan yomonligimiz, zulmimizdir. 24 Ona tili va o‘qish savodxonligi. 1-qism [Matn]: darslik 2-sinf uchun / K. Mavlonova [va boshq.]. – Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2021. – 120 b. 12-bet 45 2.2. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga mumtoz adabiyot asarlarini o‘rgatishda metodik tavsiyalar. Mumtoz adabiyot asarlari bolaga birmuncha qiyindek tuyuladi hamda ularning diqqatini kamroq jalb etadi. Ammo mumtoz adabiyot vakillarining asarlari o‘quvchilar tarbiyasiga katta ta’sir o‘tkazadi. O‘quvchilarni axloqiy, odobli ma’naviyati boy, insonparvar va vatanparvar qilib tarbiyalashda bunday asarlarning o‘rni beqiyosdir. Shuning uchun darsliklarda berilgan mumtoz adabiyot asarlarini ham hozirgi zamon ilg‘or pedagogik texnologiyalar asosida, interfaol metodlarni qo‘llagan holda, didaktik o‘yinlar bilan uyg‘unlashtirib o‘rgatish yanada samarali bo‘ladi. Bilamizki, bolalar o‘yinni, rang-baranglilikni, yangilikni sevuvchi boladi. Kichik yoshdagi o‘quvchilar jamiyat hayotini o‘yin orqali anglaydlar. O‘yin vaziyatlari ularga ortiqcha tushuntirish va nasihatlarsiz xulq- atvor qoidalarini amaliy jihatdan oson, maroqli tarzda o‘rganishga yordam beradi. O‘yin bolalarni ijtimoiy va ijodiy ishlashga yo‘naltiruvchi hudud hisoblanadi. Jan Jak Russo bola tarbiyasidao‘yinning ahamiyatini ta’kidlab: Bolalikni seving, uning o‘yin va ermaklariga, murg‘akkina tabiiy tuyg‘ulariga e’tibor bering! Labdan kulgi arimaydigan, qalb shu olamdan to‘xtovsiz huzurlanadigan o‘sha daqiqalarni qay biringiz, axir, sog‘inch bilan eslamaysiz?” 25 deb yozgan edi. Bolani sho‘xlikdan mahrum qilish uni rivojlanish manbayidan mahrum qilish bilan barobar. Shu ma’noda Jan Jak Russo o‘yin sababli bolada ijodkorlik impulslari ro‘yobga chiqishini uqtirib, bola o‘yin orqali oladigan hayotiy tajribani yuqori baholab: “Agar siz bolalarning sho‘xlilariga yo‘l bermasangiz, unda hech qachon donishmandlarni dunyoga keltira olmaysiz” 26 degan edi. O‘yin bolalarning birgalikdagi, hamkorlikda amalga oshiradigan faoliyatini vujudga keltiradi. O‘yin jarayonida bola o‘zini bemalol, erkin his qiladi. O‘z fikrini uyalmay, tortinmay bayon qiladi. O‘yin asnosida ko‘pgina jamoatchilik qoidalarini o‘zlashtiradi, tartib- intizomga o‘rganadi. Shu sababli mumtoz adabiyot vakillari asarlarini ham didaktik o‘yinlar tashkil qilinib, rolli o‘yinlar orqali, zamonaviy pedagogik texnologiyalar va axborot texnologiyalar orqali tashkil qilish katta natijalar beradi. 25 Tafakkur gulshani. – T.:G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, !989-yil – 463 b 26 O’sha kitob, 329-bet 46 3-sinf o‘qish darsligida berilgan Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig hikmatlari” va Abdulla Avloniyning “Bolari bilan pashsha” masalini pedagogik texnologiyalardan foydalanib, didaktik o‘yin hamda interfaol metodlar orqali tashkil qilishni ko‘raylik. Albatta, bunday o‘yin va texnologiyalarni qo‘llashdan oldin mavzular mazmuni bilan o‘qituvchi tomonidan tanishtiriladi. Yuqorida ko‘rib o‘tganimiz kabi xulosa chiqarishga, mulohaza qilishga hamda keng fikrlashga undaydigan savol-javoblar orqali mavzular mustahkamlanib olinadilar. Shundan so‘ng ushbu texnologiyalarni qo‘llab darsni boyitamiz: O‘quvchilar ikki guruhga bo‘linadi. Guruhlarga nom beriladi. Guruh nomlari mavzu bilan bo‘liq bo‘lsa yanada ajoyib bo‘ladi. Masalan, “Bilimni buyuk biluvchilar”, “To‘g‘ri so‘zlovchilar”. Doskani ham ikkiga bo‘lib ikkita moslashtirish jadvali ilinadi. Har bir guruhdan navbatma-navbat bittadan o‘quvchi chiqib shartni bajarishaveradi. Bunda iloji boricha hamma o‘quvchilarni qatnashtiriladi. O‘quvchilar o‘ng tarafda berilgan jumlalarning davomini topib moslashtirib chizishadi. Bilimni buyuk bil, uquvni ulug‘ Tilingni tiyib yur, tishing sinmasin. Tiling tiysang, sog‘u salomat boshing, Bilim, uquv bilan odamzod qutlug‘. Har so‘zni o‘ylab ayt, boshing ketmasin, Shoshilinch ish oxir jon uchun jabr. Murodiga yetar bilimli kishi Yolg‘onchi boshida ming bir malomat. To‘g‘ri so‘zga omad yoru salomat O‘ylab aytsang so‘zing, ziyoda yoshing. Shoshilma hech ishda, sabr qil, sabr U dunyo bu dunyo saranjom ishi. Topshiriqni quyidagi ko‘rinishda bajarishadi: 47 Bilimni buyuk bil, uquvni ulug‘ Tilingni tiyib yur, tishing sinmasin. Tiling tiysang, sog‘u salomat boshing, Bilim, uquv bilan odamzod qutlug‘. Har so‘zni o‘ylab ayt, boshing ketmasin, Shoshilinch ish oxir jon uchun jabr. Murodiga yetar bilimli kishi Yolg‘onchi boshida ming bir malomat. To‘g‘ri so‘zga omad yoru salomat O‘ylab aytsang so‘zing, ziyoda yoshing. Shoshilma hech ishda, sabr qil, sabr U dunyo bu dunyo saranjom ishi. Har bir guruhning a’zolari to‘g‘ri va birinchi bajarganiga qarab baholanadi va rag‘batlantiriladi. Keyingi topshiriqda kartochkalar doskaga teskari qilib ilib chiqiladi. Orqa tarafida esa Yusuf Xos Hojibning hikmaatlari bitta so‘zi tushirib qoldirilgan bo‘ladi. Oquvchilar chiqib bittadan olishadi va to‘g‘ri so‘zni qo‘yib o‘qiydilar. O‘qituvchi har biridan qo‘lidagi hikmatdan nimani tushunishganini so‘raydi. Ular o‘z tushunganlarini so‘zlashadilar. 48 “Bolari bilan pashsha” masali yuzasidan ham didaktik o‘yinlar o‘tkazilsa, bolaning xotirasida mustahkam o‘zlashtiriladi, hamda bola tafakkur qila boshlaydi. Bunda “Rolli o‘yin” o‘tkazilsa maqsadga muvofiq bo‘ladi. Masal yaxshilab o‘qilib 49 Har … ni o’ylab ayt, … ketmasin, Tilingni tiyib yur, tishing sinmasin… ni buyuk bil, …ni ulug‘ ... , … bilan odamzod qutlug‘. … ga omad yoru salomat … boshida ming bir malomat. Shoshilma hech ishda, … qil, sabr … ish oxir jon uchun jabr. Tiling tiysang, sog‘u … boshing, O’ylab aytsang, … ziyoda … .Murodiga yetar … kishi, U dunyo bu dunyo saranjom ishi mazmuni yuzasidan savol-javoblar o‘tkazilganidan keyin, ikkita o‘quvchi tanlanadi. Biri pashsha, biri bolari rolini bajarishadi. Ikkalasining diologini rolga kirib ko‘rsatib berishadi. Bunda o‘zlashtirishi past o‘quvchilar ham masal mazmuni bilan tanishadi va xulosa chiqaradilar. Ularda ham mehnatning qadliligi, dangasalikning, yalqovlikning yomon odatligi haqida fikrlar paydo bo‘lishadi. Qolgan o‘quvchilar ham ushbu rollarni bajarishni xohlashsa, ularga ham bajarishga ruxsat beriladi. “Rolli o‘yin” o‘tkazilgandan so‘ng, Har bir o‘quvchiga tarqatmali material tarqatiladi. Bunda Bolariga xos bo‘lgan fazilatlar va pashshaga xos bo‘lgan odatlarni yozish talab qiladigan metod bo‘ladi. Mashg‘ulotda masal mazmuniga mos rasmlar ko‘rsatilib, masalning audiomatni qo‘yib berilsa ham yaxshi natija beradi. 4-sinf o‘qish darsligida berilgan Husayn Voiz Koshifiyning “Salomlashish odobi” matni yuzasidan ham turlicha, qiziqarli metodlardan foydalanilsa o‘quvchi diqqati oshadi. Dars qiziqarli va samarali bo‘ladi. O‘qituvchi darsni o‘tayotganda Baliq skeleti, klaster metodlarini qo‘llasa, mavzu mustahkamlanadi: 50 51Qachon salom berish talab qilinadi Salom berilmaydigan holatlar Didaktik o‘yinlar ta'lim jarayonida bolalarni o‘qitish, tarbiyalash va kamol toptirishda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘yin paytida bolaning ijobiy ish faoliyatini kuchaytiradi, ixtiyoriy diqqatini, xotirasini takomillashtiradi. O‘yinda o‘quvchilar o‘zlari sezmagan holda juda ko‘p harakatlarni, mashqlarni bajaradilar, turli masalalarni yechadilar. Shuning uchun o‘qish darslarida Mumtoz adabiyot vakillarining asarlarini o‘tishda ham bu usullardan foydalangan tarzda darslarni olib borish samarali bo‘ladi deb o‘yladim. Biz bilamizki, PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study — xalqaro o qish savodxonligini o rganishdagi yuksalish) — bu turli mamlakatlardaʻ ʻ boshlang ich sinfda tahsil oluvchi o quvchi yoshlarning matnni o qish va tushunish ʻ ʻ ʻ darajalari sifatini baholab beruvchi xalqaro baholash tizimidir. Bunda matn o‘qilgandan keyin matn asosida, matndan o‘ziga xulosa chiqarishga undovchi, matnda berilgan ma’lumotlarni va bilimlarni o‘zlashtiruvchi, tanqidiy va kreativ fikrlashga undovchi savollar bilan o‘quvchilardan test olinadi. Dars jarayonida ham mumtoz adabiyot vakillarining matn tarzida berilgan asarlarini o‘rgatganimizdan keyin, shunday testlarni o‘tkazish mumkin. Masalan 4-sinf o‘qish darsligida berilgan Husayn Voiz Koshifiyning “Salomlashish odobi” pandnomasi yuzasidan Quyidagicha test tuzsak maqsadga muvofiq bo‘ladi: SALOMLASHISH ODOBI Husayn Voiz Koshifiy Salom – salomatlik ma’nosini ifodalaydi. Agar sendan necha mavridda salomlashish kerak, deb so‘rasalar, yetti holatda, deb javob bergin. Avvalo: yor-u do‘stlarni, aka-ukalarni ko‘rganda salomlashish kerak. Ikkinchi: jamoat joylariga borganingda salom berishing lozim. Uchinchi: biror xonadonga borsang, u yerga salom berib kirgin. To‘rtinchi: bir yerda jam bo‘lib o‘tirgan kishilar davrasiga kirsang, salomlashgin. Beshinchi: kishilar huzuridan turayotganingda ham salomlashishni unutma, uni vidolashish (xayr-u xo‘sh) salomi deyiladi. Oltinchi: maqbaraga, qabristonga borsang, salom ber. Yettinchi: o‘z xonadoningga kirganingda ham oila a’zolaringga salom berishni kanda qilma. 52 Hammomda salom berilmaydi. Qazoyi hojatdagi kishilarga, baland ovoz bilan qiroat qilayotgan odamlarga salom bermaydilar. Otliq piyodaga, turgan odam o‘tirganlarga salom berishi lozim. Kichiklar kattalarga, yolg‘iz odam jamoat bo‘lib turganlarga salom beradi. Salom berayotgan kishi ochiq chehrali bo‘lishi darkor. Imo-ishora bilan emas, ovoz chiqarib salomlashish kerak. Test: 1. Matn nima haqida? A) Salomlashish odoblari to‘g‘risida B) Salomlashilmaydigan holatlar haqida C) Husayn Voiz Koshifiy haqida 2. Siz hamisha o‘zingizdan kattalarga salom berasizmi? A) Ha B) Yo‘q C) Ba’zan 3. Necha mavridda salomlashish talab qilinar ekan? A) 5 holatda B) 7 holatda C) Salomlashishning mavridi bo‘lmaydi 4. Kishilar huzuridan turayotganda salomlashish kerakmi? A) Ha, uni vidolashish (xayr-u xo‘sh) salomi deyiladi. B) Yo‘q, shart emas C) Faqat ilk ko‘rishganda salomlashish kerak. 5. Hammomda salom berilsa bo‘ladimi? A) Ha, Albatta B) Hammomda salom berilmaydi C) Past ovozda salom berilishi kerak. 6. Siz salom berishda ochiq chehrali bo‘lish kerakligiga amal qilasizmi? A) Ha B) Ba’zida C) Ochiq chehrali bo‘lish kerakligini hozir bilib oldim. 53 Test ushbu yo‘sinda tuziladi. Bunda, albatta, asardan ma’lum tarbiya, odob, hikmat, xulosalar olishga undaydigan, bolani fikrlashga chorlaydigan hamda o‘zlashtirilgan bilimlarni mustahkamlaydigan savollar tuzishga hakat qilish kerak. Testning natijalari bilan albatta muhokama o‘tkazilishi kerak. Har bir o‘quvchining belgilan javoblarini, uning to‘g‘ri yoki noto‘g‘riligini ko‘rib chiqib, o‘quvchining o‘zi bilan muloqot qilish kerak. Test orqali o‘ziga kerakli xulosalarni chiqara olmagan va matn asosidagi bilimlarni o‘zlashtira olmagan o‘quvchilar aniqlanadi. Ularga xulosa va matnnig tarbiyaviy ahamiyati tushuntiriladi. Maktabda olingan bilim insonning kelgusi hayot yo lini belgilaydi. Shundayʻ ekan, mumtoz adabiyot vakillari asarlari orqali ham kelgusi hayot yo‘lini yorituvchi bilimni berishga harakat qilishimiz kerak. 54 XULOSA Xulosa qilib aytganda, jamiyatimiz yoshlarini odob-axloqli, tarbiyali, barkamol avlod qilib voyaga yetkazishda, uning mazmun-mohiyatini idrok qilishda mumtoz adabiyotimiz vakillari asarlarining g‘oyaviy tarbiyada tutgan o‘rni muhim va dolzarb ahamiyat kasb etadi . Mumtoz adabiyot vakillari asarlarining tahlili shuni ko‘rsatadiki, allomalar barkamol avlodning kelajagini ifodalashda vatanparvarlik, millatparvarlik, insonparvarlik, adolatparvarlik, bag‘rikenglik, javonmardlik, mehnatsevarlik, shirinsuxanlik, vafodorlik, sabrlilik kabi insoniy fazilatlarniva bilimni, uquvlilikni, mehnat qilish hamda to‘griso‘zlikni o‘zida mujassam etgan odil, dono, mard, fidoiy, oliyhimmat insonni tushungan. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga Mumtoz adabiyot namunalarini o‘tish katta samara beradi. Milliy axloq, urf-odat, odobning barcha tomonlarini bolaning joniga singdirib, qoniga aralashtirib yuborish kerak. Bunda esa sof milliy adabiyot muhim ahamiyat kasb etadi. Alisher Navoiy, Yusuf Xos Hojib, Husayn Voiz Koshifiy, Abdulla Avloniy, Ahmad Yugnakiy, Ahmad Yassaviy, Zahiriddin Muhammad Boburlarning asarlari o‘rni beqiyosdir. Mumtoz adabiyot vakillari bo‘lmish qomusiy bilimlar sohiblari, buyuk mutafakkirlar va ma’rifatparvar allomalarimizning nomlari va ijodlari nomi va merosi o‘lmasdir Ishning birinchi bobida mumtoz adabiyot vakillarining asarlari va ularning o‘quvchi tarbiyasidagi tutgan o‘rni yoritildi. Mumtoz adabiyot vakillari asarrlarining tarbiyaviy ahamiyatlari o‘rganib chiqidi, Buyuk bobomiz Alisher Navoiy asarlarining o‘quvchilarni tarbiyalashdagi tutgan o‘rni hamda asarlari orqali yoshlarni barkamol shaxs qilib tarbiyalash g‘oyalari ustida ish olib borildi. Bu bob orqali tarbiyani bolaga yoshlikdanoq berish kerakligi, mumtoz adabiyot asarlari orqali bola ongiga insoniy fazilatlarni singdirib, bobolarimizning durdona asarlari bilan ularning ma’naviyatini boyitib borish naqadar muhim ahamiyat kasb etishiga xulosa qildik. Ikkinchi bobda esa boshlang‘ich sinf darsliklarida berilgan mumtoz adabiyot vakillari asarlari va ularni o‘rgatish bo‘yicha bandlar yozilib ular yoritildi. Boshlangich sinf dasliklarida berilgan mumtoz adabiyot vakillari asarlarini 55 an’anaviy tarzda o‘tib qo‘ymasdan, ularni o‘quvchi tarbiyasiga ta’sir qiladigan tarzda, o‘quvchilarning ma’naviyatini va fikrlashlarini o‘stiradigan tarzda o‘tish kerak. Buning uchun esa, avvalo, o‘qituvchining o‘zi bu berilgan asarlarni va ular orqali bobolarimizning nima demoqchi bo‘lishayotganini his qilgan holda o‘qib- o‘rganishi hamda o‘quvchilarga ham shuni o‘rgatishi lozim. Namunalarni xulosa chiqarishga undaydigan savollar, hayotiy misollar hamda har xil metod va didaktik o‘yinlar bilan boyitgan holda olib borish yuqori natijalarga erishtiradi, maqsadga muvofiq bo‘ladi. Mazkur bitiruv ishi yakunida quyidagi quyidagi tavsiyalarni keltirishimiz mumkin:  Mumtoz adabiyot vakillari asarlarining tili murakkabligini, yoshlarga tushuntirishda qiyinchiliklar tug‘dirishini hisobga olib, ularga ma’nosi tushunarsiz bo‘lgan so‘zlarning izohini berish lozim;  Darsliklarda berilgan mumtoz adabiyot vakillari asarlari asosida sahna ko‘rinishlari, rolli o‘yinlar tashkil qilinsa tushunish osonlashar edi va mazmunini anglab yetadi;  O‘quvchilar ongiga milliy axloq-tarbiya va uning ildizlarini singdirish maqsadida fikr-mulohazaga ko‘roq ahmiyat berish kerak. O‘quvchilardan fikrlari, xulosalari so‘ralish kerak;  Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining diqqati tarqoq va ulaning o‘yinqaroqligini hisobga olib bunday mavzularni har xil interfaol metodlar va didaktik o‘yinlar asosida olib borish kerak. 56 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. –T.:“O‘zbekiston”, 2016. 2. Prezident Shavkat Mirziyoyevning “Kamolot” yoshlar ijtimoiy harakatining IV qurultoyidagi nutqi. //Xalq so‘zi, 1-iyul, 2017 yil. 3. Umumiy o‘rta ta’limning Davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi. -T.:Fan. 2010. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, muqaddas dinimizning sofligini asrash – davr talabi” mavzusidagi anjumanda so‘zlagan nutqi. //Xalq so‘zi, 16 iyul, 2017 yil. 5. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent, Ma’naviyat, 2008. 6. Karimov I. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. Asarlar. 3-jild, Toshkent: “0‘zbekiston”, 1996. 7. Umumiy o‘rta ta’limning Davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi. -T.:Fan. 2010. 8. Abdulla Ulug‘ov. ,,Ma’nolar xazinasiga kalit”. Ma’naviy hayot jurnali № 1 2017 9. Alisher Navoiy “Mahbubul qulub”. Asarlar. 13-tom. –T.: “G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti”, 1966.-B.36-37, 226-227. 10. Alisher Navoiy. “Xazoyinul maoniy”. G‘aroyib us-sig‘ar. Asarlar. 1-tom. –t.: “Fan”, 1998. –B.489. 11. Alisher Navoiy. “Mahbubul qulub”. Asarlar. 13-tom. -T.: “G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti”, 1966. –B.226-227. 12. A.Azimov. Boshlang‘ich sinf “o‘qish kitobi”da berilgan mumtoz adabiyot vakillarining ijodini o‘tish. Uslubiy qo‘llanma. Samarqand davlat universiteti nashriyoti-2020 13. Husanboyeva Q va boshq. Boshlang‘ich sinflarda adabiyot o‘qitish metodikasi. Darslik. Toshkent: “Innovatsiya-Ziyo”,2020 14. Husanboyeva Q va boshq. Boshlang‘ich sinflarda adabiyot o‘qitish metodikasi. Darslik. –samarqand: SamDU nashriyoti 2019. 390 bet. 57 15. Mahmud Qoshg‘ariy. Devoni lug‘otit turk. II tom. Toshkent: “Fan” 1963, 265- 266-betlar 16. Mahmud As’ad Jo‘shon. Tasavvuf va go‘zallik. –T.: “Adolat”, 2004. –B.15. 17. Matjonov S., Shojalilov A., G‘ulomova X., Dolimov Z. O‘qish kitobi (4-sinf uchun darslik). – T.:”Yangiyo‘l poligraf servis”, 2017. 18.Muhammad Ali, Begali Qosimov, Rano Nurmamatova “Navoiyning nigohi tushgan…” Toshkent. G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 1986-yil. 19.Ona tili va o‘qish savodxonligi. 1-qism [Matn]: darslik 2-sinf uchun / K. Mavlonova [va boshq.]. – Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2021. – 120 b. 20. Qosimova K , Matchonov S , G‘ulomova X , Yo‘ldosheva Sh , Sariev Sh “Ona tili o‘qitish metodikasi”. T. “Noshir”. 2009. 21. Umarova M., Hamroqulova X., Tojiboyeva R. O‘qish kitobi (3-sinf uchun darslik).- T.: “O‘qituvchi”, 2019. 22. Uzoq Jo‘raqulov ,,Hayrat haqiqati” Ma’naviy hayot jurnali № 1 2018 23. Zohidov V. “Alisher Navoiy ijodining g‘oya va obrazlar olami”. -T.: “Fan”, 1960.-B.7. 24. Zohidov V. “Ulug‘ shoir ijodinig qalbi”.-T.: “O‘qituvchi”, 1970. –B.152. 25. Zunnunov A. “Badiiy asar tahlili metodikasi” Toshkent: “O‘qituvchi” 1983. 2 6. Zunnunov A., N.Xotamov., J.Esonov., A.Ibrohimov., “Adabiyot o‘qitish metodikasi” Toshkent: “O‘qituvchi” 1992. 27. Yo‘ldoshev Q, Madayev O, Abdurazzoqov A. Adabiyot o‘qitish metodikasi. Toshkent: “O‘qituvchi” 1994. 28. www.ziyouz.com 29. www.wikipedia.org 30. www.eduuz.com 58

Boshlang‘ich sinf darsliklarida berilgan mumtoz adabiyot vakillari asarlarini o‘tish

Купить