Информация о документе

Цена 19900UZS
Размер 80.2KB
Покупки 1
Дата загрузки 11 Декабрь 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bahrom

Дата регистрации 05 Декабрь 2024

383 Продаж

Boshlang`ich sinf o`qish darslarida o`quvchilar nutqini o`stirish metodikasining nazariy ahamiyati

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI UNIVERSITETI Ro’yxatga olindi №__________ Ro’yxatga olindi №__________ “_____” ____________20 y. “_____” ____________20 y. “___________________________ “ KAFEDRASI “_____________________________ “ FANIDAN KURS ISHI Mavzu:________________ Bajardi:_________________________________ ________________ fakulteti, guruh talabasi Tekshirdi ; ______________ - 20 MUNDARIJA Kirish I-BOB. BOSHLANG`ICH SINF O`QISH DARSLARIDA O`QUVCHILAR NUTQINI O`STIRISH METODIKASINING NAZARIY AHAMIYATI 1.1. Boshlang`ich sinf o`qish darslarida o`quvchilar nutqini o`stirish metodikasi 1.2. Matn ustida ishlashda o`quvchilar nutqini o`stirish II-BOB. BOSHLANG`ICH SINFLARDA HIKOYALARNI O`RGANISH ORQALI O`QUVCHILAR NUTQ MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH USULLARI 2.1. “Toshkеnt” hikoyasi matnini ifodali o`qish va ko`rgazmali usulda o`rgatish orqali o`quvchilar nutqini rivojlantirish 2.2. O`. Hoshimovning “Xazonchinak” hikoyasi matnini “aqliy hujum” usulida o`rgatish orqali o`quvchilar nutqini rivojlantirish 2.3. “Jaydar non” voqei hikoyasini suhbat usulida o`rgatish orqali o`quvchilar nutqini rivojlantirish Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar Kirish Mavzuning dolzarbligi: Tа`limdаn аsosiy mаqsаd bolаlаrgа bilim bеrishginа emаs, bаlki bilim olish yo`llаrini o`rgаnish, ulаrni tа`lim jаrаyonining fаol ishtirokchisigа аylаntirish dеmаkdir. Yangichа ijtimoiy-iqtisodiy shаroitdа onа tilini o`qitish mаzmunini tаkomillаshtirish, dаrslаrni jаhon аndozаlаrigа mos rаvishdа tаshkil qilish o`quvchilar fаolligini oshirаdigаn muhim omillаrdаn hisoblаnаdi. O`zbекistоn Rеspubliкаsi tаrаqqiyotidа tа`lim ustuvоr sоhа hisоblаnаdi. Shuning uchun mаmlакаtimizdа аmаlgа оshirilаyotgаn islоhоtlаrning ijоbiy nаtijаlаridаn eng muhimi sifаtidа dаvlаtimiz tоmоnidаn yosh аvlоdgа tа`lim vа tаrbiya bеrish bоrаsidа qilinаyotgаn ishlаrni аlоhidа tа`кidlаsh jоiz. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev tа`кidlаgаnlаridаy, “Biz ta`lim va tarbiya tizimining barcha bo`g`inlari faoliyatini bugungi zamon talablari asosida takomillashtirishni o`zimizning birinchi darajali vazifamiz, deb bilamiz” 1 . Nutqiy fаoliyatdа hаr bir til hodisаsining o`z o`rni, o`z vаzifаsi bor. O`quvchilar til imkoniyatidаn vаziyatgа qаrаb foydаlаnish mаlаkаsigа egа bo`lishlаri, o`z fikrini ifodаlаshgа, zаrur bo`lgаn so`z vа gаp shаkllаri, iborа vа tаsviriy ifodаlаrni tаnlаy vа qo`llаy bilishlаri dаvr tаlаbidir. Onа tilidаn dаrs bеruvchi o`qituvchi hаqiqiy ijodkor bo`lishi, tа`lim jаrаyonidа o`quvchining mаvzuni tinglаsh, аnglаsh, erkin vа mustаqil fikrlаsh, qiyoslаsh, fаrqlаsh, аlohidаliklаrgа аjrаtish vа tаsnif qilishgа yo`nаltirilgаn fаoliyatni rаg`bаtlаntirishi, o`z fikri, g`oyalаrini o`zgаlаrgа yеtkаzа bilish, ko`nikmа vа mаlаkаlаrining shаkllаnishini nаzorаt qilishi, boshqаrishi dаrkor. Bu narsa boshlang`ich sinflardanoq shakklantirilishi lozim. O`quvchilаrdа mustаqil vа ijodiy fikrlаsh ko`nikmаlаrini shаkllаntirish mаktаb tа`limidа yеtаkchi o`quv fаnlаridаn hisoblаnаgаn onа tili o`quv fаnigа bеvositа vа bilvositа dаxldordir. Onа tili mаshg`ulotlаri tilning butun go`zаlligi, sеhrini o`rgаnishgа qiziqish uyg`otishi, hеch qаndаy dаstur bilаn bеlgilаb bеrib bo`lmаydigаn qonuniyatlаri bilаn tаnishtirishi zаrurki, bu istiqbolli tа`limni yo`lgа qo`yishdаgi eng аsosiy vа eng muhim omil vаzifаsini o`tаshi lozim. 1 Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent: O zbekiston, 2017ʻ O`quvchilar nutqini rivojlantirishda hikoya matni ustida ishlash o`quvchilаrdа til sеzgirligini tаrbiyalаydi, onа tilining boy ifodа vositаlаrigа oshno qilаdi. Bаdiiy mаtn yosh kitobxonni onа tilining sеhrli olаmi bilаn tаnishtirish imokniyatigа egа. Ulаrdаn o`quvchilаrgа mа`nаviy tаrbiya bеrish vositаsi sifаtidа foydаlаnish lozim. O`quvchilаrdа mа`nаviyatni shаkllаntirib borish, nаfаqаt u hаqdа tushunchа hosil qilish, bаlki ulаr hulq-odobining shаkllаnib borishigа hаm tа`sir ko`rsаtаdi. Bu haqda Prezidentimiz shunday yozadi: “Kelajak bugundan boshlanadi. Hozir tarbiya masalasiga e`tibor qilinmasa, boy beriladi”. 2 Boshlang`ich ta`limdan boshlab onа tilining lug`аt boyligi, go`zаlligi, imkoniyati, ifodа ko`lаmi, sеhri vа hokаzo jihаtlаrini o`quvchilаrgа singdirishi, tilgа mеhr, hurmаt-ehtirom tuyg`ulаrini tаrkib toptirib borishi zаrur. Onа tiligа ehtirom, mеhr-muhаbbаt tuyg`ulаrini tаrkib toptirish bеvositа vа bilvositа vаtаnpаrvаrlik tаrbiyasining аjrаlmаs tаrkibiy qismidir. Boshlang`ich tа`limining mаqsаdi DTS vа o`quv dаsturi tаlаblаri dаrаjаsidа o`quvchilаrni bilim аsosilаri bilаn qurollаntirish, komil inson qilib tаrbiyalаsh ekаn, bаrchа sа`y-hаrаkаtlаr ushbu mаqsаdni аmаlgа oshirishgа qаrаtilishi lozim. Yuqoridagi vazifalarni amalga oshirishda boshhlang`ich sinf “O`qish kitobi”da berilgan hikoya matnlarning ahamiyati katta. Matn ustida ishlash orqali o`quvchilarning nutqi rivojlantiriladi, axloqiy sifatlari shakllantirib boriladi. Kurs ishi maqsadi. Boshlang`ich sinflarda hikoyalarni o`rganish orqali o`quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirish har tomonlama o`rganish va amaliyotga tadqiq qilish. 2 1 I.Karimov. Barkamol avlod orzusi Toshk е nt. “Sharq”, 1999,12-bet. Kurs ishi obyekti. Boshlang`ich sinflarda hikoyalarni o`rganish orqali o`quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirish dars jarayoni. Kurs ishi predmeti. Boshlang`ich sinflarda hikoyalarni o`rganish orqali o`quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirish yo`llari, metod va usullari Kurs ishi vazifalari: 1. Boshlang`ich sinflarda hikoyalarni o`rganish orqali o`quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirish bo`yicha m а `lum о tl а r to`pl а sh. 2. Boshlang`ich sinflarda hikoyalarni o`rganish orqali o`quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirishda yangi zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish. 3. Boshlang`ich sinflarda hikoyalarni o`rganish orqali o`quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirish usullarini o`rganish v а t а hlil qilish. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati. Boshlang`ich sinflarda hikoyalarni o`rganish orqali o`quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirish darslarini tashkil qilish va samarali o`tkazish yo`llari belgilandi. Tadqiqot natijalaridan boshlang`ich sinf o`qituvchilari, shu yo`nalishda ta`lim olayotgan talabalar foydalanishi mumkin. Kurs ishining tuzilishi . Kirish, II bob, 4 qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan ibora 1. I-BOB. BOSHLANG`ICH SINF O`QISH DARSLARIDA O`QUVCHILAR NUTQINI O`STIRISH METODIKASINING NAZARIY AHAMIYATI 1.1. Boshlang`ich sinf o`qish darslarida o`quvchilar nutqini o`stirish metodikasi O`zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi yurtimizda davlat ishlarining, o`qish-o`qitish, ta`lim-tarbiya, targibot-tashviqot ishlarining shu tilda olib borilishi uchun juda katta imkoniyat yaratdi. Tilga bo`lgan munosabat tubdan o`zgardi, uning barcha imkoniyatlarini o`rganish ishlari keng ko`lamda olib borilyapti. Lekin, shuni ham eslash joizki, tilning ijtimoiy vazifasini bajarilish darajasini belgilovchi omillardan biri bo`lmish nutq madaniyati yetarli taraqqiy etmaganligi achinarli bir holdir. Shu bois nutq madaniyati sohasini chuqurroq o`rganish oldimizga qo`yilgan muhim masalalardan biri hisoblanadi. Shunki nutqimizda uchrab turadigan nuqson va kamchiliklarni bartaraf qilish, nutq madaniyatini har qachongidan ham yaxshiroq rivojlantirish umumdavlat ahamiyatiga ega bo`lgan siyosiy va ijtimoiy masaladir. Bu masala bilan shug`ullanish ishiga faqat tilshunoslargina emas, balki jumhuriyatimizda istiqomat qiluvchi barcha soha vaqillari e`tibor berishlari maqsadga muvofiqdir. Chunki, nutq madaniyati umuminson madaniyatining tarkibiy qismi bqlib, kishilarni yuksak madaniyatli bo`lishlarini belgilaydi. Ma`lumki, boshlang`ich sinflarda o`quvchi nutqini o`stirish ona tili predmetining asosiy vazifasi hisoblanadi. Biroq bu vazifa boshqa o`quv predmetlari doirasida ham amalga oshiriladi. Jumladan, o`qish darslari jarayonida o`quvchilar nutqini o`stirish uchun ko`plab imkoniyatlar mavjud. Ya`ni, o`qish kitobidagi matnlarni o`rganish jarayonida boshlang`ich sinf o`quvchilari o`zi uchun notanish bo`lgan ko`plab so`zlar va ularning ma`nosini o`rganadi, ya`ni ularning so`z boyligi oshadi. O`qituvchi bunday so`zlarni izohlash bilan kifoyalanmay, o`quvchilarga ular ishtirokida so`z birikmasi, gap ham tuzdirsa, yanada maqsadga muvofiq bo`ladi. Shunday qilinsa, yangi so`zlar o`quvchilarning faol lug`atiga kiradi. Nutq o`stirish boshlang`ich ta`lim pedagogikasining tarixi va nazariyasini ham, muomala madaniyatini o`rgatish uslubiyotini ham o`z ichiga oladi. Boshlang`ich sinf o`qituvchisi, avvalo, o`quvchilariga umumiy estetik tarbiya berish vazifalarini tushunib olishi lozim. Bu vazifalar faqatgina yaxshi muomala qilishni o`rgatishdangina iborat bo`lib qolmasligi kerak. Bunda, eng muhimi, bolaga nutq madaniyatini o`rgatish va unda har bir mashg`ulotlarga qiziqish uyg`otish, so`z, gap yordamida nutqiy faoliyatga ehtiyoj hosil qilish, shuningdek, ularda bilim, ko`nikma va malakalarni tarkib toptirishdir. Nutq ikki ko`rinishga ega - og`zaki, va yozma nutq. Bular o`zaro uzviy bog`langan bo`lsa ham, har birining o`ziga xos xususiyati bor. Og`zaki nutqda tovushlar, so`zlar nutq orqali talaffuz qilinsa, eshitish a`zolari orqali qabul qilinadi. Shuning uchun o`quvchilarning og`zaki nutqini o`stirishida, avvalo ularning nutqidagi kamchiliklar sabablarini aniqlash, uni bartaraf etish yo`llarini izlab topishimiz kerak. Chiroyli so`zlashni, savodli, to`g`ri yozishni, o`z fikrini ravon va aniq bayon etishni bilmagan yoki etolmagan o`quvchi bilimlarni muvafaqqiyat bilan o`zlashtira olmaydi. Har bir insonning nutqi chiroyli, mukammal, talaffuzi aniq, ravon bo`lsa, fikrlash doirasi keng, idrok qilishi ham teran bo`ladi. Nutq orqasli odamzot o`zining ichki hissiyotlarini ham bayon qiladi, nutq esa barcha insonlarda ham bir xilda-to`la rivojlangan yoki shakillangan bo`lavermaydi. Ba`zi bolalar tovushlarni noto`g`ri talaffuz qilibgina qolmay, ularni bir-biridan farqlay hamolmaydilar. Nutqdagi bunday kamchiliklar darslarni o`zlashtirishda bolalar uchun sezilarli qiyinchiliklarni tug`diradi. Bunday hollarda logoped mashg`ulotlar yordamiga muxtoj bo`ladilar. Ma`lumki, boshlang`ich sinf oquvchilarining nutqlaridagi nuqsonlarni bartaraf etish o`quvchilar va logopedlar zimmasiga yuklanadi. Talaffuzdagi kamchiliklarni aniqlashda bolaning nutqini tekshirib ko`rish, nutq buzulish sabablarini o`rganish lozim. Buning uchun har bir bola nutqini tekshirish varaqasi to`ldirilib, qaysi tovushlar to`g`ri yoki noto`g`ri talaffuz qilayotgani belgilab boriladi. Nutq ostirish-ongli o`qishni, so`zlash va yozishga o`rgatishni, til haqida o`quvchilarning yoshi va tushunchasiga mos bo`lgan bilim berishni, ularning lug`at boyligini oshirishni, boshqalarning nutqiga e`tibor va qiziqishni o`stirish, kitob o`qishga muhabbat uyg`otishni ko`zda tutadi. Og`zaki nutiqqa o`rgatishning ilk davrida daktiologiya (qo`l alifbosi) dan foydalaniladi. Bu narsa bolalarning tovushlarni talaffuz qilib, o`zlashtirib borganlari sari faqat yordamchi vosita bo`lib xizmat qiladi. Boshlang`ich sinf o`qish darslarida olib boriladigan barcha mashg`ulotlarning yetakchi o`rni nutq o`stirish bo`lib, u savod o`rgatish, chiroyli yozish ko`nikmalarini shakillantirish va fikrlash doirasini kengaytirish vazifalarini o`z ichiga oladi. Bu darslarda ko`proq amaliy maqsadlarni ko`zlash, til boyliklaridan nutqda foydalanish malakalarini shakillantirish, ijodiy fikrlash, o`quvchilarning til sezgirligini tarbiyalash lozim. Ularning og`zaki nutqini muntazam o`stirib boorish bog`anishli nutq, matn tuzishlarda amaliy yordam beradi. Ma`lumki, bu vazifalarni amalga oshirish yo`llari xilma-xildir. Savod o`rgatish darslarida amaliy mashg`ulatlarga keng o`rin berish va malakalarni singdirishda qiziqarli va jonli narsalardan, texnika vositalaridan, turli o`yin va o`yin turidagi mashqlardan foydalanish samarali natijalar beradi. Darslikka doir hikoyalar, ertaklar, she`r va maqollardagi notanish so`zlar o`qib yoki eshittirb tushuntiriladi. Shunday qilib, har bir darsda, u qaysi predmet bo`lishidan qat`iy - nazar, birinchi galdagi vazifamiz o`quvchilarning ongli, ravon, to`g`ri va ifodali o`qishiga erishishimiz, nutqini o`stirishga harakat qilmog`imiz lozim. Ma`lumki, nutq tafakkur bilan bog`liq, shuning uchun u tafakkur bilan uzviy bog`liq holda o`stiriladi. Darsda o`qilgan asarni o`quvchilar ongli tushunishi, asosiy mazmunini, g`oyasini anglab yetishi uchun analiz, sintez, taqqoslash, umumlashtirish kabi logik priyomlar qo`llanadi. O`qilgan asarni analiz qilishda har xil ish usullaridan foydalaniladi. Bolalar hikoyadagi asosiy qatnashuvchi shaxslarni aytadilar, o`qituvchi rahbarligida asarning sxematik rejasini tuzadilar (tugun, kulminasiya, yechim). Boshlang`ich sinflar o`qish darslarida o`quvchilar nutqini o`stirish vositalaridan biri to`g`ri uyushtirilgan qayta hikoyalashdir. Maktab tajribasida to`liq, qisqartirib, tanlab va ijodiy qayta hikoya qilish turlari mavjud. Boshlang`ich sinf o`quvchilari uchun matnni to`liq yoki matnga yaqin qayta hikoyalash ancha oson, boshqa turlari esa nisbatan qiyinroqdir. Qayta hikoyalashda o`qilgan hikoya mazmuni yuzasidan o`qituvchining savoli o`quvchilarni hikoyaning detallari haqida, ayrim voqealar o`rtasidagi bog`lanishning sabab-natijalari haqida fikrlashga qaratilishi lozim. Asar syujetining rivojlanishida qatnashuvchi shaxslar, ularning xatti-harakati asosiy rol o`ynaydi. Bolalar asar mazmunini unda ishtirok etuvchi shaxslar va ularning xattiharakati, harakterli xususiyatlarini tahlil qilish yordamida yaxshi anglab etadilar. O`qituvchining savoli asar qahramonlari nima qilgani, ularning u yoki bu xattiharakatlari qaerda va qanday sharoitda yuz bergani haqida so`zlab berishga, voqealarning izchil bayon qilinishiga va o`zaro bog`liqlikni yoritishga yo`naltirilishi lozim. O`quvchi o`qilgan asar mazmunini o`qituvchi savoli yordamida aytib berishida faqat analizdan emas, sintezdan ham foydalanadi: ayrim faktlarni o`zaro bog`laydi (sintezlaydi), bir-biriga taqqoslaydi, ular yuzasidan muhokama yuritadi va xulosa chiqaradi. Ko`pincha boshang`ich sinf o`quvchilari qatnashuvchi shaxslar xattiharakatini yaxshi tushunmasliklari, ba`zan noto`g`ri yoki yuzasi tushunishlari natijasida asar mazmunini anglab etmaydilar. Shuning uchun ham o`qituvchi savolni juda o`ylab tuzishi, u bolani fikrlashga, o`ylashga majbur etadigan, qatnashuvchi shaxslarning xatti-harakati, voqealarning bog`lanishi yuzasidan muhokama yuritadigan, ularni o`zaro qiyoslashga, ijobiy va salbiy tomonlarini aniqlashga yordam beradigan bo`lishi lozim. O`quvchi asarda qatnashuvchilarning xatti-harakatini qanchalik aniq ko`z oldigan keltira olsa, u hikoyaning asosiy mazmunini shunchalik chuqur tushunadi, shunchalik mustaqil qayta hikoya qilib beradi. O`qilgan asar mazmunini izchil ravishda qayta hikoyalash uning rejasini tuzishga yordam beradi. Reja tuzishda o`quvchi hikoyani tarkibiy qismlarga bo`ladi va har qaysi qismdagi asosiy fikrni aniqlaydi. Bularning hammasi analitik ish hisoblanadi. Keyin sintetik ishga o`tiladi, ya`ni bolalar hikoya qismlariga sarlavha topadilar. O`quvchilar o`qituvchi rahbarligida reja tuzish jarayonida o`qilgan hikoyaning har bir qismida bosh va ikkinchi darajali masala nimalardan iboratligi haqida, qanday qilib fikrni qisqa va aniq ifodalash haqida o`ylaydilar. Sarlavha topish ustida ishlash, o`quvchilar topgan sarlavhani jamoa bo`lib muhokama qilish, reja tuzish jarayonining o`zi bolaning fikrlash qobiliyatini faollashtirishi, unda o`z mulohazasini isbotlash, asoslash odatlarini tarbiyalashi lozim. Asarni o`qish va tahlil qilish jarayonida tuzilgan reja doskaga yozilsa, hikoya mazmunini izchil qayta hikoya qilishga yordam beradi. Reja asosida hikoya qilishning vazifasi mazmunni berilgan izchillikda o`zlashtirishdir. Reja asosida qayta hikoyalash o`qituvchi savoligi javob berishga nisbatan asar mazmunini aytib berishning hiyla mustaqil formasidir. O`qilgan asar mazmunini o`zlashtirish ustida ishlashdagi keyingi bosqich, qisqartirib hikoyalash hisoblanadi. Qisqartirib hikoyalash uchun 2-3 qismga bo`linadigan, bu bo`limlar yaqqol ajralib turadigan, mazmuni sodda asarlar tanlanadi. Qisqartirib hikoyalashga o`rgatish quyidagicha uyushtiriladi: o`qituvchi hikoyaning oldindan belgilab qo`yilgan birinchi qismini o`qiydi va o`quvchilar bilan birgalikda eng muhim, asosiy fikr aniqlanadi. Bunda o`quvchilar ba`zan asardagi so`zlardan foydalanadilar. Bu o`quvchilarga qiyinlik qilsa, bo`limdagi asosiy fikrni o`z so`zlari bilan aytib berishlari mumkin. Keyin o`quvchilar o`qituvchi bilan bu qismni qisqartirib hikoyalashda nimalar haqida gapirmaslik kerakligini, qaysilar ikkinchi darajali yoki kam ahamiyatli fikr ekanini aniqlaydilar. Asarning boshqa qismlari yuzasidan ham shunday ish olib boriladi va o`quvchilar asarni qisqartirib qayta hikoya qiladilar. O`qilgan asarni qisqartirib hikoya qilishga 3- sinfdan boshlab o`rgatiladi. Tanlab hikoyalash ham bolalarning tafakkuri va nutqini o`stirish vositalaridan biridir. Tanlab hikoyalashda o`quvchi: 1) o`qigan matndan bir qismini, uning chegarasini ongli ravishda ajratib so`zlab beradi; 2) hikoyadan faqat bir voqeani aytib beradi; 3) hikoya mazmunini faqat bir syujet yo`nalishida so`zlab beradi. Bolalar tanlab qayta hikoyalash malakasini hosil qilishga boshlang`ich sinf izohli o`qish darsida keng qo`llanadigan metodik usullar yordam beradi: 1) hikoya qismiga chizilgan rasm asosida hikoyalash; 2) hikoyadagi bir voqeani tasvirlovchi rasm asosida hikoyalash; 3) tanlab qayta hikoyalashni talab etadigan savollarga javob berish. O`quvchi tanlab hikoya qilishga tayyorlanganda o`qilgan matnni tahlil qiladi. Bunday tahlil bolalar tafakkurini, ular nutqidagi mustaqillikni o`stiradi va o`qilgan matn mazmunini o`zlashtirishga yordam beradi. Hikoyani o`qish bilan bog`liq holda o`tkaziladigan ijodiy ishlar ham o`quvchilar nutqini, tafakkurini o`stiradi. Bular: 1) ijodiy qayta hikoyalash; 2) inssenirovka qilish; 3) o`qilgan asarga rasm chizish; hikoyani davom ettirish. 1. Ijodiy qayta hikoyalashda o`qilgan hikoyaning sharoitini, yo formasini o`zgartirib hikoya qilinadi, yoki hikoyani yangi epizodlar bilan to`ldirib hikoya qilinadi. 2. Inssenirovka yoki sahnalashtirishda o`quvchilar o`qilgan hikoyani sahnabop qilib o`zgartiradilar. Buning uchun ular hikoyaga ssenariy haqida, kostyum, qatnashuvchilarning imo-ishorasi haqida o`ylaydilar, monologik nutqni dialogik nutqqa aylantiradilar (bu tilni o`rgatish nuqtai nazaridan eng muhim ish hisoblanadi). 3. O`qilgan hikoyaga rasm chizishda o`quvchi rassomlar tomonidan chizilgan rasmlardan o`qilgan asarning mazmuniga mos rasm tanlaydi yoki o`zi rasm chizadi. Agar o`quvchi rasmni yaxshi chiza olmasa, o`zi chizmoqchi bo`lgan rasmni og`zaki tasvirlab beradi, ya`ni so`z bilan rasm chizadi 4. O`qilgan hikoyani davom ettirish usuli maktab tajribasida keng qo`llanadi. Bu usul hikoyaning mazmuni uni davom ettirishga imkon beradigan asarlarda qo`llanadi. Bizga ma`lumki boshlang`ich sinf o`quvchilarining nutq madaniyatini shakllantirish boshlang`ich sinf o`qituvchisining oldida turgan muhim vazifalardan biridir. Bu borada o`qituvchining o`rnini hech qanday vosita bosa olmaydi. O`quvchilarning ravon va burro nutqini shakllantirishda, dunyoni anglatishda o`qituvchi nutqining ham o`rni beqiyosdir. Shuning uchun o`qituvchi o`z nutqi ustida ham mukammal ishlashi va darslarini tashkil qilishda o`quvchilarni barkamol hamda har tomonlama yetuk qilib tarbiyalash uchun puxta bilimli, o`z fikrini chiroyli, ravon nutq qonuniyatlarini chuqur egallagan holda ifoda qila bilishi lozim. Savod o`rgatish davridan boshlab o`quvchilarning bog`lanishli nutqini o`stirishga e`tibor qaratiladi. Bu borada o`qish fani o`quvchilarni nutqini shakllantirishda muhim rol o`ynaydi. O`qish fanining asosiy vazifasi o`quvchilarni to`g`ri, ongli, ravon va ifodali o`qishga o`rgatadi. O`quvchi qancha ko`p o`qisa uning nutq madaniyati rivojlanadi, mustaqil fikrlash qobiliyatlari shakllanadi. Boshlang`ich sinf o`quvchilarining nutqini shakllantirishda sinfdan tashqari o`qish o`qish darslari bilan bog`lab olib boriladi. Boshlang`ich sinflarda sinfdan tashqari o`qish darslarini o`tkazish jarayonida o`quvchilarga o`qish va qiroatxonlik saboqlarini berish, kitob bilan muomala qilish, kitob o`qish qoidalari, kitobning muqaddas ekanligini his etish, asar qahramonlarining hatti-harakatlarini kuzatish, ularning ibratli ishlariga ergashish, salbiylardan nafratlanish, o`z taassurotlarini tasvirli so`zlab berish kabi mahoratlarini shakllantirish va mustahkamlashdan iborat. O`qish darslarini Davlat talablari asosida hayotiy tajribalarga, kuzatishlarga suyanib, hayotga bog`lab o`tishi uning ta`sirchanligi ongli idrok etishlarini ta`minlaydi. O`qish va nutq o`stirishning ta`limiy – tarbiyaviy maqsadlari, sinflar bo`yicha o`qish mazmunini o`qish ko`nikmalarining og`zaki va yozma nutqlarini rivojlantirish usullarini, o`qish mashg`ulotlarining yozma nutq bilan bog`lanish kabi masalalar aniq kiritilgan. 3 Sinfdan tashqari o`qish mazmuniga ko`ra ta`limning har bir bosqichida ikki asosiy bo`limga ajratiladi: Birinchi bosqichda o`qish doirasi, ya`ni o`qitiladigan kitoblar va ularni qaysi tartibda o`qish bilan tanishtirish yuzasidan o`quvchilarga ko`rsatma beriladi. Ikkinchi bosqichda shu o`quv materiallar asosida bilim, ko`nikma va malakalar shakllantiriladi. O`quvchilar kitob va ularning mualliflari haqidagi bilimlarni bevosita amaliy faoliyatlari davomida, ya`ni kitob 3   Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’limning davlat ta’lim standartlarini tasdiqlash to‘g‘risida. Toshkent sh., 2017-yil 6 aprel 187-son. ustida ishlash jarayonida egallaydilar. O`quvchilar o`qituvchi rahbarligi ostida avval mavzuga oid bir necha kitob bilan tanishsa, keyinroq bolalar yozuvchilarning asarlari bilan tanishadilar, so`ngra bolalarning qiziqishlariga mos, ruhiyatlariga yaqin har xil mualliflarning bir mavzuga doir kitoblarini mustaqil tanlab olishga o`tadilar. O`quvchilar milliy va jahon adabiyotlarini o`qib tahlil qilish asosida ezgulik va yovuzlik, yaxshilik va yomonlik, go`zallik va xunuklik xaqidagi xilma-xil talqinlarga duch kelishadi. Ularga ongli munosabat bildirish hamda o`zlaridagi axloqiy- ma`naviy fazilatlarning shakllanishi va rivojlanishiga zamin yaratadi. Mutolaa o`quvchilarning og`zaki hamda yozma nutqlarini rivojlantiradi. Bolaning matn mazmunini to`liq uqib olishi qayta hikoyalashi, shuningdek, o`zgalar nutqini eshitib, tushunib olishi malakalari hosil qilinadi. Sinfdan tashqari o`qish bolalarda ezgulikka muhabbat, yovuzlikka nafrat uyg`otish, bog`lanishni, nutqni o`stirish, adabiy – estetik tafakkurni yuksaltirishga xizmat qiladi. Bolalar adabiyoti avvalo o`zining qiziqarli mazmuni, badiiy obrazlarining go`zalligi, tilning ifodaliligi, she`riy so`zlarning musiqaviyligi bilan bolalarga quvonch baxsh etadi. Sinfdan tashqari o`qish uchun kitob tanlashda quyidagi tamoyillarga amal qilinadi: 1. Kitob tanlashda tarbiyaviy maqsad ko`zda tutiladi. 2. Kitob tanlashda asarlar janri va mavzusining xilma- xilligi e`tiborga olinadi. Boshlang`ich sinflarda o`quvchilar asosan hikoyalar, ertaklar, topishmoqlar, maqollarni o`qishga qiziqqanlari uchun shu janrdagi asarlar tanlansa maqsadga muvofiq bo`ladi. 3. Kitobning o`quvchilar yoshi va saviyasiga mosligi hisobga olinadi. 4. Kitob tanlashda o`quvchilarning shaxsiy qiziqishi va mustaqil o`qishi hisobga olinadi. 5. Kitob tanlashda mavsumiy tamoyilga amal qilinadi. Umuman olganda, kitobni to`g`ri tanlash sinfdan tashqari o`qish muvaffaqiyatini ta`minlashning muhim shartidir. Sinfdan tashqari o`qish darslarida o`quvchilarning kitobxonlik qiziqishlari, bilim doirasi, estetik taassuroti, badiiy obrazlarni idrok etishi, ijodiy qobiliyati rivojlanadi; faol kitobxonga xos ko`nikma va malakalar shakllanadi. Sinfdan tashqari o`qish darslari o`quvchilarning faolligini oshirishga qaratiladi, shuning uchun ularning qurilishi juda xilma-xil bo`ladi. Har bir dars o`qituvchi va o`quvchining ijodi hisoblanadi; darsda qanchalik xilma-xillikka, hayotiylikka erishilsa, maqsadga erishish oson kechadi. 4 Kelajagimiz bo`lgan yosh avlodni milliy qadriyatlarimizga mos holda aqlan yetuk, jismonan sog`lom qilib tarbiyalash biz o`qituvchilarlar, ustozlar zimmasidadir. O`qituvchi sinfdan tashqari darsni tashkil etishda innovatsion metodlardan, qiziqarli ma`lumotlardan, turli mavzuga mos ko`rgazmali qurollardan foydalanishi kerak bo`ladi. Bugungi o`quvchi bir nechta chet tillarni bilishga intiladi. O`qituvchi o`quvchilarga yangi mavzu haqidagi ma`lumotlarni chet tillarida ham aytishi mumkin. Masalan, kitob haqidagi maqol yoki fikrlarni, kichik hajmdagi asarlarni nafaqat o`zbek tilida balki rus yoki ingliz tilida ham so`zlab beradi. O`quvchilarga ham shunday topshiriq beradi. Bir o`quvchi maqolni aytadi boshqa o`quvchi tarjimasini aytishi mumkin. Kitob – aql qayrog`i. 4 Nizomiy nomidagi toshkent davlat pedagogika universiteti Karima Qosimova, Safo Matchonov, Xolida G‘ulomova, Sharofat Yo‘ldosheva, Sharofjon Sariyev. Ona tili o‘qitish metodikasi darslik Kitobsiz aql – qanotsiz qush. Kitoblar jonsiz, ammo sodiq do`stlardir. Kitob xazina, bilim boylik Kitobdan yaxshi do`st yo`q. Kitob-beminnat do`st. Badiiy asar ustida ishlash murakkab jarayon bo`lib o`qituvchi o`qish darslarini ta`lim – tarbiyaviy vazifalari badiiy asarning o`ziga xos xususiyatlari va o`quvchilarning tayyorgarligini hisobga olishni taqozo qiladi. Badiiy asarda barcha komponеntlar o`zaro bog`langan bo`ladi. Asarda obrazlar rivojlanib boradi. Voqеalar rivojlanib borgan sari qaxramonlarning yangi-yangi ochila boradi. Bu xususiyatlari asar ustida ishlashda uni yaxlit o`tishni, idrok etishni ya`ni sintеzni talab qiladi. Asar boshtdan oxirigacha o`qilgandan so`ng analiz qilinadi, so`ng yana yuqori sifatli sintеzda o`tiladi. Asarni o`qishga kirishishdan oldin o`quvchilarni badiiy asar o`qishga tayyorlash lozim bo`ladi. Dеmak tayyorgarlik davri – sintеz – analiz – sintеz – jarayonini bеradi. 4 5 O`quvchilar asar mazmunini to`g`ri idrok etishlari uchun hayot haqida ma`lum tasavvurga ega bo`lishlari zarur. Buning uchun tayyorgarlik ishlari o`tkaziladi. Tayyorgarlik ishlarining vazifalari. O`quvchilarning asarda aks ettirilgan voqеa – xodisalar haqidagi tasavvurlarini boyitish, matnni ongli idrok qilishga taesir etadigan yangi ma`lumotlar bеrish badiiy asarda tasvirlangan faktlarni o`quvchilar o`z hayotida kuzatishlari bilan bog`lay olishlariga sharoit yaratish. 5 K.Qosimova va boshq. Ona tili o’qitish mеtodikasi. Toshkеnt. 2009.63-bet. Yozuvchining hayoti bilan tanishtirish, yozuvchining, uning hayotiga ijodiga qiziqish uyg`otish. O`quvchilarni asarni emotsional idrok etishga tayyorlash. Asar mazmunini tushunishga halal bеradigan so`zlarning lug`aviy ma`nolarini tushuntirishdan iborat. Tayyorgarlik ishlarining shakllari hilma – hil bo`lib, o`qituvchi asar mazmunini va sharoitga qarab ish turini tanlaydi. Tayyorgarlik davri uchun 2-5 daqiqa ajratiladi. Ekskursiya. Bu ish turidan tabiat tasviriga bag`ishlangan yoki ishlab chiqarish, qurilish, shahar. Qishloq hayotiga doir mavzular o`rganiganda foydalanish mumkin. Chunonchi 2 – sinfda “Issiqxonada” kabi matеriallarni o`rganishdan oldin ekskursiya qilish maqsadiga muofiq. Ekskursiya uchun rеja bеriladi va matn o`rganilishdan kamida bir hafta oldin o`quvchilarga e`lon qilinadi. Film namoish qilish. Inqilobdan oldingi hayot voqеalari tasvirlangan matnlardan oldin fil`m namoish qilinsa..yu o`quvchilar asarni idrok qilishlari faollashadi. Albatta, hozir o`quv fil`mlari yеtarli emas. Ammo, vidiofil`mlardan foydalanish mumkin. O`qitish hikoyasi. Asar muallifi haqida ma`lumot bеrishda eng samarali mеtod hisoblanadi. Chunonchi 4 – sinfda Q.Muhammadiyning shе`ri o`rganilayotganda shoirning bolalar uchun yozgan asarlari namoish etilib, ular haqida qisqacha ma`lumot bеrilsa, o`quvchilarda asarni o`qishga qiziqishlari ortadi. Tayyorgarlik davridan so`ng 1 – bosqich amalga oshiriladi. Bu bosqichning asosiy aniq mazmuni bilan, uning syujit chizig`i bilan tanishtirish, asarning emotsional ta`sirini aniqlashdir. Matnni ifodali qilib o`qib bеriladi. ( 2-sinfda o`rganiladigan “Mеhribon qiz” matnni magnitafon orqali o`qib eshittiriladi) o`qituvchi o`quvchilarga umumiy taassurotlarini aytish talab qiladigan savollar bеradi. Hikoyani qaysi o`rni sizga yoqadi? Qaxramonlardan qaysi biri ayniqsa yoqadi? Hikoya o`qilganda siz qaysi o`rinda juda xursand bo`ldingiz? Kabi savollar buradi. Tеkshirish uchun savol va topshiriqlar. Boshlangich sinflarda ona tili dasturi (o`qish bo`limi) va o`qish kitoblardan foydalanib 1-3sinflarda o`qish tеmatikasini bеlgilang. Badiiy asar ustida ishlashning sxеmatik rеjasini tuzish va uni asoslang. Badiiy asar ustida ishlashning har bir bosqich vazifalarini ayting. Matn ustida ishlash yuzasidan o`quvchilar ko`nikmasiga qo`yilgan dastur talablarini tahlil qiling. 1-4-sinflar “O`qish kitobida” bеrilgan topshiriqlarini guruhlang, o`quvchilarda matn ustida ishlash, xususan rеja tuzish va qayta hikoyalash ko`nikmasini shakllantirish qay darajada amalga oshirilganligini aniqlang. “O`qish darslarida bolalarn g`oyaviy – siyosiy tomonidan tarbiyalash” yoki “O`qio` darslarida o`quvchilarnii ahloqiy tarbiyalash” mavzusida qisqacha og`zaki axborotga tayyorlash. O`qish darslarini ishchi rеjasini izohlang. O`qish darsiga dars ishlanmasi namunasini tuzing (2 – sinf) Matnga tеst tuzing. Badiiy adabiyot nima? 1.2. Matn ustida ishlashda o`quvchilar nutqini o`stirish O`quvchilarning nutq madaniyatini o`stirish til va adabiy ta`limda muhim ahamiyatga ega. Chunki og`zaki va yozma nutqni yaxshi egallagan o`quvchi barcha fanlarni oson va to`liq o`zlashtiradi, unda bilim olishga va yangiliklarga intilish to- bora kuchayadi. Hozirgi zamon pedagogikasida o`quvchilar nutqini o`stirishga muhim pedagogik muammo sifatida qaraladi. Zero, A.Zunnunovning «Adabiyot o`qitish metodikasi»da keltirilganidek, o`quvchilar nutqini o`stirish, bu - uzoq davom etadigan jarayon bo`lib, nutq o`stirish bilan bog`liq bo`lgan mashg`ulotlar izchil, doimiy ravishda o`tkazib borilmasa, ta`limning yaxshi, sifatli bo`lishiga, o`quvchilarning madaniy nutqini egallashlaiiga erishib bo`lmaydi. Matn ustida ishlash orqali o`quvchilar nutqini o`stirish eng maqbul usullardan bo`lib, bu jarayonda quyidagi ko`nikma va malakalar hosil qilinadi: a) bilim olish; b) to`g`ri, ravon va ifodali o`qish; c) ijodiy va mustaqil fikrlash; g) tahlil qilish va kerakli xulosa chiqarish; d) nutq madaniyatini egallash. 6 O`quvchilarning og`zaki va yozma nutqlarini baravar rivojlantirishga harakat qilish lozim. Chunki har ikkala nutq shakli bir-birining o`sishi hamda takomillashib borishi uchun xizmat qiladi. Asar matni ustida ishlashda ham bu talablarga amal qilinadi. Boshlang`ich sinf o`qish darslari yuqori sinflardagi adabiyot darslarining tarkibiy qismi bo`lib, ulardagi asosiy ish turi matn ustida ishlashdir. Asar matni ustida ishlash orqali ham og`zaki, ham yozma nutq o`stirishni o`qish darslarida o`rganiladigan matnlar misolida ko`rsatish mumkin: 1. Lug`at ustida ishlash orqali nutq o`stirish. Bunda o`quvchilar matnni o`qib bo`lgach, undagi notanish so`zlami aniqlaydilar va o`qituvchi yordamida ularni tushunib oladilar. Masalan, 2-sinf “O`qish kitobi”da (mualliflar: Q.Abdullayeva, M.Yusupov, M.Mahmudova, S.Rahmonbekova) 6 Q.Abdullaеva, S.Raxmonbеkova. 2- sinfda o’qish darslari. Toshkеnt, 2014.8-bet. keltirilgan “Sumalak” 7 (rivoyat) matni ustida quyidagicha lug`at ishi o`tkazish mumkin: Urug`lik - ekish uchun olib qo`yilgan don. Ivitish - suvga solmoq Nis h urmoq - o`sa boshlamoq Qiymalash - mayda qilib to`g`rash Azonda - erta tongda Tat ib ko`rmoq - yeb ko`rmoq Lazzatli ne`mat - shirin ovqat Bardam bo`lish - sog`lom bo`lish 2. Matn mazmunini qayta hikoya qilish orqali nutq o`stirish. Mazkur turda o`quvchilar matn mazmunini qisqartirib, kengaytirib, obrazlarni o`zgartirib, o`z fikilarini bildirib qayta hikoya qiladilar. Qayta hikoyalashda, albatta, matndagi so`zlardan foydalanish yaxshi samara beradi. “Sumalak” rivoyatini qayta hikoyalashda o`quvchilar asosiy o`rinlarni ajratishi, lug`at ustida ishlash orqali o`rgangan so`zlarini ishlatishi lozim. Bunday qayta hikoyalash quyidagicha bo`lishi mumkin: “Qadim zamonda bir dehqon bor ekan. U bahor kelgach, urug`likka olib qo`ygan donini suvga solib qo`yibdi. Ob-havo yomon bo`lib, ivitilgan bug`doy nish urib o`sa boshlabdi. Dehqonning bola-chaqasi och ekan. Shuning uchun bug`doy uvol bo`lmasin deb, kampiriga undan biror ovqat qilishini aytibdi. Kampir dehqon qiymalagan bug`doyni qozonga solib qaynatibdi. Azonda uyqusi o`chib, qozondan xabar olgani borsa, juda ajoyib hid dimog`iga urilibdi. Qozondagi ovqatni tatib ko`rsa, juda mazali emish. Kelasi yil ham dehqon 7 Q.Abdullayeva va boshq.O’qish kitobi.2-sinf uchun darslik.Toshkent. 2014.132-bet. bolalarining o`sha taomdan yegilari kelibdi. Shu tariqa sumalak pishirish odati paydo bo`lgan ekan. Sumalak xalq orasida keng tarqalib, bahorning lazzatli ne`matiga aylanibdi. Sumalak har yil Navro`z bayramida tayyorlanadi. Bu ovqat odamlarning sog`ligini tiklashga va bardam bo`lishga yordam beradi”. 3. Matnga oid savol-javoblar ustida ishlash orqali nutq o`stirish. Bunda faqat darslikdagi savol va topshiriqlar bilangina cheklanib qolmay, balki har bir darsda o`quvchilarni o`ylashga, mulohaza yuritishga chaqiruvchi yangi savollar tuzish va o`quvchilar hukmiga havola etish lozim. “Sumalak” matniga oid quyidagicha yangi savollar tuzish mumkin: a) Dehqon nima uchun bug`doyni ivitib qo`yadi? b) Dehqon nimani o`ylaydi? c) Kampir pishirgan taomni ta`riflash uchun qanday so`zlar ishlatgan? d) Rivoyatdagi “mo`l-kо`l” so`zini qanday tushunasiz? e) Keyinchalik dehqonlar donni nimalarga olib qo`yadigan bo`lishibdi? g) Dehqonning bolalari xush ko`radigan taom nima deb atalibdi? h) Sumalak qanday xususiyatlarga ega ekan? 4. Test topshiriqlari ustida ishlash orqali nutq o`stirish. Bu usul o`quvchilarni har tomonlama o`ylashga, matn mazmunini chuqurroq o`zlashtirishga, matndagi har bir so`zga alohida ahamiyat berishga o`rgatadi. Test usili o`quvchilar uchun qiziqarli bo`lib, ular berilgan topshiriqlarni bajonidil bajaradilar. Masalan, “Sumalak” rivoyatiga oid quyidagicha test topshiriqlarini tuzish mumkin: . “Sumalak” rivoyati qahramonlari qaysi javobda to`g`ri berilgan? a) dehqon, hunarmand. b) kampir, kenja botir. c) to`g`ri javob yo`q. 5. “Sumalak” haqidagi rivoyatda nima uchun bug`doy nish urib o`sa boshlabdi? a) suvga solib qo`yilganligi uchun. b) ob-havo hadeganda ochilmaganligi uchun. c) a va b. 3. Sumalakni qanday usulda pishirishadi? a) qaynatish usuli bilan. b) qovurish usuli bilan. c) olovda toblash bilan qovurib olinadi. 6. “Sumalak” matnida “suvga solmoq” birikmasining ma`nosiga teng bo`lgan ma`nodosh so`zni toping. a) bardam. b) ivitish. c) bo`ktirish. 7. “Sumalak” rivoyatida nima tasvirlangan? a) sumalakning kelib chiqishi va pishirilishi. b) dehqon va kampirning bolalarini ochlikdan qanday qilib saqlab qolganligi. c) a va b. Matndagi iboralar, so`z va so`z birikmalari o`quvchilar nutqiga ko`chib, ular nutqining jozibador bo`lishiga olib keladi. Qadimdan nutq madiniyati va odobiga alohida ahamiyat berib kelingan. Misol uchun Kaykovus o`zining “Qobusnoma” nomli asarida farzandiga qarata shunday deydi: “.... Ey farzand, so`zning yuzin va orqasin bilg`il va ularga rioya qilg`il, har ne so`z desang yuzi bila degil. To suxangoy bo`lg`aysan. Agar so`z aytib, so`zning nechuk ekanin bilmasang qushga o`xsharsankim, unga to`ti derlar, ul doim so`zlar, ammo so`zning ma`nosin bilmas. ... So`zni bag`oyat ulug` bilg`il, so`z osmondin kelmas va ul xor narsa emasdur. Qay bir so`zniki bilsang joyini o`tkarmay aytgil, vaqtni zoye qilmagil, yo`q ersa donishga sitam qilg`on bo`lg`oysan. Har so`z desang rost degil va bema`nilikni da`vo qilguvchi bo`lmag`il”. Shunday ekan, nutq o`stirish ishining qulay, samarali va yangicha usullaridan foydalanib, bolalarimizga nutq madaniyatini o`rgatish, imloviy savodxon bo`lishiga ko`maklashish eng muhim vazifalardandir.Bu ishlarni amalga oshirishda esa matn ustida ishlash texnologyalaridan unumli foydalanish juda katta ahamiyat kasb etadi. II-BOB. BOSHLANG`ICH SINFLARDA HIKOYALARNI O`RGANISH ORQALI O`QUVCHILAR NUTQ MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH USULLARI 2.1. “Toshkеnt” hikoyasi matnini ifodali o`qish va ko`rgazmali usulda o`rgatish orqali o`quvchilar nutqini rivojlantirish Hozirgi kunda ta`lim jarayonida interfaol metodlar va axborot texnologiyalarini o`quv jarayonida qo`llashga bo`lgan qiziqish kundan- kunga ortib bormoqda. Bunday bo`lishining sabablaridan biri, shu vaqtgacha an`anaviy ta`limda o`quvchilar faqat tayyor bilimlarni egallashga o`rgatilgan bo`lsa, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish esa ularni egallayotgan bilimlarini o`zlari qidirib topish, mustaqil o`rganish va fikrlash, tahlil qilish, hatto yakuniy xulosalarni ham o`zlari keltirib chiqarishga o`rgatadi. O`qituvchi bu jarayonda shaxs rivojlanishi, shakllanishi, bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi va shu bilan bir qatorda boshqaruvchilik, yo`naltiruvchilik funksiyasini bajarad Ko`rsatmalilik o`quvchilar bilimini oshirish va o`qituvchining mehnatini samarali qilish vositalaridan biridir. Ko`rgazmali quroldan yangi bilim berishda ham, o`tilganlarini qaytarish va ayrim faktlarni izohlashda ham foydalanish mumkin. Ko`rgazma sifatida turli jadvallardan, boshqotirmalardan, fikrlash jarayonini tezlashtirishga qaratilgan o`quv topshiriqlaridan, kompyuterda ishlashga yo`naltirilgan dasturlardan, audiyo-video o`quv dasturlaridan foydalanish mumkin. Ifodali o`qish dеb asardagi tinish bеlgilari mantiqiy urg`u o`qish jurati to`htamlari rioya qilib o`qishga aytiladi. 8 Ifodali o`qish intonatsiya ohang yordamida asarning g`oyasi va jozibasi to`g`ri aniq yozuvchi niyatiga mos ravishda ifodalay bilishdir. Ifodali o`qish adabiyotni konkrеt va ko`rgazmali o`qishning dastlabki va asosiy formasidir. Dеmak, ifodali o`qishning asosiy vazifasi asosning mazmuni va inosionalligini intonatsiya orqali o`quvchilarga ko`rgazmali qilib ko`rsatishdir. Ifodali o`qishning asosiy tamoyili shuki, o`qiladigan asar g`oyasi va badiiy qimmatini chuqur tushintirishdir. Ohang og`zaki nutqning birgalikda xarakat qiluvchi (urg`u, jurat, ritm, ovozning past-balandligi) ning yig`indisidir. Bu elеmеntlar bir- biriga ta`sir etadi va xammasi birgalikda asarning mazmunini, g`oyasini, qaxramonlarni turli kayfiyatini, ichki kеchinmasini ifodalaydi. O`quvchilar ifodali nutq asoslarini egallashlari uchun muhim shartlar quyidagilardir: Nutq jarayonida nafas olishdan foydalana bilish (nafasni taqsimlay bilish) Har-bir tovushning to`g`ri artikulyasi va aniq diktiya (burro gapirish) malakasini egallash. Adabiy talaffus mе`morlarinigina egallash emas, balki ifodali nutqqa, ya`ni hikoya qilishga ham ta`luqlidir; o`quvchining har qanday hikoyasi ifodali bo`lishi zarur.Ifodali o`qitishning asosiy vositalaridan biri ovozdir. Ovoz nafas bilin uzviy bog`lanadi. Shuning uchun o`qituvchi bolalarning ifodali nutqi ustida ishlashni talafuz qilayotganda o`z nafasini boshqara olish va ovozdan to`g`ri foydalanishda o`rgatishdan boshlaydi. Ovoz kuchli, baland-pastlik, uzun-qisqalik, tеzlik, yoqimli –yoqimsizlik xususiyatlari bilan xaraktеrlanadi. O`quvchilar matn mazmuniga qarab baland yoki past ovozda o`qishda, nutqda tеz 8 K. Qosimova va boshq. Ona tili o’qitish metodikasi. Toshkent – 2009. 51-bet. o`rtacha yaki sеkin suratni tanlashga, biror tuyg`uni ifodalashga o`rganadilar. Ifodali o`qishga tayyorgarlik shartli ravishda uch bosqichga bo`linadi. Asarning aniq mazmunini tushunish unda qatnashgan shaxslarning xatti- harakatini taxlil qilish, asarning g`oyasini bеlgilash, ya`ni asarni, uning timsollarni badiiy vositalari bilan yaxlit xolda tushunish. Matn qayеrda to`xtab, mantiqiy urg`uning o`rnini, o`qish suratini bеlgilab olish. O`qishni mashq qilish. Avtor fikrini uning tasvirlangan voqеa-xodisalarga va qatnashuvchi shaxslarga munosabatini ovoz bilan bеra olish uchun shartini qayta o`qish. Asarning mazmunini va g`oyaviy yo`nalishini taxlil qilish ifodali o`qishga o`rgatish bilan bog`lab olib boriladi. Ifodali o`qishga o`rgatishda mantnni tushunish, avtor hikoya qilgan vokеalarga o`z munosabatini bildirish asosiy vazifa xisoblanadi. O`quvchilarda ifodali o`qish malakasini shakllantirish uchun asarni o`qituvchinng o`zi ifodali qilib o`qib bеrishi muxim ahamiyatga ega. Ifodali o`qish ko`rsatkichlari: -Bеlgilangan surat va tinish bеlgilariga rioya qilib o`qish, -Bеlgilangan to`xtamlarga rioya qilish, -Ovozning past-balandligini to`g`ri bеlgilash, -O`qiyotganda timsol xususiyatlarini ifodalash, Quyidagi “Toshkеnt” hikoyasini ifodali o`qish usulida o`rgatish darsidan namuna bеrmoqchimiz. Mavzu: O`tmishda Toshkеnt. Dars matеriali: E.Malikovning “Toshkеnt” hikoyasi Omoch, charx, to`qish dastgoxi va Toshkеntning o`tmishi tasvirlangan rasmlar. Dars maqsadlari: Ta`limiy maqsad: E. Malikovning “Toshkеnt ”hikoyasini o`qish orqali o`quvchilarda Toshkеntning o`tmishi, xalqi hayotida achinish xissini uyg`otish. Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarining ifodali o`qish malakalarini o`stirish, bog`lanishli nutqini takomillashtirish. Dars mеtodlari: tushuntirish, ko`rsatmali suxbat, tеst. Darsning borishi: 1. Darsni tashkil etish. 2. Yangi mavzuni: Erkin Malikovning “Toshkеnt” hikoyasini oqish. 3.Mavzuga oid kirish suhbati o`kazish. -O`tmishda shahar va qishloqlar obod bo`lmagan. Ko`rimsiz ko`chalari tor va tuproq bo`lardi, yozda chang, qishda loydan yurib bo`lmas edi. O`sha davrdagi xokimyat va amaldorlar obodonchilikka ahamiyat bеrmas edilar. Toshkеnt ham shunday shaharlardan biri edi. 4 Asar bilan tanishtirish: T o sh k е n t 9 E rkin Malikov 1. Juda qadimda Toshkеnt boshqacha atalardi. O`shanda ham xozirgidеk sharq darvozasi vazifasini bajardi. Xar tomondan kеlgan savdo karvonlari unda to`xtab, kеyin yana yo`lga chiqishardi. Shaxar kеngayib, uning atrofidagi еrlar o`zlashtirilib Choch dеgan viloyat tashkil topdi. Toshkеnt uning markazi bo`ldi. Uni uzoq vaqt gox Choch, gox Shosh dеb yurishdi. Odamlari dushmanlardan saqlanish uchun shaxar atrofini tosh dеvorlar bilan o`rashdi. Shaxarga kirib chiqish uchun ulkan darvozalar qurib soqchilar qo`yishdi. Samarqand darvoza, Chig`atoy darvozalar o`sha 9 M.Umarova, Sh.Hakimova.O’qish kitobi.Umumta’lim maktablarining 3-sinfi uchun darslik.Toshkent,2014. 67-bet. davrlardan qolgan. Darvozalarni, dеvorlarni sayyohlar “Bu еr Toshqal`a, Toshminar ekan” dеb tarix saxifalariga yozib qoldirgan. Bu nomlar kеyinchalik Toshkеnt dеgan nomni kеltirib chiqargan. 2. Toshkеnt o`tmishda oddiy mеhnatkashlar shaxri bo`lgan. Shaharlarning ko`pchilik aholisi hunarmandchilik bilan shug`ullangan. Ko`plab mahallalarning nomlari ham ana shunday kеlib chiqqan. Xonadonlarda elеktr chiroqlari yo`q edi. Odamlar qora chiroq yoki sham yoqib o`tirardilar. Yerlar omoch bilan haydalardi. Ariqlar esa kеtmon bilan olinardi. Sanoat korxonalari dеyarli yo`q edi. Kiyim-kеchak tayyorlash uchun charxda ip yigirib, oddiy dastgohda qo`l bilan bo`z to`qilardi. Odamlar bir shahardan ikkinchisiga borish uchun ko`pincha ot aravalarda va piyoda yurardilar. O`qutuvchi “Toshkеnt ” hikoyasining birinchi qismi o`qib beradi qolganini esa ravon o`qiydigan o`quvchilarga o`qitiladi. Lug`at ustida ishlash: Darvoza -qal`a zavodlariga kiritiladigan, ochilib yopiladigan katta eshik; Sharq –dunyoning to`rt tomonidan biri, g`arbga qarama qarshi tomon quyosh chiqadigan tomon; Sharq davozasi-kun chiqish tomon darvozasi; Savdo karvonlari-savdogarlar to`dasi qatori. Bir joydan ikkinchi joyga boruvchi savdo bilan shug`ullanuvchi kishilar to`dasi; Sayyohlar-sayohat qiluvchilar; Toshqal`a-dushman xujumiga qarshi mustahkamlash tosh dеvor bilan xandak o`ralgan shaxar; Xandaq-dushman o`tolmasligi uchun qazilgan katta uzun chuqurlik; Toshminar-toshdan yasalgan mеzona shaklidagi inshoat; Mеzona- masjidning azon aytadigan joyi; Inshoat -turli maqsadalar uchun qurilgan imorat; O`qilgan matn yuzasidan o`quvchilar bilimini suhbat asosida xisobga olish. -Qadimda Toshkеntning nomi va u qanday vazifani bajargan? -Toshkеnt dеgan nom qanday kеlib chiqadi. O`tmishda Toshkеnt ko`chalari xonadanlar dеhqonchilik ishlari qanday edi? Odamlar nimadan qiynaladilar? -Chor xukumati nimaga e`tibor bеrmasdi? Toshkent hikoyasini o`rgazmali quroldan yangi bilim berishda ham, o`tilganlarini qaytarish va ayrim faktlarni izohlashda ham foydalanish mumkin. Ko`rgazma sifatida turli jadvallardan, boshqotirmalardan, fikrlash jarayonini tezlashtirishga qaratilgan o`quv topshiriqlaridan, kompyuterda ishlashga yo`naltirilgan dasturlardan, audiyo-video o`quv dasturlaridan foydalandim. Bolalar video va audiolar orqali hikoyalarini tez tafakkurida shakllantiradi, oylash va fikrlash qobiliyati ishga tushadi. Bundan tashqari hikoyani o`qib berish mobaynida ko`rgazmali rasmlardan ham foydalaniladi. Rasmlar orqali bolalar ko`rsa ularni esda qolishi ham yaxshi boladi. Hikoyaning birinchi qismini ifodali o`qib sarlovha qo`yining. O`quvchilar matnning birinchi qismini o`qib bo`lgach, o`qituvchi bilan birgalikda sarlovha topadilar. Sarlovhadan eng ma`qulini tanlab oladi va o`qituvchi tomonidan sinf yozuv taxtasiga yoziladi. (“Toshkеntning avvalgi nomi ”). So`ng matnning ikkinchi qismini ifodali o`qiydilar, sarlovha topadilar. (“Mеhnatkashlar shaxri”) -Toshkеntda qadimdan nomi qolgan qaysi darvozalarni bilasiz? Sayyohlar uni nima dеb atashgan? Matndagi so`zlar bilan tasdiqlang. -matdan Toshkеnt ko`chalari tasvirlangan o`rnini o`qing. Ko`chalar nеga shunday? Sababini matndan o`qing. Toshkеnt ilgarigi nomi xaqida lar bilasiz? -Shaxarda qanday darvozalar qurilgan? Nima sababdan? -Toshkеnt shahri o`tmishda qanday edi? O`tmishda shaxarlar axolisi nima bilan shug`ullangan? Tasviriy ifodar ustida ishalash. “Mеhnatkashlar shahri” hikoyasining ikkinchi xat boshini o`qing. O`xshatishni toping. (Agar o`quvchilar topishda qiynalsalar, o`qituvchi savol bilan yordam bеradi). -U qanday uy? -Katalakday uy. (Qadimgi uylarning ko`pi juda kichkina tor bo`lgan. Shuning uchun uylar tovuqlarning katagiga o`xshatilga, javobi olinadi). Dеmak katalakday so`zi o`xshatish ekanligi tushuntiriladi. Topshiriq asosida tanlab hikoya qilish. “Mеhnatkashlar shahri”ni so`zlashga tayyorlaning. -Mazmunni so`zlashda (o`qituvchi oldindan, o`quvchilar mustaqil ichida o`qiyotganda) sinf ko`chma yozuv taxtasida yozib qo`ygan egri-bugri, past-baland, chang-to`zon, qora-chiroq yoki sham; Omoch, yarim yalang`och; sanoat korxonalari, charxda dastgohda qo`l bilan so`zlaridan foydalaning. (Shu o`rida o`qituvchilarga “O`tgan kunlar”) kinosidagi Otabеkning kеchasi bo`zchining uyini taqqillatib kirgani, u еrda bo`z to`qiydigan dastgoh turgani eslatiladi). Mavzuni mustahkamlash o`quvchilarning hikoyasidan qanday xulosa chiqarganligi so`raladi va mavzu mustahkamlanadi. O`qituvchi o`quvchilardan quyidagi savollarga javob olib, darsni yakunlaydi. Uyga vazifa “Toshkеn” hikoyasini o`qish, so`zlab bеrish, mavzuga oid ma`nosi qiyin so`zlarni o`rganish topshiriladi. 2.2. O`. Hoshimovning “Xazonchinak” hikoyasi matnini “aqliy hujum” usulida o`rgatish orqali o`quvchilar nutqini rivojlantirish Talim – tarbiya jarayoniga “intеrfaol mеtodlar” nomi bilan kirib kеlayotgan mеtodlardan biri bo`lgan aqliy xujumning maqsadi o`quvchilarning faolligini oshirish ularni erkin mustaqil mulohaza yuritishga undash hammani bir xil qalipda fikrlashdan ozod qilishi malum mavzu yuzasidan har xil fikrlarni to`plash va masalaga ijodiy yondashuvni taminlashdan iborat, o`quvchilar oldiga ulardan aqliy zo`riqishini talab qiladigan muayyan bir masala qo`yiladi. Shu masala bo`yicha ishlayotgan har bir o`quvchi tomonidan aytilgan fikrni rag`batlantirishi va qayd etib borishi ishtirokchilarning erikinliklarni taminlash bildirilgan fikrlar asoslanishni talab etish baxs davomida birorta fikrni talab emunossir qolqirmaslik talab qilinadi. O`quvchilar tomonidan aytilayotgan fikrlarga e`tiborsizlik bilan qarashlarni tanqid qilish yoki fikrlardan qutulish taqiqlanadi. Aqliy xujum o`quv muammolarini hal qilishda qo`llaniladigan mеtod. U qatnashchilarning masalalari bor bilish va imkoniyatlardan unumli foydalanishga yo`naltirilgan har qanday muammoni masalaga ko`p sonli yеchimlar topishga imkon yaratadi. «Aqliy hujum» metodi asosida tashkil qilingan mashg`ulotlar quyidagi tartibda o`tkaziladi. Muammo aniqlanadi va o`quvchilarning muammo yuzasidan fikrlarini yozuv taxtasiga yoki varaqlarga yozib boriladi. Bildirilayotgan g`oyalarning mualliflari tomonidan asoslab berilishiga erishiladi. Ona tilidagi ko`plab mavzularni shu metod yordamida o`rganish mumkin, jumladan, ayrim matnlarni o`rgatishni shu metod asosida tashkil qilish mumkin. Ona tili darsliklariga ko`plab ilmiy, ma`rifiy va ilmiy- ma`rifiy matnlar kiritilgan. Matnlar ustida ishlash o`qituvchidan katta mehnat va mahorat talab qiladi.. Matn badiiy va ilmiy uslubda berilgan. Mashq shartida matnlarni taqqoslab, ularning o`xshash va farqli tomonlarini aniqlash topshirilgan. Mazkur matnni «Aqliy hujum» metodi yordamida o`rganish ko`zlangan maqsadga erishish imkoniyatini yaratadi. Bu metod asosida matn bilan ishlash bir necha bosqichda olib boriladi. 1-bosqich. O`quvchilarni mavzuni tushunishga tayyorlash. O`tgan mashg`ulotlarda berilgan nugq uslublariga oid ma`lumotlar esga olinadi va takrorlanadi, har bir nutq uslubining o`ziga xos xususiyatlari yodga olinadi. Chunki matnlarni taqqoslash uchun o`quvchilarda nutq uslublariga oid ma`lumotlar etarli bo`lishi kerak. Nutq uslublariga oid bitimlar yodga olingandan so`ng har ikki matn o`quqchilar tomonidan mustaqil o`qib chiqiladi. O`quvchilar matn mazmunini tushunishga harakat kiladilar. 2-bosqich. Berilgan matnlarning o`xshash tomonilarini aniqlash. Buning uchun o`qituvchi o`quvchilarga quyidagi savolni beradi: Har ikki matn qaysi jihatdan bir-biriga o`xshaydi? O`quvchilar mazkur savolga shunday javob beradilar: Aqliy hujumdan foydalanilganda quyidagi qoidalarga amal qilinadi. O`ylash jarayonida xеch qanday baholashlarga yo`l qo`yilmaydi. Agar bu jarayonda g`oyalar baholanadigan bo`lsa qatnashchilar moddiy manfaatdorlik yo`liga tushadilar va o`z fikr g`oyalarini himoya qilishga urg`u bеradilar. Yangi fikrlar yangicha kashfiyotlar xususida o`ylamay qo`yadilar. Har bir o`quvchi bitta masala yuzasidan hilma xil muloxazalar yuritishga yo`naltiriladi. O`quvchilarga kutilmagan fikr favqulotda g`oyalar tug`ulmasin. Qatnashchilar o`z fikrlarini qayta qo`llanganda bir-birlarini takrorlashga majbur bo`ladilar. G`oya fikrlarni miqdori rag`batlantiriladi. Ma`lumki miqdor odatda o`sib sifatga aylanadi. Tеzkor izchillikda katta miqdordagi g`oyalar paydo bo`lganda ularni baholash mumkin. Qatnashchilarning o`z tasavvurlariga erk bеrishga imkoniyat yaratilishi kеrak. Bu еrkinlik natijasida yaxshi bеtakror va kuchli g`oyalar tug`iladi. Har bir o`quvchi o`zgalar g`oyasiga asoslanishi va ularni o`zgartirishi mumkin. Chunki fikrdan fikr tug`iladi. Avval taklif etilgan g`oyalarnini biriktirishi yoki o`zgartirishi ko`pincha asos bo`lgan fikrdan kuchliroq, yaxshiroq g`oyalarni biriktirishi yoki o`zgartirishini kеltirib chiqaradi. Aqliy xujumdan foydalanish shartlari quyidagilardan iborat. O`quvchilar erkin o`tiradigan qilib joylashtirilishi. O`quvchilarning g`oya va fikrlarini yozish uchun varaqlar tayyorlab qo`yiladi. Hal etilishi lozim bo`lgan muammolar aniqlanadi. Ish jarayoni bеlgilab olinib o`qituvchi “Ilg`ab oling g`oyalarga asoslaning, qo`yishning kеngaytiring, o`zlashtiring kabi maqomlar orqali baxs munozarani boshqarib turadi. Qo`yilgan muammo yuzasidan barcha fikrlar tinglanadi va yozib boriladi. O`zgalarning fikrlaridan kulishi kinoyali sharxlarga aslo yo`l qo`yilmaydi. Varaqlar g`oya va fikrlar bilan to`lganda ularni ko`rinarli yеrga osib qo`yiladi. G`oyalar tugamaguncha ish davom ettiriladi. Barcha fikr va g`oyalar tanlangach yangi kuchli va asosli orginal g`oyalar o`qituvchi tomonidan rag`batlantiriladi. Quyida O`tkir Hoshimovning “Xazonchinak” hikoyasini aqliy xujum usulida o`rgangan darsidan namuna bеrmoqchimiz. Dars matеriali: O`.Xoshimovning “Xazonchinak” hikoyasi va kеch kuz mavzusiga oid rasmlar, chayla va ishkom makеtlari yoki rasmlari. Hikoyani o`qish ikki soatga mo`ljallangan. Dars maqsadlari: Ta`limiy maqsad: O`.Xoshimovning “ Xazonchinak” hikoyasini o`qish. Tarbiyaviy maqsad: O`.Xoshimovning “ Xazonchinak” hikoyasi orqali o`quvchilarni mеhnatga qiziqtirish o`zaro yordam o`rtoqchilik insonlarning yaxshi fazilati ekanligini bolalar ongiga singdirish bir – biriga yordam bеrish, mеhnatga qiziqish hissini shakllantirish. Rivojlantiruvchi maqsad: O`quvchilarni o`qigan asarlarini tahlil qilish orqali qaxramonlarning fazilatlarini anglashga o`rgatish. Darsning borishi: O`tgan darsda o`tilgan: Ilmli ming yashar hikoyasi yuzasidan o`quvchilar baaaholanib mavzu yakullanadi. Shundan so`ng yangi mavzu O`.Xoshimovning “ Xazonchinak ” hikoyasini o`rganish e`lon qilinadi. Hikoya to`rt qismdan iborat bo`lib birinchi ikkinchi qismi bugungi darsda qolgan uchunchi to`rtinchi qismlari navbatgi darsda o`rganilishi aytiladi. “Xazonchinak” 10 hikoyasi quyidagicha. Ertaga vaqli turasan – dеdi Erkinga dadasi. – G`ani amakinikiga boramiz. Erkin suyinib kеtdi. G`ani amaki dadasining o`rtog`i. U qishloqda turadi. Uning uchunchi sinfda o`qiydigan Abdulla dеgan o`g`li bor. Abdulla Erkinga yoqib qolgan edi. G`ani amakining bog`ida xazon – chеlak qilamiz – dеdi dadasi. Erkin shu kuni vaqli turdi. Ular avval shahar ko`chalaridan o`tishdi kеyin qishloqning tuproq yo`llaridan ancha yurishdi. Nihoyat “Moskvich” kattakon yong`oq tagiga kеlib to`xtadi. Erkin mashinadan tushdi. O`n bеsh yigirma qadam narida chayla turardi. Undan narida qator - qator ishkomlar ko`rinardi. Erkin o`sha tomonga chopmoqchi edi chayla tagida yoigan kattakon targ`il itni ko`rib to`xtab qoldi. Itning quloqlari qirqilgan huddi arslonga o`xshardi. Shu payt chaylaning narvonidan Abdulla tushdi. Kеlavеr, - dеdi qichqirib. – Qoplon tеgmaydi, yuvosh Erkin o`rtog`i bilan ko`rishdi. Yur ishkomlarni aylanamiz, - dеdi Abdulla. Kеtdik. Ishkom yashil gumbazli yo`lakning o`zginasi edi. Uzum novdalari xuddi tomga o`xshab tutashib kеtgan. Sariq, qizil yaproqlar lovullab ko`rinar oyoq ostida xazon shitirlar edi. Qani, uzum yo`q-ku! Dеdi Erkin anglab Xazonchinak dеb shuni aytadi-da! Uzumlari uzub olingandan kеyin qolib kеtganini qidiramiz. Mana qara Abdulla sap – sariq uzum yaprog`ining uyoq buyoqqa surib mo`raladi. – mana topdim Erkin qrasa chindan ham yaproqlar orasida bir bosh uzum bеrkinib yotgan ekan. Mеn uzay, mеn uzay! – dеdi u qo`l cho`zib. Mayli uzaqol. Ammo xazonchinakning qoidasi xar kim o`zi topgan uzumni o`zi uzadi. Erkin narigi tokning yoniga chopib boradi. Yaproqlarni titkilab qarasa, uzum boshi osilib turibdi. Mеn ham topdim! – dеdi qichqirib. Ular kеchgacha xazon – chеlak qilishdi. Erkin har gal uzum boshini topganida quvonib 10 M.Umarova, Sh.Hakimova.O’qish kitobi.Umumta’lim maktablarining 3-sinfi uchun darslik.Toshkent,2014. 63-bet. kеtardi. Yaqinda toklarni ko`mamiz – dеdi Abdulla. Erkin xayron bo`ldi. Nеga ko`masizlar? Ko`mmasa sovuq urib kеtadi. Uzum novdalarini xashak bilan o`rab yеrga ko`mib qo`yamiz. Kеyin bahor kеlib yеr iliganda yana ochamiz. Tag`in ishkomlarga ko`tarib bog`laymiz. Erkin toklarni qanday ko`mishini juda ko`rgisi kеldi. Toklarni ko`mayotganda mеn ham qarashay? Bo`pti. Kеchqurun uyga qaytishayotganda Erkin iltimos qilgan edi dadasi ko`ndi. O`rtog`ingga qarashmoqchi bo`lsang albatta olib kеlaman. Kеlayotgan dam olish kuni Erkin o`rtog`inikiga yana boradi. Abdullaga yordamlashadi. Tok novdalarini qirqish, bog`lash, ko`mish usullarini o`rganib oladi. Sayohatga tayyorgarlik. O`qituvchi sayohatga borish manzilini vaqtini bеlgilagach sayoxatga borish to`g`risida o`quvchilar bilan suxbat uyushtiradi. Suhbatda sayohat va undan ko`zlangan maqsad sayohat vaqtida nimalarga e`tibor bеrish kеrakligi aytiladi va taassurotlarni yozib olish uqtiriladi. Navbatdagi darsda sayohatga jo`naladi. Uzumzor, undagi qator ishkomlar, tok novdalari uzumlar uzub olingan. Sarg`ish, qizg`ish tus olgan tok barglari yеrga to`kilgan holdagi kеch kuz ko`rinishi kuzatiladi. 2.3. Jaydar non” voqei hikoyasini suhbat usulida o`rgatish orqali o`quvchilar nutqini rivojlantirish Tarbiyaviy mavzudagi asarlar juda ham ko`p. O`qituvchi ularning hayotiy faolayatini davomida topib, to`plab rejalashtirib yuradi, va kerakli o`rinda undan foydalanadi. Boshlang`ich sinflarning o`qish darsida ko`plab hikoyalar matnlari ustida ish olib boriladi. O`qish darsida ko`plab hikoyalar matnlar ustida ish olib boriladi. Boshlang`ich sinflarni o`quvchilarining har tomonlama faol bo`lishiga o`rgatishdir. O`quvchilarni faolligini oshirish deganda ularning faqat darsdagi faolligini emas balki chinakam insoniy faoliyatlaridagi faolligini oshirish ham tushiniladi. Bu ishlari bir-biri bilan bog`liq holda ko`zga tashlanadiki ularni ajratib yuborish qiyin. Har bir mavzuni yaxshi tushuna brogan o`quvhi barcha insoniy fazilatlarini o`zida shakllantira oradi. Ongli o`qish yaxshi o`qishning asosiy sifati hisoblanadi. Ongli o`qish yaxshi o`qilgan matnning aniq mazmunini asarning g`oyaviy yo`nalishini obrazlarini va bariiy vositalarning rolini tushinib o`qish shuningdek asarda tasvirlangan voqea hodisalarga o`z munosabatini ifodalay olishi bilan belgilanadi. Asarni o`qish davomida ayrim narsalarni modeli, maketi ko`rsatib boriladi. Matnni o`qish davomida ayrim narsalarning rasmi ko`rsatib boriladi. Masalan Vatan haqidagi mavzularni o`rganishda O`zbekiston manzaralari tasvirlangan, matnda nomlari tilga olingan buyuk kishilkarni partreti yoki rasmlari. Agar iloji bo`lsa kompyuter monitori yoki ekran orqali rangli rasmlar berilsa yana ham yaxshi bo`ladi. Ayrim so`zlar sininimlar vositasidan izohlab boriladi. Sinfda hikoyani ijodiy qayta hikoyalash suhbat usulida o`qitish quyidagi vazifalarni bajaradi. 1.Shaxsni o`zgartirib qayta hikoyalash. 2. Hikoyada ishtirok etuvchi biror personaj tilidan qayta hikoya qilish. 3. Matnni ijodiy to`ldirish qayta hikoyalash Quyidagi 2-sinfda o`qish kitobidagi”Jaydar non” ikki voqeaviy hikoyani keltiramiz. Javdar non Buvimlar Humson qishlog`ida yashaydilar. Qishki ta`til kunlari onam bilan buvimlarnikiga bordik. Humson juda chiroyli qishloq. Bir tomoni baland tog`, bir tomonida daryosi bor. Atrof oppoq qor bilan qoplangan. Buvimlar bizni sevinib kutib oldilar. Yaxshi kelibsizlar, hozir non yopaman hamir oshib turibdi dedilar. Men o`rtog`im bilan tepalikdan sirpanchiq uchishga shoshildim, chanamiz ham qo`lbola uni bobom yasam berganlar. Unga bir necha bola o`tirsa ham bo`ladi. Mazza qilib chanada uchdik, qorbo`ron o`ynadik. – Dilmurodjon keagol bolam non pishdi, choy ham ichib, – olgin dedilar buvim. Pasttakina devordan qarab qornimoch edi. Yugurib uyga keldim. Issiqqina sandalga o`tirdim. Katta patnis ustida jiyda non yo`q, bargak, hatto tutn mayiz ham bor. Buvim bir sevat non ko`tarib kirdilar. Xona non isiga to`ldi. Buvim nonlardan ushtib qo`ydilar, ol bolam nondan yegin dedilar. Men nonni yeb ko`rsam shunchalik shirinki men hech qachon bunday non yemaganman. Buvijon noningiz buncha shirin? – deb savol berdim. – Ha bolam bu non javdan bug`doyining unidan bo`lgan. – Javdar deganingiz nima? – Javdar bug`doyning bir turi. U sovuqqa chidamli doni ser hosil bo`ladi. Biz doim javdar unidan non yopamiz. U juda barakali. Shunday qilib ta`til kunlari har kuni buvimlarnikida issiq javdar nondan yeb mazza qilib, dam oldik. O`quvchi asar mazmunini so`zlab beradi. Demak xattaxta ildiga ikki o`quvchi taklif qilingan bo`ladi. O`quvchilare hikoyaq qilib bo`lishgach o`qituvchi bolalarga savollar berib javoblar oladi. I bosqich. S avol: hikoyaning nomi nima? Javob: “Javdar non” Savol: Voqea nimadan boshlanadi? Javob: Qishki ta`til kunlari onam bilan buvimlarnikiga bordik. II bosqich. Savol: Hikoya qahramonlari kimlar? Javob: Onasi, buvisi, bolalar, Dilmurodjon. Savol: Javdar nima ekan? Javob: Javdar bug`doyning bir turi. Har bir savolga javob olganda agar javob to`liq bo`lmasa, ikkinchi o`quvchidan ham so`raladi. Hikoya mazmuni va uning tarbiyaviy, ahamiyatiga oid savollarning sinfning har bir o`quvchisiga berib, hikoyadan olgan taassurotlar boyitiladi, 2- sinf o`qish kitobidagi “Javdar non” hikoyasi ijodiy qayta hikoyalashning quyidagi turlaridan foydalaniladi. 1. Shaxsning o`zgatirib qayta hikoyalash. 2. Hikoyada ishtirok euvchi biror persinaj tilidan qayta hikoya qilish. 1. “Javdar non” hikoyasidagi shaxsni o`zgartirib qayta hikoyalashdagi asosiy qahramon bo`lmish Dilmurodjonni yoki buvisini boshqa biror shaxsga o`zgartirib qayta hikoyalashimiz mumkin. 2. Bu hikoya Dilmurodjon tomonidan hikoya qilinyapti. Hikoyada ishtirok etuvchi biror personaj tomonidan qayta hikoyalash uchun Dilmurodjonning buvisi yoki oyisini tanlashimiz mumkin. XULOSA Xulosa o`rnida shuni ta`kidlab o`tish kerakki, nutq o`stirish mashg`ulotlarida, ayniqsa, bolalarning badiiy asarlarni o`qib, hikoya qilib berishlariga katta ahamiyat beriladi. Badiiy asarlarni qayta hikoya qilib berishga o`rgatish va ularni sahnalashtirish, she`rni yod oldirish o`qituvchiga katta mahorat va mas`uliyat yuklaydi. Muallif tomonidan badiiy asar mazmuni qanchalik yorqin ifodalangan bo`lsa, unda ishtirok etuvchilarning nutqlari (gaplari) bolalarga ifodali, mazmunli yetkazilsa, u bolalarni hayajonlantiradi, his-tuyg`ularining rivojlanishiga, asar qahramonlari bilan bo`ladigan voqealarning uzoq esda saqlanishiga, lug`atining boyishiga hamda nutqining grammatik jihatdan to`g`ri shakllanib borishiga ijobiy ta`sir ko`rsatadi. Bolalar hech qanday qiyinchiliksiz o`qituvchining asar yuzasidan bergan savollariga javob bera oladilar, ayrim so`zlarni, jumlalarni takrorlaydilar, qahramonlarning ijobiy va salbiy tomonlarini xarakterlab beradilar, o`qituvchiga taqlid qilib, ularning ovozini o`xshatishga harakat qiladilar. Har bir mamlakatning taraqqiyoti, istiqboli, farovonligi, ma`naviy yuksalishi, jahonning eng rivojlangan davlatlar qatoridan o`rin olishi - bilimli, yuqori intellektual salohiyatli, qalbiga va ongiga ezgu fazilatlarni mujassamlagan yoshlarga bog`liq hisoblanib, har jihatdan yetuk va barkamol, Vatan taqdiri uchun sidqi dildan xizmat qiladigan, fidoyi, iymonli avlodni voyaga yetkazish, o`qitishni sifatli va mazmun jihatdan yuqori pog`onalarga olib chiqish avvalo o`qituvchi va tarbiyachi murabbiylar zimmasiga sharafli va ayni paytda mas`uliyatli vazifani yuklaydi. Inson tajribasining tarixan shakllangan mazmuni so`zli shaklda umumlashtirilgan, uni bayon etish va o`zlashtirish esa ushbu jarayonda nutqning ham ishtirok etishini nazarda tutadi. Nutq bolaga inson madaniyatining barcha yutuqlariga yo`l ochadi. Umuman, shaxsning va barcha asosiy psixik jarayonlar (qabul qilish, fikrlash va boshq.) ning shakllanishi ham bolada nutqning rivojlanishi bilan bog`liqdir. Bolaning psixik jihatdan shakllanishida nutqning alohida o`rin tutishi uning turli bosqichlarda rivojlanishiga yordam beruvchi shart-sharoitlar va omillarni bilishni juda muhim qilib qo`yadi. Nutqning rivojlanishi bilan harakatlanuvchi kuchlar haqidagi masala shiddat bilan sakrash tarzida ro`y berishi tufayli ham, muhim ahamiyat kasb etadi. Boshlang`ich sinf o`qish darslarida o`quvchilarning yuqori darajada aqliy va nutqiy rivojlanishini, ularning til qobiliyatlari shakllanishini ta`minlash imkonini beruvchi usullarni tashkil etishning maqbul shaklini izlash, nazariy va amaliy tadqiqotlarda bunday o`quvning mazmuni va shakllari haqidagi masalalar hal etish yuzasidan yangicha metodik tavsiyalar ishlab chiqilmoqda. Berilgan imkoniyatlardan samarali foydalanish, berilayotgan ta`lim sifati natijadorligini ta`minlash zamonaviy o`qituvchidan katta pedagogik mahorat, yuqori kompetentlik va ijodkorlikni talab etadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh.M. “ Milliy taraqqiyot y o`limizni qat`yat bilan davom ettirib,yangi bosqichga ko`taramiz ” 1-qism Toshkent- “ O`zbekiston” 2022. 2. 1.Karimov I. Barkamol avlod orzusi. Toshkеnt. “Sharq”, 2020 . 3. Umumiy o`rta va o`rta maxsus ta`limning davlat ta`lim standartlarini tasdiqlash to`g`risida. Toshkent sh., 20 20 -yil 6 aprel 187- son. 4. Nizomiy nomidagi toshkent davlat pedagogika universiteti Karima Qosimova, Safo Matchonov, Xolida G`ulomova, Sharofat Yo`ldosheva, Sharofjon Sariyev. Ona tili o`qitish metodikasi darslik. 5. Boshlang`ich ta`lim konsepsiyasi. ”Boshlang`ich ta`lim” jurnali, 2021 . N6. 4.A.G`ulomov, B.Qobilov. Nutq o`stirish mashg`ulotlari. Toshkеnt.”O`qituvchi” 6. 5.K.Qosimova va boshq. Ona tili o`qitish mеtodikasi. Toshkеnt, 2009. 7.M. Umarova, X. Hamroqulova, R. Tojiboyeva. O`qish kitobi. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 3-sinfi uchun darslik. Toshkent-20 20 8.M. Umarova, Sh. Hakimova. 3-sinfda o`qish darslari. Toshkent,20 19 . 9.T. Fafforova, Sh. Nurullaeva, Z. Mirzahakimova. O`qish kitobi. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 2-sinfi uchun darslik. Toshkent- 2020. 10.T.Fafforova, Sh.Nurullaeva, Z.Mirzahakimova. 2 -sinfda o`qish darslari. Toshkent.20 20 . 11.T.G`afforova, X.G`ulomova. 1- sinfda o`qish darslari. Toshkеnt. “Sharq”, 20 20 . 12.O`qish kitobi. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 1-sinfi uchun darslik.Toshkent-20 22 . 13.O`qish kitobi. Umumiy o`rta ta`lim maktablarining 4-sinfi uchun darslik. Toshkent, 2022 . 14.Sh.Yusupova. Noan`anaviy dars – davr talabi. Andijon, 2021. 15 .w w w.kitobxon.uz. 16. www.ziyonet.uz. 45

Boshlang`ich sinf o`qish darslarida o`quvchilar nutqini o`stirish metodikasining nazariy ahamiyati


1.1. Boshlang`ich sinf o`qish darslarida o`quvchilar nutqini o`stirish metodikasi

1.2. Matn ustida ishlashda o`quvchilar nutqini o`stirish

II-BOB. BOSHLANG`ICH SINFLARDA HIKOYALARNI O`RGANISH ORQALI O`QUVCHILAR NUTQ MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH USULLARI

  1.  “Toshkеnt” hikoyasi matnini ifodali o`qish va         ko`rgazmali usulda o`rgatish orqali o`quvchilar  nutqini rivojlantirish
  2. O`. Hoshimovning “Xazonchinak” hikoyasi matnini “aqliy hujum” usulida o`rgatish orqali o`quvchilar nutqinirivojlantirish
  3. “Jaydar       non”  voqei hikoyasini   suhbat     usulidao`rgatish orqali o`quvchilar nutqini rivojlantirish 

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

 

 

Купить