Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisiga qo‘yiladigan didaktik talablar - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	59.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisiga qo‘yiladigan didaktik talablar

Купить

MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………….2
I BOB. DIDAKTIKA VA UNING RIVOJLANISHI……………………………
6
1.1 Y.A.K. Buyuk didaktika
asari…………………………………………………..6
1.2 Sharq va G`arb allomalari didaktik
fikrlari…………………………………….12
II BOB. BOSHLANG`ICH SINF O`QITUVCHISIGA QO`YILADIGAN
DIDAKTIK TALABLAR……………………………………………………….18
2.1 Boshlang`ich sinf o`qituvchisiga qo`yiladigan ma`naviy-axloqiy talablar…...18
2.2 Boshlang`ich sinf o`qituvchisiga qo`yiladigan didaktik talablar……………..27
XULOSA ………………………………………………………………………...30
FOYDALANILGAN ADABIYOTAR RO’YXATI…………………………..33

KIRISH.
Respublikamiz mustaqil davlat sifatida demokratik jamiyat qurish dunyodagi
eng rivojlangan mamlakatlar qatoridan o‘rin olishni o‘z oldiga maqsad qilib
qo‘ygan ekan, bu xalq ta’limi xodimlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini
oshirish tizimi oldiga ham muayyan vazifalar qo‘yadi. Mazkur vazifalar umumiy
o‘rta ta’lim muassasalarida faoliyat olib borayotgan o‘qituvchilarning kasbiy-
metodik tayyorgarligini rivojlantirish bilan belgilanadi.
O‘qituvchilarning kasbiy-metodik tayyorgarligi ularning kasbiy faoliyatga
doir bilimlar, ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil qilish, o‘z-o‘zini rivojlantirish kabi
asosiy kasbiy faoliyat sohalarida aks etadi.
Bu esa o‘z navbatida, o‘qituvchining o‘z fanini o‘qitishga doir bilimlarni
mukammal bilishi va harakatga keltirishi, ta’lim jarayonini loyihalash, tashkil
qilish va baholash uchun zarur bo‘lgan tayanch kompetensiyalarni egallashi,
shuningdek, o‘qitish va tarbiyalash jarayonini ta’lim sohasidagi innovatsion ilmiy
yutuqlar, zamonaviy pedagogik va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
asosida intensiv tashkil etish, uzluksiz va tizimli o‘z-o‘zini rivojlantirishni talab
etadi.
Mavzusining dolzarbligi : O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil
6 noyabrdagi “O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan
sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi P-6108-son f armoni va
mazkur f armon ijrosini ta’minlash maqsadida 2020 yil 6 noyabrda qabul qilingan
“Ta’lim-tarbiya tizimini yanada takomillashtirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi PQ-4884-son qarorda mamlakatimiz ta’lim-tarbiya va ilm-fan
sohalarini takomillashtirish, jamiyatimizda o‘qituvchi va pedagog xodimlar, ilmiy
va ijodkor ziyolilarga bo‘lgan hurmat-e’tiborni yanada oshirish, o‘qituvchilarning
kasbiy mahoratini rivojlantirish, tizimda xususiy sektor ishtirokini kengaytirish
maqsadida O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan
sohalarini yanada rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari belgilab berildi. Bilimga
asoslangan iqtisodiyot ta’lim va kasbiy tayyorgarlikning yangi modellarini talab
2

qiladi. Bunda davriy malaka oshirishdan farqli ravishda ijtimoiy va iqtisodiy
muvofiqlik imkoniyatiga ega bo‘lgan «hayot davomida o‘qish» tamoyili asosida
uzluksiz malaka oshirish tizimini takomillashtirib borish maqsadga muvofiq
hisoblanadi.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining malakasini oshirish tizimida metodik
tayyorgarligini takomillashtirish, uzluksiz kasbiy rivojlantirishning ko‘p jihatdan
nazariy yoritilishiga qaramay, jamiyat, fan va ta’limning yangi yo‘nalishlari
o‘qituvchini innovatsion metodik tayyorgarligini takomillashtirish, uzluksiz kasbiy
rivojlantirish zaruriyatini kuchaytiradi. Shundan kelib chiqib, boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilarining metodik tayyorgarligini takomillashtirish,uzluksiz kasbiy
rivojlantirish muammosini ilmiy jihatdan tahlil qilish natijasida quyidagi qarama-
qarshiliklar mavjudligi aniqlandi:
● zamonaviy ta’limni innovatsion jarayonlarga yo‘naltirish va
boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining innovatsion o‘quv jarayonini amalga
oshirishga doir nazariy va uslubiy tayyorgarligi o‘rtasida;
● boshlang‘ich sinf o‘qituvchisini uzluksiz kasbiy rivojlantirish zarurati
va mavjud holatda bu jarayonga ilmiy-metodik yondashuvlar yetarli darajada
rivojlanmaganligi o‘rtasida;
● o‘qitishning an’anaviy bilimga asoslangan yondashuvi va
boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining metodik tayyorgarligini takomillashtirish,
uzluksiz kasbiy rivojlantirishda kompetentlikka asoslangan, faol va shaxsga
yo‘naltirilgan yondashuvlarni talab qiladigan ta’limdagi zamonaviy innovatsion
tendensiyalar o‘rtasida;
● o‘qituvchilarning innovatsion metodik tayyorgarligi sifatini oshirish
zaruriyati va boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini uzluksiz kasbiy rivojlantirish uchun
rivojlantiruvchi texnologiyalar va mexanizmni resursli qo‘llab-quvvatlashning
yetishmasligi o‘rtasida.Yuqorida qayd etilgan obyektiv va subyektiv ziddiyatlar
pedagogik hodisaning mohiyatini boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini uzluksiz
kasbiy rivojlantirish uchun pedagogik shart-sharoitlarni aniqlashdan iborat bo‘lgan
tadqiqot muammosini faollashtiradi. Mavzuga doir ilmiy adabiyotlar va mavjud
3

holat tahlilidan ko‘rinadiki, quyidagilar o‘qituvchining metodik tayyorgarligini
takomillashtirish, o‘zini o‘zi tahlil qilish va baholash, o‘zini o‘zi rivojlantirish,
uzluksiz malaka oshirish zaruratini keltirib chiqaradi:
● ta’lim sohasida xalqaro tajribalar va qiyosiy tahlil natijalari;
● zamonaviy texnologiyalarning takomillashuvi;
● jamiyat ehtiyoji hamda ta’limga bo‘lgan talabning o‘sishi;
● jamiyat ehtiyoji va talablari asosida o‘qituvchi rolining o‘zgarishi;
DTS va o‘quv dasturlarining optimallashtirilishi.
Kurs ishining metodi : Yuqoridagi maqsadga erishish va tegishli vazifalarni
bajarish uchun pedagogik kuzatuv (qisqa muddatli), pedagogik monitoring,
umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida faoliyat olib borayotgan boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilari va boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarining malakasini oshirish kurs
tinglovchilari bilan suhbat usullaridan foydalanildi.
Kurs ishi maqsadi : Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining metodik
tayyorgarligini takomillashtirish va kasbiy rivojlantirishning ilmiy-pedagogik
muammo sifatidagi ahamiyatini tadqiq qilish, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini
kasbiy rivojlantirish tamoyillari, nazariy va pedagogik jihatlarini ilmiy asoslashdan
iborat.
Asosiy natijalar : Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining metodik
tayyorgarligini takomillashtirish va kasbiy rivojlantirish zaruriyatini belgilovchi
bosh mezon bu inson oldiga qo‘yilgan maqsad bo‘lib, unga erishish uchun
vazifalar belgilash, tashkil etiladigan faoliyatni oldindan rejalashtirish,amalga
oshirish yo‘l-yo‘riqlarini tanlash va loyihalashtirish, maqsad va natijani
muvofiqlashtirish zarur hisoblanadi. Demak, har bir o‘qituvchi o‘z-o‘zini kasbiy
rivojlantirish uchun ma’lum darajada o‘z dunyoqarashiga, tafakkuri, tasavvuri va
mavjud bilimiga, shaxsiy va kasbiy ehtiyojlariga asoslanadi. O‘qituvchilarda o‘z-
o‘zini kasbiy rivojlantirish yo‘nalishida shakllantiriladigan ehtiyoj davlat va
jamiyat ehtiyojlaridan kelib chiqishi lozim. Metodik tayyorgarlikni
takomillashtirish va o‘z-o‘zini kasbiy rivojlantirishga bo‘lgan ehtiyoj yetarlicha
shakllantirilsa, o‘qituvchilarda o‘z kasbiga oid yangiliklarni, fan-texnika
4

yutuqlarini o‘rganishga qiziqish shakllanadi, bu o‘z navbatida o‘qituvchilarda
mustaqil ta’lim olish ya’ni mustaqil o‘rganish, o‘z-o‘zini rivojlantirish
ko‘nikmalarini shakllantirishga, bu orqali o‘qituvchilarda metodik tayyorgarlikni
takomillashtirishga xizmat qiladi.
Kurs ishi tuzilishi : Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraf, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5

I BOB.
DIDAKTIKA VA UNING RIVOJLANISHI
1.1 Y.A.K. Buyuk didaktika asari
Bilim jarayonining ilmiy, nazariy, uslubiy va amaliy asoslarini, ya’ni ta’lim,
bilim berish, o’qitish nazariyasi bilan pedagogikaning mustaqil bo’limi didaktika-
ta’lim nazariyasi shug’ullanadi.
Didaktika - grekcha so’z bo’lib, "didasko", ya’ni o’qitish, o’rgatish
ma’nolarini bildiradi. Ta’lim qonuniyatlarini o’rganish, tahlil qilish jarayonida
ta’lim tushunchasi uning mohiyati, mazmun va vaziflari, o’qitish prinsiplari,
shakllari haqidagi bilimlarni bayon etiladi. Didaktika pedagogikaning «nimaga
o’qitish», «nimani o’qitish» va «qanday o’qitish» kabi savollariga javob izlaydi.
Ta’lim - insoniyat tajribasining ma’lum tomonlarini, ya’ni o’quvchilar
ijtimoiy taraqqiyotining hozirgi talablariga muvofiq darajada bilim va tarbiyaga
ega bo’lishlarini ta’minlaydigan faoliyatdir. O’qituvchi ta’lim jarayonida faqat
bilim berish bilan chegaralanmaydi, balki bu jarayonda o’quvchi, talabaga ta’sir
ko’rsatadi, bu esa ularning bilim olishlarini yanada faollashtiradi, natijada o’quvchi
ta’lim jarayonining faol ishtirokchisiga aylanadi. Ta’limdagi yutuqlar avvalo
o’qituvchiga bog’liq. Mutaxassis sifatida o’z fanini chuqur bilishi, pedagogik
muloqot ustasi bo’lish psixologik - pedagogik va uslubiy bilim va malakalarni
egallashi, xar xil pedagogik vaziyatlarni zudlik bilan o’rganish va baholash,
pedagogik ta’sir ko’rsatishning maqbul usul va vositalarini tanlay olish
qobiliyatiga ega bo’lish kerak.
Ta’lim jarayoni- ma’lumot mazmuni hamda unga oid faoliyat usullarini
o’quvchilarning o’zlashtirishi uchun o’qitish va o’qish faoliyatlarining real
aloqalashuvi, sababiyatli bog’lanishi, bir-biriga muvofiqlashuvi asosida ta’limning
aktlar, zvenolar, sikllar shaklida makon va zamonda harakatlanadigan maqsadga
muvofiq shirkat faoliyatidir.
Ta’limning asosiy vazifalari shaxsni ilmiy bilimlar, ko’nikma va malakalar
bilan qurollantirishdan iborat. Ta’lim inson bilish faoliyatining bir turi sifatida bir
6

necha ma’noni bildiradi, ya’ni ta’lim oluvchilarda bilim, ko’nikma va malakalar
hosil qilish, ularda dunyoqarash, fikr va e’tiqodlarni shakllantirish hamda ularning
qobiliyatlarini o’stirishdir. 1
Ta’lim orqali yosh avlodga insoniyat tajribasi orqali to’plangan bilimlar
beriladi, zaruriy ko’nikma va malakalar hamda e’tiqodlar shakllantiriladi. Ta’lim
o’qituvchi va o’quvchilarning birgalikdagi faoliyati bo’lib, u ikki tomonlama
xarakterga ega, ya’ni unda ikki tomon o’qituvchi va o’quvchi faol ishtirok etadi.
O’qituvchi aniq maqsadni ko’zlab, reja va dastur asosida bilim, ko’nikma va
malakalarni singdiradi, o’quvchi esa uni faol o’zlashtirib oladi. Bildirish, bilish
murakkab, qiyin, ziddiyatli jarayondir. Bu jarayonda inson psixikasiga tegishli
sezgi, idrok tassavvur va tafakkur kabi jarayonlar faol ishtirok etadi va muhim rol
o’ynaydi. Ta’lim berish, yoshlarga bilim berish, ularda ko’nikma va malakalarni
hosil qilish, ya’ni haqiqatlarni ocha olishga qodir bo’lgan jiddiy mantiqiy
tafakkurni tarbiyalashdir.
O’qituvchi, o’quvchi va talabalardagi fikrlash jarayonni to’g’ri yo’lga solish
uchun amaliyot har qanday bilishning negizidir, degan qoidani hisobga olish zarur.
Ta’limda o’qituvchi bilim berish bilan cheklanmaydi, u o’quvchilarning fikrlash
faoliyatiga ham rahbarlik qiladi, o’quvchilarda ishdagi mustaqillik, ijodkorlik
qobiliyatlarini o’stiradi va shu tariqa o’rganilayotgan narsaning ongli ravishda
o’zlashtirib olishga erishiladi, materialni idrok qilishlari va tushunib olishlari bilan
birga, uni puxta esda saqlab qolishlari to’g’risida ham g’amxo’rlik qiladi.
O’qituvchi o’quvchi - talabaning bilish faoliyatlarini tashkil qilish maqsadida
o’quv ishlarni olib borar ekan, avvalo ta’lim jarayoni orqali uch vazifani, ya’ni
bilim berish orqali uch maqsadni hal qilish lozimligini unutmasligi kerak. Bu
maqsadlar o’qituvchi va o’quvchilar faoliyatini birlashtiradi.
1.Ta’limiy maqsad - o’quv materialining mazmunini bilish, ya’ni ushbu
fanga tegishli ilmiy bilimlarni o’zlashtirish va amaliyotga tadbiq qila olishdir.
1 O’zbеkiston Rеspublikasi «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi». - T.: O’zbеkiston, 1997-yil.
7

2. Tarbiyaviy maqsad - fan asoslarini o ’ zlashtirish orqali uning mazmunida
yotgan g ’ oyalar , dunyoqarashlar ta ’ sirida o ’ zining shaxsiy sifatlarini , imon -
e ’ tiqodlarini shakllantirishdir .
3. Rivojantiruvchi maqsad - ta ’ lim jarayoni ta ’ sirida shaxsning aqliy
kamolatini , bilish qobiliyatini , o ’ qishga , mehnatga bo ’ lgan munosa - batini
rivojlantirishdan iborat .
Bu maqsadlarni amalga oshirish natijasida o’quvchi - talabada mustaqil ishlash
iste’dodi paydo bo’ladi. Uni o’ylashga o’rgatadi, ta’lim jarayonida tafakkur
hukmronlik qiladi .
Komenskiy o'rta asr pedagogikasidan farqli o'laroq bolaga aqliy tarbiya
berishni muhim ish, deb hisoblaydi.Komenskiy tarbiyaning roliga yuksak baho
bergan. Inson faqat tarbiya tufayligina insonga aylanadi , insonga bolalik chog'idan
tarbiya berilishi lozim.Tarbiyaning tabiatga mosligi haqidagi fikr dastlab Aristotel
asarlarida uchraydi, lekin u bu masalani batafsil yoritmagan. Russo, Pestalossi,
Disterveglarning asarlarida ham tarbiyaning tabiatga uyg'unligi haqida fikr
yuritilladi, lekin ular tarbiyaning tabiatga uyg'un bo'lish masalasini turlicha
tushunadilar.
“Buyuk didaktika” asarida bayon etilgan asosiy fikrlardan biri tarbiya va
o'qtishning tabiatga uyg'un bo'lishi haqidagi g'oyadir.Tarbiyaning tabiatga moslik
tamoyilini birinchi marotaba Komenskiy nazariy va amaliy jihatdan ishlab
chiqdi.Komenskiy inson tabiatining bir qismi va u tabiatining bir qismi sifatida
uning eng asosiy umumiy qonuniyatlariga buysunadi , deb hisoblaydi.
Uning fikricha , tabiatning bu qonuniyatlari o'simliklar va hayvonot olamiga ham,
shuningdek insonga nisbatan ham o'z ta`sirini o'tkazib turadi.
Komenskiy maktabning aniq tartibini tabiatdan olmoq kerak, tabiatni ham o'z
harakatlarida namoyon qilayotgan jarayonlarini kuzatishga asoslanib bilish lozim ,
deb ta`lim beradi. Ta`lim-tarbiya “Bolaning tabiiy qobiliyatlariga moslansa, yengil
va osonroq o'qitish mumkin”.
1. O'qishni o'z vaqtida, ya`ni kishining fikri boshqa narsalarga bo'linmasdan
turib boshlash kerak.
8

2. Bolaning aqli o'qitish uchun yetarli darajada tayyorlagan bo'lishi lozim.
3. O'qitishda xususiyga qarab borishi lozim.
4. Osonroq narsalarni o'rgatishdan qiyinroq narsalarini o'rganishga o'tish
kerak.
5. O'rganiladigan material ko'plik qilib, bolani qiynab qo'ymasin.
6. Hamma narsani sekin-asta o'rgata borish lozim.
7. Bolaning yoshiga to'g'ri kelmaydigan narsalarni unga majburan
o'rgatmaslik kerak.
8. Hamma narsa tashqi sezgi organlari orqali idrok etilishi zarur.
9. O'qitishni har doim bir usulda olib borish kerak.
Go'daklikda jismoniy jihatdan o'sadi va sezgi organlari rivojlanadi. Bolalik
davrida eslash qobiliyati, til va qo'li rivojlanadi. O'smirlik davrida tafakkuri o'sadi.
Yetuklik davrida iroda takomillashadi.Komenskiy bolalarni 6 yoshga qadar Onalar
maktabida tarbiyalashni taklif qiladi. Bolalik davrida jamoalar va qishloqlarda ona
tilida olti yillik boshlang'ich maktab bo'lishi lozim. O'smirlar uchun shaharlarda
lotin maktabi yoki gimnaziya bo'lishi kerak.Komenskiy hamma uchun umumiy
maktab bo'lishi lozim degan fikrni ilgari surdi. Uning fikricha onalar maktabida
bolalar boshlang'ich ma`lumot, tabiat ilmi sohasida suv yer, havo, olov, yomg'ir,
qor, muz, tosh, temir, daraxt, o'simlik, qush, ho'kiz va hokazolar nima ekanligini
bilib olishlari kerak.Bolalarni yoshlik chog'idanoq uy ruzg'or ishlariga , mehnatga
o'rgatish kerak. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni axloqiy tarbiyalashda
ozodalikka, mehnatsevarlikka, kattalarni hurmat qilishga, mo'minqobillik,
rostgo’ylik, odillikka o’rgatish kerak. 2
Uning fikricha, lotin maktabi, gimnaziyada grek tillari, ona tili va hokazo
fanlar o'qitilishi kerak.
Akademiyada ilohiyot, yuridik va tibbiyot fakultetlari bo'lishi kerak.
Komenskiy didaktik prinsiplar deganda quyidagilarni nazarda tutadi:
1.Onglik va faollik.
2. Ko'rsatmalilik.
2 Karimov I.A «Asosiy vazifamiz - Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz faravonligini yuksaltirishdir». T.:
O‘zbekiston, 20l0-yil. 48-bet.
9

3. Izchilik va tizimlilik.
4. Mashq qilish , bilim va malakalarni puxta egallash.
Bu sahifa navigatsiya:
“Agar kishi biror marta qand yegan bolsa, tuyani bir korgan bo’lsa, bulbul
xonishini bir marta eshitgan bolsa, bularning hammasi xotirada mustahkam qoladi
va esdan chiqib ketmaydi”.
О nglilik v а faollik tamoyili t а` lim j а r а yonid а o ’ qquvchil а rning p а ssiv
bo ’ lib m а t е ri а lni tushunm а y m е x а nik r а vishd а quruq yodl а shi em а s , b а lki
bilim v а m а l а k а l а rini f ао l r а vishd а а ngl а b chuqur v а а s о sli bilim о lishi z а rur .
T а` limd а ko ’ rs а tm а lilikdan foydalanish qadimiydir . Komenskiyning fikricha ,
ko ' rsatmalilik tamoyili ko ’ rsatib o ' tish usuli emas , balki barcha sezgi organlari
narsalar va hodisalarni eng ravshan , asosli mustahkam puxta o ' zlashtirib
olishga jalb qilish vositasidir .
Ko ' rsatmalilik tamoyilini joriy etishda quyidagilarga amal qilish zarur :
1) mavjud narsalarning o'zini ko'rsatish yoki tabiiy holda kuzatishlar
o'tkazish;
2) narsalarning modelini yoki nusxasini ko'rsatish;
3) narsa va hodisalar tasvirlangan suratlarni ko'rsatish.
Ilm sirlarini bilib olish uchun yoshlardan quyidagilar talab qilinadi.
1. Sof aqlga ega bo'lish;
2. O'rganish zarur bo'lgan narsani ko'rish;
3. Diqqatni to'play olish;
4. Kuzatish lozim bo'lgan narsalarni ma`lum tartibda ketma-ket
ko'rsatish.
Sezgilar vositasida mukammal idrok qilingan narsalar , hodisalar xotirada
uzoq vaqt mustahkamlanadi. Komenskiy shunday yozadi: “Agar kishi biror
marta qand yegan bo'lsa, tuyani bir ko'rgan bo’lsa, bulbul xonishini bir marta
eshitgan bo'lsa, bularning hammasi xotirada mustahkam qoladi va esdan
chiqib ketmaydi”. Ko'z bilan ko'rilgan narsani isbotlashning hojati yo'q.
Shuning uchun Komenskiy maktablar va muallimlar darslarda ko'rsatma
10

qurollarni ko'proq ishlatishi zarur deb bildi.
Izchillik v а tizimlilikni ajratib bo'lmaydi. O'quv materiallarini matematikaga
xilof ish qilmasdan to'g'ri tekshirib chiqish o'qitishni nimadan boshlab va
unda ketma-ketlikka rioya qilish , yangi material bilan oldin o'tilganlarni bir-biriga
bog'lash.
Uning fikricha , ta`lim boshidan oxirigacha izchil davom etishi ta`limning
poydevorini mustahkam qurilishini ta`minlaydi. Hozir o'rganilgan
bilimlar oldingisiga asoslanilsa , keyingisiga yo'l ochiladi.Ta`limda umumiydan-
х ususiyga, ma`lumdan-noma`lumga, uzoqdan-yaqinga kabi qoidalarga amal
qilinadi. Uning fikricha , mashq qilish va takrorlash tamoyilii o'quvchilarning
ongiga asoslanib bilimlarini puxta egallashga xizmat qilishi kerak.Mashqlar
natijasida bola so'zlarni quruq yodlay olmasligi , narsa va hodisalarni tushunib
olishi bilimlarni o'zlashtirishi va amalda qo'llashi lozim. Bola o'qib to'g'ri tushunib
olgan bilimlarning barchasi uning xotirasiga mustahkam saqlanib qoladi.
O'rgatmoqchi bo'lgan narsani bolaga amalda bajartirish kerak. Mashq qilish va
takrorlash bilimlarning ongli va puxta o'zlashtirishida muhim rol o'ynaydi.
Dars o'quv mashg'ulotini tashkil etishning asosiy shakli va quyidagilarni
taqozo qiladi.
a) bilim darajasi bir xil bo'lgan o'quvchilarning o'zgarmas tarkibi:
b) o'quv mashg'ulotlarini, darslarni qat`iy jadval asosida tashkil etish:
v) muallim bir vaqtning o'zida sinfdagi barcha o'quvchilarga bir fan o'rgatishi
g) butun o'quv mashg'uloti davomida o'qituvchilarning rahbarlik roli. 3
Komenskiyning fikricha, bolalarni maktabga har yili bir marta qabul qilish
lozim. O'qishga qabul qilinganlar sinflarga taqsimlanib chiqilishi kerak. Maktabda
sinflar soni qancha bo'lsa, sinf xonalari ham shuncha bo'lishi kerak. Boshlang'ich
sinf o'quvchilari har kuni to'rt soat, gimnaziya o'quvchilari olti soat o'qishi kerak.
Har bir darsda ma`lum vazifani bajarish kerak.Komenskiy butun dunyoda
pedagogik fikrlar va maktablar taraqqiyotida juda katta ta`sir ko'rsatdi. Shuning
uchun ham butun insoniyat Komenskiyni qadrlaydi.
3 Kаrimоv I.A Jаmiyatimiz mаfkurаsi хаlqni-хаlq, millаtni-millаt qilishgа хizmаt etsin. «Tаfаkkur»jurnаli, 1998-
yil, 2-sоn, 29 bеt.
11

1.2 Sharq va G`arb allomalari didaktik fikrlari
O'qituvchilik kasbi eng qadimgi kasblardan biri hisoblanadi. Uning paydo
bo'lishi ob'ektiv asosga ega. Agar avvalgi avlodlar tomonidan to‘plangan barcha
ijtimoiy tajriba yosh avlodga o‘tmasa, jamiyat rivojlana olmaydi. Bu ijtimoiy
tajribani ta’lim va tarbiya orqali o‘tkazish qadimda eng tajribali, bilimdon, zukko
fuqarolarga ishonib topshirilgan.
Shaxs kamolotida o‘qituvchining o‘rni katta bo‘lganligi Sharq va Yevropa
mutafakkirlari: Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, A.Navoiylarning pedagogik merosida
ham yaqqol namoyon bo‘ladi. A. Avloniy, shuningdek, Sokrat, Platon, Kvintilian,
Ya. A. Komenskiy, A. Disterveg, K. D. Ushinskiy, A. S. Makarenko, V. A.
Suxomlinskiy va boshqalarning asarlari.
Qadimgi Bobil, Misr, Suriyada o'qituvchilar ko'pincha ruhoniylar, qadimgi
Yunonistonda - eng aqlli, iste'dodli fuqarolar - pedonomlar, didaskallar,
o'qituvchilar. O rta Osiyoda — domli, mudarris. Qadimgi Rimda imperatorʻ
nomidan ilm-fanni yaxshi biladigan, lekin eng muhimi, ko‘p sayohat qilgan va
shuning uchun ko‘p ko‘rgan, turli xalqlarning tili, madaniyati, urf-odatlarini
biladigan davlat amaldorlari o‘qituvchi etib tayinlangan. Bugungi kungacha
saqlanib qolgan qadimgi Xitoy yilnomalarida bu haqda 20-asrda qayd etilgan.
Miloddan avvalgi. mamlakatda xalq maorifiga mas’ul bo‘lgan, jamiyatning eng
dono vakillarini o‘qituvchilik lavozimiga tayinlaydigan vazirlik bor edi. O'rta
asrlarda o'qituvchilar, qoida tariqasida, ruhoniylar, rohiblar edilar, garchi shahar
maktablari va universitetlarida ular tobora ko'proq maxsus ma'lumot olgan
odamlarga aylandilar. 4
Ko‘zga ko‘ringan o‘qituvchilar barcha xalqlar orasida va hamma zamonlarda
bo‘lgan. Xitoyliklar Konfutsiyni Buyuk Ustoz deb atashgan. Chexlar orasida
Ya.A.Komenskiy buyuk va tan olingan. Rossiyada K. D. Ushinskiy eng katta
rejaning o'qituvchisi hisoblanadi. Eng yaxshi pedagogik fikrlar va pedagogik
faoliyat tajribasi Avitsennaning "Shifo kitobi" kitobida va M. Montaigne
"Tajribalar" va M. Kvintilianning "Notiq tarbiyasida" asarlarida o'z ifodasini
4 Avliyoqulov N.X., Musaеva N. Pеdagogik tеxnologiyalar. Toshkеnt-2008-yil
12

topgan. O'tgan davrlarning yetuk tafakkuri bolalarni to'g'ri tarbiyalash, mehnat
ta'limi, ta'lim maqsadlarini bilish, o'qituvchining mahoratini oshirish zarurligi
haqida gapirgan.
Antik davrda Markaziy Osiyo xalqlarining yetakchi dini hisoblangan
zardushtiylikning muqaddas kitobi “Avesto”da ta’lim va tarbiyaga katta e’tibor
berilgan. Unda shunday deyilgan: “Hayotning eng muhim ustuni ta'limdir. Har bir
yoshni shunday tarbiyalash kerakki, avvalo yaxshi o‘qisin, keyin yozsin. Yuqoriga
ko'tarilish." Muqaddas “Avesto” kitobida ham bolalarga o‘qish va yozishni
o‘rgatgan ustoz-murabbiylarning vazifalari, Zaratushtraning axloqiy me’yorlari
qayd etilgan. Ustoz-murabbiylar bolalarga go‘zal odob-axloq, yaxshilikni
yomondan ajrata bilish, hayotda to‘g‘ri yo‘l tanlashga ko‘maklashishlari shart
ekani ta’kidlanib, bolalarni yomonlikka qarshi turishga, so‘zlashga o‘rgatuvchi
zukko mehribon o‘qituvchilarga ham maqtovlar aytildi. faqat haqiqat, faqat
yaxshilik haqida o'ylang. Shu bilan birga, “Avesto” o‘zining dangasalik va
bilimsizligi, mas’uliyatsizligi va savodsizligi tufayli bolalarni o‘qishdan qo‘rqitib
qo‘ygan ustoz-murabbiylarni la’natlagan.
Imom al-Buxoriyning ta’lim-tarbiyaga bag‘ishlangan kitobida jaholat o‘lim
bilan barobar ekani aytiladi. U haqiqiy musulmon sifatida odamlarni doimo ilm
olishga, halol, rostgo‘y, va’dasiga sodiq bo‘lishga undaydi. Uning tarbiya haqidagi
ta’limotida yetakchi o‘rinni axloqiy jihatlar egallaydi. U o‘z asarlarida kichiklarga
e’tibor, kattalarni e’zozlashga chaqiradi.
Ta’lim va tarbiya nazariyasi rivojida Abu Nasr Forobiyning asarlari muhim
o‘rin tutadi, u ta’lim va tarbiyaning asosiy o‘rni zamonaviy jamiyat talablariga
javob beradigan shaxsni shakllantirishda, deb hisoblagan va o‘ziga xos xususiyatni
shakllantirgan. shaxs tarbiyasining mezonlari turi. Abu Nasr Forobiy “Ta’lim
to‘g‘risida” asarida shunday yozgan edi: “Ta’lim nazariy bilimlarni o‘qimishlilarga
o‘tkazish bilan bog‘liq bo‘lib, bu yerda ong, asosan, ong ishlaydi, ta’lim esa,
asosan, inson tanasi a’zolari ishlaydigan amaliy harakatlarga o‘rgatish bilan
bog‘liq. , jismoniy harakatlarni bajarish. Ta'lim va tarbiya bir jarayonning ikki
tomonidir.
13

O‘tmishning atoqli qomusiy olimi Beruniy ijodida aqliy tarbiya, maktab,
ustoz haqida ko‘plab qimmatli fikrlar, bilim egallashga da’vatlar, mulohazalar
mavjud. Maktab nafaqat ilmiy bilimlar manbai, balki shodlik uyi ham bo‘lishi
kerak. Beruniy o‘qituvchi va shogird o‘rtasidagi munosabatlar chuqur hurmat va
ishonchga asoslanishi lozimligini ta’kidlagan. O'qituvchi diqqatli bo'lishi, o'z
ishining natijalarini diqqat bilan tahlil qilishi, o'quvchilarga o'rnak bo'lishi kerak.
O'qituvchi haddan tashqari qattiqqo'llik va haddan tashqari indulgentsiyani
ko'rsatmasligi kerak. U komillik timsoli bo'lishi kerak.
Buyuk qomusiy olim Ibn Sino yoki Ibn Sino «Shayx rais» risolasida
pedagogik mahorat haqida gapirgan, chunki u o‘qituvchi faoliyatida namoyon
bo‘ladi. Bu, go'yo, o'qituvchi amal qilishi kerak bo'lgan asl tavsiyalar.
1. Bolalar bilan muomala qilishda o'zini tutib, jiddiy bo'lishi kerak.
2. O'quv materialining o'zlashtirilishini nazorat qilish.
3. Ta'limning turli usullari va shakllaridan foydalanish; o'rgatish, asosiy
bilimlarni o'rta bilimlardan farqlash.
4. Talabaning qobiliyatini bilish, uning xotirasi va shaxsiy fazilatlariga
tayanish.
5. Bolaga aqliy rivojlanishiga mos ravishda berish vazifalari.
6. O`qituvchining har bir so`zi o`quvchining fikrini uyg`otishi kerak.
11-asrda Kaykovus “Kabus-name” – (“Sovetlar kitobi”) etik-pedagogik
asarini yaratdi. O‘g‘li G‘ilonshohni tarbiyalashga qaratilgan asar qahramoni
hikoya, masal, o‘git va nasihatlar tarzida feodal-ritsarlik ta’lim tizimini belgilab
beradi. Ta’lim-tarbiya maqsadini bilish, chuqur bilim olishga intilish, aql-zakovat
va ta’lim-tarbiyaga hurmat qozonish, insonparvarlik, ustozning qadriga yetish
zarurati – kelajak hukmdorga asosiy amrlardir. 5
Ilk Uyg‘onish davrida Sharqda mutafakkirlarning g‘oyalari inobatga olinib,
madrasa va xususiy maktablarda amalga oshirilgan. Bu davrda islom dini hukmron
din sifatida ilg’or qarash va g’oyalarning rivojlanishiga to’sqinlik qilmadi. Sharq
mutafakkirlarining ko‘pgina asarlarida – Forobiy “Adolatli odamlar shahri”
5 Azizxo’jaеv N.N. Zamonaviy pеdagogik tеxnologiyalar (Rеklama - rеjalar). – Toshkеnt, 2002-yil
14

risolasida, Navoiyda “Odillar sarosimasi”, Y. Xos-Xojibda “Taraqqiyot yo‘li”,
Kaykovusda “Qobus-noma”, Sa’diyda “Guliston”, “Gullagan yurt”da didaktik
g‘oyalar, ilg‘or qarashlar izlanadi.
Ularning barchasi talabalar bilimini tekshirishga e'tibor berishgan va 18-
asrdan keyin bunga e'tibor berishmaydi. Reaksion davr keladi, har qanday
progressiv narsa taqiqlanadi. O‘sha davrning ilg‘or arboblari, pedagoglar bilim –
harakatga, baxtga, farovonlikka yetaklaydi, deganlar.
A.Navoiy ilm-fan va san’atni rivojlantirishga chaqirdi, chunki ular maktab
takomillashuviga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Fanlar qanchalik ko‘p o‘rganilsa,
maktab shunchalik mukammal bo‘ladi. O'tmish qomusiy olimlarning, ularning
izdoshlarining ko'pgina asarlarida ta'limning maqsadi haqida fikrlar mavjud.
Komil, har tomonlama rivojlangan shaxs obrazini, masalan, A.Navoiyning
ko‘pgina asarlarida ko‘ramiz. “Farhod va Shirin” she’rida – oddiy qahramon, lekin
savodli, Shiriniga xabar yozadi.
Navoiy shaxsni har tomonlama kamol toptirishning mazmuni va yo‘llari
haqida fikr yuritgan. U bir necha tilni bilmaydigan o'qimishli odam bo'lishi
mumkin emas, deb hisoblardi. Ta’lim zaruriy sifat, deb hisoblagan A.Navoiy.
“Umid” asari o‘quvchilardan qat’iy tartib-intizom, chuqur bilim talab qiladigan
maktab haqida hikoya qiladi. Madrasada ta’lim mana shunday bo‘lishi kerak.
Navoiy o‘qituvchi mahoratini o‘qituvchining o‘quvchilarning bilim darajasini
aniqlay olishi va shu asosda ta’lim-tarbiya olib borishida ko‘rgan. Chuqur bilim
berish uchun har bir muallim o‘z ustida ishlashi kerak.A.Navoiy odobsiz, johil,
yovuz muallimlarni tanqid qilib, maktab va madrasalarda bunday muallimlarga
o‘rin yo‘q, deb hisoblagan.
A.Navoiy ustoz-ustozning fazilatlari haqida shunday degan edi: “Yaxshi ustoz
qo‘lidan kelganini oddiy odam qila olmaydi”. Hatto sehrgar ham bir guruh
talabalar oldida sarosimaga tushib qolishi mumkin, ammo yaxshi o'qituvchi ilm
beradi, odob-axloqni o'rgatadi.
Farzand tarbiyasi ezgu maqsaddir. Sobiq shogird buyuk inson bo'lib, o'z
ustozini hurmat qilishi kerak.
15

"Kimga bitta harf o'rgatilgan,
Yer haqiqatini tushunish uchun,
U o'qituvchisiga qanday maosh beradi
Buning uchun yerning barcha boyliklari yetarli emas”.
Shu bilan birga, A.Navoiy o‘qituvchida adolat, hayo, mehr-oqibat,
ma’naviyat, ma’rifat kabi fazilatlarga ega bo‘lishi zarurligiga e’tibor qaratadi.
A.Navoiy o‘zining pedagogik g‘oyalarini “Ixlosiya” madrasasi faoliyatida
hayotga tatbiq etib, o‘ziga munosib ustozlar, iqtidorli yoshlarni to‘pladi. Ilm
olamiga intilish har bir insonga munosib ulug‘ yo‘ldir, – deb ta’kidlagan A.Navoiy.
17-18-asrlarda Buxoro, Xiva, Samarqandda shaxs kamolotining ilg orʻ
g oyalarini targ ib qiluvchi bir qancha mashhur madrasa maktablari mavjud edi.
ʻ ʻ
A.Avloniy – atoqli jamoat arbobi, ustoz butun umrini ma’rifiy faoliyatga
bag‘ishladi. Toshkentda jadidchilardan biri, jamiyatdagi ijtimoiy-ma rifiy
ʼ
o zgarishlarni maqsad qilgan ijtimoiy harakat a zosi edi. Avloniy xalq teatri,
ʻ ʼ
kambag‘allar uchun boshlang‘ich maktab tashkil qildi. 1907 yilda Toshkentda
Mirobod va Degrez Avloniy mahallalarida yangi usul maktablari ochdi. Bu
maktablarda birinchi marta o'zi yasagan partalar va doska paydo bo'ldi. A.Avloniy
bir qancha ma’rifiy kitoblar – “Adabiyotda xalq she’rlari”, 1912 “Birinchi
muallim” – 1912., “Axloq ila gullagan Turkistonga” 1913, “Ikkinchi muallim” –
1915, “Obod maktab” – 1917
A.Avloniy “Pedologiya – bola tarbiyasi ilmi” kitobida 4 ta soha yoki bo‘limni
belgilab bergan: (11-chizmaga qarang).
1. Inson rivojlanishining yosh davrlari.
2. Jismoniy tarbiya.
3. Ruhiy tiklanish oziqlanish.
4. Axloqiy tarbiya.
Birinchi yo'nalish bolalarni juda erta yoshdan ota-onalar, o'qituvchilar va
jamoatchilik (atrofdagi odamlar) ishtirokida tarbiyalash zarurligi g'oyasiga to'g'ri
keladi.
16

Ikkinchi yo'nalish - bu bolalarning jismoniy tarbiyasi, u ota-onalarga, keyin
esa o'qituvchilarga topshiriladi.
Uchinchi yo'nalish - aqliy tarbiya bo'lib, u o'qituvchining mehnati, diqqati va
o'qituvchining tayyorgarligiga bog'liq. O'qituvchilar bolalarning aqliy
qobiliyatlarining rivojlanish darajasini diqqat bilan o'rganishlari kerak. Tafakkur
kuchi, bilimning chuqurligi, bilimning kengligi o‘qituvchi tomonidan tashkil
etilgan aqliy tarbiyaga bog‘liq.
To'rtinchi yo'nalish - axloqiy tarbiya. Bu oilada, ota-onalarning ta'siri ostida
boshlanadi, so'ngra o'qituvchilar nihoyat axloqiy xulq-atvor normalarini
shakllantiradilar. Ayrim talablar axloqiy tarbiya maqsadlariga mos kelishi kerak.
Bu talablar pedagogik jihatdan asoslanishi kerak. O'qituvchining sezgirligi va
kuzatuvchanligi shaxsga to'g'ri ta'sir ko'rsatishga yordam beradi. 6
6 Adizov B.R. Boshlang’ich ta'limni ijodiy tashkil etishning nazariy asoslari. Pеd.fan.dok. diss. T., 2003-yil
17

II BOB.
BOSHLANG`ICH SINF O`QITUVCHISIGA QO`YILADIGAN DIDAKTIK
TALABLAR
2.1 Boshlang`ich sinf o`qituvchisiga qo`yiladigan ma`naviy-axloqiy talablar
Insonda sezgirlik, mehribonlik va sezgirlik bo'lsa, joy oladi. Ajoyib sovet
o'qituvchisi V.A. Suxomlinskiy axloqiy tarbiya muammosini maktab ishida eng
muhim deb hisobladi. "Haqiqiy erkakni qanday tarbiyalash kerak" kitobida u go'zal
tuyg'ular bolalikdan tarbiyalanmasa, ular hech qachon tarbiyalanmaydi, deb
yozgan. Bolalikda odam hissiy maktab - "yaxshi tuyg'ular maktabi" dan o'tishi
kerak.
Farzandni axloqiy tarbiyalash bugungi kunda ota-onalar, maktablar va butun
jamiyat oldida turgan asosiy masalalardan biridir. Yosh avlodni axloqiy tarbiyalash
masalasini davlat ahamiyatiga molik masalalarga kiritish mumkin. Yosh avlod aniq
ijobiy hayot yo'l-yo'riqlariga muhtoj.
O'sib borayotgan bolalar hayot quvonch va azob-uqubat, baxt va
umidsizlikdan iborat ekanligiga tayyor bo'lishlari kerak. Erta bolalik davrida
qiyinchiliklarga dosh berish va hayotdan zavqlanish qobiliyati shakllanadi. Bola
o'z muhitini juda yaxshi qabul qiladi. U shimgich kabi yaxshini ham, yomonni ham
o'ziga singdiradi. Kichkina odam odamlarni tushunishni, ularga mehribon,
hamdard bo'lishni, xatolarini tan olishni, hamdard bo'lishni, mehnatsevar bo'lishni,
tabiatga g'amxo'rlik qilishni, uning go'zalligidan hayratda qolishni o'rganishi kerak.
Maktabda bolaning axloqiy me'yorlarini ongli ravishda rivojlantirishga, shu
jumladan sinfdoshlari bilan munosabatlarga etarlicha e'tibor berilmaydi.
Bolalarning axloqiy namunalarni tanlashiga maktabning ta'siri susaymoqda, adabiy
asar qahramonlari, ezgu ishlari bilan nom qozongan tarixiy shaxslar namuna
bo'lishdan to'xtaydi. Yosh talabalarning aksariyati jinsiga qarab, animatsion super
qahramonlar, xorijiy jangovar filmlar qahramonlari (epos qahramonlari uchun bir
nechta), estrada xonandalari, moda modellari, kino aktrisalari (ertak qahramonlari
bilan kam odam qiziqadi) kabi bo'lishni xohlaydi. ).
18

Zamonaviy bolalarda moddiy qadriyatlar ma'naviy qadriyatlarni siqib
chiqarmoqda, ularning jamiyatga xizmat qilish, boshqalarga yaxshilik olib
borishga da'vatini hech kim kamdan-kam ko'radi. Yigitlar tadbirkor, bankir
bo'lishni xohlashadi, chunki bunday ish moddiy xavfsizlik kafolatidir. Kamroq va
kamroq manfaatsizlik ularning niyatlarida va tobora ko'proq tijoratchilikda
kuzatilishi mumkin.
Axloqiy tarbiya hamma davrlarda ham yuksak baholangan. Barcha
o‘zgarishlar odamlarni o‘z mamlakati kelajagi, yosh avlod haqida o‘ylashga
undaydi. Qiyinchilik shundaki, u endi oldingidek axloqiy me'yorlarga ega emas.
Bu borada bugungi yoshlarni axloqsizlikda, ma’naviyatsizlikda ayblashmoqda.
Vazifasi hayotda boshqalarning manfaatlarini hisobga olgan holda ko'rib
chiqiladigan fuqaroni tayyorlash maktabning vakolati bo'lib, uni shaxsning
barqaror axloqiy xususiyatlarini shakllantirish orqali hal qilish kerak, chunki bu
shubhasiz juda muhimdir. Shuningdek, bolani dunyoga va o'z-o'zini
rivojlantirishga o'z qarashlarini rivojlantirishga undash kerak.
Bolalarda axloqiy fazilatlar o'quv jarayonida shakllanadi. Adabiy o‘qish
darslari shaxs kamolotida muhim o‘rin tutadi. O'qish, o'qilganlar haqida o'ylash va
o'z fikrini majburiy ifoda etgan holda tengdoshlar bilan muhokama qilish har
tomonlama rivojlangan axloqiy fazilatlarga ega shaxsni tarbiyalashga hech narsa
yordam bermaydi.
Boshlang'ich maktab yoshida etakchi o'rinni egallagan o'quv faoliyati
bilimlarni ma'lum bir tizim tomonidan o'zlashtirilishini ta'minlaydi, bu
o'quvchilarga turli axloqiy va aqliy muammolarni hal qilish usullari va usullarini
o'zlashtirish imkoniyatini yaratadi.
O‘qituvchi odob-axloq namunasi, mehnatga fidoyi munosabatda bo‘lib,
buning natijasida bolalarni tarbiyalash, o‘qitish va o‘qitishda ustuvor o‘rin tutadi.
Axloqiy masalalar bugungi kunda alohida ahamiyatga ega. 7
7 Azizxo’jaеv N.N. Zamonaviy pеdagogik tеxnologiyalar (Rеklama - rеjalar). – Toshkеnt, 2002-yil
19

Axloqiy tarbiyaning o'ziga xos xususiyati shundaki, uning jarayoni uzluksiz
va uzoq davom etadi, shuningdek, o'z vaqtida kechiktiriladi.
Ta'lim muammolarini hal qilish tobora murakkablashib borayotgani axloqiy
tarbiyaning muhim belgisidir. Istalgan natijaga erishish uchun barcha turdagi
asoratlar qo'llaniladi. Tabiiyki, bu maktab o'quvchilarining yosh xususiyatlarini
hisobga olgan holda amalga oshiriladi.
Axloqiy shakllanish, shuningdek, o'quvchi shaxsining rivojlanishi uchun
mas'ul bo'lgan omillar uch guruhga bo'linadi: pedagogik, ijtimoiy va tabiiy
(biologik).
Talaba ijtimoiylashadi va axloqiy xulq-atvor tajribasini atrof-muhit bilan
o'zaro munosabat jarayonida aniq oladi.
Shaxs axloqining shakllanishiga ko'pgina ijtimoiy sharoitlar va biologik
omillar ta'sir ko'rsatadi, lekin pedagogika hal qiluvchi rol o'ynaydi.
Axloqiy rivojlanish vazifalaridan biri bolalar faoliyatini to'g'ri tashkil etishdir.
Faoliyatda axloqiy fazilatlarning shakllanishi va faoliyat maqsadlari va
usullarining o'zgarishiga ta'sir qilish qobiliyatiga ega bo'lgan munosabatlarning
paydo bo'lishi, axloqiy me'yorlar va qadriyatlarning holatiga ta'sir qiladi.
Faoliyat insonning axloqiy rivojlanishining mezoni bo'lib, o'z navbatida ota-
onalar va o'qituvchilar tomonidan keladigan ta'sirlarning mazmunini idrok etish va
anglash orqali o'tadi.
Bola ongida tashqi ta'sir individual xarakterga ega bo'lib, unga nisbatan
sub'ektiv munosabatni shakllantiradi, xatti-harakatlar, axloqiy tanlov, qaror qabul
qilish motivlari shakllanadi.
Maktab ta'limi va bolalarning haqiqiy harakatlarini idrok etishning ma'nosi
ichki tayyorgarlik va to'g'ri xulq-atvor talablari o'rtasidagi muvofiqlikka
erishishdir.
Axloqiy tarbiya axloqiy rivojlanish jarayonining zaruriy bo'g'inidir. Uning
maqsadi bolaga jamiyat normalari, u o'zlashtirishi kerak bo'lgan axloqiy tamoyillar
to'g'risidagi bilimlarni etkazishdir. Axloq tamoyillari va uning me'yorlari tajribasi
20

va xabardorligi axloqiy xulq-atvor namunalarini bilish bilan bevosita bog'liq bo'lib,
harakatlar va baholarning shakllanishiga yordam beradi.
Hozirgi vaqtda boshlang'ich maktab ta'limi shunday tuzilganki,
o'quvchilarning bilim qobiliyatini rivojlantiradi, o'quv materialidan faol
foydalanish ko'nikmalarini rivojlantiradi, olingan bilimlar yaxlit tizimga
birlashtiriladi, bu esa bolada bilimlarni tushunishni ta'minlashga qaratilgan. uning
atrofidagi dunyo. O'quv materiali bilan ishlashning turli usullarini ishlab chiqish,
tafakkurni rivojlantirish bolaning axloqiy tushunchalarni o'zlashtirishiga bevosita
ta'sir qiladi va o'quv jarayonini tashkil etish va uning usullari axloqiy tajribani
to'plashga yordam beradi. Barcha darslarda bu vazifalar doimiy ravishda,
kompleksda, shuningdek, darsdan tashqari vaqtlarda faqat qo'yilgan maqsadga
bog'liq bo'lgan urg'u o'zgaradi.
6-10 yoshli bolalar yoshi boshlang'ich maktab yoshi (boshlang'ich
maktabning 1-4-sinflari) bo'lib, bu vaqtda bolaning shaxsiyati shakllanadi, uning
kelajakdagi kattalar hayotining poydevori qo'yiladi. U uchun yangi turdagi faoliyat
bilan shug'ullanadi. Ta'lim unga jiddiy talablar qo'yadi. Bola tengdoshlari, kattalar
bilan munosabatlarning yangi darajasiga kiradi. O'qituvchi uning uchun avtoritetga
aylanadi. Maktabda kichik o'quvchining ongi faol rivojlanmoqda. Ushbu bosqichda
o'qituvchining roli eng katta.
O'sib ulg'aygan bolalar turli xil idrok vositalari bilan bog'liq, ularning har biri
o'ziga xos tarzda. Inson hayotining barcha davrlarida olgan bilimlari uning shaxs
sifatida yanada o'sishiga yordam beradi. Har tomonlama rivojlangan shaxsni
shakllantirishda esa aynan axloqiy tarbiya birinchi o‘ringa qo‘yilishi mumkin.
Boshlang'ich maktab o'quvchilarining axloqiy rivojlanishi muammosini
o'rganishda ularning psixologik va yosh xususiyatlarini hisobga olish kerak:
1. O'yinga moyillik. Bola o'ynab, xatti-harakatlar normalarini tushunadi.
Aynan o'yinlarda, boshqa joylardan ko'ra, bolalardan qoidalarga rioya qilishlari
talab qilinadi. Agar kimdir qoidalarni buzsa, bolalar buni keskin sezadilar va
buzuvchini qat'iy qoralaydilar. O'yinchilarning fikriga bo'ysunmaydigan bola
yoqimsiz so'zlarni tinglashi mumkin va, ehtimol, o'yinni tark etishga majbur
21

bo'ladi. Shunday qilib, bolalar boshqalar bilan hisoblashishni o'rganadilar, halollik,
adolat, rostgo'ylik saboqlarini oladilar. Bu bolaga har doim amal qilish kerak
bo'lgan qoidalar borligini o'rgatadi. A.S. Makarenko bolaning o'yinda o'zini qanday
tutishini ta'kidladi, shuning uchun ko'p jihatdan, u o'sib ulg'ayganida, u ish joyida
bo'ladi.
2. Bolalar uzoq vaqt davomida monoton harakatlar bilan shug'ullana olmaydi.
Psixologlarning fikriga ko'ra, 6-7 yoshda bola 10 daqiqadan ko'proq vaqt davomida
hech narsaga e'tiborini qarata olmaydi. Keyin bolalar chalg'itadi, begona narsalarga
o'tadi, shuning uchun ko'pincha mashg'ulotlar jarayonida faoliyatni o'zgartirish
kerak bo'ladi.
3. Tajriba kamligi sababli noaniq axloqiy g'oyalar. Bolalarning yoshini
hisobga olgan holda axloqiy xulq-atvorni me'yorlarga ko'ra uch bosqichga bo'lish
mumkin:
10 yoshga kelib, o'smir odamlar bilan o'ralganligini, ularning ahvolini hisobga
olishi, uning mavjudligidan mamnun bo'lishi kerak;
agar birinchi bosqich o'zlashtirilmagan bo'lsa, unda axloqiy tarbiyaning
ikkinchi bosqichi haqida gapirishning ma'nosi yo'q. O'smirlarda ko'pincha bunday
qarama-qarshilikni kuzatish mumkin, elementar xulq-atvorni o'rganmagan holda
atrof-muhitni xursand qilish istagi;
uchinchi daraja (14-15 yosh) - atrofdagilarga yordam berish tamoyilini
o'zlashtirish.
Ehtimol, xulq-atvor qoidalarini bilish va ularni amaliy qo'llash o'rtasidagi
ziddiyatning mavjudligi. Masalan, muzeyga bo'lajak sayohatni muhokama
qilayotganda, bolalarga transportda to'g'ri xatti-harakatlar haqida eslatish kerak.
Axloqiy me'yorlar va xulq-atvor qoidalarini bilish har doim ham bolaning
haqiqatda o'zini qanday tutishiga mos kelmaydi. Bu, asosan, bolaning shaxsiy
manfaatlari va istaklari axloqiy me'yorlarga rioya qilish bilan mos kelmaydigan
holatlarda o'zini namoyon qiladi.
Axloqiy madaniyat ABC, uning yordamida bolalar yaxshilik va yomonlikning
mohiyatini o'rganadilar, ularni yovuzlikka befarq bo'lishga, yolg'on va
22

adolatsizlikka qarshi kurashishga, boshqa odamlar hisobiga yashashni
xohlaydiganlar bilan murosasiz bo'lishga o'rgatadi. , boshqa odamlarga zarar
etkazish, jamiyatni talon-taroj qilish.
O'quv jarayonida boshlang'ich sinf o'quvchisining axloqiy rivojlanishi
muammosi o'zaro bog'liq bo'lgan uchta omil aniqlanadi:
1) bola maktabga kelganida, u axloqiy me'yorlar va voqelikni "kundalik"
o'zlashtirish darajasidan maktab darslarida, masalan, adabiy o'qish, rus tili va
maktab darslarida amalga oshiriladigan maqsadli va ilmiy o'rganishga o'tadi.
atrofidagi dunyo. Bunday treningning qadriyati, albatta, o'qituvchining baholash
faoliyatiga ega;
2) tarbiyaviy ish jarayonida maktab o'quvchilari jamoaviy faoliyatning
bevosita bo'g'ini bo'lib, unda munosabatlarni tartibga soluvchi axloqiy me'yorlarni
o'zlashtirish ham sodir bo'ladi;
3) axloqiy shaxsni shakllantirish zamonaviy maktabning eng muhim
vazifalaridan biridir. Shu munosabat bilan maktab o‘quv dasturining umumiy
hajmida gumanitar fanlarning soni va ahamiyatini oshirish bo‘yicha takliflar
mavjud. Ta'lim faoliyati talabalarda har qanday fanni o'rganish jarayonida axloqiy
shaxsiy fazilatlarni rivojlantirishga imkon beradi.
Maktabda o'qish davrida bolalarning axloqiy va aqliy rivojlanishi (bir-biri
bilan chambarchas bog'liq) bilan boshlang'ich sinf o'qituvchisi shug'ullanishi
kerak. Ta'lim faoliyati bolaning shaxs sifatida rivojlanishining omilidir.
O'z mazmuniga ko'ra, o'qitish maktab o'quvchilarini rivojlantiradi, lekin ular
tomonidan turlicha singdiriladi, shuningdek, o'qitishning barcha bosqichlarida har
bir o'quv predmeti uchun o'quv vazifalari tizimini qurishni ta'minlaydigan o'qitish
usullariga qarab ularga ta'sir qiladi, bu yanada murakkablashadi. shuningdek,
nutqni shakllantirish, ularni hal qilish uchun zarur bo'lgan aqliy harakatlar,
umumlashmalarni shakllantirish va ularni yangi vaziyatlarda qo'llash uchun bu
harakatlarni murakkabroq harakatlarga aylantirish. 8
8 Beruniy. Qadimiy xalqlardan qolgan yodgorliklar. Tanlangan asarlar. 1-jild. Tosh- kent, 1968-yil. 106-107-b.
23

Ta'lim boshlang'ich sinf o'quvchilarining rivojlanishiga va ularning butun
tashkilotiga ta'sir qiladi. Ta'lim - bu ularning jamoadagi hayot shakli, bir-birlari va
o'qituvchilari bilan muloqot qilish. Sinfda bolalar o'rtasida ma'lum munosabatlar
quriladi, bolaning rivojlanishiga shakllangan jamoatchilik fikri ta'sir qiladi.
O‘quvchilar sinf jamoasi orqali turli sinfdan va sinfdan tashqari mashg‘ulotlarga
jalb qilinadi.
O'qituvchi maktab o'quvchilari oldiga yangi amaliy va kognitiv vazifalarni
qo'yadi, ularni hal qilish uchun bilimlar bilan qurollantiradi. Ta'lim bolaning
salohiyatiga, shu jumladan uning hozirgi rivojlanish yutuqlariga asoslanadi.
Maqsadliroq o'qitish o'quvchilarni idrok etilayotgan ob'ektlarning
taassurotlarini tahlil qilishga, ularning individual xususiyatlarini va ular bilan
harakatlarini bilishga, ob'ektlarning muhim xususiyatlarini ajratib ko'rsatishga,
ularning individual parametrlarini baholashni o'zlashtirishga, ob'ektlarni guruhlash
usullarini ishlab chiqishga undaydi. ularni konkretlashtirish va umumlashtirish deb
atasak, rivojlanish shunchalik muvaffaqiyatli davom etadi.
Bola maktabga borganida nafaqat uning uchun kognitiv jarayonlarning yangi
rivojlanish darajasiga o'tishi boshlanadi, balki uning shaxsiy o'sishi uchun yangi
shartlar ham paydo bo'ladi. Ta'lim, mehnat, o'yin faoliyati, tengdoshlari bilan
muloqot qilish, bularning barchasi bolaning shaxsiyatining rivojlanishiga ta'sir
qiladi, vaqt o'tishi bilan uning ishbilarmonlik fazilatlari rivojlanadi, bu o'smirlik
davrida o'zining namoyon bo'lishini topadi.
O'sishning barcha bosqichlarida, ayniqsa, boshlang'ich maktab yoshida, ta'lim
faoliyatining shakllanishi va boshlang'ich maktabdagi barcha ta'limning
muvaffaqiyati aynan shu davrda sodir bo'lishini hisobga olgan holda, ta'lim
faoliyati muhim ahamiyatga ega. o'rta daraja va o'rta maktabda bunga bog'liq,
chunki ta'lim faoliyati etakchi bo'lib, uning jarayonida bolaning aqliy rivojlanishi
jadal davom etmoqda.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi o‘qish jarayonida o‘qituvchilarning ta’sir qilish
maqsadiga doim ham erisha olmasligi tufayli, pirovardida nafaqat ob’ektga, balki
pedagogik ta’sir sub’ektiga ham aylanadi. Agar bola ta'limda ijobiy o'zgarishlar
24

bo'lsa, u o'zlashtirgan bilimlari, usullari, ko'nikma va malakalari bilan o'quv
faoliyatining haqiqiy ob'ektiga aylanadi.
O'quv faoliyatida yosh maktab o'quvchilari vazifalarni bajarishda va xatti-
harakatlar usullarini belgilashda maqsadli harakat qilishni o'rganadilar. Harakatlar
ongli xarakter ola boshlaydi. Talabalar turli xil axloqiy va ruhiy muammolarni hal
qilishda o'zlari to'plagan tajribalaridan foydalana boshlaydilar.
Kichkina maktab o'quvchisi juda hissiy va ifodali, uning hayotida tez va
yorqin tarzda alangalanadigan his-tuyg'ular hukmronlik qiladi. U allaqachon o'zini
tutishni o'rgangan va agar kerak bo'lsa, tajovuzni, ko'z yoshlarini, qo'rquvni qanday
yashirishni biladi. Uning tajribalarining muhim va kuchli manbalaridan biri bu
bolalar va kattalar bilan munosabatlardir. Bolaning xatti-harakati boshqa
odamlardan ijobiy his-tuyg'ularga bo'lgan ehtiyojni belgilaydi. Bu ehtiyoj
murakkab his-tuyg'ularni uyg'otadi: hasad, hasad, sevgi, hamdardlik va hokazo.
Agar oilada bola mehr-muhabbatda ulg'aysa, ular unga yaxshi munosabatda
bo'lishadi, u xavfsizlik, ishonch tuyg'usiga ega bo'ladi, hissiy farovonlikni boshdan
kechiradi va aqliy va jismonan faol, quvnoq bo'lib rivojlanadi. Bu bolada ijobiy
fazilatlarni rivojlantirishga va barcha odamlarga do'stona munosabatda bo'lishga
yordam beradi.
Boshlang'ich maktabda xulq-atvor motivlarining rivojlanishi ikki yo'nalishda
sodir bo'ladi:
- bola muloqot qiladi va uning faoliyat doirasi kengayadi, shu munosabat
bilan uning xatti-harakatlarining motivlari o'zgaradi, boshqa usullar paydo bo'ladi;
motivlarning yangi sifatlari vujudga keladi, ular birlashadi va ularning
ierarxiyasi shakllanadi, motivlar ongliroq va o'zboshimchalik bilan bo'ladi.
Maktabgacha va erta yoshda bola butunlay bir lahzalik istaklar ta'sirida bo'lib,
u yoki bu xatti-harakatga nima sabab bo'lganligi haqida o'zini o'zi to'g'rilab bera
olmadi, lekin yoshi ulg'aygan sari, maktabga kirishdan oldin, ongli xatti-harakatlar
chizig'iga ega bo'ladi. Jamiyatning axloqiy motivlari etakchiga aylanadi. Bola
kattalarning iltimosiga binoan o'ziga yoqmaydigan biznesni boshlash uchun
o'yinni, o'zi uchun qiziqarli bo'lgan faoliyatni kechiktirishga tayyor. Bolaning
25

shaxsiyatida muhim narsa paydo bo'ladi - motivlarning bo'ysunishi, ba'zi motivlar
ustunlik qiladi, boshqalari esa bo'ysunadi.
Faoliyatning yangi turlari paydo bo'lishi bilan yosh maktab o'quvchilari yangi
o'yin, ta'lim, mehnat usullarini rivojlantiradilar, bolalar va kattalar o'rtasidagi
muloqot motivlari o'zgaradi, kattalar kabi harakat qilish, kattalarning qo'llab-
quvvatlashi, minnatdorchiligi, roziligi va hamdardligini olish istagi paydo bo'ladi. ,
va kattalar hayotiga qiziqish ortadi. G'urur va o'zini o'zi tasdiqlash motivlari
tengdoshlariga nisbatan rivojlanadi. Boshqa odamlar bilan bog'liq bo'lgan axloqiy
motivlar alohida o'rin tutadi, boshqa odamlarning xatti-harakatlari va o'z
harakatlari haqida tushuncha mavjud va xatti-harakatlar normalari o'zlashtiriladi.
Ammo shu bilan birga, nafaqat ijobiy motivlar, balki o'jarlik, yolg'on, injiqlik va
boshqa salbiy motivlar ham rivojlanmoqda.
Ta'limning barcha bosqichlarida ma'naviy mustaqillikni shakllantirish sodir
bo'ladi. Talabani axloqiy tanlov oldiga qo'yadigan vaziyatlar yaratiladi, qaror
mustaqil ravishda qabul qilinishi kerak bo'lganda, ta'lim jarayoni shunday quriladi.
Bunday axloqiy vaziyatlar nazorat yoki o'rgatish sifatida ko'rinmasligi yoki
ko'rsatilmasligi kerak, bu holda ularning tarbiyaviy ahamiyati tegishli natijaga olib
kelmaydi.
Jamiyatimiz shakllanishining zamonaviy bosqichida insoniyatning keyingi
taraqqiyot shartlaridan biri inson omilini faollashtirishdir. Shu munosabat bilan
maktab va o‘qituvchilar oldida boshqalarning fikridan qat’i nazar, o‘z atrofida
sodir bo‘layotgan hamma narsaga baho bera oladigan, o‘z faoliyatini xalq
manfaatlarini hisobga olgan holda qura oladigan jamiyat uchun fuqaro
tayyorlashdek jiddiy vazifa turibdi. uning atrofida. Bu muammoni hal qilish uchun
shaxsning barqaror axloqiy xususiyatlarini, o'quvchilarning mehnatsevarligi va
mas'uliyatini shakllantirish kerak. 9
9 Forobiy. «Fozil odamlar shahri». - T.: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi. nashriyoti, 1993. 182-184-185-b.
26

2.2 Boshlang`ich sinf o`qituvchisiga qo`yiladigan didaktik talablar
Mustaqil O’zbekistonimizda «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» va «Ta’lim
to’g’risidagi» Qonun asosida boshlang’ich sinflar uchun har tomonlama yetuk
o’qituvchilar tayyorlash va ular malakasini zamon talablari doirasida
muntazam oshirish ta’lim tizimini isloh qilishning tarkibiy va uzviy bo’g’ini
sifatida davlatning ustivor vazifasi hisoblanadi. Haqiqatan ham ilm-fan va
texnologiyalarning shiddat bilan rivojlanishi oqibatida axborotlar hajmining keskin
ortishi ilg’or davlatlar darajasidagi raqobatbardosh va yetuk malakali adrlar
tayyorlash masalasi uzluksiz ta’limning asosiy fundamenti isoblangan
boshlang’ich ta’lim tizimi uchun yuksak pedagogik-kasbiy mahoratga ega bo’lgan
ijodkor o’qituvchilarni tayyorlashni taqozo qiladi.
Mamlakatimizda amalga oshiralayotgan ta’lim islohotlari an’anaviy ta’lim
turlaridan farqli o’laroq, yoshlarni barkamol shaxs sifatida shakllanib, rivojlanib
borishini ta’minlashga xizmat qiluvchi boshlang’ich ta’lim tizimida o’quv
jarayonini tashkil etishning samarali shakl va usullarini ishlab chiqish, kichik
maktab yoshidagi bolalarga ta’lim-tarbiya berishning pedagogik va psixologik
asoslarini optimallashtirishga olib keluvchi ilmiy qarashlar, pedagogik nazariyalar
va didaktik materiallar yaratish imkonini beradi.
O’zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim konsepsiyasida mutaxassis
vazifalari quyidagicha belgilangan: «Mutaxassis o’z faoliyati, sohasidan qat’iy
nazar, ijodiy jamolarda ishlay olish qobiliyatiga menejment va marketing
sohalarida tayyorgarlikka ega bo’lishi, yangi texnologiyalarni joriy etishning
xo’jalik, ijtimoiy va madaniy jihatlarini aniq tasavvur qila olishi kerak».
Ushbu fikrlar o’qituvchilarga ham bevosita taalluqlidir. Chunki jamiyatimizda
sodir bo’layotgan tub o’zgarishlar, bozor munosabatlariga kirib borishimiz
o’qituvchidan nafaqat kasbiy bilimlarni, balki iqtisodiy, yuridik, texnikaviy
bilimlardan ham xabardor bo’lishni taqozo qilmoqda. Shuningdek, bu o’rinda
boshlang’ich sinf o’qituvchisi xususida alohida to’xtalmoq zarurdir.
27

Boshlang’ich sinflarda ko’zda tutilgan ta’lim samaradorligi boshlang’ich
ta’lim konsepsiyasida e’tirof etilgan g’oyalar asosida yaratilgan darsliklar, o’quv
qo’llanmalar, metodik tavsiyanomalar, o’quv jarayonini tashkil etishning metod
va mexanizmlari, o’qitishning innovasion g’oyalari va vositalariga bog’liq,
albatta. Lekin bu pedagogik jarayonda yuksak pedagogik malaka va kasbiy bilimga
ega, dars mobaynida muammoli vaziyatlarni yarata oladigan va uni yechimi taklif
eta oladigan boshlang’ich sinf o’qituvchisining o’rni alohida ahamiyatga ega
ekanligini qayd qilish lozim bo’ladi. Yuqori sinf o’qituvchisi tabiiy va ijtimoiy-
gumanitar fanlarning fundamental asoslari va umumiy qonuniyatlari, ularni
kishilik jamiyatidagi o’rni va hamiyatini tizimli o’rgatishga, bilim berishning
differensial jihatlariga ko’proq maqsadni yo’naltirsa, boshlang’ich sinf
o’qituvchisi pedagogik-psixologik bilimlar majmuasi, ta’lim samaradorligini
oshirish metodlari, omil va vositalari bilan qurollangan, matematika, ona tili,
tabiat, inson va jamiyat ta’lim sohalarining ilmiy- nazariy asoslarini
mukammal bilgan holda bolaning yosh (fiziologik va psixologik)
xususiyatidan kelib chiqib fanning umumiy jihatlarini o’rgatishga, ya’ni
integrativ ta’lim berishga yo’naltiradi. Bundan tashqari
boshlang’ich sinf o’qituvchisi bolani o’yin faoliyatidagi elementlarni ta’limiy
faoliyatga yo’naltirishni boshqara olish, mas’uliyatni his qilish, ayrim
muammoli vaziyatlarda to’g’ri qarorlar qabul qila olish, vaqtni rejalashtirish,
o’quvchilarni istak-xoxishlariga e’tiborli bo’lish, shuningdek ezgulikni qadrlab
istiqbolli kelajakni ko’zlash fazilatlarining shakllanishiga mas’ul tarbiyachi
hamdir. Boshlang’ich sinf o’qituvchisining yana bir muhim sifatlaridan biri-
ta’limiy faoliyatni boshlang’ich va umumta’lim fanlarining uzviylik jihatlari
hamda boshlang’ich ta’lim bosqichi fanlarining o’zaro aloqadorlik tamoyillari
asosida tashkil etishidir.
Hozirgi vaqtda shahar va tuman maktablarining boshlang’ich sinf
o’qituvchilari faoliyatida ko’plab muammolar, jumladan, boshlang’ich ta’limning
xususiy fanlarini o’qitishda noan’anaviy ta’lim metodlaridan foydalanish
jarayonidagi kamchiliklar; o’quvchilar bilimini baholashdagi noaniqliklar;
28

o’quvchilarning psixologik holatlarini his qila olmaslik va natijada ularda
o’quv jarayoniga nisbatan motiv uyg’ota olmaslik; o’quv jarayonida fanlararo
aloqadorlikni ta’minlay olmaslik; didaktik tamoyillarning mohiyatini to’liq
tushunib yetmaganligi sababli ularga rioya qilmaslik holatlari ko’zga
tashlanmoqda. Bu masalalarning ijobiy yechimini topmasdan turib,
boshlang’ich sinflarda ta’lim sifati va samaradorligi to’g’risida gapirib bo’lmaydi.
Tajriba va tahlillar asosida boshlang’ich sinf o’qituvchilarini tayyorlash
va ularga qo’yiladigan talablarni optimallashtirishga qaratilgan quyidagi
takliflarni amalga oshirish maqsadga muvofiq deb o’ylaymiz:
1. Ilmiy va ilmiy-pedagogik salohiyatdan kelib chiqqan holda
boshlang’ich sinf o’qituvchilarini tayyorlaydigan oliy ta’lim muassasalari
tarkibini belgilash va ularga ajratiladigan qabul kvotalarini haqiqiy talab va
ehtiyoj nuqtai nazardan qayta ko’rib chiqish.
2. Bo’lajak boshlang’ich sinf o’qituvchilarini tayyorlashda bugungi kun
talablaridan kelib holda yosh o’quvchilarning ruhiy-fiziologik holatlarini
e’tiborga olgan holda o’qitiladigan fanlar miqdorini belgilash.
3. Viloyatlardagi o’qituvchilar malakasini oshirish va qayta tayyorlash
institutlari xodimlari tomonidan bevosita maktablarda boshlang’ich sinf
o’qituvchilarini malakasini oshirish va qayta tayyorlash masalalarini ko’rib
chiqish.
4. Boshlang’ich sinf o’quvchilarining yoshga oid qiziquvchanlik
xususiyatlarini hisobga olgan holda universal bilimga ega bo’lgan
o’qituvchilar tayyorlash maqsadida o’quv rejasiga «Tabiiy fanlarning zamonaviy
konsepsiyasi», «Olam tuzilishining yagona manzarasi», «Yosh davrlari
psixologiyasi», «Pedagogik psixologiya» kabi maxsus kurslarini kiritish. 10
5. Oliy ta’lim muassasalarida pedagogika fanini o’qitishda fanlararo
aloqadorlik prinsipi asosida o’qitishning ishlab chiqilgan nazariy g’oyalari
asosida o’quv jarayonida qo’llashga yo’naltirilgan dars loyihalarini ishlab
chiqish.
10 Bozorova M, Norpo’latova X. “Ta'limni faollashtiruvchi mеtodlar”, Mеtodik qo’llanma TеrmDU ilmiy
kеngashida ko’rib chiqilib nashrga tavsiya qilingan, 2010 yil
29

XULOSA
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki bugungi dunyo miqiyosida axborot
kommunikatsiya tizimining yuksak darajada rivoj topib borayotganligi va bu
boshqa sohalar qatorida ta’lim jarayoniga ham kirib kelib, uni yanada sifatli
tashkil etishga o’z ta’sirini ko’rsatayotganligi ehtiyojidan kelib chiqib, shuni
aytish mumkinki, boshlang’ich ta’lim o’qituvchisi texnika va tеxnologiyani
chuqur bilishi, tahlil qila olishi va yangilik yaratilish darajasida bilimli va
mahoratli bo’lishi juda muhim. Buning uchun darsni tashkil etish jarayonida
barcha o’quvchilarga tushunarli, oson, qiziq bo’lgan usullarni tanlashi va qo’llay
olishi, ko’rgazmali qurollardan foydalanishi, yangi ishlab chiqarilayotgan tеxnik
vositalarni tadbiq qilishi, ta'lim oluvchilarni ijodiy, mustaqil ishlashga undashi,
pedagogik texnologoyalardan to’g’ri va unumli foydalanishi maqsadga muvofiqdir.
“Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi”da ta’lim berishning ilg’or pedagogik
texnologiyalarini, zamonaviy o’quv-uslubiy majmualarini yaratish kabilar umumiy
o’rta ta’limning asosiy vazifalaridan biri sifatida ta’kidlangan.
Pedagogik texnologiyalardan foydalanishda kafolatli natijani ko’zlab,
zamonaviy hamda samarali yo’llarni tanlab, biri har bir narsa va hodisaga majmua
sifatida yondoshish zarur. Aks holda faoliyat an'anaviylikni ifoda etib qoladi. Shu
nuqtai nazardan har qanday pеdagogik tеxnologiya tamoyillari markaziy o’rinda
turishi kеrak. Shundagina faoliyat zamonga mos bo’lib, jamiyat ijtimoiy
buyurtmasini sharaf bilan bajarish mumkin.
O’quv-tarbiya jarayonlarini tashkil etishda ham an'anaviy usullardan farqli
o’laroq, yangicha pеdagogik yondashuvlarni o’zlashtirish va ta'lim jarayonida
qo’llash zamon talabidir. Dars jarayonida yangicha muhitni shakllantirish,
zamonaviy ko’rgazmalardan, interfaol metodlardan foydalanib mazmunli olib
borish zarur.
Boshlang’ich sinf o’quvchilari boshqarishga moyil, qiziquvchan, ta’sirchan
bo’lganliklari uchun ham o’qituvchidan o’quvchilarning yosh xususiyatlariga mos
bo’lgan, darsni oson o’zlashtirishlarini, bilimlarni mustahkam o’rganishni
kafolatlaydigan metodlarni tanlashi va foydalanishi talab etiladi.
31

Pedagogik texnologiyalardan foydalanishda ta`limning mazmunini belgilash,
ta`lim-tarbiyaning shakllari va vositalarini tayyorlash, o’quvchilarning bilimlarni
keng egallashi va ma`naviy fazilatlarni o’zlashtirishga yunaltirilgan topshiriqlar
tizimini ishlab chiqish, ta`limning natijasi va o’zlashtirish darajasini aniqlash ularni
ob`ektiv baholash uchun test vazifalarini tayyorlash kabilar tashkil qiladi.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarining pedagogik texnologiyalar asosida tashkil
etilgan o’qish darslari jarayonida erkin va mustaqil fikrlash qobiliyati shakllanadi.
Mustaqil fikrlash qobiliyatining shakllanishi natijasida, o’quvchilar atrof olamdagi,
jamiyatdagi qonunlarni, shuningdеk, asardagi ijobiy va salbiy qahramonlar orqali
lar insoniy fazilatlarni anglash, bilimlarni chuqur o’rganish, keng fikrlash, tеgishli
qarorlar qabul qilish ko’nikmalari shakllanadi.
Darslarni samarali va sifatli tashkil etish uchun pеdagogning tashkiliy
hamda uslubiy jihatdan tayyorgarligi va ta’lim olish jarayonini tashkil etishni
ta’minlovchi o’quv-uslubiy ta'minotni ishlab chiqish talab etiladi. Taminot
bazasida o’quv jarayoniga zamonaviy axborot tеxnologiyalarini qo’llash
imkoniyati bo’lishi muhim.
Bitiruv malakaviy ishimizda boshlang’ich sinf o’quvchilarini o’qitishda
pedagogik texnologiyalardan foydalanishda qo’yiladigan didaktik talablar hamda
asosiy e'tiborni qaratish kеrak bo’lgan jihatlar yoritib bеrildi, boshlang’ich
sinflarda “Reklama” metodidan foydalanildi hamda shu asosda tajriba-sinov ishlari
olib borildi.
Bo’lajak boshlang’ich ta'lim o’qituvchilarini rivojlantirishda faol ta'lim
usullarini qo’llash imkoniyatlari o’rganilib, mohiyati yoritib bеrildi.
Olib borgan ishimiz natijasi va xulosalarimiz asosida quyidagi
tavsiyalarni amalga oshirish maqsadga muvofiq dеb hisobladik.
Boshlang’ich ta'lim o’qituvchilari muntazam ravishda pеdagogik
tеxnlogiyalardan qo’llashlariga erishish.
Ta'lim jarayoni asosida o’quvchining erkin tafakkurini shakllantirish va
ijtimoiy xayotga tayyorlashga erishish.
32

Har bir o’qituvchi o’quvchining diqqati, e'tiborini jalb qilish uchun o’qish
darslarida tеxnologik yondoshishga o’rgatish.
O’qituvchi mahoratini oshirish uchun tajribali o’qituvchining ishlarini doimiy
kuzatib borishlarigi erishish.
33

FOYDALANILGAN ADABIYOTAR RO’YXATI
1. O’zbеkiston Rеspublikasi «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi». - T.: O’zbеkiston,
1997-yil.
2. O’zbеkiston Rеspublikasining «ta'lim to’g’risida»gi Qonuni. – Toshkеnt, 1997-
yil.
3. Karimov I.A «Asosiy vazifamiz - Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz
faravonligini yuksaltirishdir». T.: O‘zbekiston, 20l0-yil. 48-bet.
4. Kаrimоv I.A Jаmiyatimiz mаfkurаsi хаlqni-хаlq, millаtni-millаt qilishgа хizmаt
etsin. «Tаfаkkur»jurnаli, 1998-yil, 2-sоn, 29 bеt.
5. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat-еngilmas kuch.–T.: Ma'naviyat,2008-yil
6. Karimov I.A. O’zb е kiston XXI asrga intilmoqda.- T.: O’zb е kiston, 2000-yil
7. Avliyoqulov N.X., Musa е va N. P е dagogik t е xnologiyalar. Toshk е nt-2008-yil
8. Avliyoqulov N.X. Zamonaviy o’qitish t е xnologiyalari – Toshk е nt, 2001
9. Adizov B.R. Boshlang’ich ta'limni ijodiy tashkil etishning nazariy asoslari.
P е d.fan.dok. diss. T., 2003-yil
10. Azizxo’ja е v N.N. Zamonaviy p е dagogik t е xnologiyalar (R е klama - r е jalar). –
Toshk е nt, 2002-yil
11. Azizxodja е va N.N. P е dagogich е ski е t е xnologii i p е dagogich е sko е mast е rstvo.-
T.: «Moliya», 2002-yil.
12. Beruniy. Qadimiy xalqlardan qolgan yodgorliklar. Tanlangan asarlar. 1-jild.
Tosh- kent, 1968-yil. 106-107-b.
13. B е spalko V.P. Slaga е mi е p е dagogich е skoy t е xnologii – M.: «P е dagogika»,
1989-yil.
14. B е spalko V.P. P е dagogika i progr е ssivni е t е xnologii obuch е niya. – M.: 1995-
yil.
15. Forobiy. «Fozil odamlar shahri». - T.: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi.
nashriyoti, 1993. 182-184-185-b.
16. F а rb е rm а n B . L . Pr о gr е ssivn i е p е d а g о gich е ski е t ех n о l о gii .- T .,1999, st .3.
34

17. Bozorova M, Norpo’latova X. “Ta'limni faollashtiruvchi m е todlar”, M е todik
qo’llanma T е rmDU ilmiy k е ngashida ko’rib chiqilib nashrga tavsiya qilingan,
2010 yil
18. Ibragimov R. Boshlang’ich maktab o’quvchilarida bilish, faoliyatini
shakllantirishning didaktik asoslari. Diss. T., 2001-yil
19. Ishmuham е dov R., Abduqodirov A., Parda е v A. Ta'limda innovatsion
t е xnologiyalar. T:, 2008-yil
20. Ishmuham е dov R., Abduqodirov A., Parda е v A. Tarbiyada innovatsion
t е xnologiyalar. T:, 2010-yil
21. Nishonali е v U. Ta'lim standarti va p е dagogik innovatsiyalar. – «Xalq ta'limi»,
1999-yil
22. Nаzаrоvа T.S. Pеdаgоgichеskаya tехnоlоgiya: nоv i y etаp evоlyusii.- T . 1999 -
yil ,16 b
23. Nаzаrоvа T.S. Pеdаgоgichеskаya tехnоlоgiya: nоv i y etаp evоlyusii.- T .
1999,16 b
24. Mallay е v O. Yangi p е dagogik t е xnologiyalar. T. 2000-yil
25. Ochilov M. Yangi p е dagogik t е xnologiyalar. – Karshi «Nasaf», 2000-yil
26. Rozikov O., Og’a е v S., Maxmudov A., Adizov B. Ta'lim t е xnologiyasi. –
Toshk е nt «O’qituvchi» 1999-yil
27. Sayidaxm е dov N.S. Yangi p е dagogik t е xnologiya mohiyati. – «Xalq ta'limi»,
1999-yil 1-son, 97-102 b е tlar.
28. Sayidaxm е dov N.S. P е dagogik maxorat va p е dagogik t е xnologiya. –
Toshk е nt, 2003-yil
29. Sayidaxm е dov N.S., Ochilov A., Yangi p е dagogik t е xnologiya mohiyati va
zamonaviy loyihasi.- RTM, 2000-yil 55-b е t.
30. Sayidaxm е dov N.S. Yangi p е dagogik t е xnologiyalar: Nazariya va amaliyot –
Toshk е nt, «Moliya», 2003-yil
31 Tolipov O’, M.Usmonboy е va. P е dagogik t е xnologiya: nazariya va amaliyot.
T. 2005-yil.
35

Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisiga qo‘yiladigan didaktik talablar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish