Boshlang'ich sinf o'quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirish yo'llari BMI - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	81.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Октябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Boshlang'ich sinf o'quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirish yo'llari BMI

Купить

1 O’ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI TЕRMIZ DAVLAT UNIVЕRSITЕTI PЕDAGOGIKA FAKULTЕTI “UMUMIY PEDAGOGIKA” KAFEDRASI “Boshlang’ich sinf o’quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirish yo’llari (o’qish darslari misolida)” mavzusidagi BITIRUV MALAKAVIY ISHI Bajardi: “Boshlang’ich sinf va sport tarbiyaviy ish” ta’lim yo’nalishi bitiruvchisi 4 kurs talabasi Salohidddinova Z.______________ ILMIY RAHBAR: o’qituvchi O.Ergasheva _________________ Bitiruv malakaviy ishi kafedradan dastlabki himoyadan o’tdi. ______________sonli bayonnomasi “____”___________________2013 yil TЕRMIZ – 2013

2 REJA: KIRISH I-BOB. BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA AQLIY TARBIYANI SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI I.1.O’quvchilar aqliy tarbiyasini shakllantirishda Sharq allomalari qarashlaridan foydalanish . I.2 . O’quvchilarda aqliy tarbiyani shakllantirishning mazmuni. II-BOB. BOSHLANG`ICH SINF O`QUVCHILARIDA AQLIY TARBIYANI SHAKLLANTIRISH USULLARI. II . I. O`qish darslarida aqliy tarbiyani shakllantirish texnologiyasi II.2. Sinfdan tashqari o’qish darslarida aqliy tarbiyani shakllantirish yo’llari….. XULOSA VA TAVSIYALAR FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ILOVALAR

3 KIRISH Mavzuning dolzarbligi O’zbekistonmustaqilligitufaylimamlakatimizxayotidakattao’zgarishlarro’ ybermoqda. Mustaqilliksharofatibilanmilliyqadriyatlarimizqaytatiklanib, buyukallomalarimizAxmadYassaviy, Naqshbandiy, al-Buxoriy, AmirTemur, Ulug’bekkabiaql-zakovatli, buyuksiymolarningxayotivafaoliyatigabo’lganqiziqishortibbormoqda. Mustaqilliktufaylio’zbekxalqiningaql-idroki, milliyurf-odatlari, ayniqsama’naviyatimizningasosibo’lganinsoniyfazilatlarqaytatiklanmoqda. Yangiadolatlijamiyatqurishuchunta’lim- tarbiyasohasihaqidagibilimlarchuqurlashtirilmoqda. BuhaqdaPrezidentimizI.A.Karimov “Fidokor” gazetasimuhbiriningsavollariga “Donishmandxalqimizningmustaxkamirodasigaishonaman” mavzusidagijavoblarida: “Bizbarpoetayotganyangijamiyatyuksakma’naviyvaaxloqiyqadriyatlargatayanadivaul arnirivoj

4 kelishi bilan ketishi o’rtasidagi “umr” deb atalmish vaqtga chaqmoqday chaqnab, o’zlarining yorqin izini qoldiradilar. Bu iz o’chmasdir. Mana shunday aql-zakovati bilan o’zidan keyin yaxshi ot qoldiruvchilar ma’naviy yuksak insonlardir. Ma’naviy komil insongina shunday yuksaklikka, avlod-ajdodlar qalbida zamonlar osha, asrlar osha yashashday sharafga sazovordir. Demak, inson o’z hayoti va faoliyatini mazmunli o’tkazish uchun avvalo o’zini o’rab turgan borliqni bilishi, yuksak aql va tajriba egasi bo’lishi lozim. Chunki inson aqli va uning hayotida muxim o’rin tutishi, aql-idroktufayligina inson donolik, teran fikr, rostgo’ylik, to’g’rilik, uzoqni ko’ra bilish, nafsning ko’yiga tushmaslik kabi hususiyatlarni amalga oshirishi mumkin. Xalqimizning “Aql insonning ko’rki”, ”Aql suvdan tiniq,

5 Abu nasr Forobiy yozadi: “Aqlli deb shunday kishini aytamizki, unda o’tkir zexn, idrok bo’lishi bilan birga u fazilatli ham bo’lsin. Bunday kishi o’zining butun qobiliyati va idrokini yaxshi ishlarni amalga oshirishga, yomon ishlardan o’zini saqlashga va tortishga qaratgan bo’lmog’i lozim. Shunday odamnigina aqlli va butun fikr yurituvchi deb atash mumkin”. Bolalarnning aqlli bo’lishida oila, maktab, keng jamoatchilikning ta’siri kattadir. Aqlli bolalar qaerda bo’lmasinlar doimo extiyotkorlik bilan bilim va tarbiyali ekanligini namoyish etadilar. Ularni ko’rgan, suxbatida bo’lgan kishilar aqliga tahsin qilib rahmat aytadilar. Shu o’rinda 1447 yili Taft shahrida 5-6 yoshli Alisherning mashxur olim, tarixchi Sharafiddin Ali Yazdiy bilan bo’lgan uchrashuvini misol sifatida keltirish maqsadi

6 Yurtboshimiz I.A.Karimov aytganlaridek, yurtimizda farovonlik va taraqqiyot qaror topadi. Shuning uchun ham komil inson tarbiyasini davlat siyosatining ustuvor sohasideb e’lon qilganmiz. Komil inson deganda, biz avvalo ongi yuksak, mustaqil fikrlay oladigan, xulq-atvori bilan o’zgalarga ibrat bo’ladigan bilimli odamni oldi-qochdi gaplar bilan aldab bo’lmaydi. Uxar bir narsani aql, mantiq asosida qurgan kishi yetuk odam bo’ladi. Darhaqiqat ilm-ma’rifalilik kuch-quvvat manbai, qalbga nur, o’ziga ziyo bag’ishlaydigan buyuk ne’matdir. Shu sababli ham inson hayotda qunt bilan ilmni o’rganishi tufayli aql-zakovati yuksaladi, baxtli hayot uchun kurashadi. Bizga ma’lumki, inson hayoti uchun muhim bo’lgan ilm hikmatlarini o’rganishda ota-bobolarimizning faoliyati va ularning yoshlarga ko’rsatgan

7 Bitiruv malakaviy ishning ob’yekti. Boshlang’ich sinf o’quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirish jarayoni. Bitiruv malakaviy ishning predmeti . Boshlang’ich sinf o’quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirishning mazmuni, shakl va metodlari, vositalari. Bitiruv malakaviy ishning ilmiy farazi . Agar: - Boshlang’ich sinf o’quvchilarida aqliy tarbiyani, ularning yoshiga, indivisal hususiyatlaiga qarab olib borilsa. - Boshlang’ich sinf o’quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirishning pedagogic asoslari o’rganilsa - Boshlang’ich sinf oquvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirish usullari vositalari shakllari o’rganilsa. Aqliy tarbiyani shakllantirishning mazmuni, tarixiy milliy zamonaviy uzliksiz aloqada amalga oshirilsa, o’quvchilarning aqliy saloxiyati ashib boradi, dunyoqarashi kengayadi

8 Bitiruv malakaviy ishning metodologik asosi . O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi qonuni, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” Sharq mutafakkirlarining tarbiya xaqidagi qarashlari. Bitiruv malakaviy ishning metodlari. Taxlil Pedagogik kuzatuv Anketa, so’rovlari, savol-javob, suxbat tajriba sinov. Bitiruv malakaviy ishning tarkibiy tuzimini kirish, ikki bob, Umumiy xulosa va tavsiyalar. Foydalanilgan adabiyotlar Ro’yxatidan iborat.

9 I-Bob. Boshlang’ich sinf o’quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirishning pedagogik asoslari. I.1.O’quvchilar aqliy tarbiyasini shakllantirishda Sharq allomalari qarashlaridan foydalanish. Sharq mutafakkirlari o’z asarlarida bilish hamda inson aqliy tafakkuri masalalariga alohida o’rin bergan. Xususan, Abu Nasr Forbiy inson tomonidan borliqni anglanishi, tabiat sirlarini anglashida ilm-fanning rolini hal qiluvchi omil sifatida baholaydi. Allomaning fikricha, inson tanasi, miyasi, sezgi organlari u tug’ilganda mavjud bo’lgan bo’lsa, aqliy bilimi, ma’naviyati, ruhiyati, intellektual va axloqiy sifatlari, xarakteri, dini, urf-odatlari, ma’lumoti tashqi olam, ijtimoiy muhit ta’sirida, odamlar bilan tashkil etayotgan munosabatlari jarayonida shakllanadi. Abu Nasr Forobiyning e’tiroficha, ins

10 (Ayniqsa) hukmron kishilarning ilm ahlini hurmat qilishi turli ilmlarning ko’payishiga sabab bo’ladi» 1 . Abu Ali ibn Sino o’z asarlarida bilim tushunchasiga sharh berish bilan birga bilimning chuqur o’zlashtirilishi donishmandlik ekanligini alohida qayd etadi: «Ilm narsalarning inson aqli yordami bilan o’rganilishidir. Bilim deb esa, narsalarni idrok qilishga aytiladi. Bu shundayki, inson aqli uni xato va yo’ldan toymasdan turib unga erishishi kerak bo’ladigan narsadir. Bordiyu, bu dalillar ochiq-oydin bo’lsayu, isbotlar chinakamiga bo’lsa, u holda bunga hikmat – donishmanlik deyildi» 2 . Ibn sinoning aql va aqliy tarbiyaning tabiiy va psixologik asoslarini aniqlashga xarakat qiladi. Uning fikricha, xayot, xayotiy quvvat uch shaklda: o’simlik, xayvonot va inson shaklida namoyon bo’ladi

11 Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» («Saodatga boshlovchi bilim») asari ta’bir joiz bo’lsa, bilimning mohiyati, uning ijtimoiy hayotdagi ahamiyati, inson kamolotini ta’minlashdagi roli, yozuvliklarni bartaraf etuvchi vosita ekanligi to’g’risidagi qomus sanaladi. Allomaning fikricha, bilimli bo’lish ezgu ishlar tantanasini ta’minlovchi garov bo’lib, uning yordamida hatto osmon sari yo’l ochiladi: Hamma ezguliklar bilim nafi tufaylidur, Bilim tufayli, go’yo ko’kka yo’l topiladi. Ushbu fikrlarni ifoda etganda alloma naqadar haq edi. Zero, oradan to’qqiz- o’n asr vaqt o’tgach, inson nafaqat osmonga ucha oldi, balki koinotni ham zabt etishga muvaffaq bo’ldi. Bahovuddin Naqshbandiy tariqatida avliyolik kuch-quvvatini ezgulikka, ilm- ma’rifatni rivojlantirishga yo’naltirish yetakchi o’rin tut

12 T.Jalolov, V.Zohidov va S./anieva va boshqalar tomonidan samarali ravishda olib borilgan tadqiqotlar shular jumlasidan sanaladi. Alloma tomonidan yaratilgan asarlar mazmunidan anglanadiki, ularda ilgari surilgan qarashlarning markazida inson va uning kamolotini ta’minlash g’oyasi turadi. Mazkur o’rinda navoiyshunos olim V. Zohidov quyidagi fikrni ifoda etadi: “Navoiy ijodi hamda amaliy faoliyatining eng asosiy, markaziy masalasi, yo’nalish nuqtasi har narsadan oldin inson, uning taqdiri, baxti, saodati, uning yaxshi yashashi, bu uchun zarur jamiyat masalalaridir”. Alisher Navoiy ilm-fanning inson kamolotidagi o’rni, bilimlarni o’rganish asosida hosil bo’lgan aql va idrokning inson hayotidagi ahamiyati hamda aqliy tarbiya va uning mohiyatini yoritishga alohida e’tibor qaratadi. Alloma in

13 Adabdan muhabbatga bezak va pardoz yetadi, adab tarkidan do’stlikning ravnaq va bahosi ketadi. Adab va tavozu’ do’stlik ko’zgusini yarqiratadi, ikki tomondan yorug’lik yetkazadi. Tazozu’li va adablilarga ta’zim va hurmat yetadi va u urug’ni ekkan bu qimmatbaho hosilni to’plab oladi. Xalq muomalasida yaxshi axloqning boshlang’ichi shu xislatlar va bu xislat qattiq o’rnashsa, muhabbatga xalal yetishi maholdir. Agar har ikki tomonda yaxshi xulq bo’lsa, adabi va tavozu’ evaziga ta’zim paydo bo’ladi” 1 . Demak, yaxshi xulqning asosi bo’lgan odob Alisher Navoiyning talqinida barcha insoniy xislatlarning bosh bo’g’ini sanaladi. g’anoat, sabr, tavoze, ishq, vafo, saxovat, himmat, karam, muruvvat, hilm (yumshoq ko’ngillik) kabi ijobiy fazilatlarning odobli, axloqli kishilar qiyofasidagina namoyo

14 U o’rtoqdir – suhbati zeriktirarli, ammo maqsadga olib boruvchi; u ulfatdir – umidi uzun, ammo oxiri istakka eltuvchi. Ulovdir – yurishi taxir, ammo manzilga yetkazuvchi; tuyadir – qadami og’ir, lekin bekatga tushirguvchi. Achchiq so’zli nasihatchiday tabiat undan olinadi, lekin zaminida maqsad hosil bo’ladi. Badxo’r dori beruvchi tabibday kasal undan qiynaladi, ammo so’ngida sog’liq yuz beradi” 2 . Asarda saxiylik sifatiga esa insoniylikning haqiqiy mezoni deya ta’rif beriladi. Alisher Navoiyning talqinicha, saxiylik, saxovat odamlarning mushkulini oson qilish maqsadida ularga beriladigan minnatsiz yordamdir. Alloma insonlarni bir- birlariga nisbatan saxovat ko’rsatishga da’vat etadi. Himmatlilik, muruvvat, karam kabi xislatlar esa saxovatning tarkibiy qismlari hisoblanadi. Ushbu fazil

15 qutqarishning eng samarali vositasi ekanligiga ham urg’u beradi: «Ilm bizni jaholat qorong’usidan qutqarur, madaniyat, ma’rifat dunyosiga chiqarur, yomon fe’llardan, buzuq ishlardan qaytarur, yaxshi xulq, odob sohibi qilur. Bugun hayotimiz, salomatligimiz, saodatimiz, sarvatimiz, maishatimiz, himmatimiz, g’ayratimiz, dunyo va oxiratimiz ilmga bog’liqdur» 2 . Abdurahmon Jomiy o’zidan keyin turli fan, adabiyot, jumladan pedagogikaga doir o’lmas meros qoldiradi. U o’z asarlarida, ayniqsa, nasriy yo’lda yozilgan “Baxoriston” asarida ta’lim-tarbiya masalalari xususida fikr bildirdi. Jomiyning fikricha, ilm inson uchun xayotiga yo’l ochuvchi va uni o’z maqsadiga erishtiruvchi omildir. Ilm va hunarni yoshlikdan egallash kerak. Ilm insonga hamma narsani oson va puxta anglab olishga yordam berad

16 Do’st tanlash, do’stlikning samimiyligi xaqidagi fikrlarida Jomiy odamlarining o’zaro munosabatlariga e’tibor berganini ko’ramiz. Ulug’ mutafakkir do’stlarning do’stligi haqida: Jomiy ilmlarni egallashda tajribaga aloxida e’tibor beradi, xayotda foydalanilmagan ilmni jonsiz, keraksiz ilm hisoblaydi. U ta’lim oldigayosh avlodni jamiyatga, odamlarga foydali xizmat qiladigan qilib yetishtirishni asosiy vazifa qilib qo’yadi. Jomiycha, kitob o’tmish donishmand avlodlar bilan o’z davri yoshlari o’rtasida vosita, insonga eng yaqin do’st, erta tongdagi yog’du, ustoz va marabbiydir. Jomiyning bu fikri shu jihatdan muhimki, shoir kitobning bilim manbai, insoniyat donishmandligi xazinasi deyish bilan birga, donishmandlar o’z asarlarini xayotiy tajriba va kishilar ijodi mevasi sifatida kelgusi avlo

17 Bularning barchasi — millatimizning buyuk allomaga bo’lgan cheksiz hurmati va ehtiromlaridan darak beradi. 1 ” Mirzo Ulug’bek xizmatlaridan yana biri shundaki, u avvalo yosh avlodning aqliy va ma’rifiy tarbiyasiga katta ahamiyat berib, ularni dunyoviy bilimlarni egallashga da’vat etdi, har qanday johillik va bilimsizlikka qarshi kurashdi. U insonning imkoniyatlari cheksiz ekanligiga ishora qilib, yoshlarni ilm egallashga, insofli va himmatli bo’lishga, halollik va rostgo’ylikka da’vat etadi. Ulug’bekning bilimlarini nafaqat kitoblardan, balki bevosita hayotning o’zidan ham olishni tavsiya etadi. Ulug’bek yangi-yangi ilmiy kashfiyotlar qilishni inson uchun oliy fazilat deb biladi. U Movarounnahr shaharlarini, xususan Samarqand va Buxoroni ilmu ma’rifat dargohiga aylantiradi. Ulug’bek “Bi

18 Ulug’bek ta’lim-tarbiyada mudarrislarning odil va halol bo’lishiga, o’z pedagogik mahoratlarini, bilimlarini oshirib borishga, har bir mashg’ulotni yuksak saviyada o’tkazishga da’vat qiladi, ana shu bilangina o’quvchilarda bilimga qiziqish orttirish mumkinligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, tarbiyachi avval o’zini tarbiyalashi, bilim va malakalarini egallashi lozim. Ulug’bek bolalarni tarbiyalashda uy sharoiti va ota-onalarning faoliyatiga yuqori baho beradi, ularni hayotda chidamli, mehnatsevar qilib tarbiyalash juda zarur deydi. Buning dalili sifatida “Zij” ustida ishlash paytidagi qiyinchiliklar haqida shunday deydi: “Yulduzlar jadvalini tuzish maqsadida biz kechayu kunduz ishladik, o’z mo’ljallagan maqsadimizga yetguncha biz o’zimizga qadar yaratilgan jadvallarni taqqosladik, qayta

19 Biz, asosan Davoniyning insonning haqiqiy kamolotga yetishida aqliy va axloqiy shakllanishi masalalariga to’xtalamiz. Avvalo, Davoniy va boshqa mutafakkirlarga ergashib o’zining axloqiy qarashlarini o’z salaflari kabi talqin etdi. Masalan, Abu Nasr Forobiy, Ibn Miskaveyx, Nasriddin Tusiy, Ibn Sinolar kabi inson kamolotga erishishda adolat, donolik, shijoat singari yuksak fazilatlarga ega bo’lishi, hissiy bilim bilan bir qatorda narsa va hodisalarning mohiyatini idrok qilishni to’g’ri talqin etdi. Davoniy insonning kamolga erishishi uning boshqalar bilan munosabatiga ham bog’liq ekanligini ta’kidlaydi, jamiyatda, ma’lum ijtimoiy muhitda, boshqalar bilan aloqada shallanib tarbiya topgan inson o’zi yashagan jamiyatda adolat hukmron bo’lsa, unda baxt-saodatga erishishi mumkin, deydi. Shunin

20 Davoniy o’z asarida insonni ijtimoiy mavjudot sifatida qaraydi, inson faqat jamiyatda, kishilar orasida, ular bilan munosabatda shakllanadi, degan fikrni ilgari suradi. U o’tmish olimlarining ta’lim-tarbiyaga oid asarlaridagi an’analarni rivojlantirgan holda o’z qarashlarini o’tkir ruhshunos olim sifatida ham talqin etadi, uning fikricha bola yaxshi fazilatlarni ta’lim-tarbiya natijasida egallashi mumkin. Chunki, bolada his-tuyg’u juda erta shakllana boradi, u ulg’aya borgan sari ayrim juz’iy narsalarni ham ajrata boshlaydi, tana a’zolari mustahkamlanadi, narsa va hodisalarni bir-biridan ajrata boshlaydi, yaxshilik va yomonlik to’g’risida tasavvurga ega bo’la boshlaydi, aqli to’lishib, ongi o’sadi, deydi olim. Ana shu paydo bo’lgan sezgi va aql orqali tashqi dunyoni bilishi mumkin deydi

21 Bolaga oddiy axloqiy qoidalarni o’rgatish, yurish-turish, yeyish-ichish qoidalariga rioya etish, o’z qilmishi oldida javob berish mas’uliyatini his etishini tarkib toptirishda ota va ona burchlidir. Bola tarbiyasida ota-ona bilan bir qatorda maktabga chiqqandan so’ng muallim ham javobgar sanaladi, deydi olim. Buning uchun muallimning o’zi ham yaxshi tarbiya topgan bo’lishi shart. Shu o’rinda Davoniy muallimning xislatlariga, bola va uning o’rtasidagi munosabatlarga alohida e’tibor beradi. Davoniy muallimni “Ma’naviy padar” deb ataydi. Chunki ota bolani jisman hayotga keltirib, jismonan tarbiyalasa, muallim uni ma’naviy jihatdan kamolotga yetkazadi, deydi olim. Ruh qanchalik badanga yaqin tursa, muallim ham tarbiya borasida ota-onaga shunchalik yaqin deb ko’rsatadi. U ota-ona tarbiyasi b

22 shug’ullanish har bir inson uchun hech qachon kech bo’lmaydi, deydi Davoniy. Aflotundan: “qancha vaqtgacha ta’lim olish va ilm o’rganish yaxshi? — deb so’rabdilar. U: nodonlikning va johillikning ayb ekanligi qay vaqtgacha bo’lsa, ilm o’rganish o’sha vaqtgacha yaxshidir” 1 — deb javob bergan ekan I.2 . O’quvchilarda aqliy tarbiyan shakllantirishning mazmuni. Dunyoqarash tabiat, ijtimoiy jamiyat, tafakkur hamda shaxs faoliyati mazmunining rivojlanib borishini belgilab beruvchi dialektik qarashlar va e’tiqodlar tizimidir. Mazkur tizim doirasida ijtimoiy-g’oyaviy, falsafiy, iqtisodiy, tabiiy-ilmiy, ma’naviy-axloqiy, estetik, huquqiy va ekologik bilimlar negizida shakllangan e’tiqodlar asosiy tarkibiy unsurlar sifatida namoyon bo’ladi. Muayyan dunyoqarashga ega bo’lish shaxsda atrof-muhit,

23 ijtimoiy burchlarini to’laqonli anglash va ularni bajarishga nisbatan mas’uliyat tuyg’usiga ega bo’lishi uchun zamin yaratadi. Shaxsda dunyoqarash izchil, tizimli, uzluksiz hamda maqsadga muvofiq tashkil etilayotgan ta’lim-tarbiyaning yo’lga qo’yilishi, uning turli yo’nalish va mazmundagi ijtimoiy munosabatlar jarayonida faol ishtirok etishi, shuningdek, o’z- o’zini tarbiyalab borishi natijasida shakllanadi. Yosh avlod dunyoqarashining shakllanishida ta’lim muassasalarida o’qitilishi yo’lga qo’yilgan tabiiy, ijtimoiy va gumanitar fanlar asoslarining ular tomonidan puxta o’zlashtirilishi muhim o’rin tutadi. Shaxsning ma’naviy-axloqiy qiyofasi, hayotiy yondoshuvlari, uning uchun ustuvor ahamiyatga ega bo’lgan qadriyatlar hamda axloqiy tamoyillar mohiyati u ega bo’lgan dunyoqarash mazmunin

24 to’g’risida»gi Qonuni va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» mazmunida ham yuksak ma’naviy va axloqiy talablarga javob beruvchi yuqori malakali kadrni tarbiyalash davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan biri ekanligiga urg’u beriladi. Yuksak ma’naviy va axloqiy talablarga javob beruvchi yuqori malakali kadr bo’lib yetishish mavjud ilmiy, shuningdek, kasbiy bilimlarni puxta egallash demakdir. Binobarin, chuqur bilimlarga ega bo’lish tabiiy hamda ijtimoiy jarayonlarning mohiyatini anglash, ularning ijobiy va salbiy jihatlarini ko’ra va baholay olishga imkon beradi. Aqliy tarbiya o’quvchilarni ilm-fan, texnika, texnologiya hamda ishlab chiqarish sohalarida qo’lga kiritilayotgan yutuqlar bilan tanishtirish, ularda ijodiy, erkin, mustaqil fikrlash ko’nikmalarini hosil qilishga zamin yar

25 4. Bilimlarni egallashga bo’lgan qziqish hamda ehtiyojning yuzaga kelganligi. Aqliy tafakkur uzoq muddat hamda tinimsiz izlanish natijasida yuzaga keladi. Uning shakllanishida ilmiy qarash va e’tiqod o’ziga xos o’rin tutadi. Ilmiy qarash (yunoncha « idea »- g’oya, tasavvur, tushunchalar yig’indisi) - muayyan hodisa, jarayonning mohiyatini yorituvchi, ilmiy jihatdan asoslangan fikr, g’oya bo’lib, u shaxs tomonidan mavjud ilmiy bilimlar tizimi puxta o’zlashtirilganda, bilimlarni bir-biri bilan taqqoslash, solishtirish, predmet, hodisa yoki jarayon mohiyatini tahlil qilish natijasida yuzaga keladi. O’quvchilarni ijodiy fikrlashga o’rgatish, ixtirochilik ko’nikmalarini shakllantirish ular tomonidan ilmiy izlanishlarni olib borish va ma’lum ilmiy qarashlarni ilgari surilishiga zamin yaratadi

26 ko’taradi. XXI asrda, men ishonaman, madaniyat uchun, ilmu ma’rifat uchun jonini beradigan va buni hayotining asosiy maqsadi qilib qo’yadigan yangi avlod paydo bo’ladi. Biz ana shu avlod uchun yashayapmiz. Biz ana shu olijanob maqsadlarni odamlar ongiga singdirish uchun harakat qilayapmiz. Biz kutayotgan avlod mana shu boylikni dunyodagi eng katta boylik deb bilsa, hayotini shunga baxshida etsa, bilingki, odamzod yorug’ kunlarga erishishi muqarrar» 1 . O ’ quvchidunyoqarashinishakllantirishningbirnechamaqbulshakl , metodvavositalaribo ’ lib , ularsirasidama ’ naviy - axloqiy , ijtimoiy - g ’ oyaviy , iqtisodiy , huquqiy , estetikvaekologikmavzulardatashkiletiluvchisuhbatlar , bahs - munozaralar , ma ’ ruzalar , muammolivaziyatlarniyaratishasosidao ’ quvchilarnifikrlashgaundovchiamaliytr

27 Ta ’ lim - tarbiyanitashkiletishjarayonidafanlararoaloqadorlik , ijtimoiyvatabiiyomillarningo ’ zaromuvofiqkelishigaerishishomillari , atrof - muhithamdaijtimoiymunosabatlarta ’ siridashaxskamolotinita ’ minlashgaerishishimkon iyatlaridanunumlifoydalanishgaintilishmaqsadgamuvofiqdir . Ta ’ limmuassasalaridao ’ quvpredmetlarisifatidatavsiyaetilganfanlarasoslariningo ’ quvc hilartomonidanchuquro ’ zlashtirilishiulardakengdunyoqarashnishakllantirishgayordam beradi . O ’ qituvchilaro ’ quvchilardailmiydunyoqarashnishakllanishixususidag ’ amxo ’ rlikqilab orib , doimiyravishdaulartomonidano ’ zlashtirilganilmiybilimlarniamaliyotdaqo ’ llayolinishi gae ’ tiborberishlarizarur . Fano ’ qituvchilariuyokibuqonuniyatlarvaularningmohiyatibilano ’ quvchilarnitanishtiri bborarekanlar , o ’ quvchilarg

28 Kuzatish va nazorat qilish, suhbat va hikoya, tushuntirish, rag’batlantirish va tanbeh berish, ma’qullash, ku’rgazmalilik, na’muna ku’rsatish, ishontirish, bahs, munozara kabilar. Kuzatishlar shundan dalolat beradiki, boshlang’ich sinf o’qituvchilari dars jarayonida yozma ishlardan faqat ona tili darslarida foydalanishadi. Bunday mashg’ulotlar aksariyat hollarda, o’quvchilarning yozma savodhonligini tekshirishga qaratilgan bo’ladi (insho, diktant). Vaholanki, “o’qish”, boshqa darslarda ham yozma ish turlaridan foydalanish yaxshi natijalarga olib keladi. Yozma ishlar bolalarni mustaqil fikrlashga, dunyoqarashini o’stirishga hizmat qilishi bilan birga, barcha o’quvchilarning mavzu yuzasidan olgan bilimlarini tekshirib ko’rishga imkon beradi. Bo’lim yoki mavzu yakunida yozma ishlar tashkil

29 4. Yozma ish mavzusi o’quvchini o’ziga jalb qila oladigan darajada jarangdor bulishi lozim. 5. Mazkur ishlarni amalga oshirishda xar bir o’qituvchi, eng avvalo, tashkil qilinadigan darsning mazmunini chuqur o’rganishi, uning natijalariga jiddiy e’tibor berishi va bu bilan uquvchi shaxsiga ijobiy tasir etishga intilmog’i,Vatanga muxabbat,milliy g’urur,Vatan ravnaqi uchun xizmat qilish,qolaversa,ona tabiatni asrash kabi sifatlarni yanada rivojlantirish yo’llarini izlamog’i lozim. Boshlang’ich sinflarda dars ta’limi va tarbiya ishlarining markaziy qismi hisoblanib, o’quvchilarni bilim, ko’nikma,malakalar bilan qurollantirishda, milliy qadriyatlarimiz haqida tushunchaga ega bo’lishida,axloqiy sifatlarni hosil qilishda muxim ahamiyatga ega. Ma’lumki boshlang’ich sinflarda o’qitiladigan “O’qi

30 4. Dars loyixasini mukammal tuza olish va kutiladigan natijani oldindan ko’ra olish lozim. Bugungi kunda maktablarda sinf-dars shaklidagi mashg’ulotlardan foydalanib kelinmoqda va ularga quyilgan talablar ham o’zgarib bormoqda.darslarni qiziqaqrli uyushtirish uchun o’qituvchilar yangicha dars turlaridan turli-tuman interfaol usul va vositalardan foydalanishlari lozim. Boshlang’ich sinf o’qituvchilari o’qish darslarida keltirilgan asarlardan,jumladan, A.Oripov asarlaridan foydalanganda dars loixasini tuzishda o’quvchining Yoshi, individual xususiyati va darsning davomiyligiga alohida e’tibor qaratishi o’quvchilarning bilimlarini sinash va qiziqishlarini oshirish maqsadida boshqortirma, rebus, o’yin-topishmoq kabi dars samaradorliigini oshiruvchi vositalardan foydalanuvshi lozim. “Boshqot

31 tuzilishi,to’pgul,meva,urug’ va maysalarni,ildiz, barg, kurtak poya, daraxt shox- shabbalarining shaklarini aniqlaydilar. Masalan, tabiatshunoslik darsida hayvonlarni yorish uslublarini egallab brogan sari u’quvchilar ishni tobora ko’proq mustaqil bajarishga u’rganib boradilar. Shunday qilib, u’quvchilarda tadqiqiy kuzatuvchanlikni shakllantirishni muhim pedagogik talablarga rioya qilgan holda amalga oshirmoq kerak, taqdim qilinayotgan o’quv materialini to’g’ri tanlash va saralash, o’quvchilarning yosh davrlari psixologiyasiga mos ravishda topshiriqlarni taqdim etish orqali amalga oshirish mumkin. Ma’lumki, ta’lim-tarbiya uzluksiz, muayyan maqsadga yo’naltirilgan jarayon bu’lib, unda barkamol shahsni shakllantirishga alohida e’tibor qaratiladi. Demak, pedagogik jarayonning asosiy maqsad

32 daralarida ham foydalanish mumkin. U quyidagi tarzda tashkil etiladi. O’qituvchi biror-bir narsa va predmetni so’z yoki topishmoq yordamida uch marta tariflaydi. Ta’riflar borgan sayin soddalashib boraveradi. Soddalashib borishi natijasida o’quvchilarning ballari ham pasayib boraveradi. Ya’ni birinchi ta’rif e’lon qilingandayoq javob topgan o’quvchilarga 3 ball, 2-ta’rif o’qilgach, javob bergan o’quvchilarga 2 ball, 3-ta’rif e‘lon qilingandan keyin javob bergan o’quvchilarga 1 ball beriladi. Masalan, 1-sinf o’quvchilariga A.Oripovning “Qushcha” she’ri yuzasidan quyidagicha ta’riflardan foydalanish mumkin. 1. U uchadi. 2. Uning ikkita qanoti bor. 3. U bahor kelganda o’lkamizga qaytib keladi, Shoxdan shoxga qo’nib, sho’x va quvnoq kuylaydi. (Javob: qushcha) Shu javobni topish uchun o’quvc

33 3-sinf o’qish darslarida O’zbekiston mening vatanim mavzusi bor bu mavzuni o’rganishda o’qituvchi o’quvchiarda aqliy tarbiyani shakllantirishga katta e’tibor berish kerak. Men 16-maktabning 3-sinfida ushbu mavzuni o’rganishda quyidagi dars ishlanmasini tayyorlab amaliyotda qo’llab ko’rdim va ijobiy natijaga erishdim. 3-sinf O’qish Mavzu: O’zbekiston – mening Vatanim. Darsning maqsadi: a)Ta’limiy maqsadi: “O’zbekiston – mening Vatanim” mavzusini ifodali o’qishga o’rgatish, tushunganlarini so’zlab berish malakasini shakllantirish. Milliy istiqlol g’oyasini aniq ko’rgazmalar, sahnalashtirilgan ertaklar, rivoyatlar orqali o’quvchilar ongiga singdirish. Vatan mehrini, sog’inch hissini jonli, hayotiy misollar bilan tushuntirib berish. a)Tarbiyaviy maqsadi: Vatanni sevish uni ardoqlash, uning

34 O’tgan mavzu yuzasidan uyga berilgan topshiriq”klaster” usulida mustahkamlanadi. Yangi mavzu:”Nima aziz dunyoda?” Mana ,jonajon O’zbekistonimizning mustaqilikka erishganiga ham 22-yil to’ldi. Vatanimiz butun dunyo miqyosida o’z o’rniga ega. Dunyo xaritasida Markaziy Osiyo regionida O’zbekiston nomi ko’rsatiladigan bo’ldi. Shuning uchun ham O’zbekistonda yashayotganimdan baxtiyorman. Go’zal tog’lar, bepayon dalalar xavas qilsa arziydigan shaxarlarimiz bor. Uni doimo sog’inaman,sen bilan faxr etaman, Vatanim! Anglash bosqichi . Aqliy xujum. Bu bosqichda o’quvchilarning qo’yilgan muammosi nisbatan fikrlari aniqlab olinadi. To’rtta guruhga alohida-alohida topshiriqlar beriladi. -guruh “Lochinlari” Mavzuni o’qib fikrlarini tushuntirib beradilar. -guruh “Burgutlar” Vatanimizning tog’lari, bog

35 -Non-ulug’ ne’mat, dasturxon ko’rki, aziz, hayot. Mustahkamlash: Qog’irchoqlar bolalarga topshiriqlar bilan murojaat qiladilar. Bulbul chamanni sevar, Odam-Vatanni. Ona yurting omon bo’lsa, rangi ro’ying somon bo’lmas. O’zga yurtda shoh bo’lguncha, O’z yurtingda gado bo’l. Fikrlash bosqichi: Yakunlash. Guruhlarning ballari hisoblab chiqiladi. Faol ishtirok etgan o’quvchilar rag’batlantriladi va baholanadi. Uy ishi: mavzuni o’qib kelish, tushunchasini ayta olish qobilyatini egallash Boshlang’ich sinf o’quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirishda modulli o’qitishning ham o’rni kattadir. Biz buni 3-sinf o’qish darsida “Navoiy” mavzusini o’rganishda ko’rib chiqdik. Maqsad: o’quvchilarga ifodali o’qishni o’rgatish, ularni mustaqil ishlashga va ijodiy fikirlashga undash. Uslubi: noan’anaviy

36 Dars moduli quyidagi ko’rinishida bo’ladi: Topshiriqlar Modulining didaktik maqsadi Ko’rsatmalar Aj-gan vaqt Quydagi savollarga og’zaki javob bering: 1. Alisher Navoiyining do’sti kim edi? 2. Pahlavon Muhammad kimning g’azabiga uchradi. O’quvchilarning o’quv malakalarini shakillantirish va og’zaki nutqini o’stirish Xikoyani tez o’qib chiqing 5 minut Husayn Boyqaro pahlavonni nima qilishini aytdi, o’zinggizning fikringgizni ayting. Bolalarning yozma nutqining o’stirish. 4-5 gapdan iborat bo’lgan 4 minut Alisher Navoiyning o’rnida bo’lganinggizda nima qilardinggiz, Alisher Navoiy to’g’ri ish qildimi. O’quvchilarning ijodiy fikrini takomillashtirish va ularga tarkibiy ta’sir etish. Guruh a’zolari bilan maslahatlashib bajaring. 3-minut Husayn Boyqaro va Alisher Navoiy do’stligi haqida yozin

37 Navoiyining do’sti kim edi? 4. Pahlavon Muhammad kimning g’azabiga uchradi. og’zaki nutqini o’stirish Husayn Boyqaro pahlavonni nima qilishini aytdi, o’zinggizning fikringgizni ayting. Bolalarning yozma nutqining o’stirish. 4-5 gapdan iborat bo’lgan 4 minut Alisher Navoiyning o’rnida bo’lganinggizda nima qilardinggiz, Alisher Navoiy to’g’ri ish qildimi. O’quvchilarning ijodiy fikrini takomillashtirish va ularga tarkibiy ta’sir etish. Guruh a’zolari bilan maslahatlashib bajaring. 3- minut Husayn Boyqaro va Alisher Navoiy do’stligi haqida yozing. Buyuk kishilarning shaxsiy xislatlarni solishtirishga o’rgatish Shaxsiy xislatlarini yoriting. M-n: Jasur, mard… 3- minut Hikoyadagi kimlarga o’xshashni hohlardingiz ? baho berishini o’rgatish O’quvchilarga hikoyadagi obrazlarga baho berishini o’

38 B) 1444 yil 10 fevral C) 1600 yil 23 iyun D) 1450 yil 14 fevral Shunga oxshash test savollari tuzib, bolalarning o’tilgan mavzuni qanchalik o’zlashtirib olganliklarini bilish mumkin. Dars umumlashtiriladi. Guruhlar rag’batlantiriladi. Faol qatnashgan bolalar baholanadi. Vazifa berib, dars yakunlanadi. Dars modulidan foydalanilganda o’quvchilarni mustaqil ishlashga undash lozim. Iloji boricha har bir bolaning yozganlarini ko’rib chiqish zarur. Yuqoridagi topshiriq uchun vaqt belgilanadi. Har bir topshiriqda o’qtuvchi ma’lum vaqt ichida bolalarni baholab turadi, qolgan vaqtdan unumli foydalaniladi. Izoh: dars modulidagi topshiriqni bajarish uchun ikkta guruhga ham teng vaqt ajiratiladi. Har bir topshiriqdan so’ng ikkta guruhga taqdimot uchun 2- minutdan vaqt beriladi. Anashunda dars modul

39 munozora uyushtiradilar, bu esa ularda aqliy tarbiyaning shakllantirib, dunyoqarashini o’stirishga erkin muloxazalar tutishga o’rgatadi. Bundan tashkari sinfdan tashqari o’qish mashqulotlarida mustaqil bajarish uchun mashqulotlar eng yaxshi ishonarli taqrizlarni yozuvchi qaqida to’plagan ma'lumotlarni o’qish “t е z aytish”, “topishmoqlar” “maqollar aytish” bilimlar anjumani kabi ko’rik tanlovlar tashkil qilish, muayyan mavzular bo’yicha savol-javoblar uyushtirishb o’yin tarzidagi ish turlaridan foydalanish zarur. O’qigan asarlar yuzasidan suxbatlar o’tkazish “Kitob xaftaligi” tashkil etish asarlar asosida kichik insho yozishni mashq qilish, o’quvchilar aqliy faoliyatini shakllantirishda muhim omildir. Bundan tashqari boshlanqich sinflarda mat е matika darslarida ham o’quvchilarda aq

40 Jismoniy tarbiya darslarida esa sinfdan tashqari olib boriladigan mashqulotlarda o’quvchilarni sport musobaqalariga olib borish, darsdan bo’sh vaqtlarida sport bilan shug’ullanishini nazorat qilish, maktablarda boshlanqich sinflar o’rtasida sport musobaqalarini tashkil etish, bolalarni sportga qiziqtirib, turli sport musobaqalariga jalb qilish. “Sog’lom tanda- sog’ aql” d е gan xikmatli so’z asosida sportning sog’ligimizga foydasi haqida tushuncha b е rish ongiga singdirish orqali aqliy tarbiyani shakllantirish amalga oshiriladi. Sinfdan tashqari olib boriladigan mashqlar asosan o’quvchilarni nazariyada olgan bilmlarini amaliyotda ko’rib ishonch hosil qilishga o’rgatiladi. Boshlanqich sinflarda (1-4) sinfdan tashqari olib boriladigan barcha fanlar bo’yicha mashqulotlar o’quvchilarni naf

41 DARS SHAKLI: Noan'anaviy (aqliy xujum, klast е r (tarmoqlash) didaktik o’yinlar) DARS JIHOZI: tabiat manzarasi tasvirlangan ko’rgazma mat е riallari, qushlar va qayvonlarning rasmlari DARSNING BORISHI: TASHKILIY QISM: Salomlashish, davomatni aniqlash. Ma'naviyat daqiqasi o’tkaziladi. O’quvchilarga quyidagi savollar b е riladi. O’qituvchi: Hozir qaysi fasl? O’quvchi: Bahor fasli O’qituvchi: Bahaor fasliga kiruvchi oylarni ayting. O’quvchi: Mart, apr е l, may. O’qituvchi: Tabiat nima? O’quvchi: Bizni o’rab turgan olam. 2.UYGA VAZIFANI SO’RAB BAHOLASH: Bunda o’quvchilarni o’qib k е lgan asarlari so’raladi, olib k е lgan kitoblari ko’rib chiqiladi. Uyga vazifani mustaqkamlash maqsadida o’qigan asarlari yuzasidan savollar b е riladi. 3.YANGI MAVZU BAYONI: O’qituvchi: Aziz o’quvchilar

42 2 - O’quvchi: Tabiat m е ning uyim, Tabiat – jonimga jon. Shivirlayman m е n unga Va onamga: - onajon 3 - O’quvchi: Shundanmiq ko’ksim oqir Zaxarlansa ona е r Tabiat – m е ning uyim Tabiat eg go’zal sh е 'r 4 - O’quvchi: Shivirlasam giyohga Xapqirgancha – е y ko’kat N е ga k е ldim dunyoga Yashamoq sirin o’rgat. 5 -O’quvchi: Toshni yorgan giyoqlar, Sobotdan dars o’qisin. Oy cho’milgan daryolar, Bolaga sh е 'r to’qisin. 6 - O’quvchi: Uchadi bola tomon Shu sabab m е ning so’zim: Tabiat –jonimda jon, Tabiat – m е ning uyim. Sh е 'r yuzasidan suxbat uyushtiriladi. O’qituvchi: Sh е 'r nima qaqida ekanq O’quvchi: Tabiat, shoirning uyi ekanligi haqida.

43 O’qituvchi: Bolalar, hozir o’rtoqlaringiz o’qigan sh е 'rning muallifi kim? U nimani kuylayapdi? O’quvchi: Bu sh е 'r X.Davronning “Tabiat m е ning uyim” sh е 'ri. Unda shoir “M е ning tutash o’t ildizim, tunlari oy va yulduzlari daftarimni yoritadi. Ona е r zaxarlansa, ko’ksim oqriydi. S е n uni asra mangu qolsin, o’lmasin.” – d е yapti. O’qituvchi: Tabiatni qanday so’zlar bilan ta'riflash mumkin. Buni o’quvchilar tarmoqlash usuli orqali bajarishadi. O’qituvchi: Xurmatli o’quvchilar! D е mak, biz tanishgan sh е 'rimizda tabiat kuylangan ekan. Tabiat bizning ikkinchi onamiz. Chunki biz onamiz va tabiat quchoqida yashaymiz. Shuning uchun ham biz uni “Ona tabiat” d е b ataymiz. Biz uning bag’rida o’simliklarni qushlarni va hayvonlarni, d е ngizu ko’llarni va boshqa boy

44 (Lola) O’TILGAN MAVZUNI MUSTAHKAMLASH. O’tilgan mavzuni mustaqkamlash maqsadida “Kim ko’p biladi” o’yini o’tkaziladi. Bunda o’quvchilar 3 ta guruqga bo’linishadi. Bilaqonlar Zukkolar Topqirlar Ular “Bilaqonlar” xayvonlar nomini “Zukkolar” qushlar nomini, “Topqirlar” o’simliklar nomini aytishadi. Kim nom aytishdan tuxtasa o’sha guruq o’yindan chiqadi. O’yin yakunida qolgan guruq qolib qisoblanadi. DARSNI YAKUNLASH: Darsda faol qatnashgan o’quvchilar baqolanadi va raqbatlantiriladi. UYGA VAZIFA B Е RISH: X.Davronning “Tabiat m е ning uyim” sh е 'rini yod olish. NON YOPGANDA MENING OYIM (4-sinf uchun) Mavzu: Ona aziz Darsning maqsadlari: a) ta'limiy: O'quvchilarning ifodali o'qish malakalarini shakllantirish va rivojlantirish. Ular qalbida Vatanga va onaga bo'lgan muhab

45 Dars jihozi: Mavzuga oid ko'rgazmali qurollar,tarqatma materiallar. Darsning borishi: a) darsga jalb etish; b) o'tilgan darsni so'rab baholash; d) mustahkamlash; Dars boshlandi: O'qituvchi o'quvcilar bilan salomlashadi,o'quvchilar tomonidan Madhiya jo'r bo'lib kuylanadi. So'ngra o'qituvchi navbatchiga murojat qiladi: Har narsadan xabarchi, Sinfda kim navbatchi? O'quvchi: Har narsadan xabarchi, Sinfda men navbatchi. Darsda hamma bor. Yangi mavzu boshlanmasdan oldin o'qituvchi savol-javob o'tkazadi. O'qituvchi: Hozir darsimiz o'qish. "O'qish kitobi" nima deydi? O'quvchilar kitob tilidan so'zlaydilar. Birinchi o'quvchi: Yozuvchilar,shoirlar, Hayotidan so'zlayman. Navoiy va Boburlar, Ijodidan so'zlay

46 Birinchi qatorni -"Lola", ikkinchi qatorni -"Binafsha", uchinchi qatorni -"Boychechak" deb nomlab olamiz! O'qituvchi: Aytingchi, bolalar, bayramlar ichida eng qadrlisi qaysi? O'quvchilar: Navro'z, yangi yil, Mustaqillik, Bilimlar kuni, O'qituvchilar va murabbiylar kuni. O'quvchilar bu yil katta tantanalar bilan nishonlangan buyuk Istiqlolimizning 22 yilligiga bag'ishlangan she'rlardan aytadilar. O'qituvchi: Sizni oq yuvib oq taragan inson kim? O'quvchilar: Onajonimiz! O'qituvchi: Demak onajonlarimiz chaqirganda doimo "Labbay" deb, ish buyursalar"Xop bo'ladi" deb bajarishimiz kerak ekan. Quvnoq daqiqa o'tkaziladi: Elakka un elandi, Supra unga belandi. Hamir qordik ko'pgina. Kulcha yopdik ko'pg

47 o'rinda va oxirgisi -1-o'rinda joylashgan. Ikkinchi so'zning birinchi harfi harflar jadvalidadagi 1- o'rindan, keyingisi 24- o'rindan, uchinchi harf 8-o'rindan va oxirgi harf ham 24- ho'rindan joy olgan. So'zni birinchi bo'lib topgan guruhlar rag'batlantiriladi. A 1 B 2 D 3 E 4 F 5 G 6 H 7 I 8 J 9 K 10 L 11 M 12 N 13 O 14 P 15 Q 16 R 17 S 18 T 19 U 20 V 21 X 22 Y 23 Z 24 O’ 25 G’ 26 CH 27 SH 28 Ng 29 ‘tutuq O'quvchilar: "Ona aziz" degan yozuvni topadilar Topolmagan guruhlar jarima kartochkasini oladilar. ( Bolalar doska yoniga chiqib, tez aytishlar va se'rlar aytib beradilar. O'qituvchi: Demak,bugungi o'tadigan yangi mavzumiz- "Ona aziz" she'ri bo'lib, uni o'tish jarayonida klaster usulidan foydalanamiz,

48 O'lim muddatini cho'zsangiz biroz. Qo'limdagi go'dak kecha tug'ilgan. Yurguncha parvarish qilay uni mer Mayli, meni keyin dorga ossangiz, Qanday azob bo'lsa chidayman so'z siz. "Mayli, go'dagingni ilgil parvarish" Lekin bir shart bilan bitadi bu ish. O'n oyga cho'zaman o'lim muddati O'g'lin tipib ketar shundan so'ng baxtin, Lekin o'zing menga har bir oy uchun. Bitta barmog'ingni berursan bilgil. Shu shartga ko'nsang bas, hozirdan mana. Birinchi barmog'ing qo'ygil kundaga. O'limdan bolasin asrashchun ona, So'ngi barmog'idan ayrilar ekan. Bolasini o'ylab ona berar jon. Mayli, o'tar qiynoqlar ham. Faqat sog' bo'l o'zing jonginam. Og'ir azoblarga chodab mardona, Shunday xa

49 maqsadida bir topshiriq beraman. Hammangiz o'z onalaringiz haqida eng yaxshi tilaklarni bildirib, kichik bir matn yozasiz va shu matnga o'zlaringiz sarlavha qo'yasizlar. O'quvchilarning yozgan matnlari o'zlariga o'qitiladi. Mavzu yuzasidan savol- javob o'tkazilib dars mustahkamlanadi. Darsni mustahkamlashda maqollardan ham foydalaniladi. " Ona bilan bola gul bilan lola ", " Dunyo tor bo'lganida ham ona bag'ri kengdir ", " Shahar tojini izlama, onang roziligini izla " va hokozo. Krossvord 1. Unga xiyonat qilmaydi. 2. Rizq- ro’zimiz. 3. Eng jozibali qo’shiq. 4. Tovuqning bolasi. 5. Bahorgi dorivor o’simlik 6. Gullamay meva tugadigan daraxt. O N A J O N1 3 4 5 6 2

50 Ushbu boshqotirmaning javobini izlash o’quvchilarni o’ylashga, fikrlashga undaydi va aqlini peshlaydi . O’qituvchi: Aziz o’quvchilar, hozir men sizlarga bir qancha savollar beraman, siz esa tezgina javob berasiz. O’qituvchi: Siz kimlarni naslisiz? O’quvchilar: Biz buyuk bobomiz Amir Temurning naslimiz. O’qituvchi: Siz kimlarning farzandisiz? O’quvchilar: Biz o’zbekning farzandimiz. O’qituvchi: Ona yurtingiz qayer? O’quvchilar: Mustaqil O’zbekiston. O’qituvchi: Sevgan joyingiz qayer? O’quvchilar: Maktab jonajonimiz. O’qituvchi: Sevgan kishingiz kim? O’quvchilar: Aziz onajonimiz. O’qitivchi: Ha, bolajonlar, bu dunyoda munis onamizu ona Vatanimiz uchun hamisha ardoqli va aziz . Doimo ikkisini qadriga yetishimiz, ularni ko’z qorachig’idek asrashimiz kerak. “Ona aziz” she’rini yod olib kelis

51 Ovqatni yeb darsga o‘tirgan bo‘ldi-yu, biroq kallasi g‘ovlab, xayolini bir joyga yig‘olmadi. O’zini chalg‘itmoqchi bolib hovliga chiqdi, uyga kirdi. Yuragigi g‘ashlik solib turgan narsa bora-bora vahimaga aylandi-yu, ko‘chaga chiqib, M irqobilning eshigini taqillatdi. — Kim? — dedi ichkaridan Mirqobil, — eshik ochiq. Asqar eshikni qiya ochib, Mirqobilni imladi. — Beri kel! Mirqobil ko‘zlarini ishqalab ostonaga yaqinlashdi. — Qoyilman, — dedi Asqar, — boya lippa quyon bo’libsan-qolibsan-da. Mirqobil ko‘zlarini katta-katta ochib: — Nima gap? — dedi, — uyga kelib uxlab qolibman. — Shunaqami? Qani, yur biznikiga! — dedi Asqar va Mirqobilni boshlab uyiga olib chiqdi. Bog‘ etagidagi supachaga yonma-yon cho‘qqayishgach: — Boyadan beri mana bu yerimni mushuk timdalayotganga o‘xshaydi, — dedi ko

52 o‘quv yilida boshqa sardor boisa ajab emas, axir sardorlikni unga bir umr bogiab berib qo‘yibdimi, degan umidda o‘zlarini ovuntirib yurishdi. Mana endi... — Zuhra uch yildan beri sinf sardori, — dedi Asqar, — yetar, endi boshqani saylashar, kim biladi, yo Salim boiadi, yo Munira — ikkovi ham aiochi. Sardorlikka yo Ravshan saylanarmikin? — E-e, qiziq ekansan, — dedi Mirqobil, — kim saylanishi bilan nima ishing bor, qayoqdagi boimag‘ur narsalar bilan bosh qotirib yuribsan-a! — E, tentak, — deb yubordi Asqar, — hamma gap shunda-da! — Xo‘sh? — O’sha saylanadigan bolalarni oldindan sezib, ko‘nglini olib qo‘yish kerak, — dedi Asqar ma’nodor,— keyin anaviga o‘xshab g‘iring-piring deb yurmaydi, yo gapim chakkimi? Mirqobil o‘ylab qarasa Asqarning gapida jon bor. Hozir dars tayyorlashdan ko‘ra As

53 — Tovba, — dedi Mirqobil ko‘chaga chiqishgach, — Salim ham ziqnagina ekan, chug‘urchuq bir boshini er, ikki boshini er, shunga shuncha dahmaza-ya. — Ha-ha, — deb qo‘ydi Asqar. — Xo‘sh, endi qayoqqa boramiz. Mirqobil esa birov yelkasiga changal solayotgandek cho‘chib o‘rtog‘iga qaradi. — Bugun yetar, — dedi, — ikkita qoiimni ko‘tarolmayapman, borging kelsa o‘zing boraver. — Qoyil-e, — dedi Asqar va yarim ycTlda qolib, Zuhralarnikiga o‘tdi. Tunov kuni kimdandir, Zuhraning oyisi kasalxonada yotgan ekan, dadasi ishdan kech qaytadi, deb eshitgandi. Uch-to‘rtta ukasi bor, bir o‘zi toza qiynalayotgandir, hozir Asqar eshikdan kirib borsa, rosa quvonsa kerak. Ana shunday shirin-shirin xayollar bilan Zuhraning hovlisiga kirgan edi, Zuhra ukalari bilan aymoqi uzumning tagidagi supachada bamaylixot

54 — Yo‘q, — dedi Zuhra, — bir qarindoshining nevarasi kasal ekan. 0‘sha yoqqa ketgan, ana, bog‘ning devoridanj;ushsang bo‘ladi! — Yur, — dedi Asqar yengini shimarib, devorning nuragan joyidan Malika xolanikiga o‘tdi-yu, quchoqqa sig‘maydigan to‘nkani ko‘rib ko‘zi g‘ilay bo‘lib ketdi. — Katta ekan, — dedi uyoq-buyog‘iga o‘tib, — to‘nka yaxshi narsa, bir yorsang qishi bilan yoqib chiqasan. Nimaning to‘nkasi bu? — Yong‘oqniki, dedi Zuhra zimdan Asqardan ko‘z uzmay, — bultur qurib qoldi, dadam kesib berdilar, essiz, juda yaxshi yong‘oq edi-ya. — Dadang ham qiziq odam ekan, — dedi Asqar hali ham hushini yig‘olmay, — yong‘oqni kichkinaligida kesganda to‘nkasi bunaqa beso‘naqay bo‘lmasdi, katta bolta bormi? Zuhra uyidan bolta olib chiqdi. — Sen boraver, — dedi Asqar, — ukalaringga cjara, men bun

55 buvimda bor, aytishlariga qaraganda, yetmish yildan beri tutarkanlar! Oshtaxta, eh-he, sanayversa buning sanog‘i yo‘q. — Mayli, qo‘ya qol, — dedi Zuhra. — Ha, endi o‘zingga kelding, — dedi va eshikka qarab yo‘rg‘alab qoldi, — og‘ir bo‘lsa aytaver, uyalma, ko ‘maklashib turaman, xo‘pmi? — Xo‘p, — dedi Zuhra, Asqar ko‘chaga chiqib oldi. «Hayriyat-e, — dedi o‘ziga-o‘zi, — beadab qiz, birov seni hurmat qilib ish-pishing bormi, yordam beraymi deb kelsa, Jiech bo‘lmasa yolg‘ondan, yo‘q, rahmat, har qancha ish bo‘lsa o‘zimdan ortmaydi, deb shirin muomala qilish o‘rniga qo‘shnisining ho‘kizday to‘nkasini ro‘para qiladi-ya!» Asqar Ravshanlarnikiga keldi. Ravshan ayvonda yonboshlab kitob o‘qiyotgan ekan. Sekin oyog‘ining uchida ichkari kirdi-yu, Ravshanning tepasiga keldi. Ravshan kitobga shu qad

56 — Seni suyuntiray deb keldim-da, — dedi kerilib, — bir kitob o‘qidim, bay-bayyy, kulaverib ichagim uzildi. Yarmigacha o‘qidim-u, shartta to‘xtatdim, oldingga yugurdim. — Rahmat, — dedi Ravshan birdan Asqarning qo‘llarini mahkam ushlab, — haqiqiy o‘rtoq ekansan, qani o‘sha kitob? — O’rtoq ham gapmi, — dedi Asqar, — bundan buyon soyangman, og‘ayni, xo‘p desang, ertaga keltirib beraman. Bunaqa kitob dunyoda bitta, o‘qisang bir hafta kulib yurasan. Ichida shunaqa gaplar borki, qay birini aytib berishga ham hayronman. Bu maqtovlardan keyin Ravshanning qiziqishi ortib ketib, hech bo‘lmasa ozgina aytib ber, deb Asqarni jon- holiga qo‘ymadi. Ammo Asqar nima deyishini bilmay dovdirab qoldi. Nega desangiz, bundan ikki yil ilgari kutubxonadan bitta kitob olib o‘qigani esida. Ammo qanaqa kitob, nim

57 Asqar yarim kechagacha uyqusi kelmadi. Sardorlikka kim saylanarkin? Buni qarang tushiga ham shu kiribdi: hamma birdan sardorlikka Ravshanni taklif qilgan ekan, eski sinf sardori dast o‘rnidan turib: — Yo‘q, — debdi, — bu gal sinfkomlikka eng yaxshi bolani saylaymiz. Malika xolaning to‘nkasini yorib bergan, Salimlarning uzumini qog‘oz bilan o‘rashgan, Ravshanga kulgili kitob topib bergan Asqarni saylaylik! Bu gapdan shov-shuv ko‘tarildi. — Bo‘lmagan gap, — debdi Zuhra, — Asqar to‘nka yorib bergani yo‘q! — Yolg‘on, — deb gapga aralashibdi Salim, — Asqar uzum bog‘lashaman deb o‘rtog‘i bilan yarim ishkom uzumni yeb ketdi. — Meni ham aldagan, — deb shov-shuvga qo‘shilibdi Ravshan. Asqar bundoq qarasa, hamma ko‘zini uzmay qarab turganmish. Sekin orqasiga tisarila-tisarila oynadan hovliga sakr

58 Bunda ilg’or pedagogik texnologiyalardan foydalanishning samaradorligi ta’minlandi. O’quvchilarda aqliy tarbiyani shakllantirishning mazmuni boyitildi. O’quvchilarda aqliy tarbiyani shakllantirishda innovasion metodlardan foydalanish zarurligini tajriba tasdiqladi. Tavsiyalar Bitiruv malakaviy ish natijalari quyidagi tavsiyalarni taqdim etishga imkon berdi. 1. Boshlang’ich sinf o’quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirishda ajdodlarimiz qoldirgan ulkan ma’naviy meros, asrlar davomida milliy qadriyatlar, urf-odatlar va an’analardan ta’lim jarayonida foydalanishga erishish. 2. O’quvchilarda aqliy tarbiyani shakllantirishda ularning Yoshi individual xususiyatlarini inobatga olgan holda bilimlar mazmunini boyitish va kengaytirish. 3. O’quvchilarning har tomonlama yetuk inson bo’lib yetishl

59 4. Karimov I.A. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. – Toshkent, Sharq nashriyot-matbaa konserni, 1997.. 5. Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axlo q . -T.: O’qituvchi, 199 2 22-23 betlar . 6. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar sha j ri. T.: Xal q merosi nashriyoti, 1993. 7. Abu Rayhon Beruniy. . Tanlangan asarlar. 14-jild.Toshkent o`qituvchl 1994.10-betlar 8. Avloniy A. Turkiy Guliston yo h ud axlo q . T.: O’qituvchi, 1992. 9. Alisher Navoiy. Mabub ul- q ulub. Asarlar. O’n besh tomlik. 13-tom. -T.: Adabiyot va san'at, 1996. 206-207 betlar 10. Davoniy J ta`lim-tarbiya haqida Toshkent O`qituvchi 1981yil 36-bet 11. Mavlonova R., To’raeva O., Holiqberdiev K. Pedagogika. -T.: O’qituvchi, 2001. 12. Pedagogika A.Q.Munavvarovning tahriri ostida. -T.: O’qituvchi, 1996.-2

60 23. Zunnunov A., U.Ma h kamov. Didaktika. T.: Sharq, 2006. – 125 b. 24. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. 1qism. Pedagogika nazariyasi. Oliy o’quv yurtlari uchun darslik.G` M.X.Toxtaxodjaevaning umumiy tahriri ostida. “Iqtisod-moliya”, 2007.-380 b. 25. Tursunov I.Y., Nishonaliev O’.N. Pedagogika kursi.-T.: O’qituvchi, 1997. 26. Xarlamov I.F. Pedagogika – M.: Gardariki, 2003. 27. G’aybullaev N., Yodgorov R., Mamatqulova R. Pedagogika. Oliy o’quv yurtlari uchun qo’llanma.-T.: 2005.-176 b. 28. O’zbek pedagogikasi tarixi. Tuzuvchi muallif, prof. A. Zunnunov. - T.: O’qituvchi, 1997.- 512 b. 29. H oshimov K., Nishonova S. Pedagogika tarixi. II- qism. T.: Alisher Navoi nomidagi O’zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2005.-304 b. 30. Xoshimov K va boshqalar O`zber pedagogikasi anto

61 - 27 II-BOB. BOSHLANG`ICH SINF O`QUVCHILARIDA AQLIY TARBIYANI SHAKLLANTIRISH USULLARI. ...............…………… 27 II . I. O`qish darslarida aqliy tarbiyani shakllantirish texnologiyasi……… 27 - 38 II .2. Sinfdantashqario ’ qishdarslaridaaqliytarbiyanishakllantirishyo ’ llari ……………… …………………………………………………….. 38 - 57 XULOSA VA TAVSIYALAR …………………………………………… 57 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI …………………. 58 - 59 ILOVALAR

Купить