Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.7MB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Boshlang’ich sinf o’quvchilarida sog’lom turmush tarzini rivojlantirish

Купить
MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………..……...............3 I.BOB. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA SOG‘LOM TURMUSH TARZINI RIVOJLANTIRISH……………………………............8 1.1. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning nazariy jihatlari ……………………………………………………………………..8 1.2. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning pedagogik asoslari ……………………………………………………..…...……10 1.3. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning pedagogik jihatlari …………………………………………………………...……15 II.BOB. O‘QUVCHILAR GIGIYENASIGA RIOYA QILISH SOG‘LOM TURMUSH TARZINING ASOSI……………………………………….…..…17 2.1. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish usullari va vositalari ………………………………………………………………17 2.2. O‘quvchilarni turli xil kasalliklar, zararli odat va ta’sirlardan himoya qilish usullari …………………………………………………………………………….23 2.3. Jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanish , sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda asosiy vositadir …………………………………………….…….25 XULOSA…………………………………………………………………..……..29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………….….……34 ILOVALAR………………………………………………………………….…..36 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyin demakratik va erkin huquqiy jamiyat barpo etish yo‘lida mustaqil fikrlovchi, aqliy, ma’naviy-axloqiy va jismoniy jihatdan yetuk , barkamol avlodni tarbiyalash zaruriyati kun tartibiga qo‘yildi. O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida ” gi qonuni,“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi ” , “Sog‘lom avlod” Davlat dasturi mazmunida insonni intelektual va ma’naviy – axloqiy jihatdan tarbiyalash, o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishni taqozo etmoqda. Insonning hayoti va salomatligini ta’minlash, o’sib kelayotgan yosh avlodni jismonan baquvvat qilib tarbiyalash bugungi kunda dolzarb ijtimoiy masala darajasiga ko’tarilmoqda. Sog‘lom turmush tarzini shakllantirish dolzarb ijtimoiy buyurtma ekanligi; keyingi yillarda ekologiyaning keskin o’zgarishi, turli yuqumli kasalliklarning kelib chiqishi; O‘rta ummum ta’lim maktablarida, xususan boshlang‘ich sinflarda sog‘lom turmush tarzi ko’nikmalarini shakllantirish muhim bosqich ekanligi 1 ; Mamlakatimiz ravnaqi uchun har tomonlama kamol topgan ( ham ma’nan, ham jismonan yetuk) insonlarni voyaga yetkazish talab va ehtiyojining kuchayganligi bilan belgilanadi. Sog‘lom avlodni tarbiyalash, sog‘lom turmush tarzi qaror toptirish, insonning salomatligini har tamonlama muhofaza qilish ajdodlarimiz merosida to shu kungacha o‘z aksini topib kelmoqda.Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida sog’lom turmush tarzini shakllantirishning pedagogik shart- sharoitlarini aniqlash; Sog‘lom turmush tarzi asoslarining boshlang‘ich sinflardagi usul va vositalarining samaradorligini aniqlash; dars va darsdan tashqari jarayonda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga ta’sir etuvchi omillar. Salomatlik - har bir inson uchun bebaho boylik sifatida jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining muhim shartlaridan biri bo‘lib kelmoqda. Inson mustahkam salomatlikka ega bo‘lgandagina baxtli bo‘lib yashashi 1 Afanasyev.Yu. Salomatlik alifbosi. T ”Ibn Sino” n. 1995-y. 104-b. 3 mumkin. Har bir millatga, har bir mamlakat uchun muqaddas bo‘lgan tarixiy, madaniy, milliy qadriyatlarning barchasini jismoniy va ruhiy sog‘lom insongina yarata oladi. Shunday ekan salomatlik mavjud barcha qadriyatlar orasida eng oliysi sifatida qadrlanmog‘i lozim. Inson salomatligini har qancha moddiy boylik va mablag‘ evaziga sotib olib bo‘lmaydi. Har bir shaxs o ‘zining yurish-turishi uchun mas ’ul deb qabul qilingan demokratik jamiyatda, inson salomatligi muhim ahamiyatga ega bo‘lgan oliy qadriyat darajasiga ko‘tariladi, har bir kishi o‘z salomatligining quruvchisi bo'lib maydonga chiqadi, uni shunday qurish kerakki, u hech qachon buzilmasin, har qanday zararli ta’sirlarga bardosh bera olsin. Buning uchun har bir kishi mustahkam salomatlikka qanday erishish yo‘lini, salomatlikning sir asrorlarini chuqur bilishi va to‘laqonli salomatlikning yagona yo'li sog‘lom turmush tarzi ekanligini anglab yetishi lozim. Bir qator rivojlangan mamlakatlar, jumladan, G‘arbiy Yevropa, AQSh, Yaponiyada o‘tgan asrning 70-yillaridayoq, aholi salomatligining keskin yomonlashuvi sababli vujudga kelgan jiddiy vaziyatdan chiqish uchun aholining turmush tarzini o‘zgartirish lozim degan xulosaga kelinib, aholi o‘rtasida ommaviy sog‘lomlashtirish ishlarini rivojlantirishga kirishiladi. Ommaviy ravishda tamaki chekish, olkagolli ichimliklar ichish kabi zararli odatlardan voz kecha boshlandi. AQSh da esa sigaret, aroq va boshqa spirtli mahsulotlarni reklama qilish taqiqlandi. Bu mamlakatlarda tana tuzilishi go‘zalligi, mustahkam sog‘liq, sport bilan shug‘ullanish va shu kabilarga kundalik hayot me’yori, madaniylik belgisi deb qaraladi. Sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning tashabbuskorlari (vrachlar, siyosatdorlarning) irodasi yagona shiorga: “Agarda biz jismoniy mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanmasak, o‘z organizmimizni chiniqtirmasak, ovqat sifatida kerakli va tabiiy xossaga ega mahsulotlarni iste’mol qilmasak, barchamiz infarkt, insult, diabet, ruhiy xastaliklar, allergiya kabi kasalliklarning qurboni bo‘lamiz” degan chaqiriqqa yo‘naltirildi. Buning natijasida AQSh va boshqa rivojlangan Yevropa mamlakatlarida millionlab aholining yugurish, piyoda yurish kabi mashg'ulotlarga jalb etilganligini ko‘rsatib o‘tishning o‘zi kifoya. 4 Keyingi yillarda bizning respublikamizda ham bu sohaga jiddiy e’tibor berilayotganligi kishini quvontiradi. Qator zamonaviy sport inshoatlari, stadionlar xalqaro standartlar talabiga mos qilib qurilmoqda. Biroq aholining barcha qismini ommaviy sport mashg‘ulotlariga jalb qilishlik bo‘yicha hali anchagina ishlar oldimizda turibdi . O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003-yil 4-noyabr “Ommaviy sport targ‘ibotini yanada kuchaytirish chora tadbirlari to‘g‘risida” gi qarori bu sohada muhim qadam bordi. Aholi o‘rtasida so‘g‘lom turmush tarzini shakllantirish ishlari zamonaviy kuchaytirish chora tadbirlari to‘g ‘risida” gi qarori bu sohada muhim qadam bo‘ldi. Aholi o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish ishlari zamonaviy talablar darajasida bo‘lishi uchun, bu sohani boshqarish borasida olib borilayotgan ishlarni tubdan yaxshilash lozim. Bu sport mashg‘ulotlariga ommaviy ravishda kirishmasdan turib amalga oshirib bo‘lmaydi 2 . Mamlakatimizning har bir fuqarosi o‘z salomatligini ko‘z qorachig‘iday asrashga erishishi kerak. Buning uchun har bir kishi: o‘z salomatligini bosqichma-bosqich mustahkamlab borishi; o‘z organizmining imkoniyatlarini avaylab asrashi, uzoq umr ko‘rishni niyat qilishi va shunga intilishi; nafsini tiyishi, nopok va nojoiz ishlardan voz kechishi; o ‘z salomatligi haqida doimo qayg‘urishi va uni davlatning yoki vrachlarning vazifasi deb qaramay, o‘z salomatligi eng avvalo, uning o‘zining qo‘lida ekanligini anglab olishi va shunga yarasha harakat qilishi lozim. Inson salomatligi uning baxtli va farovon turmush kechirishi uchun asosiy zamin bo'lib xizmat qilishini esdan chiqarmasligi kerak. Aholi o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish tadbirlari orasida barcha aholi qatlamlarini ommaviy ravishda gigiyenik bilimlar bilan qurollantirish va gigiyenik ko‘nikmalarni o‘zlashtirish uchun o‘qilish muhim o ‘rinni egallaydi. Gigiyenik bilimlarni targ‘ib qilishda e ’tiborni nafaqat jismoniy, balki, insonning axloqiy va ma’naviy barkamolligini muslahkamlashga ham qaratish kerak. Insonning ma’naviy barkamolligi deganda – uning sog‘om fikrlash qobiliyati, madaniyati, yurish- 2 Zuparova X. ”Boshlang‘ich sinflarda salomatlik soatlarini olib borish”. Bosh.t.jur. T.2005-y. № 5 7-b. 5 turishi va axloqi tushuniladi va u insonda jismoniy, ruhiy, ijtimoiy va biologik uyg‘unlikni yaratadi. Ma’lumki, hozirgi vaqtda respublikamiz ijtimoiy-iqtisodiy hayotining barcha jabhalarida keng qamrovli islohotlar o‘tkazilmoqda. Undan asosiy maqsad, respublika iqtisodiyotida bozor munosabatini tezroq shakllantirish, kishilarimizning farovon turmush darajasini ta ’minlash , barcha hamyurtlarimizning tibbiy xizmatning hamma turlaridan baravar bahramand bo‘shini ta’minlash, siyosiy sohada esa huquqiy demokratik davlatni qurish va fuqarolik jamiyatini shakllantirishdan iboratdir. Mustaqillik yillarida aholi salomatligini mustahkamlash borasida sezilarli yutuqlarga erishildi. Sog‘liqni saqlash tizimining moddiy-texnikaviy negizini mustahkamlash borasida yirik ishlar amalga oshirila boshlandi. Bu sohadagi ishlar ayniqsa 0‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998-yil 10- noyabrdagi PF-2107- sonli “O‘zbekiston Respublikasida sog‘liqni saqlash tizimini isloh qilish davlat dasturi haqida” gi Farmoni qabul qilingandan keyin yangi bosqichga ko‘tarildi. Qisqa vaqt ichida respublikada shoshilinch va tez tibbiy yordam tizimi yaratildi. Qishloq aholisiga malakali vrachlik yordamini ko'rsatishni ta’m inlash maqsadida mutlaqo yangi tipdagi birlamchi davolash-profilaktika muassasasi - QVP (qishloq vrachlik punkti) lar tarmog‘i yaratildi. Ijtimoiy kuchaytirish chora tadbirlari to‘g‘risida ‘‘ gi qarori bu sohada muhim qadam bo‘ldi. Aholi o ‘rtasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish ishlari zamonaviy talablar darajasida bo‘lishi uchun, bu sohani boshqarish borasida olib borilayotgan ishlarni tubdan yaxshilash lozim. Bu sport mashg‘ulotlariga ommaviy ravishda kirishmasdan turib amalga oshirib bo‘lmaydi. Mamlakatimizning har bir fuqarosi o‘z salomatligini ko‘z qorachig‘iday asrashga erishishi kerak. Kurs ishining maqsadi: Bolalarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishda ijtimoiy-pedagogik muammolarida ishlatiladigan metodlarni o‘rganish va tahlil qilish Kurs ishining vazifalari : 1. Bolalarni sog‘lom turmush tarzi haqida umumiy tushunchalarni; 6 2. Bolalarni sog‘lom turmush tarziga oid ko‘nikmalarni; 3. Bolalarga sog‘lom turmush tarzini rivolantirishni; 4. Bolalarni sog‘lom turmush tarzini o‘rganish. Kurs ishini obyekti: Bolalarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishda ijtimoiy-pedagogik muammolarda ishlatiladigan metodlarni o‘rganish va tahlil qilish jarayoni. Kurs ishining predmeti: Bolalarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishda ijtimoiy-pedagogik muammolarda ishlatiladigan metodlarni o‘rganish va tahlil qilishda qo‘llaniladigan didaktik o‘yinlar va ulardan foydalanib yaratilgan mashg‘ulot ishlanmalari. Kurs ishining metodlari: Bolalarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirish-da ijtimoiy-pedagogik muammolarda qo‘llaniladigan didaktik o‘yinlar, usullar va metodlar. Kurs ishining tuzilishi: Kirish , asosiy qism, 2 bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati, ilovadan iborat. 7 I BOB. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARDA SOG‘LOM TURMUSH TARZINI SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY JIHATLARI 1.1 Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning pedagogik asoslari. Mamlakatimiz mustaqillikka erishgandan buyon jamiyatimizda kelajagimiz bunyodkori bo‘lgan yoshlarga e’tibor yana kuchaydi. Ayniqsa yoshlarni sog‘ligini saqlash sohasidagi ijobiy o‘zgarishlarni har qadamda sezish mumkin. Bugungi kunda xalq ta’limi tizimiga qarashli qaysi turdagi muassasani olmaylik, ularda shifokorlar va malakali hamshiralar xizmat ko‘rsatishmoqda. Umum ta’lim maktablari o‘quvchilari salomatligini muhofaza qilish, ularga malakali tibbiy xizmat ko‘rsatish, kasal o‘quvchilarni o‘z vaqtida aniqlash, ularni sog‘lomlashtirish, turli kasalliklarni oldini olish ishlari keng yo‘lga qo‘yilgan.[1] Bugungi kunda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish ham o‘tgan davrlardagidek muhim hisoblanadi va bu muammo ham o‘tgan davrlardagidek ijtimoiy muammo sifatida o‘rganilgan. Bu borada bir qator pedagog olimlarimiz tadqiqot ishlarini olib borib tavsiyalar berganlar. Boshlang‘ich o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga salbiy ta’sir ko’rsatuvchi omillar zararli odatlar va ularni bartaraf etish yo‘llari pedagog olimlar M.Abdulaziz, M.Axmedov, M.Axmatov, M. Ikromova, O.Najmiddinov, I.Nasritdinov, X.Raxmatov, T.Uzoqov va boshqalar ishlarida o‘rganilgan.Fiziolog olim B.Chumakov o‘quvchilarda sport bilan shug‘ullanish, to‘g‘ri ovqatlanish qoidalari, kun tartibiga rioya qilish, zararli oqibatlarga berilmaslik va to‘g‘ri dam olish haqidagi tavsiyalarni ishlab chiqdi. Sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga ekologik muammolar yechimi muhim ahamiyat kasb etadi. Bu borada I.Alibekov, P.Baratov, E.Turdiqulov, Sh. Qurbonov, A.Ikromov, B.Xolliyev, A.To‘xtayev, Yu. Shodimetov va boshqalar tadqiqotlari ibratlidir. Xususan, respublikamiz olimlari pedagogika fanlari doktori, professor E.O.Turdiqulov, biologiya fanlari nomzodi, dotsent J.T. Siddiqov taqrizlari ostida mualliflar: K.Roziqov, A.To’xtayev, 8 A.Nigmatov , R.Sultonov tomonidan “ Ekologiya va atrof – muhit muhofazasi haqida yeti saboq ” ekologiyadan o’quv qo‘llanma taqdim etilgan. “Hozirgi davrda, xususan, ilm-fan va texnika, turli xil texnologik jarayonlarga ehtiyoj nihoyatda ortgan sharoitda, o‘sib kelayotgan yosh avlodga ekologiya va atrof-muhitning muhofazasi asoslaridan nazariy hamda amaliy bilim berishga mo‘ljallangan adabiyotlarni tayyorlab, chop etib va iste’molchilarga o‘z vaqtida yetkazish davr talabi” 3 . 3 Zuparova X. ”Boshlang‘ich sinflarda salomatlik soatlarini olib borish”. Bosh.t.jur. T.2005-y. № 5 7-b. 9 1.2 Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning pedagogik jihatlari. Kunning ko‘p qismini ( 70%) o‘quvchilar ta’lim muassasalarida o‘tkazadilar. Ta’lim muasssasalarida o‘qish vaqti bolaning o‘sish va rivojlanishiga to‘ri keladi. [2] Respublika bo‘yicha ta’lim muassasalaridagi boshlang‘ich sinf o‘quvchilari 2923809 nafarni tashkil qiladi. Tibbiy ko’rikdan 2883931 nafar, ya’ni 98,6% o’tgan bo’lib, shundan sog’lom bolalar 1057826 nafar, ya’ni 36,6% ni, kasal bolalar esa 1826105 nafar ya’ni 63% ni ko‘rsatadi. Ushbu raqamlardan ko‘rinib turibdiki sog‘lom bolalarga qaraganda kasal bolalarning ko‘rsatkichi yuqori. Hozirgi kunda o‘qitishning samaradorligi o ‘quvchilarning aqliy faoliyatini oshirish xisobiga erishiladi. Ko‘pchilik o‘quv muassasalarida, ayniqsa fanlarni chuqurlashtirib o‘qitilayotgan maktablar uchun doimiy psixoemotsional diqqatlilik, uyquning kamayishi, uzoq muddat o‘tirish, harakat va toza havoda bo‘lish vaqtining kamayishi holatlari xosdir. O‘quv jarayoni salbiy omillarning ta’siri o‘sayotgan organizmni asab, immun va boshqa tizimlarning moslashuv rezervlarining yomonlashuviga, funksional o‘zgarishlar va surunkali o‘choqlarning shakllanishiga olib keladi. O‘qitish omillarining bolalar sog‘ligiga salbiy ta’siri o‘quvchilarga tibbiy xizmat ko‘rsatishni takomillashtirishni talab qiladi.Ta’lim muassasalarida, ayniqsa maktablarda bolalar haftada 5-6 kun davomida 4 soatdan 6 soatgacha bo’ladilar. Bolalarni jamoa sifatida tashkillashtirish va ularni o‘quv muassasasida uzoq muddat bo‘lishi, butun o‘qish davomida maqsadga yo‘naltirilgan ommaviy profilaktik va sog‘lomlashtirish dasturlarini samarali amalga oshirish imkonini beradi. Bolalarni chuqurlashtirilgan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishning maqsadi ular sog‘ligidagi nuqsonlarning ilk asoratlarini aniqlashdir. Ko‘rikning ketma- ket va bosqichlari, tadqiqotning hajmi va usullari, xulosalar shakllari Sog’liqni Saqlash Vazirligi, Xalq ta’limi Vazirligi buyruqlari va qo‘shma buyruqlari bilan tasdiqlangan. Ta’lim muassasalarida tibbiy ko‘rik va sog‘lomlashtirish jarayonlarini amalga oshirish ma’muriyatni, 10 tibbiy xodimlarni, pedagoglarni, ota – onalarning hamkorlikdagi faoliyatini nazarda tutadi. Umum ta’lim maktabning birinchi sinfida o‘qitish rejimining o‘ziga xos tomoni shundaki , bola maktab ostonasiga qadam qo‘ygunga qadar fiziologik sistemalari , jismoniy va ruhiy holati ma’lum darajada rivojlangan bo’lishi kerak. Bu bolaga maktab zimmasiga qo‘yayotgan talablarni uddalashga yordam beradi. Maktabga yetarlicha tayyor bo‘lmaslik ko‘pincha organizm rivojlanishining orqada qolishiga emas , o‘quv faoliyati jarayonida zo‘riqishga , uchraydigan funksiya va sistemalarning yetarlicha rivojlanmaganligiga bog‘liq. Sog‘lom bola organizmi 6 -7 yoshdan asosan morfologik hamda funksional jihatdan maktab ta’limiga tayyor bo‘ladi. Chuqurlashtirilgan tibbiy ko‘rikda o‘quvchilarda aniqlanayotgan nuqsonlar orasida yetakchi o‘rinni tayanch – harakat apparatida va oyoq gumbazini shakllanishida nuqsoni borlar egallaydi. Zamonaviy qarashga muvofiq gavdani tutish organizm holatining integral tavsifidir va nasldan – naslga o‘tuvchi hamda ijtimoiy gigiyenik omillarning kompleks ta’siri natijalarini yoritadi. Bu omillar ichida o‘tadigan o‘quv tarbiyaviy jarayon va muhit omillarining o‘rganilayotgan salbiy ta’siridan ko‘proq tahlil qilinayotgani quyidagilardir: 1. gavdani to‘g‘ri shakllanishiga maktab mebelining mos kelmasligi. 2. Darsliklar bilan to‘la papkani o‘ta og‘irligi 3. Jismoniy kam harakat va ko‘p o‘tirishdir. Tayanch – harakatda nuqsoni bor bolalar va o‘smirlarning tibbiy ko‘rigini o‘tkazish va sog‘lomlashtirish uchun ta’lim muassasasining tibbiy xodimlari, pedagoglar , ota – onalar bilan doimiy hamkorlikda ishlasi zarur. Pedagoglar o‘quvchilar o‘rtasida sog‘lomlashtirish ishlarini tashkil qilishlari, ota – onalarga o‘quvchilarning kun tartiblarini to‘g‘ri tashkil qilishlarini nazorat qilishlari zarurligi tushuntiriladi. Ta’lim muassasalarida o‘quvchilarning tayanch harakat apparatida ko‘p uchraydigan nuqsonlardan biri oyoq tagining deformatsiyasi. 11 Bolalar va o‘smirlar orasida asosan bo‘yiga ketgan yassi oyoq keng tarqalgan , eniga ketgan va boshqa turdagi yassi oyoq kamroq uchraydi . Yassi oyoq rivojlanishining asosiy sababi mushaklar va bog‘lovchi apparatning bo‘shlig‘idir. An’anaviy shakllangan ta’lim-tarbiya jarayonida o‘quvchilarning ko‘p vaqti o‘tirgan holatda bo‘ladi . Shuning uchun pedagoglar o‘quvchilarni dars vaqtida o‘tirish holatlarini nazorat qilishlari , darslarda jismoniy tarbiya daqiqalarini o‘tkazishlari , ijobiy ta’sir qiladigan harakatlar tartibini tashkil qilishlari , jismoniy tarbiya mashqlariga gavdani to‘g‘ri tutishga yo‘naltirilgan mashqlarni kiritishlari zarur. Mashqlarni musiqa ijrosida bajarish yanada ko‘proq ijobiy samara beradi . Maktabda o‘qishning birinchi kunidan boshlaboq birinchi sinf o‘quvchilarida to‘g‘ri o‘tirishni shakllantirishga e’tibor qaratish zarur . Bolalarni maktabda va uyda o‘tirish holatini nazorat qilishning oddiy usullarini pedagoglar o‘rgatishlari zarur. Pedagoglar bolaning o‘tirishini sabr bilan boshlang‘ich sinflarda kuzatishlari kerak . Yozma ishlarni bajarish uchun zarur bo‘lgan egilib o‘tirish holatida orqa mushaklarga og‘irlik tushadi , yurak urushi tezlashadi , nafas olish harakatining amplitudasi kamayadi . Bunday holatda tenglikni saqlash uchun o‘quvchilar stol ustiga ko‘krak bilan suyanadilar , bu esa ichki organlar ishini yanada og‘irlashadi . Shuning uchun boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining nazorati bolalarning sog‘lom bo‘lishlari uchun katta ahamiyatga ega 4 . Darslarda jismoniy tarbiya daqiqalarini o‘tkazish o‘quvchilarning ishga layoqatliligini ushlab turish uchun samarali vositadir.[3] Rus olimasi Kuindji N.N darslarida jismoniy tarbiya daqiqalarini albatta o‘tkazish zarurligini uqtiradi , chunki bunda o‘quvchilarning markaziy nerv tizimini hamda partada uzoq o‘tirishi sababli statik taranglashgan skelet mushaklar dam olishi ta’minlanadi. 4 Zuparova X. ”Boshlang‘ich sinflarda salomatlik soatlarini olib borish”. Bosh.t.jur. T.2005-y. № 5 7-b. 12 Jismoniy tarbiya daqiqalarini uni versal profilaktik samara berishi uchun turli guruhdagi mushaklar va miyada qon aylanishini yaxshilashga mo‘ljallangan mashqlarni o‘z ichiga olishi kerak. Jismoniy tarbiya daqiqalarini o‘tkazish uchun 3-4 mashqdan iborat maxsus mashqlar majmuasidan foydalanish mumkin. Ta’lim muassasalarida alohida o’rganlarga, tizimga va butun organizmga ruhiy va statik og’irlik qiluvchi mashqlar , darsda umumiy toliqishni oldini olish uchun jismoniy tarbiya daqiqasi va dars davomida taranglashganini xisobga olgan holda turli guruh mushaqlari uchun to‘plangan mashqlardan iborat umumiy ta’sir qiluvchi mashqlar o‘tkazishni talab qiladi . Mashqlar 1,5 – 2 daqiqa davom etadi. Mashqlarni tuzishga jismoniy tarbiya o‘qituvchisi yordam beradi. Yozuv darslarida mashqlar ikki marotaba 15 va 25 – daqiqalarda o‘tkazilishi kerak, panjalari toliqishini yumshatish uchun mashqlar bajariladi. Maktabda o‘quvchilarni harakatga bo‘lgan biologik talabini qondirish uchun sharoit yaratish lozim . Bu talab 2 soatdan ko‘p hajmdagi bolalar va o‘smirlarni kunlik harakat faolligini qondirishi mumkin. Harakat faolligining bunday hajmi har qaysi o‘quvchi har kuni bajarilishi zarur bo‘lgan ertalabki gimnastikadan, tanaffusdagi harakatlanuvchi o‘yinlardan , uzaytirilgan kun tartibidagi sport soati , jismoniy tarbiya darslari va maktab musobaqalari , salomatlik kunlari hamda ochiq havodagi o‘yinlar , jismoniy tarbiya bilan mustaqil shug‘ullanish va sport seksiyalaridagi mashg‘ulotlardan jamlanadi. Hozirgi kunda yoshlarimizning salomatligini ko‘ngildagidek deb bo‘lmaydi. Bolalarda ovqat hazm qilish va qon hosil qilish a’zolari kasalliklari, asab kasalliklari , yuqumli teri kasalliklari yetakchi o‘rin egallaydi. Aynan shuning uchun ham ta’lim – tarbiya ishlarini yoshlar organizmining fiziologik xususiyatlariga asoslangan , gigiyena qoidalariga to‘liq rioya qilingan holda ta’lim tizimini faoliyat ko‘rsatishni ta’minlash bugungi kundagi muhim pedagogik muammolardandir. ‘ 13 Pedagoglar yoshlarning o‘sish va rivojlanishi qonuniyatlarini bilishi , o‘quvchi - yoshlarni yosh xususiyatlariga qarab aqliy va jismoniy ish bajara olishi , tibbiy – gigenik qoidalariga rioya qilgan holda o‘quv maskanlaridagi ta’lim – tarbiya ishlarini to‘ri yo‘lga qo‘yishlari kerak. Bolalar salomatligini muhofaza qilish , sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va natijada sog‘lom avlodni yaratish uchun albatta o‘quvchilarga tibbiy – gigiyenik bilmlar berish juda ham zarur. Xulosa qilib aytganda ta’lim – tarbiya muassasalarida o‘quvchilarning kasalliklarga chalinishining oldini olish va sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda quyidagi asosiy omillarni ko‘rsatib o‘tamiz: ˗ o‘quvchilarni sog‘ligini ekologik va iqlim sharoitlarini hisobga olgan holda chuqurlashtirilgan tibbiy ko‘rik va sog‘lomlashtirish tadbirlarini o‘tkazish; ˗ kasallikka qarshi va sog‘lomlashtirish tadbirlarini uzviy va izchil holda o‘tkazish; ˗ sog‘lomlashtirishga muxtoj o‘quvchilarni sog‘lomlashtirish muassasalariga yuborish; ˗ boshlang‘ich sinf o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda pedagog va tarbiyachilarning tibbiy – gigiyenik bilimlarini yetarli bo‘lishini ta’minlash; ˗ sog‘lomlashtirish dasturini amalga oshirishda tibbiyot xodimlari, ota – onalar bilan hamkorlikda ish olib borish; ˗ ota – onalar va pedagoglar tomonidan o‘quvchilarning kun tartibini to‘g‘ri tashkil etishni nazorat qilish. 14 1.3 O‘quvchilar gigiyenasiga rioya qilish sog‘lom turmush tarzining asosi. Gigiyenaga amal qilish sog‘lom turmush tarzining asoslaridan biri hisoblanadi. Bu borada ko‘pgina olimlar tadqiqot ishlari olib borganlar. Shaxsiy gigiyena va ularni saqlash shartlari , o‘smirlar o‘rtasidagi gigiyenik tarbiya mohiyati, o‘smirlarning shaxsiy gigiyenasini tashkil etishning o‘ziga xos jihatlari batafsil o’rganilgan. Gigiyenaning bu jihatlari M.V. Antropova, M.I. Ismoilov, D.V. Kolesov, S.E.Mansurova, S.S. Solixo‘jayev, D.J. Sharipova kabi olimlar tadqiqotlarida aks etgan. Boshlang‘ich sinflarda gigiyena bo‘yicha ko‘pgina olimlar ish olib borganlar . Bulardan S. Solixo‘jayevning ” Birinchi sinfga olti yoshdan” , Sh.I. Karimovning ”Sog‘lom avlod uchun” risolasi Ibn Sino nomidagi nashriyot tomonidan 1993- yilda nashr etilgan. ” Bolalarga gigiyenik ko‘nikmalarni ularni maktab ostonasiga qadam qo‘ygan kunidan boshlab singdirish uchun oilada va maktabda qulay shart- sharoitlar yaratish zarur”. Bugungi kunda 1-4 sinflar uchun tarbiya, manaviyat soatlari darslari o‘tilmoqda. Darsliklarni maktab o‘quvchilariga o‘qitishdan maqsad sog‘lom turmush tarzini shakllantirish sog‘lom avlodni voyaga yetkazish omillari, shaxsiy va jamoat gigiyenalariga rioya etishni ularning ongiga singdirishda iboratdir 5 . Shaxsiy gigiyena deganda nima tushuniladi? Bu avvalo kun tartibi , ularda harakat faolligi, teri va tanani parvarish qilish, me’yorida dam olib uxlash, vaqtida to‘g‘ri ovqatlanish, zarali odatlardan o‘zini tiyish, o‘rganilgan bo‘lsa voz kechish , kiyim – kechaklarini toza tutish, zaruriy talab va shartlarga rioya qilishdan iborat . Kun tartibi nimani bildiradi? Har bir o‘quvchi kun tartibida xilma- xil unumli faoliyat bilan band qiladi. Maktabga boradi, uy ishlarini bajarishda ota – onasiga ko‘maklashadi, o‘rtoqlari bilan turli jismoniy mashqlar bajaradi, harakatli o‘yinlar o‘naydi, 5 Zuparova X. ”Boshlang‘ich sinflarda salomatlik soatlarini olib borish”. Bosh.t.jur. T.2005-y. № 5 7-b. 15 dars tayyorlaydi va hakozo. Buning uchun o‘quvchi o‘zi bajaradigan kundalik hamma asosiy ishlarini rejalashi lozim. O‘quvchilarning shaxsiy gigiyenasi va kun tartibi. O‘quvchilarning shaxsiy gigiyenasi rotsional kun tartibi bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘pgina masalalarni o‘z ichiga oladi. Gavdani va og‘iz bo‘shlig‘ini o‘z vaqtida yuvib, tozalab turish , salomatlik va mashq qilishga putur yetkazadigan yomon odatlarni tashlash va boshqalar shular jumlasidandir. Maktab o‘quvchisining kun tartibida quyidagilar bo‘lishi nazarda tutiladi : uyqu, ovqatlanish, maktabda o‘qish, uyda dars tayyorlash, toza havoda sayr qilish, uy ishi, yaxshi ko‘rgan ish bilan shug‘ullanish, sinfdan va maktabdan tashqari o‘ykazilgan har xil tadbirlarda qatnashish, shaxsiy gigiyena qoidalarini bajarish. Kun tartibiga ertalabki badantarbiya, ko‘ngil ochuvchi sport o‘yinlari kabi mashg‘ulotlarning faol turlari rejalashtirilgan bo‘lishi shart. Shuning uchun kun tartibiga rioya qilish, sog‘liqni saqlash va darsda muvaffaqiyatga erishish muhim omildir. 16 II BOB. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA SOG‘LOM TURMUSH TARZINI SHAKLLANTIRISH USULLARI VA VOSITALARI. Buyuk mutaffakkirimiz tabobat olamining bilimdoni donishmand Abu Ali Ibn Sino o‘z davrida ayni zamonamizga taalluqli bo‘lgan fikrlarni ibratli va biz pedagoglar,mutaxassislar amal qilishimiz kerak bo‘lgan tavsiyalarni aytib o‘tganlar. Ulardan sog‘lom bo‘lish sog‘lom fikrlash uchun avvalo badantarbiya bilan, tana salomatligini yaxshilash , mustahkamlash , kasallikning oldini olish va undan forig‘ bo‘lish va boshqa kerakli tavsiyalarni aytib o‘tganlar. Bugungi jadal suratlar bilan rivojlangan jamiyatimizda bolalarni zamon talablari asosida o‘qitish ta’lim-tarbiya berish haqida tinmay aytayapmiz o‘zimiz amaliyotda qo‘iiagan texnologiyalar metodika va tavsiyalar bermoqdamiz , ammo savol tug‘uladi!. Nima uchun natijasi kafolatlangan texnologiyalar ham natijani amaliyotga qo‘llash jarayonlarida kutulgan natijani bermayapti ? Buyuk mutafakkirimiz Abu Ali ibn Sino o‘z asarlarida tana salomatligini insonni sog‘lom fikirlashiga va jamiyat salomatligiga ham katta ta’sir qilishiga doir masalasini ko‘p marta uqtirgan hamda asarlarida ifodalagan.Demak pedago‘glar dars jarayonida natijaga erishish va kafolatlangan ta’lim jarayonini tashkil qilishlarida avvalo o‘quvchilar o‘rtasida sog‘lomlashtirish ishlarini tashkil qilishlari , ota - onalarga ham bu haqida ya’ni o‘quvchilarning kun tartibini to‘g‘ri tashkil qilishlarida befarq bo‘lmasliklarini nazorat qilishlari zarurligi tushuntirilai. Pedagoglar tashkil qilayotgan dars jarayonlarida kafolatlangan natijaga erishmoqchi bo‘lishsa demak sinf xonasida va auditoriyada o‘tirgan o‘quvchi va talabalarning salomatligiga ham javob berishadi. Bugungi kunda davlatimiz raxbari tomonidan o‘quvchi va talabalar uchun maktab va oliy ta’lim muassasalarida ham sharoitlar yetarli qilib berilmoqda , ammo shunday sharoitlarda ham bolaga sog‘lom turmush tarsi salomatlik haqida bilimlar berilmasa biz malakali , bilimli va saloxiyatli kadrlar yetishtira olamiz. Misol keltiradigan bo‘lsak an’anaviy shakllngan 17 ta’lim – tarbiya jarayonida o‘quvchilarning o‘tirgan holatda mashg‘ulotlarda ishtirok etishadi. Bu jarayonni bir necha satrlarni tashkil. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida harakatli tanaffus daqiqalari mavjud ammo bu yetarli emas. Chunki o‘sib kelayotgan organizmni kuch bilan bir maqomda ushlab turish ko‘p kuch talab qiladi. Pedagoglarda savol tug‘uladi unda biz bolalarga qachon ta’lim beramiz? Biz majburlash orqali ta’imda natijaga erisha olmaymiz biz o‘quvchida iqtidorni , qobilyatni o‘z ixtiyoriga o‘z layoqati bilan erkin chiqara olishmiz lozim. Buning uchun esa dars mashg‘ulotlarida foydalana olishimiz lozim. Buning uchun pedagoglar o‘quvchilarni dars vaqtida o‘tirish, mashg‘ulotga ishtirok etish , sog‘ligidagi o‘zgarish holatlarini nazorat qilishlari, darslarda jismoniy tarbiya daqiqalarini o‘tkazishlari,ijobiy ta’sir qiladiga harakatlar tartibini tashkil qilishlari, jismoniy tarbiya mashqlariga gavdani to‘g‘ri tutishga yo‘naltirilgan mashqlarni va bundan tashqari bola ruxan dam oladigan mashg‘ulotlarni ham kiritishlari zarur. Mashqlarni turli musiqalar ijrosida bajarish yana ko‘proq ijobiy natijalarni samaradorligini oshiradi. Maktabda asosan boshlang‘ich ta’lim tizimida o‘qishning birinchi kunidan mashg‘ulotlarni boshlaboq birinchi sinf o‘quvchilarini sog‘lom turmush tarziga o‘rgatib borishimiz lozim 6 . 6 Afanasyev.Yu. Salomatlik alifbosi. T ”Ibn Sino” n. 1995-y. 104-b. 18 2.1 O‘quvchilarni turli xil kasalliklar, zararli odat va ta’sirlardan himoya qilish usullari. ” Sog‘loom avlod deganda shaxsan men avvalo sog‘lom naslni, nafaqat jismonan baquvvat shu bilan birga ruhi, fikri sog‘lom, iymon – e’tiqodi butun, bilimli, ma’naviyati yuksak, mard va jasur, vatanparvar avlodni tushunaman ”. Aslida olloh taolo inson zotini tabiatan sog‘lom, mukammal yaratadi. Lekin afsuski odam bolasining o‘zi, qolaversa nosog‘lom muhit bu mukammallikni buzadi. Odamzod tassufki nafs, kibr-u havo, jaholatga berilib o‘zini – o‘zi, turli ofatlarga giriftor qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 15- fevraldagi 46-sonli qarori bilan ”Sog‘lom avlod’’ Davlat dasturi tasdiqlandi. Mazkur dastur 2000-yildan boshlab ko‘p yillar davom etadigan tadbirlarni o‘z ichiga oladi. [5] Boshlang‘ich sinf tarbiya faniga sog‘lom turmush tarziga oid turli mavzular kiritilgan. Bulardan 1-sinf tarbiya darsligiga “ Sog‘liqni saqla”, “ O‘quvchining “kun” tartibi”, “ Mening dam olish kunim”, “ Ovqatlanish qoidalari”, ” Yashil dorixona” mavzulari kiritilgan. 3 – sinf tarbiya darsligiga ”Odam kim”, ”Teri”, ”Muskullar”, ”Skelet”, ” Yurak va qon”, ” O‘pka va nafas olish”, ”Ovqat hazm qilish organlari”, ” Zararli moddalarning organizmdan chiqib ketishi”, ” Ovqatlar va ovqatlanish qoidalari”, ” Nerv sistemasi”, ” Sezgi organlari”, ” Chekishdan o‘zingizni tiying!”, ” Kasallikni davolashdan ko‘ra oldini olgan oson!’’ mavzulari kiritilgan. 4- sinf darsligida ”Toza havo, toza suv – salomatlik garovi” mavzusi kiritilgan. Ushbu mavzularni o‘tish davrida o‘qituvchi o‘quvchilarga spirtli ichimliklar ichuvchi, nos, sigaretlar chekuvchi giyohvand moddalar qabul qiluvchi bolalarning qanday holatga tushganlarini batafsil tushuntiradi. Odam va uning salomatligini muhofaza qilishda qadimgi ajdodlarimizning qo‘shgan hissalari bilan tanishtiriladi. Bulardan X asrda yashagan Abu Bakr ibn Ahaviy, Abu Mansur Buxoriy, Abu Saxl Masix Jurjoniy, Abu Rayhon Beruniy o‘z asarlarida odamlarda uchraydigan ko’pgina kasalliklar va ularni davolashda ishlatiladigan dorilar haqida ma’lumotlar keltirilgan. Ibn Sino turli yuqumli kasalliklarning kelib chiqish va 19 tarqalishida ifloslangan suv va havoning ro‘li katta ekanini uqtirib, suvni qaynatib keyin iste’mol qilishni tavsiya etgan. U tashqi muhitdagi turli omillar havo , suv orqali kasallik tarqatuvchi, ko‘zga ko‘rinmaydigan ”mayda hayvonlar”, ya’ni mikroblar haqidagi bilimga asoslanib fikrlar bildirgan. U kasalliklarning oldini olishda tashqi muhitni muhofaza qilish, shaxsiy va umumiy gigiyena qoidalariga amal qilish zarurligi haqidagi fikrlarni bundan 1000 yil ilgari aytgan edi. Hozirgi paytda o‘quvchi – yoshlarimiz orasida nos, sigaret, hatto nasha chekish bilan shug‘ullanayotganlar ham bor. Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi kattalarning har bir ishiga taqlid qiladi. Shu davrda nos, papiros, hatto nashani tatib yoki chekib ko‘rishga intilish paydo bo‘ladi. O‘quvchilarni turli xil kasalliklardan, zarali ta’sirlardan himoya qilish usullaridan yana biri odobnoma, tabiat, jismoniy tarbiya darslarida, tarbiyaviy soatlarda o‘quvchilarga odam tanasining a’zolari va uning bajaradigan vazifalari, tanani chiniqtirish, gigiyena qoidalari haqida ma’lumot berib borishdir. Masalan: 4- sinf tarbiya darsligidagi ” Salomatlik kushandalari”, ” Ichkilik”, ” Zararli xulq va odatlar” mavzulari, boshlang‘ich sinf tarbiyaviy soatlarida ” Narkotik moddalar haqida tushuncha”, ” Bo‘sh vaqtlarni qanday o‘tkazish kerak”, ” Zararli odatlar nima?” Ular nimalarga olib boradi?”, ” Yer yuzida yomon odatlarga o‘rin yo‘q” kabi mavzular o’tiladi. Odam tanasining tuzulishi haqida boshlang‘ich sinfdan boshlab 3- sinf tarbiya darsligida ” Sog‘ligimizni saqlaymiz” bo‘limida ” Odam kim?’’, ” Teri”, ” Skelet”, ” Muskullar”, ” Yurak va qon”, ” O‘pka va nafas olish”, ” Ovqat hazm qilish organlari” va boshqa mavzular o‘tiladi. Muskullar, yurak va o‘pkalar, ovqat hazm qilish organlari bilan tanishish jarayonida o‘quvchilar o’z tana organlari ish faoliyati bir – biri bilan chambarchas bog‘liqligini bilib oladilar. Bunday bog‘liq holdagi faoliyat nerv sistemasi orqali boshqariladi. Nerv sistemasi sxema orqali tushuntiriladi. Nerv sistemasi doimo sog‘lom bo‘lib, me’yorda ishlashi uchun nimani bilishi kerak? Buning uchun, birinchi navbatta, kundalik rejimga rioya qilish lozim. Qachonki siz ma’lum vaqtda ishlab, dam olsangiz, ovqatlansangiz nerv sistemasi charchamaydi, me’yorida 20 ishlaydi. Nerv sistemasini mustahkamlash uchun mehnat turlarini almashtirib turish, badantarbiya va sport mashg‘ulotlari bilan shug‘ullanish, ertalabki gimnastika mashqlaridan keyin ho‘l sochiq bilan har kuni artinish, ertalabki dush qabul qilish ham foydali. O‘quvchilarda eng ko‘p uchraydigan kasalliklardan biri nafas a’zolarining kasallanishidir. Nafas a’zolari bolalarda tuzulish jihatdan bir qator xususiyatga ega. Ularning burun bo‘shlig‘i, bronx yo‘llarining shilliq qavatlari kattalarnikiga qaraganda changlarga, havoga, tutunlarga juda sezgir bo’ladi. Shuning uchun sinf xonasining havosi tez- tez almashtirilib turiladi. O‘quvchilar og‘iz orqali nafas olmasdan, burun orqali nafas olish kerakligini, chunki burun havoni ilitib, changlarni ushlab qolish xususiyatlari borligini bilishlari kerak. Hazm qilish a’zolari bolalarda tuzulishi jihatdan bir qancha xususiyatlarga ega. Qizilo‘ngach va oshqazon bolalarda ingichka va yupqa bo‘lib, issiq ovqatlar is’temol qilganlarida kuyish ehtimoli bor. huning uchun ular iliq, yengil hazm bo‘ladigan, vitaminlarga boy ovqatlarni iste’mol qilishlari kerak. Ovqatlanishdan oldin qo‘llar toza yuvilgan bo‘lishi shart. Iste’mol qilinayotgan ovqat og‘iz orqali oshqozonga so‘rilish jarayonlari kechishini sxema orqali bolalarga ko‘rsatiladi va ovqatlanish gigiyenasi haqida bolalarga tushuntiriladi 7 . Tishlarning vazifasini, tuzilishini, uni asrashni, tishning yorig‘i natijasida tish emali yemirilib, tishni buzilishiga, kuchli og‘riq paydo bo‘lishiga olib kelishi haqida tushuntiriladi. Tishning vazifasi haqida 4-sinf tarbiyavy soat darslarida o‘tkaziladigan ”Sog‘ligimiz o’z qo’limizda ” mavzusidagi reja asosida bir soatlik dars ishlanmasini e’tiboringizga havola qilamiz. Tadbir quyidagicha tahkil etildi va o‘tkazildi: ( Bu ilovada berilgan). Xulosa qilib aytganda tadqiqotimiz davomida zararli odatlar xususida quyidagi to‘xtamga keldik. ˗ zararli odatlar nos, sigaret, nasha chekish, spirtli ichimliklarni totib ko‘rishga qiziqish maktab davrida boshlanadi; 7 Zuparova X. ”Boshlang‘ich sinflarda salomatlik soatlarini olib borish”. Bosh.t.jur. T.2005-y. № 5 7-b. 21 ˗ zararli odatlar nafaqat o‘quvchining o‘zini, balki atrofdagilarni ham sog‘ligiga ta’sir qiladi; ˗ zararli odatlarga o‘rganish jamiyatga zid harakatlarga undaydi; ˗ turli xil jarohatlanishlar sodir bo’lishiga olib keladi. ˗ Ushbu mulohazalarga tayanib, quyidagi xulosaga keldik: ˗ inson salomatligiga havf soluvchi zararli odatlarga o‘rganishni oldini olishda boshlang‘ich sinflar muhim bosqich hisoblanadi; ˗ salomatlikni asrash xususida ajdodlarimiz merosidan foydalanish yaxshi natija beradi; ˗ zararli odatlarni bartaraf qilishda shaxsiy namuna muhim o‘rin tutadi; ˗ o‘quvchilarda salomatlikka salbiy ta’sir etuvchi omillarni oldini olish ko’nikmasi hosil qilinadi; ˗ shaxsiy va atrofdagilar salomatligini qadriga yetish hissi tarbiyalanadi. 22 2.2. Jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanish – sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda asosiy vositadir. Boshlang‘ich sinflarda sinfdan tashqari ma’lumot shakllariga quyidagilarni belgiladik: gigiyena gimnastikasi, chiniqtirish, salomatlik daqiqalari, harakat uchun tanaffus, sayr qilish kuni uzaytirilgan guruhlar uchun jismoniy tarbiya soati, sport to‘garaklari, salomatlik va sport kunlari, jismoniy tarbiya bayramlari, sog‘lomlashtirish lagerlari, sport turlari bo‘yicha maktab seksiyalari va boshqalar. Hozirgi paytda eng muhim jarayon milliy an’analarimiz va O’zbekiston jug‘rofiya – iqlim xususiyatlarini o‘z ichiga olgan mazmunan boy sinfdan va maktabdan tashqari ishlarni amalga oshirishdir. Agarda shu muntazam ravishda o‘tkazilib turilsa, kutilgan natijalarni beradi. O‘zaro o‘rganish yoki bilim olishni tashkil etishda jismoniy tarbiya mashg‘ulotlar foydali va zarur degan e’tiqodga aylanadi, e’tiqod esa barqaror axloqiy me’yorlarga aylanadi. O‘zbekiston Respublikasining Xalq ta’limi haqidagi va Jismoniy tarbiya va sport haqidagi qonunida O‘zkekiston Respublikasi fuqarolari va salomatliklarini yaxshilash va mustahkamlash uchun jismoniy jihatdan chiniqishlari to‘g‘risida qayg‘urishlari shart, degan fikr ta’kidlanadi. Bu qonun to‘la ma’noda maktabdagi jismoniy tarbiya ishiga ham taalluqlidir. Ayniqsa O’zbekistonning sportdagi iftixorlari bilan tanishtirib borish maqsadga muvofiqdir. Biz tadqiqotimiz davomida quyidagi sportchilar bilan tanishtirishni tavsiya qilamiz: Bulardan 1998-yilda ”O‘bekiston iftixori” faxriy unvonini olgan sportchilar: Muhammadqodir Abdullayev, Lazizbek Zokirov, Artur Grigoryan, Temur To’laganov, Ruslan Chagayev va boshqalar. 1999-yilda ”O‘zbekiston iftixori ” faxriy unvonini olgan sportchilar: Akobir Qurbonov milliy kurash bo’yicha 1- jahon chempioni, Erkin Qutiboyev kikbokschi – muayyan- taych turi bo‘yicha 3 karra jahon chempioni. 2000 – yilda Maxtumquli Maxmudov – milliy kurash bo‘yich 2- jahon chempioni, Sambo bo‘yicha jahon va Yevropa chempioni Sobir Qurbanov va boshqalar . O‘quvchilarga bu sportchilarni tanishtira ekanmiz ularning ongida 23 1. Vatanimiz sportchilariga nisbatan faxr tuyg‘usi kuchayadi, 2. Sportga mehrlari ortadi, 3. O‘quvchilar ularga o‘xshashga intiladilar, 4. Yangi g‘alabalarga erishishga undaydi. 24 2.3. Jismoniy. Tarbiya va sportbilan shug‘ullashish sogplom turmush tarzini shakllantirishdagiasosiy vositadir . Jismoniy sog‘lomlashtirish mashg‘ulotlarining asosiy mavzu sifatida shakilanishiga tor ma’noda qaramaslik lozim.Chunki u turmush-tarzining asosiy qismi,millat salomatligi ta’minlovchi tizimdir. Shuni unutmaslik kerakki, o‘quvlarning o‘zlariga ma’qul bo‘lgan sport seksiyalariga doimo qatnashishi, musobaqalarda ishtirok etishi, sportning barcha turlarini o‘zlashtirishi spotrning yuqori pog‘onalari sari qo‘yiladigan ilk maqsadli qadamdir. Sinfdan va maktabdan tashqari jismoniy tarbiya va sportga doir ishlarning sifati qanday darajada bo‘lishi bolalar va o‘smirlar sport maktabiga o‘quvchilarni ko‘proq jalb qilishga bog‘liqdir. G‘olib chiqqan komandalar rag‘batlantiriladi.So‘ngra keyingi musobaqalarga yo‘lanma oladilar. Bundan tashqari shashka, shaxmat,basketbol,qo‘l tennisi kabi sport musobaqalarning yakka g‘oliblari ham aniqlanib boriladi. Bu esa Respublikamiz sportining kelajagini ham belgilaydi. Sinfdan va maktabdan tashqari jismoniy sog‘lomlashtirish faoliyatining yana bir jihati maktab, oila, jamoat tashkilotlari va tarbiyaviy jarayonga aloqasi bo‘lgan barcha shaxslarning o‘zaro hamjihatlikda ishlash tizimini tashkil etishdir. Bu sohada ”Sog‘lomjon-polvonjon” sport festivali, ”Quvnoq startlar” o‘yini ,”O‘quvchilar spartakiadasi” ga keng o‘rin berilagan. Maktab, oila, pedagoglar, o‘quvchilar va ota-onalarning o‘zaro hamkorligi ish sifatini yanada yaxshilaydigan jismoniy tarbiyani, sog‘lom hayot tarzini o‘quvchilarning kundalik hayotiga tatbiq atadigan muhim vositadir deb hisoblaymiz. Bola sog‘lom va har tomonlama barkamol shakllanishi uchun jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanishi muhimdir. Kishi salomatligini mustahkamlashda jismoniy tarbiya qanday ahamiyatga ega ekanligini mashg‘ulot davomida o‘quvchilarga tushuntirib boriladi. Jismoniy tarbiya bilan shug‘ullangan kishi kuchli, chaqqon, chidamli, irodali, bardam, jasur, go‘zal va harakatchan bo‘ladi. Shuning uchun har bir harakatni mustaqil, yaxshi va kam kuch sarflagan holda bajarishga harakat qiladi.Tarixiy manbalarga qaraganda , o‘zbek xalqining 25 milliy sport va milliy o‘yinlari aholini yashash sharoitiga qarab xilma-xil bo’lgan va kishilarni faol, sermahsul ishlashga tayyorlagan. Bunday milliy o‘zbek o‘yinlarining umumiy miqdori 3-5 mingdan kam emas. Bu o‘yinlarni izlab topish, o‘rganish va xalq orasida o‘quvchilarga mashg‘ulot davomida yangidan targ‘ib qilish ma’naviyatimizni yangi bosqichga ko‘tarishga, sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga xizmat qiladi, tarbiyaviy ish mazmunini chuqurlashtiradi 8 . “Kelajak avlod haqida qayg‘urish sog‘lom, barkamol naslni tarbiyalab yetishtirishga intilish bizning milliy xususiyatimizdir”[6]. Sog‘lom avlodni shakllantirish va tarbiyalashning turli yo‘l-yo‘riqlari, usullari mavjuddir.Ayniqsa, bolalarning bo‘sh vaqtlarini to‘g‘ri tashkil etish, turli milliy harakatli o‘yinlar o‘rgatish muhimdir.Bola tarbiyasining bu tomoni ham davlat va jamiyat ahamiyatiga moyil masaladir.Yurtboshimiz bu muammoni davr talabi asosida hal qilishga alohida e’tibor berib, o‘quvchilarning bo‘sh vaqtini tashkil etishning, shu jumladan, ommaviy sport va jismoniy tarbiya shakllarini tiklash hamda amaliyotga joriy etish, ayniqsa, milliy sport o‘yinlari haqida ma’lumotlar yig‘ish, ularni boyitish va ular asosida yoshlarimiz o‘rtasida keng tashviqot olib borish kun tartibidagi dolzarb masalalardan biri ekani haqidagi fikrni ilgari suradi. [6] Zero milliy harakatli o‘yinlar, sport turlari ham xalq qadriyatlariga dahldor bo‘lib, ularni yig‘ish, boyitish va bolalarga taqdim etish sog‘lom avlodni tarbiyalashning muhim vazifalardan biridir. Xalq harakatli o‘yinlari , milliy sport turlari asrlar davomida davrlarga mos ravishda takomillashib kelgan. 1. Xuddi shunibgdek ”Oq terakmi ko‘k terak”,”Mushuk va sichqon”,”Chillak”,”Tosh o‘yini”,”Ot o‘yini”,”O‘ningni top”,”Quvnoq g‘ozlar” kabi milliy o‘yinlar o‘quvchilarni chaqqon, epchil, dovyurak bo‘lib yetishishiga xizmat qiladi . 2. Shuni ham aytish kerakki, o‘yinning boshqa tarbiya usullaridan ustunligi bolalarning hamkorligini oshiradi. 8 Zuparova X. ”Boshlang‘ich sinflarda salomatlik soatlarini olib borish”. Bosh.t.jur. T.2005-y. № 5 7-b. 26 Ijodiy tafakkurini rivojlantirib, shijoatli, qiyinchiliklarga chidamli bo‘lishini ta’minlaydi Chiniqib borishga har bir mashg‘ulotda o‘z oldiga maqsad qo‘yish va mashq qilish jarayonida unga yetish uchun harakat qilishni o‘quvchilar o‘rganib boradilar. Masalan, ”Arqon tortish” o‘yini.Bu o‘yinda bolalar o‘zlarining kuchini sinab ko‘rib, naqadar sog‘lomligini sinab ko‘rishadi,shuningdek, ularning g‘alaba qilish uchun qat’iy harakat qilishga rag‘bati oshadi. Tortishuv jarayonida sabr-chidamli bo‘lish ko‘nikmalari ortadi. Qolaversa o‘yi vaqtida bolalar fikrlashadi. Yengilayotgan guruh a’zolari oyoqlarini tirab, kuchlarini to‘plab olish va birdamlik bilan harakat qilishga o’rganadilar. ˗ sabr chidamga o‘rgatish; ˗ o‘z-o‘zini boshqarishga o‘rgatish; ˗ bolalarni fikrlashga o‘rgatish; ˗ hozirjavob bo‘lishga tayyorlash; ˗ o‘yin davomida birdamlik va hamdardlikka o‘rgatish; ˗ jamoa bo‘lib harakat qilishga o’rgatish va shu kabilar va shu kabilar. Buyuk mutaffakkir Abu Ali ibn Sino o‘z davrida badantarbiya bilan tana salomatligini yaxshilash va mustahkamlash, kasallikning oldini olish va undan forig‘ bo‘lish va boshqa hollarda keng foydalanish masalasini ko‘p marta uqtirgan hamda asarlarida ifodalagan. Shuning uchun Abu Ali ibn Sino ” Kishi salomaligida yugurmasa, kasalligida albatta yuguradi” yoki mashqlar bilan mo‘tadil shug‘ullangan kishi hech qachon dori – darmon ichishiga hojat qolmaydi” – deb bejiz aytmagan. Yoki ” Men qoldirib ketayotgan zo‘r tabiblardan biri - tozalik, ikkinchisi – parxez, uchinchisi – badantarbiya, qolganlari –mijoz bilan kayfiyatdir”.-deydi.Jismoniy tarbiya sog‘liqni mustahkamlash, yuqori ish qobiliyatga erishishga, hayotiy muhim harakat uquv va malakalarni egallashga yo‘llangan. U odamni unumli mehnat qilishga tayyorlashda muhim ahamiyatga ega. Jismoniy hususiyatlardan tashqari, bu vaqtda qimmatli ruhiy xususiyatlar ham rivojlanadi. Turli xil jismoniy mashqlar,harakatli o‘yinlar, sport jismoniy tarbisining vositalari hisoblanadi. Ular 27 bilan uy sharoitida, maktabda, bolalar sport maktsblarida shug‘ullanadilar. Turli yoshda jismoniy tarbiya turli xil vazifalarga ega. 1-4 sinf o’quvchilari muskul sezgilarini harakat tempi va harakat ko‘lamini, muskullar taranglashishva bo‘shashish darajasini farq qilish qobiliyatini takommillashtiradilar. Ular harakatning to‘g‘ri texnikasini egallaydilar, ya’ni kerakli yo‘nalishlarda, ritmda, tempda, tegishli muskullar taranglashishi bilan mashqlar bajaradilar. Agar maktab o‘quchilari harakatlarning asosiy elementlarni to‘g‘ri bajarishni o‘rganmagan bo’lsalar, harakatni oxirigacha yetkazishga intilmasalar ular yetarli natijalarga erisholmaydilar. Harakat texnikasini takomillashtirish odam shaxsini shakllantirish bilan bog‘liq. Jismoniy tarbiya organizmga rivojlantiruvchi, tuzatuvchi ta’sir etadi. Jismoniy mashqlar yordamida qomatdagi ayrim kamchiliklarni, ya’ni ko‘krak botiqligi, yelka kichikligi va muskullar yaxshi rivojlanmaganligini ham to‘g‘irlashi mumkin. Qiz bolalar va og‘il bolalar uchun maxsus mashqlar kopmleksi mavjud. Ularda organizmning xususiyatlari o‘g‘il bolalar va qiz bolalar qomatiga bo‘lgan estetik talablar hisobga olinadi. Bundan tashqari jismoniy mashqlar odamning psixik holatini, tashqi ko’rinishini va kayfiyatini yaxshilaydi, umumiy hayotiy tonusni oshiradi. Buyuk hakim Abu Ali ibn Sino ” bola xotirasini mustahkamlashda tongi badantarbiyani muntazam ravishda bajarish, chopish, suzish, tabiat manzarasini to‘yib tamosha qilish va musiqa tinglash samarali natija beradi”[7], deb uqtirgan. Xulosa qilib aytganda, buyuk kelajagimiz vorislari bo‘lgan yosh avlodni har tamonlama kamolatga yetishida jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanishning ahamiyati kattadir. Maktab o‘qituvchi xodimlari o‘quvchilarga nosog‘lom turmush tarzining kasalliklarga, azob – uqubatlarga yetaklashini, sog’lom turmush tarzi esa salomatlikka, baxtli umrga yetaklashini targ‘ibot qilishlari lozim 9 . 9 Afanasyev.Yu. Salomatlik alifbosi. T ”Ibn Sino” n. 1995-y. 104-b. 28 29 XULOSA Har bir davlatning taraqqiyoti, mustahkamligi ko‘p jihatdan yosh avlodning ham jismonan, ham ma’nan sog‘lomligiga bog‘liq. 2005-yilni ’’Sihat – salomatlik yili” deb e’lon qilinishi munosabati bilan Vazirlar Mahkamasining 2005-yil 25- yanvardagi ”Sihat – salomatlik yili” Davlat dasturi to‘g‘risidagi qarori qabul qilindi. Mazkur qarorga binoan Xalq ta’limi Vazirligining 31- yanvardagi 19- sonli buyrug’i chiqarilgan. Shu buyruq asosida Respublika ta’lim markazining 16- fevraldagi 6- sonli buyrug‘i ishlab chiqildi. Sihat – salomatlik yili ” Davlat dasturidagi belgilangan tadbirlarni amaliyotda tadbiq etish fidokorona mehnatni talab etadi. Chunonchi, o‘sib kelayotgan yosh avlodning har tamonlama sog‘lom bo‘lishi uchun o‘quvchilardan sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, ekologik va gigiyenik tarbiya berish juda muhim vazifalaridan biri sanaladi. Bu borada sog‘lom turmush tarzini, yashash tarzini targ‘ib etish bo‘yicha umumiy o‘rta ta’lim maktablarida salomatlik darslari kiritilgan bo‘lib, unda ekologik va gigiyenik tarbiya berib boriladi. O‘quvchilarning shaxsiy salomatligi xususida bilimlar berish, uni muhofaza etish, ularda gigiyenik bilimlarga nisbatan ijobiy munosabatda bo‘lish, bolalar sog‘ligini saqlash va ularni kundalik turmushda hayotga joriy etish maqsadida olib boriladigan darslar o‘quv yili davomida har bir sinfda 18 soatga mo’ljallangan. Bu darslarni o‘qitishdan maqsad o‘quvchilarga ruhiy, ma’naviy barkamollikka erishish yo‘llarini, sog‘lom avlodni sog‘lom turmushga tayyorlash kabi masalalarni o‘rgatish, ongiga singdirishdan iborat. Davlat ta’lim standarti boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘z salomatligi va jismoniy kamolotiga oid egallashi lozim bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalariga quyidagi talablarni belgilab beradi. 1. Inson salomatligi va jismoniy kamolotiga oid gigiyena va me’yorlari, o’z sog‘ligini muhofaza qilish, o‘zi uchun bo‘lgan xavf – xatarni oldini olish, tozalikka rioya qilish, to‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy chiniqish, badan tarbiyasi, jismonan go‘zal bo‘lishga intilish, jismoniy nafosatni his etish va undan zavqlnish kabi tushunchalarni bilish; 30 2. Chiniqish, muntazam badantarbiya qilish, yuvinish, jismoniy mashqlar bajarishning mohiyatini anglash; 3. Ertalabki gimnastika mashqlarini bajarish; 4. Shaxsiy gigiyena me’yorlarini bilish, unga amal qilish; 5. Birinchi tibbiy yordam ko‘rsatishni bilish; 6. Kun tartibiga rioya qilish; 7. Tishlarni parvarish qilish. Tishlarni kasallanishi va undan saqlanish; 8. Ovqatlanish gigiyenasiga rioya qilish; 9. ’’Salomatlik – tuman boylik” tushunchasi va unga amal qilish; 10. Inson salomatligi uchun zararli bo‘lgan odatlarni bilish. Har bir o‘quvchi ko‘rsatmalarga erishishi davlat tomonidan talab qilinadi. Olib boriladiga ishlar, avvalo, har bir insonda sihat – salomatlik madaniyatini shakllantirish, jamiyatda sog‘lom muhitni yuzaga keltirish, ona tabiatni muhofaza qilish ko‘nikmalarini tarbiyalaydi. Boshlang‘ich sinf metod birlashma yig‘ilishlarida o‘qituvchilar sog‘lom – turmush tarzini targ‘ibot etish bo‘yicha taklif etilgan yangiliklar, ilg‘or texnologiyalar bo‘yicha fikr yuritishlari, tajriba almashishlari lozim. Boshlang‘ich sinflarda tarbiyaviy soat darslarini quyidagi mavzular bilan o‘tkazish tavsiya etiladi: ”Salomatligingiz o‘z qo‘lingizda” ; ”Reproduktiv salomatlik va sog‘lom oila”; ”Giyohvandlikka qarshi kurashish va uni oldini olish”; ”Tez tibbiy yordam ko‘rsatish”; ”Atrof – muhitni muhofaza qilsh”; ”Suv – hayot manbai”; ” Salomatlik kushandalari”; ” Salomatlik – tuman boylik”; ” Tabiatga g‘amxo‘r bo‘ling”; ” Salomatlikni mustahkamlashda jismoniy mashqlarning ahamiyati”; ” O‘quvchilarning kun tartibi”; 31 Mamlakatimiz rahbarining ”2004-2009- yillarda maktab ta’limini rivojlantirish Davlat umum milliy dasturi to‘g‘risida”gi farmonning beshinchi yo‘nalishi aynan bolalar sportining rivojlantirish xususida ekanligi bejiz emas. Chunki, bolalarni jismoniy mashqlar bilan shug‘ullantirish ularni kuchli, chaqqon, chidamli, irodali, bardam, jasur, go‘zal va harakatchan qiladi. Natijada bolalarning ish qobiliyati yuqori bo‘ladi. Yuksak ish qobiliyatiga ega bo‘lish – sog‘lomlikning birinchi belgisi. Shuningdek, jisminiy mashqlar bilan muntazam shug‘ullunish o‘pka, ovqat hazm qilish va bola tanasidagi boshqa a’zolarning ishini yaxshilaydi. Eng asosiysi organizmning tashqi muhitning salbiy ta’sirlariga hamda kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroblarga chidamliligini oshiradi. Yaxshi jismoniy tayyorgarlikka ega odam kam kasal bo‘ladi, agar kasal bo‘lib qolsa, xastalikni oson va to‘liq yengadi, ish qobiliyatini esa tez tiklaydi.. Demak, jismoniy mashqlar bilan muntazam shug‘ullanish inson salomatligiga ijobiy ta’sir etib, uni jismonan rivojlantiradi, baquvvat qiladi, salomatligini mustahkamlaydi, hayotining yangi qirralarini ochishga imkon yaratadi. Har qanday jamiyatning farzandlari barkamol, sog‘lom rivojlanishi uchun tabiiy muhit yuqori darajada ekologik sifat va miqdor ko‘rsatkichlariga ega bo‘lmog‘i darkor. Shu bilan birgalikda, har bir jamiyat a’zosi ekologik ong va tafakkur sohibi bo‘lishi, o‘zining yashash joyi makonini e’zozlashi va sevishi kerak. Yuqoridagilardan kelib chiqib, mamlakatimizda ekologik ta’lim – tarbiyaga alohida e’tibor qaratilgan. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarning boshlang‘ich 1-4- sinflarida o‘qitilayotgan ”Atrofimizdagi olam”, ” Tabiatshunoslik” fanlar dasturlarida o‘quvchilarga ekologik saboq berishga keng e’tibor qaratilgan. Bu bejiz emas albatta. Barkamol avlodni shakllantirishda ekologik muammolarni hal etish borgan sari dolzarb bo‘lib bormoqda. ” Xalqaro hamjamiyat insonning nafaqat yashash huquqi, balki to‘laqonli va sog‘lom turmush kechirish uchun zarur mo‘tadil atrof – muhit sharoitlariga ham bo‘lgan huquqlarining muqaddas va daxlsizligini allaqachon e’tirof etgan”,- deb yozadi muhtaram sobiq Prezidentimiz I.A.Karimov ” O’zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida ” asarida . Hozirgi davrda, 32 xususan ilm- fan va texnika, turli xil texnologik jarayonlarga ehtiyoj nihoyatda ortgan sharoitda, o‘sib kelayotgan yosh avlodga ekologiya va atrof – muhitning muhofazasi asoslaridan nazariy va amaliy bilim berish uchun darslarda va darsdan tashqari tadbirlarda quyidagi mavzularni o‘tish tavsiya etiladi. ” Tabiatni asrab – avaylash”, ” Atrofimizdagi havo va suvni muhofaza qilish”, ”Suvni ehtiyot qiling”, ” Tabiat va inson – bir butun”, ”Ekologiya nima?” , ”Ekologik tabiat” , ” Havo muhitining ifloslanishi”, ”Ekologik javobgarlik”. Ushbu mavzular orqali tabiatga va uning boyliklariga shavqatsizlarcha munosabatda bo‘lish oqibatlari, Orol bo‘yidagi achinarli yuzaga kelishi, hozirgi vaqtda bolalarning nimjon bo’lishi, ko’p kasalga chalinishining bosh sababi atrof – muhitning, ekologiyaning buzulishi ekanligini tushuntirib berish. O‘tiladigan mavzularning tarbiyaviy vazifasi – o‘quvchilarda har bir kishining salomatligi uni o‘rab turgan tashqi sharoitga ekanligi haqida tushuncha hosil qilib, ularga ekologik tarbiya berish, ajdodlarimizning tibbiyot faniga qo‘shgan ulkan hissalarini o‘rganib, ularga nisbatan hurmat, ilmiy meroslariga qiziqish uyg‘otishdan iborat. Mavzularni rivojlantiruvchi maqsadi-o‘quvchilarga tabiatshunoslik, jimoniy tarbiya, odobnoma, salomatlik fanlarini o‘zaro boylab o‘rganishi va fan haqida mantiqiy fikrlarni takomillashtirishdan iborat. O‘qituvchi mavzularni o‘tish jarayonida mavzuning maqsadiga muvofiq holda turli xil ko‘rsatmali qurollar, o‘quv vositarida: jadvallar,odam a’zolari tushirilgan rasmlardan foydalansa maqsadga muvofiq bo‘ladi. Mavzularni o‘tishning tarbiyaviy maqsadi: O‘quvchilarga insonlarning sog‘lig‘ini muhofaza qilishga, yosh avlodni sog‘lomlashtirishga qaratilgan tadbirlari, inson salomatligigia atalgan asarlari bilan ulkan hissa qo‘shgan vatandoshlarimiz haqida keyingi yillarda Prezidentimiz I.A. Karimov tashabbusi va odil siyosat orqali odam va uning salomatligi haqida erishilayotgan yutuqlarimiz to‘g‘risida tushuncha beriladi.Sihat-salomatlik har bir kishi uchun baxt-saodatdir.Insonning mehnat unumi ,mamlakatning iqtisodiy qudrati, xalq farovonligi kishilarning salomatligiga bog‘liqdir.Har bir salomatligini 33 saqlash va mustahkamlash uchun avvalo o‘zining tana tuzilishini, har qaysi a’zolarini ish faoliyatini va ularning normal o‘sishi va rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan gigiyenani bilishi kerak. Inson tanasi barcha a’zolarini ishi bir-biri va tashqi muhit bilan bog‘liq. Ba’zi maktablarda bola organizimi uchun mos sharoit yaratilmasligi yoki gigiyena qoidalariga amal qilmaslik oqibatida maktab o‘quvchilari talaygina qismining tayanch-harakatlanish, yurak-qon, nafas olish a’zolari kasalliklari ko‘rish o‘tkirligini pasayishi kuzatilmoqda. Masalan: sinf partalari o‘quvchining gavdasiga mos kelmaganda tayanch –harakatlanish a’zolarini, yorug‘lik kuchi kamligidan ko‘z o‘tkirligining, sinf xonalari yetarli isitilmaganligi oqibatida nafas olish organlarining ish faoliyati buziladi. O‘quvchilar salomatligini muhofaza qilish va ular ongida sog‘lom turmush shaklini rivojlantirish borasidagi xalq ta’limi xodimlarining tibbiy gigiyenik bilim darajasi yetarli bo‘lishi kerak. Negaki, yoshlikdan o‘rganilgan bilim, hayotiy ko‘nikma inson hayoti davomida bir umr unga yo‘ldosh bo‘ladi va an’ana sifatida avloddan- avlodga o‘tib boradi. Shu bois, barch ta’lim muasasalarida o‘quvchilarga tibbiy bilamlar berish ularda o‘z sog‘ligini himoyalash ko‘nikmasini hosil etish ishiga aholi salomatligini kafolatlaydigan asosiy omil sifatida qaralib kerilmoqda. Ta’lim dasturlariga yangidan kiritilgan ”Tarbiya” , ”Inson va uning salomatligi” predmetlari bu borada eng muhim vosita vazifasini o‘tab kelmoqda. Ozod va obod yurtimizda Vatan, millat, or-nomus kabi muqaddas tuyg‘ular kabi sog‘lom avlod yaratish tuyg‘usi ham xalqimiz qalbidan chuqur joy oldi va olmoqda. Keng miqiyosida olib borilayotgan harakatlar ijobiy samara berishi shubhasiz. 34 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. 1. I.A.Karimov ” Barkkamol avlod O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori”. Toshkent ”Sharq” nashriyoti 1998-yil. 27-bet. 2. I.A.Karimov ”Kelajakni jasoratli odamlar quradi”. Toshkent.1999-y. 12-bet. 3. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Toshkent. ”O‘zbekiston” n. 2001-yil. 14-15-betlar. 4. Alibekov. Tabiatni muhofaza qilish va tabiat resruslaridan oqilona foydalanish. T.1983-yil. 273-bet. 5. Atoyev A . O ‘ smir va yoshlarni kurashga o ‘ rgatishning metod va vositalari . T .1987- y . 318- b . 6. Abu Abdulloh ibn Ismoil al- Buxoriy. Hadis. 3-4-tom. Toshkent. 1992-y. 558-b. 7. Abu Ali ibn Sino ”Tib qonunlari” Tuzuvchilar Karimov I, Xikmatullayev X. T.1993-y. 304-b. 8. Afanasyev.Yu. Salomatlik alifbosi. T ”Ibn Sino” n. 1995-y. 104-b. 9. Bagdanov G. Школъникам здоровый образ жизни. М.1989-г.189 л. 10. Baratov. P. Tabiatni muhofaza qilish. T.1991-y.256-b. 11. Hoshimov K va bosh . Pedagogika tarixi . T . ” O ‘ qituvchi ” n .1996- y .488- b . 12. Hasanboyeva O . Tarbiya 3- sinf uchun qo ‘ llanma . T .2002- y . 10- b . 13. Ikromova M . Giyohvandlik – ijtimoiy ofat . T . 1990- y .50- b . 14. Irgashev Sh. Giyohvandlik profilaktikasi bo‘yicha o‘quv qo‘llanma. ”Ibn Sino” nashriyoti. 2003-y.14-b. 15. Karimov U. Navoiy davri tabobati. Toshkent.1991-y. 7-b. 16. Mahmudov .”Avesto” haqida . T. “Sharq” 2000-y. 17. Nishonova S. Komil inson tarbiyasi. T.2003-y.185-b. 18. Rasulov M. ”Suv – hayot manbai”. 2002-y. 60-b. 19. Roziqov K.X. Ekologiya va atrof – muhit muhofazasi haqida yetti saboq. T. 2004-y. 3-b. 35 20. Solixo‘jayev S. ” Bolalarda shaxsiy gigiyena ko’nikmalarining shakllanishi”. T. ”Ibn Sino”. 1993-y. 76-b. 21. To‘xtayev A.S . ”Rang – barang tabiat”.T. ”Yozuvchi”.2002-y.64-b. 22. To‘xtayev A.S, Haydarova, Siddiqov. ”Ekologiya alifbosi”T.2004-y. 23. Xo‘jayev F.”Boshlang‘ich sinflarda jismoniy tarbiya darslari”.T.1996- y.72-bet. 24. Zuparova X. ”Boshlang‘ich sinflarda salomatlik soatlarini olib borish”. Bosh.t.jur. T.2005-y. № 5 7-b. 36 ILOVA 37

Boshlang’ich sinf o’quvchilarida sog’lom turmush tarzini rivojlantirish

Купить