Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 79.9KB
Покупки 12
Дата загрузки 14 Февраль 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Kenjayev Kenja

Дата регистрации 27 Январь 2024

908 Продаж

Boshlang’ich sinf o’quvchilariga og’irlik o’lchovlarini o’rgatish metodikasi.

Купить
Мавзу: Boshlang’ich sinf o’quvchilariga og’irlik o’lchovlarini o’rgatish metodikasi. Reja: Kirish 1.Asosiy qism. Boshlang’ich sinf o’quvchilariga og’irlik o’lchovlarini o’rgatish metodikasi 1.1 Jismning massasi va uni o‘lchash 1.2. Miqdorlarni o’rganish bo’yicha darslarni tashkil etish rejasi 2. Boshlang’ich sinf o’quvchilariga og’irlik o’lchovlarini o’rgatishda amaliy ishlardan foydalanish 2.1 Boshlang’ich sinf o’quvchilariga og’irlik o’lchovlarini o’rgatishda amaliy ishlardan foydalanish 2.2 Massani o’lchashni o’rgatishda amaliy ishlar Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar 1 Kirish Albbatta, ta’lim - tarbiya - ong mahsuli, lekin ayni vaqtda ong darajasi va uning rivojini ham belgilaydigan, ya’ni xalq ma’naviyatini shakllantiradigan va boyitadigan eng muhim omildir. Binobarin, ta’lim - tarbiya tizimini va shu asosda ongni o’zgartirmasdan turib, ma’naviyatni rivojlantirib bo’lmaydi. Shu bois bu sohada yuzaki, rasmiy yondashuvlarga, puxta o’ylanmagan ishlarga mutloqo yo’l qo’yib bo’lmaydi. Maktab ta’lim - tarbiya masalasi davlat va jamiyat nazoratida bo’lishi asosiy qonunimizda belgilab qo’yilgan. Shu bilan birga, bu keng jamoatchilik, butun xalqimizning ishtiroki va qo’llab - quvvatlashishini talab qiladigan umummilliy masaladir. Yosh avlodni hozirgi zamon fani bilan qurollantirish orqali ularning aqliy jihatdan maksimal darajada rivojlanishlariga erishish umumta’lim - tayanch maktablar oldida turgan eng muhim vazifalardan biridir. Bu vazifani hal etishda sinfdan tashqari ishlarning o’rni benihoya katta. Matematikadan o’tkaziladigan sinfdan tashqari ishlarning mazmuni dars mashg’ulotlarida egallangan bilimlarni kengaytirish va chuqurlashtirishda qaratilgan bo’lishi kerak. Shundagina sinfdan tashqari mashg’ulotlar dars mashg’ulotlarining mantiqiy davomi bo’lib xizmat qila oladi. Sinfdan tashqari mashg’ulotlar deganda ko’pincha yuqori sinflar nazarda tutiladi. Lekin ilg’or tajribalarning tasdiqlashicha, boshlang’ich sinflarda ham sinfdan tashqari turli - tuman formalarda mashg’ulotlar olib borishning potensial imkoniyatlari mavjud. Bu imkoniyatlardan foydalanish o’qitishda boshlang’ich va yuqori sinflar uzviyligini ta’minlaydi. Boshlang’ich sinflarda sinfdan tashqari ishlarni olib borishda o’quvchilarning nutq madaniyatini va matematik tafakkurini shakllantirishga kompleks holda yondashish talab qilinadi. 2 1.Asosiy qisim. Boshlang’ich sinf o’quvchilariga og’irlik o’lchovlarini o’rgatish metodikasi. 1.1.Jismning massasi va uni o‘lchash. Massa-asosiy fizik kattaliklardan biridir. Jismning massasi tushunchasi og‘irlik-kuch tushunchasi bilan chambarchas bog‘langan. Og‘irlik kuchi ta’sirida jism Erga tortiladi. Jismning og‘irligi jismning o‘zigagina bog‘liq emas. Shuning uchun u turli kengliklarda turlicha: masalan, qutbda jism ekvatordagiga qaraganda 0,5% og‘ir. Og‘irlik kuchi bunday o‘zgaruvchanligiga qaramay quyidagi xususiyatga ega: har qanday sharoitda ham ikki jism og‘irligining nisbati bir xildir. Jismning og‘irligini boshqa jism og‘irligi bilan taqqoslab o‘lchashda jismning yangi xossasi kelib chiqadi,bu xossa massa deb ataladi. Faraz qilaylik, richagli tarozining bir pallasiga birorta a jism, ikkinchi pallasiga b jism qo‘yilgan bo‘lsin. Bunda quyidagi hollar bo‘lishi mumkin: 1) tarozining ikkinchi pallasi tushib, birinchisi shunday ko‘tariladiki, ular barobar bo‘lib qoladilar, bu holda tarozi muvozanatda, a va b jismlar bir xil massaga ega deyiladi: 2) tarozining ikkinchi pallasi birinchi pallasidan balandligicha qoladi: bu holda a jismning massasi b jismning massasidan katta deyiladi: 3) tarozining ikkinchi pallasi tushdi, birinchi pallasi ko‘tarildi va ikkinchidan baland bo‘ladi: bu holda a jismning massasi b jismning massasidan kichik deyiladi. Shuni eslatamizki, agar jism ekvatorda richagli tarozida o‘lchansa, keyin jism va tarozi toshlari qutbga olib borib o‘lchansa, o‘sha natijani beradi, chunki jism ham, tarozi toshlari ham o‘z og‘irliklarini bir xil o‘zgartiradi. Shunday qilib, jismning massasi o‘zgarmaydi, u qayerda bo‘lmasin,uning massasi doim bir xil bo‘ladi. Matematik nuqtai nazardan massa-quyidagi xossalarga ega bo‘lgan musbat miqdor: 1) tarozida bir-birini muvozanatlovchi jismlarning massasi bir xil; 2) jismlar bir-birlari bilan birlashtirilsa, massalar qo‘shiladi: birgalikda olingan bir 3 nechta jismning massasi ular massalarining yigindisiga teng. Bu ta’rifni uzunlik va yuz uchun berilgan ta’riflar bilan solishtirsak, massa ham uzunlik va yuz ega bo‘lgan xossalarga ega bo‘lishini, biroq u fizik jismlar to‘plamida berilganligini ko‘ramiz. Massalar tarozilar yordamida quyidagicha o‘lchanadi: massasi birlik sifatida qabul qilinadigan e jism tanlab olinadi (bunda massaning ulushlarini ham olish mumkin). Tarozining bir pallasiga massasi o‘lchanayotgan jism qo‘yiladi, ikkinchi pallasiga massa birligi qilib olingan jismlar, ya’ni tarozi toshlari qo‘yiladi. Bu toshlar tarozi pallalari muvozanatga kelguncha qo‘yiladi. O‘lchash natijasida berilgan jismning massasining qabul qilingan birligidagi son qiymatini jism massasining taqribiy qiymati deb qarash kerak (masalan, 3kg 125 g bo‘lsa, 3125 soni). Uzunlikdagiga o‘xshash massalarni taqqoslash, ular ustida amallar bajarish massalarning son qiymatlarini taqqoslashga va ular ustida amallar bajarishga keltiriladi. Massaning asosiy birligi-kilogramm. Bu asosiy birlikdan massaning boshqa birliklari: gramm, tonna va boshqalar hosil bo‘ladi. Ushbu bobda biz boshlang’ich matematika kursida miqdor tushunchasi va uni o‘lchash, massa tushunchasini o’rganishni bayon etdik.Ta’rifga ko’ra, agar a miqdor berilgan va e miqdor birligi tanlab olingan bo‘lsa, u holda a miqdorni o‘lchash natijasida shunday x haqiqiy son topildiki, uning uchun a =xe bo‘ladi. Bu x soni a miqdorning e miqdor birligida sonli qiymati deyilar ekan. ( x= m e ( a )) Massa-asosiy fizik kattaliklardan biri ekan. Jismning massasi tushunchasi og‘irlik-kuch tushunchasi bilan chambarchas bog‘langan. Massa-quyidagi xossalarga ega bo‘lgan musbat miqdor ekan. - tarozida bir-birini muvozanatlovchi jismlarning massasi bir xil; - jismlar bir-birlari bilan birlashtirilsa, massalar qo‘shiladi: birgalikda olingan bir nechta jismning massasi ular massalarining yigindisiga teng. Uzunlikdagiga o‘xshash massalarni taqqoslash, ular ustida amallar bajarish massalarning son qiymatlarini taqqoslashga va ular ustida amallar bajarishga 4 keltirilar ekan. Massaning asosiy birligi-kilogramm. Bu asosiy birlikdan massaning boshqa birliklari: gramm, tonna va boshqalar ekan. 1.2.Miqdorlarni o’rganish bo’yicha darslarni tashkil etish rejasi Miqdorlarni o’rganish bo’yicha darsni tashkil etish rejasi taxminan bunday: I bosqich. Narsaning ko’plab xossalari orasidan o’rganilayotgan xossani aniqlash. Bu bosqichda o’rganilayotgan xossalarni taqqoslash usulidan foydalaniladi. Har bir narsa yakkalab qo’yilmasdan, balki boshqa narsalar bilan taqqoslagan holda beriladi. Dastlab taqqoslanayotgan xossalar orasidagi farq keskin bo’lishi lozim. Bolalar belgilar orasidagi farqni tushunib olganlaridan so’ng, farq kamaytirilishi mumkin. Masalan, bunday taqqoslaymiz: kitoblar solingan portfel og’irroqmi yoki daftarmi, dars uzunroqmi yoki tanaffusmi, sinf xonasi ko’p joyni egallaganmi yoki sport zalimi? II bosqich. Bir jinsli xossalarni taqqoslashni turli usullar bilan o’tkazish mu mkin : ko’z bilan ko’rib, hissiy yo’l bilan, ustiga qo’yish bilan, turli o’lchovlar yordamida. O’lchovlar yordamida taqqoslash miqdorni beradi. III bosqich. Atamani kiritish va miqdorning o’lchov birligi bilan tanishtirish. IV bosqich. O’lchov asbobi bilan va unda foydalanish qoidalari bilan tanishtirish. Har bir miqdor ustida olib boriladigan ishni tahlil etamiz. Uzunlik o’lchovlarini o’rganish. Bolalar uzunlik jismning davomiyligini, narsaning o’lchamlarini tavsiflaydigan xossasi ekanligi haqidagi tasavvurlarni maktabgacha bo’lgan davrdayoq hosil qilganlar. Bolalar. uzunroq-qisqaroq, keng- tor, baland-past, yo’g’on-ingichka munosabatlarini to’g’ri aniqlay oladilar. O’qitishning navbatdagi vazifasi—o’lchash ishining moxiyatini ochib berish, uzunlikning turli o’lchov birliklarining ahamiyatini ko’rsatish va o’lchov asboblaridan foydalanishga o’rgatishdan iborat. Tayyorgarlik bosqichining birinchi darslaridayoq o’qituvchi «miqdor» tushunchasini rivojlantirish imkoniyatiga ega. «Miqdor» so’zining o’zi ko’pchilik bolalarga tushunarli emas, chunki bu so’zni 5 ular kam eshitadilar. O’qituvchining vazifasi narsalarning xossasi taqqoslanayotganda bu taqqoslashni miqdor jihatdan ifodalash mumkinligini, Miqdor haqida so’zlash mumkinligini har doim ko’rsatib borishdan iborat. «Uzun. Qisqa» mavzusi bo’yicha dars parchasini keltiramiz. Darsning maqsadi. Uzunlik tushunchasini jismning o’lchamlarini tavsiflaydigan xossasi sifatida shakllantirish. Ish narsalarning uzunliklarini ko’z bilan chamalab va ustiga qo’yish usuli bilan taqqoslashdan boshlanadi. 2. Boshlang’ich sinf o’quvchilariga og’irlik o’lchovlarini o’rgatishda amaliy ishlardan foydalanish . 2.1 Boshlang’ich sinf o’quvchilariga og’irlik o’lchovlarini o’rgatishda amaliy ishlardan foydalanish . Gorizontal tortilgan ipga eni bir xil, lekin rangi va uzunligi turlicha bo’lgan lentalar ilingan. Bolalar qaysi lenta uzunroqligini, qisqaroqligini, bir xil uzunlikda ekanligini ko’z bilan aniqlaydilar. Lentalarni ip ustida siljitib, o’qituvchi ularni ustma-ust tushiradi. Bolalarning e’tiborini shunga qaratadi: lentalarning uchlari ustma-ust tushgan bo’lsa, endi ularning oxirlariga qaraymiz va qaysi holda «uzunroq», «qisqaroq», «bir xil uzunlikda» deb aytishimizni aniqlab olamiz. Mustahkamlash uchun frontal amaliy ish o’tkaziladi. Bolalarga uchtadan qog’oz tasmalar (polrskalar) tarqatiladi (ikkitasi bir xil, uchinchi tasma esa uzunligi bo’yicha bu ikkitasiga teng emas). Bu qog’oz tasmalarni uzunligi bo’yicha qanday taqqoslash mumkin? Tasmalarni bir-birining ustiga shunday qo’yingki, qaysi tasmalar bir xil, qaysi tasma esa uzunroq ekani ko’rinib tursin. Keyin tasmalarni ustma-ust tushirish mumkin bo’lmagan holat yaratiladi. Buning uchun uzunligi turlicha bo’lgan ikkita tasma doskaning turli qismlarida turli balandliklarda o’rnatiladi. Uchinchi tasmani o’qituvchi qo’lida ushlab turadi. Qaysi tasma uzunroq? Bolalar bilan birgalikda o’qituvchi bunday xulosaga keladi: uchinchi tasmani birinchi tasmaning ustiga qo’yish kerak, ular ustma-ust tushdi, demak, bu tasmalar teng. Keyin uchinchi tasmani ikkinchi tasmaning ustiga qo’yiladi, u uchinchi tasmadan 6 uzunroq ekan. Qaysi tasma uzunroq, ikkinchi tasmami yoki birinchi tasmami? Bunday xulosa chiqariladi: agar birinchi tasmaning uzunligi uchinchi tasmaning uzunligiga teng bo’lsa, ikkinchi tasmaning uzunligi esa uchinchi tasmaning uzunligidan katta bo’lsa, u holda birinchi tasmaning uzunligi ikkinchi tasmaning uzunligidan kichikdir. Shunga o’xshash ish va xulosani uzunligi bo’yicha bir hil, biroq rangi bo’yicha turlicha uchta cho’p ustida ham bajaramiz. So’ngra frontal ish o’tkaziladi. Bolalarga bir nechta bir xil kanop kesmalari tarqatiladi (I variant —3 ta kesma, II variant—4 ta kesma). Bolalar kesmalarning uzunliklari bir xil ekaniga ishonch hosil qiladilar. Keyin kesmalar tugun qilib bog’lanadi. Bolalar hosil bo’lgan kesmaning uzunligi bog’langan kesmalar uzunliklari yig’indisiga teng ekanligini, II variantdagi kesma esa uzunroq ekanini payqaydilar, chunki bunda kalta kesmalar ko’proq edi. I va II variantdagi kesmalarni ustma-ust qo’yib, bu xulosa tekshiriladi. Bolalar darslikdagi vagonlar ulangan poezd tasvirlangan mashq ustida ishlab shunga o’xshash xulosaga keldilar. O’qituvchi bolalarning e’tiborini vagonchalar bir xilligiga qaratadi. Shuning uchun vagonchalarni sanash va qaysi poezd uzunroqligini aytish kifoya. Bu uquvlar sekin mustahkamlashishi sababli bunga o’xshash mashqlarni keyingi darslarga muntazam kiritib borish kerak. Masalan, keyingi darsda frontal amaliy ish o’tkaziladi. Bolalar ichiga turli uzunlikdagi 5—6 ta qog’oz tasma (cho’plar, lentalar) solingan konvertlar oladilar. Topshiriq: eng uzun tasmani, keyin qisqaroq tasmani va eng qisqa tasmani toping. Navbatdagi darslarda «uzunlik» tushunchasi kengaytiriladi. Bo’yi, eni, qalinligi, balandligi so’zlari kiritiladi. O’qituvchi: Sinfimizdagi doskaga qarang. Bu doskaning (uzunligi) bo’yi (qo’li bilan chapdan o’ngga tomon ko’rsatadi). Doskaning o’lchamini yana qanday ko’rsatish mumkin? (Yuqoridan pastga.) Demak, doskaning o’lchamlarini ikki yo’nalishda ko’rsatish mumkin. Ularni chalkashtirmaslik uchun doskaning eni (kengligi) deb gapiriladi. 7 O’z ish o’rningizga qarang. Qo’lingiz bilan partaning uzunligini (bo’yini), partaning enini ko’rsating. Darslikning bo’yini, enini ko’rsating. Darslikning yana qanday o’lchamini ko’rsatish mumkin? O’qituvchi darslikni ikkita barmog’i bilan ushlab ko’tarib ko’rsatadi (qalinligini). Daftar va darsligingizni solishtiring. Qaysi biri qalin? Qaysi biri yupka? Xulosa: narsalarning o’lchamlari haqida gapirilayotganda bu o’lchamlarni turli yo’nalishlarda ko’rsatish mumkin. Turli yo’nalishlardagi uzunlik turlicha ataladi: bo’yi, eni, balandligi, qalinligi. Bu so’zlar uchun qarama-qarshi ma’noli so’zlar bormi? «Teskarisiga» o’yinini o’ynaymiz. Men rasmlarni ko’rsataman va narsalarni bir so’z bilan taqqoslayman, siz esa bu taqqoslashni qarama-qarshi ma’noli so’z bilan aytasiz. 1. Qizil qalam ko’k qalamdan uzun (narsalar ko’rsatiladi). 2. Qayrag’och archadan baland 3. Sharf kamardan keng (narsalar ko’rsatiladi). 4. Kundalik daftar darslikdan yupqa (narsalar ko’rsatiladi). 5. Daryo irmoqlardan keng. 6. Yo ’ l so ’ qmoqdan uzun va hokazo . Darslik bo’yicha ishlash bu tushunchalarni mustahkamlaydi. Atrofingizga qarang va xossalarini yangi so’zlar bilan taqqoslash mumkin bo’lgan narsalarni 8 ayting. Yakunlab, o’qituvchi bunday deydi: «Biz bugun yangi tushuncha — miqdor bilan tanishdik. Narsalarning xossasini taqqoslash mumkin bo’lgan holda miqdor haqida gapiriladi. Narsalarning o’lchamlari haqida gapirilganda miqdorni turli so’zlar: bo’yi, eni, balandligi, qalinligi deb aytiladi. Agar narsaning bir yo’nalishdagi o’lchami haqida gapiriladigan bo’lsa, ko’pincha «bo’yi», uzunligi so’zini aytadilar. Yosh pedagoglar miqdor so’zini kam ishlatib, undan ko’ra «bir xil», o’shanday» so’zlarini afzal ko’radilar, lekin bu so’zlar ko’p ma’nolidir (rangi, shakli, o’lchamlari bo’yicha o’shanday). Shu sababli ularni narsalarni taqqoslanayotgan belgini aniqlaydigan so’z bilan to’ldirish lozim (miqdori: bo’yi, eni, balandligi va hokazo bo’yicha o’shanday narsani top). Navbatdagi darslarda og’zaki sanoq ishiga miqdorlarni taqqoslashga doir topshiriqlarni muntazam kiritish kerak. Ustiga qo’yishning amaliy usullari tartiblangan qatorni tuzish uchun qo’llaniladi. Narsalarni bo’yi, eni, balandligi ortib yoki kamayib borish tartibida joylashtirilib, bolalar buni nutqlarida ham aks ettiradilar: eng yo’g’on, ingichka, yana ham ingachkaroq, eng ingachkasi. Bu ishda didaktik o’yinlar: «munchoqlarni o’tkaz» (turli o’lchamlardagi sharchalarni), «Piramida tuz», «Matryoshkalarni tYerib chiq», «Zinacha», «Juftini top», «Qaysi karvon uzunroq» va hokazo. Bu topshiriqlar ko’z bilan chamalashni, kuzatuvchanlikni rivojlantiradi. Birinchi sinfning ikkinchi choragida «Narsaning uzunligini shartli o’lchov yordamida o’lchash» darsida o’lchov tushunchasi kiritiladi. O’qituvchi doskaning turli qismlarida bir-biridan uzoqlikda uzunligi bo’yicha kam farq qiladigan ikkita kesma chizadi. Qaysi kesma uzunligini qanday aniqlash mumkin? Kesmalarni biz bir- birining ustiga qo’ya olmaymiz. Hosil bo’lgan muammo ko’chirib yurish mumkin bo’lgan uchinchi kesmani kiritish bilan hal bo’ladi. O’lchovning zarurligi shunday 9 kiritiladi. O’lchov — bu o’lchov vositasi sifatida kiritiladigan kesmadir, o’ziga xos o’lchov qurolidir. Qog’oz tasmalarni o’lchovlar yordamida taqqoslashga doir mashqlar darslikda bor. Turli rangli qogoz tasmalar bir xil to’g’ri to’rtburchaklarga bo’lingan. Qaysi tasma uzunroq? O’lchovlarni sanash sonlarni beradi, biroq bu sonlar tasmalarning uzunliklarini taqqoslashga yordam beradi. Bu sonlar miqdorlardir. O’lchovlar bilan yana bajariladigan amaliy ishlar ushbu xulosaga olib kelishi kerak: 1. Kesmalarni turli o’lchovlar bilan o’lchash mumkin, bunda har bir hol uchun qaysi o’lchov qulay ekanligini aniqlab olish kerak. 2. Ikkita kesmaning uzunliklarini taqqoslash uchun ularni bitta o’lchov bilan o’lchash lozim. 3. Barcha uchun bir xil o’lchovga ega bo’lish zarur. Bu masalalarni ochib berishga alohida darslar ajratilmaydi, shu sababli og’zaki sanoqqa qog’oz tasmalar va o’lchovlar bilan ishlashni muntazam ravishda kiritib borish kerak. 1- ish (namoyish qilish). Jihoz : Uzunligi 90 sm va 120 sm bo ’ lgan qog ’ oz tasmalar . O’lchovlar: qizil tasma 30 sm, ko’k tasma 15 sm, yashil tasma 7,5 sm. Tasmalar flanelegrafga ilib qo’yiladi. Ishning maqsadi: O’lchovlardan foydalanish va kesmalarni o’lchash bilan taqqoslashga o’rgatish. O’qituvchi: qaysi tasma uzunroq ekanligani aniqlash kerak. Biroq tasmalar mahkamlab qo’yilgani uchun ularni ustma-ust qo’yib bo’lmaydi. Javobni qanday topamiz? O’quvchi : tasmalarni uchinchi tasma bilan o’lchaymiz. O’qituvchi: «Uchinchi kesma — bu o’lchovdir. O’lchovdan foydalanish qoidasini eslab qolamiz. (O’qituvchi qoidani aytadi va bir vaqtda 90 sm li tasmani 30 sm li tasma bilan o’lchaydi.) 1. Narsaning uzunligini uning boshidan boshlab o’lchash kerak (sanoq boshini to’g’ri aniqlash kerak). 2. O’lchovning oxiri to’g’ri kelgan joyda qalam yoki bo’r bilan belgi 10 qo’yish kerak. 3. O’lchovni chapdan o’ngga yoki yuqoridan pastga surish kerak. 4. O’lchovni surayotganda uni oxirgi o’lchangan qismni belgilaydigan belgiga aniq qo’yish kerak. 5. O’lchovlarni sanash kerak. 6. O’lchashni tugatgandan so’ng nima bilan o’lchanganligini va natija qanday bo’lganligini aytish kerak! 120 sm li tasmani o’lchab, qoidani mustahkamlaydilar. O’lchashlarni bajarib bunday xulosa qilamiz: «Birinchi tasmada 3 ta qizil tasma, ikkinchi tasmada esa 4 ta qizil tasma joylashdi, demak, 3<4. Demak, birinchi tasma ikkinchisidan qisqa yoki ikkinchi tasma birinchi tasmadan uzun. 2- ish (jihozlar o’shaning o’zi). O’quvchilar tasmalarni ko’k tasma (15 sm li) bilan o’lchaydilar. Bunday xulosaga keladilar: «Birinchi tasma ikkinchi tasmadan qisqa, chunki 6<8. Nega har xil tengsizliklar oldik? (O’lchovlar har xil edi.) Nega bir xil javobni hosil qildik? ( Kesmalarning uzunliklarini taqqoslash uchun istalgan o ’ lchovdan foydalanish mu mk in .) 3- ish ( Holat o ’ shaning o ’ zi .) Birinchi kesmani ko ’ k o ’ lchov bilan (15 sm li ), ikkinchi kesmani qizil o ’ lchov (30 sm li ) bilan o ’ lchaymiz . Birinchi kesmada 6 ta ko ’ k o ’ lchov , ikkinchi kesmada esa 4 ta qizil o ’ lchov bor . Birinchi kesma ikkinchisidan uzun bo ’ lib chiqdi . Haqiqatan ham shundaymi ? Nega xatolik yuz berdi ? Xulosa : ikkita kesmaning uzunliklarini taqqoslash uchun ularni bir xil o ’ lchov bilan o ’ lchash kerak . 4- ish. 90 sm li tasma turli o’lchovlar bilan o’lchanadi. O’qituvchi. Nechta ko’k o’lchov bo’ldi? (6). Nechta qizil o’lchov bo’ldi? (3). Nechta yashil o’lchov bo’ldi? (12). Nega bitta tasmaning uzunligini o’lchagan bo’lsak ham, uzunlik miqdori har xil bo’ldi? (Chunki o’lchovlar har xil edi.) O’lchovlar soni o’lchov uzunligiga qanday bog’liq? (O’lchov qancha uzun bo’lsa, o’lchovlar soni shuncha kichik bo’ladi, u kesmada shuncha marta kam joylashadi.) 11 Bu o’lchovlardan qaysi biri eng qulay. (Qizil o’lchov.) Nega? (Uni bor-yo’g’i 2 marta qo’ydik va o’lchashni tezroq bajardik.) Ko’rsatmali bajarilgan bu ishlarni navbatdagi darslarda, yakka tartibda kichik o’lchamli qog’oz tasmalar va o’lchovlar bilan takrorlash mu mk in. Bu «Santimetr» mavzusiga tayyorgarlik bo’ladi. Sinfdan tashqari o’qishda turli xalqlarda uzunlikni qanday o’lchaganliklarini hikoya qilib berish mumkin. Santimetr. «Santimetr» mavzusini tushuntirish amaliy ishdan boshlanadi. Bolalarga uzunligi bir xil bo’lgan (8 sm dan) qog’oz tasmalar tarqatiladi, o’lchovni esa bolalarning o’zlari katak qog’ozdan tayyorlaydilar. I variantni 2 katakli o’lchov bilan, ikkinchi variantni esa 4 katakli o’lchov bilan o’lchaymiz. Natijalarni taqqoslaymiz. II variantda tasmalarning uzunliklari qancha? (8 ta o’lchov), ikkinchi variantda-chi? (4 o’lchov). Demak, qaysi variantda tasma uzun (I variantda.) Xulosangizni tasmalarni bir-birining ustiga qo’yish bilan tekshiring. Tasmalar bir xil. Nega biz miqdorlarni taqqoslab, noto’g’ri javob oldik? (Bizning o’lchovlarimiz har xil edi.) Qani, bir o’ylab ko’ring-chi, bolalar, har bir fabrikaning, har bir zavodning, sexning o’z o’lchovi bo’lsa, nima bo’lar edi. Masalan, poyabzal fabrikasida botinkalarning poshnasini tayyorlash uchun bitta o’lchov, uning qo’njini tayyorlash uchun boshqa o’lchov olishsa, nima bo’lar ekan! U holda fabrika mahsulot ishlab chiqara oladimi? Mana shuning uchun ham hammaga bitta o’lchov kerak va odamlar kesmalarning uzunliklarini qanday o’lchovlar bilan o’lchashni o’zaro kelishib olganlar. Bunday o’lchov bilan biz bugun tanishdik. Mana o’sha o’lchov. U uncha katta emas. Uni ushlab turish qulay bo’lishi uchun ingichka simga mahkamlangan. 1 sm Bu santimetr. (Yangi so’z yozilgan kartochka qo’yiladi.) Daftaringizda ikkita katakli kesma chizing — bu santimetr. Katakli qog’oz tasmada 1 santimetrli o’lchovni— 1 sm ni belgilang. Daftaringizda 18 katakli kesma chizing. Unda necha santimetr bor? 10 katakda-chi? 6 katakda-chi? va hokazo. 12 Amaliy ish. Sanoq cho’pining uzunligini yangi o’lchov — sant im etr bilan o’lchash. U bilan ishlash qanchalik qiyin-a, u kichkina, belgilar aralashib ketmoqda. Bugun Siz bilan bolalar, birinchi o’lchov asbobi — chizg’ich tayyorlaymiz. Bu ish uchun oldindan yog’och chizg’ich tayyorlab qo’yish kerak. Biroq uning shkalasini oq qog’oz tasma bilan, orqa tomonini esa katak qog’oz bilan yopishtirib qo’yish kerak. Bu ishni bolalar bilan birgalikda mehnat darsida bajarish mumkin. O’qituvchi. Endi yog’och chizg’ichni oling va oq qog’ozli tomo nini yuqoriga qaratib qo’ying. Chap uchidan bir oz joy tashlab, nuqta yoki chiziqcha qo’ying. O’lchov santimetrni qo’ying. O’lchovning oxirini belgilang. O’lchovni chapdan o’ngga suring. O’lchovning boshini ikkinchi belgi bilan ustma-ust tushiring. Shu ishni yana 8 marta takrorlang. Chizg’ichda bir xil o’lchovlar qo’yilganligini tekshiring. Agar kimda yaxshi chiqmagan bo’lsa, chizg’ichning katakli tomonini ag’daring. O’lchov-santimetr bilan qilingan ishni katakchalar yordamida takrorlang. Kelgusida bolalar bu chizg’ichlardan foydalanib, tasmalarni, arqonchalarni o’lchaydilar, toza qog’oz kesmalar chizadilar, chizg’ichda berilgan uzunlikdagi kesmalarni ko’rsatadilar. Bunda bolalar har gal santimetrlarni sanaydilar (qalam bilan «yurib»). Qo’lbola chizg’ich bilan yetarlicha mashqlar bajarilgandan so’ng, u nomerlanadi va bolalar odatdagi masshtabli chizg’ichga o’tadilar. Masshtabli chizg’ich bilan ishlaganda bolalarni berilgan kesmalarni o’lchashga va berilgan uzunlikdagi kesmalarni chizishga o’rgatish kerak. Bu ishlar jarayonida ushbu eng sodda algoritm hosil bo’ladi. Berilgan kesmani o’lchash uchun: 1. Kesmaning boshini chizg’ichdagi 0 bilan ustma-ust tushirish kerak. 2. Chizg’ichni kesma bo’ylab joylashtirish lo zim . 3. Kesmaning oxirini chizg’ichda belgilash va kesmaning uzunligini o’qish lozim. Berilgan uzunlikdagi kesmani yasash uchun: 1. Qog’ozda nuqta qo’yilishi kerak. 13 2. Bu nuqtani chizg’ichdagi 0 bilan ustma-ust tushirish kerak. 3. Chizg’ichni kerakli yo’nalishda joylashtirish lozim. 4. Kesmaning uzunligini chizg’ich yordamida qog’ozda nuqta bilan belgilash kerak. 5. Bu nuqtalarni tutashtirish lozim. O’lchash malakalarini mustahkamlash turli-tuman mashqlarni bajarish jarayonida amalga oshiriladi. Bular bir kesma ikkinchi kesmadan necha santimetr uzun (qisqa) degan savolni berish uchun kesmalarni taqqoslash, kesmani bir necha santimetr uzaytirish (qisqartirish), uzunligi berilgan kesmalarning uzunliklari yig’indisiga (ayirmasiga) teng bo’lgan kesmalarni chizishga doir mashqlardir. Bolalarni o’lchash natijalarini yaxlitlashga o’rgatish lozim: agar santimetr 4 marta joylashib, santimetrning yarmidan kam kesma qolsa, u holda uni tashlab yuboriladi va uzunlikni bunday aytiladi: «4 sm dan sal uzun, 4 sm atrofida», agar santimetrning yarmiga teng yoki undan kattaroq kesma ortib qolgan bo’lsa, u holda bunday o’qiladi: «5 sm dan sal kam», «taxminan 5 sm». Ko’z bilan chamalashni rivojlantirish va o’quvchilarni faollashtirish maqsadida o’qituvchi turli o’yinlarni tanlaydi: «O’zi o’ziga o’lchov». Ko’pincha «besh qo’limdek bilaman», deb gapirishadi. Har bir kishi o’zining besh barmog’ini juda yaxshi bilaman deb hisoblaydi. Aslida ham shundaymikan? Aytinglarchi, bolalar, murojaat qiladi o’qituvchi bolalarga,—bosh barmog’ingiz bilan kichik barmog’ingiz orasidagi eng katta masofa qancha? Siz bolalar, «Bu nega kerak», deb so’raysizmi. Bu juda kerak-da. Buni bilgan holda, Siz bolalar, u yoki bu narsaning bo’yini yoki enini oson aniqlay olasiz, u masalan, eshikdan sig’adimi, qancha joy egallaydi va hokazolarni bila olasiz. Shu maqsadda har bir kishi o’z bo’yini, tirsagidan o’rta barmog’ining uchigacha uzunligani bilishi kerak, bu esa unga kerak bo’lganda, o’lchashlar uchun foydalanishda zarurdir. Bunday ma’lumotlar ham kerak bo’lib qolishi mu mkin : bir, uch, besh tiyinlik tangalarning diametrlari, gugurt qutisining bo’yi va eni. Mana yana bir o’yin. Stol atrofiga bir necha bolalarni o’tqazing va har biriga 14 uncha katta bo’lmagan cho’p bering. O’yinchilarning ko’zlari bog’lanadi va har birining qarshisiga biror narsa: ko’zacha, choynak, konsYerva bankasi, quticha va hokazolar qo’yiladi. O’yinchilarning vazifasi o’zining oldida qanday narsa turganligini, u qanday materialdan qilinganligini va uning uzunligini sm hisobida taxminan baholashdir. Detsimetr. Yangi o’lchov birligi — detsimetr bilan tanishishga o’tishdan oldin yangi o’lchovning zarurligiga asoslanadigan muammoli holatni yaratish lozim. Tushuntirishni yana amaliy ishdan boshlash mumkin: 40 sm va 60 sm uzunlikdagi qog’oz tasmalarni, bu uzunliklarni aytmasdan, taqqoslashni taklif etish mumkin. O’lchov sifatida uzunligi 1 sm va 10 sm bo’lgan tasmalarni uzunliklarni aytmasdan taklif qilamiz. Bu kesmalarning uzunliklarini taqqoslashda qaysi tasmadan foydalanish qulayroq bo’ladi? Kesmalarni amalda o’lchab, bolalar yaxshisi katta o’lchovni tanlash kerak, degan xulosaga keladilar, chunki bu holda qo’yilgan savolga tez javob beriladi. Birinchi o’lchovni tekshirib ko’ramiz, u santimetr, santimetr ikkinchi o’lchovda necha marta joylashishini aniqlaymiz va uni detsimetr deb ataymiz: 1 dm=10 sm. Detsimetr o’lchovi kartondan tayyorlanadi, uning bir tomoni bir rangli bo’lib, ikkinchi tomoni santimetrlarga bo’linadi va ingichka simga maxkamlanadi. Bolalar daftarlarida 1 sm li va 10 sm li qesmalar chizadilar va ularni taqqoslaydilar. Amaliy ishda o’quvchilar o’lchovlar tayyorlaydilar. Jihozlar: sm modeli, turli rangli 3 ta qog’oz tasma, qaychi. Ishning borishi: 1. Oq qog’oz tasmadan 1 sm li kesma o’lchang va uni qiyib oling. 2. Shu tasmadan yana 10 sm li kesma o’lchang. Uni qiyib oling. Birinchi kesma 1 sm ning modeli, ikkinchi kesma 1 dm ning modeli. Ularni taqqoslang. 1 sm ning modeli 1 dm modelida necha marta joylashishini sanang. Xulosani yozamiz: 1 dm=10 sm. 3. Detsimetr modeli bilan ikkinchi tasmani o’lchang (3 dm), uchinchi 15 tasmani o’lchang (4 dm). Ko’z bilan chamalashni rivojlantirishni davom ettirib, topshiriq beramiz. 4. Matematika darsligining uzunligi nimaga tengligini ko’zingizda chamalang. O’lchash bilan tekshirib ko’ring. 5. Doskada kesma chizilgan. Uning uzunligi qanchaligani ko’zingiz bilan chamalang. Bir necha o’quvchilarning javoblari doskaga yoziladi. Keyin kesma uzunligi detsimetrlarga bo’lingan chizg’ich bilan o’lchanadi. 6. Daftaringizga uzunligi 12 sm bo’lgan kesma chizing. Bu necha detsimetr va necha santimetr? Mustahkamlash maqsadida narsalarning uzunliklarini taqqoslashga doir sodda masalalar yechiladi. Pirovardida birgalikda ushbu jadval o’qiladi: Uzunlik o’lchovlari: santimetr (sm) detsimetr (dm) 1 dm=10 sm 1 dm>1 sm Keyingi darslarda material berilgan uzunlikdagi kesmalarni chizish, berilgan kesmadan uzunroq yoki qisqaroq kesmani chizish ushbu ko’rinishdagi sonlarni taqqoslash va almashtirish yo’li bilan mustahkamlanadi. 1 dm 5 sm= .. sm 35 sm= .. dm ... sm 4 dm= ... sm 18 sm= ... dm ... sm 2 dm 15 sm= ... sm 30 sm= ... dm ... sm Shu bosqichning o’zida ushbu topshiriqlarni kiritili-shi lozim: katta o’lchovlarni kichik o’lchovlarga o’tkazish va, aksincha, kichik o’lchovlarni katta o’lchovlarga o’tkazish. Buning uchun katta o’lchovda qancha kichik o’lchov borligini bilish kerak. Shundan so’ng, aniq o’lchovlarga o’tiladi: 1 dm=10 sm, demak, 3 dm=30 sm, 3 dm 15 sm (30+15) sm=45 sm, 28 sm=... dm. 1 dm=10 sm. 28 da 2 ta o’nlik bor, demak, 28 sm da 2 dm va yana 8 sm bor. 28 sm=2 dm 8 sm. Metr. Kilometr. Millimetr. Navbatdagi uzunlik o’lchovlari santimetrga o’xshash kiritiladi. O’quvchilarga 16 ma’lum o’lchov birliklarini, ularning munosabatlarini takrorlash va yangi o’lchov birligini kiritilishi zarur bo’lgan holatni yaratish kerak. Amaliy masalani yechayotib, masalan, sinfning bo’yini va enini o’lchayotib, bunday savol qo’yamiz: «Sinfning bo’yini santimetr, detsimetr yordamida o’lchash mumkinmi? Ko’pchilik o’quvchilar: «Yo’q, mumkin emas», deb qat’iy javob berishadi. Lekin bunday javob beradigan bolalar ham topiladi: «Mumkin, lekin qulay emas, chunki o’lchovlarimiz kichkina», O’qituvchi yangi o’lchov birligi — metrni kiritadi. Metr modeli mehnat darsida' turli rangli 11 sm li tasmalardan elimlab yopishtiriladi. (1 sm yelimlashga ketadi.) Metr modelini 80— 90 sm li yog’och taxtachalardan ochilgan sirkul shaklida yasash mumkin. Bunday sirkul bilan koridorning (sinfning) bo’iitsi o’lchash, maydonchada 60 m li va 100 m li yugurish yo’lkalarini belgalash qulaydir. Amaliy topshiriqlardan o’rganilgan materialni takrorlash va mustahkamlashda foydalaniladi. I sinf 1. Ikkita kesma chizing. Birinchi kesmaning uzunligi 9 sm, ikkinchisiniki esa undan 6 sm qisqa bo’lsin. 2. Daftarning bo’yidan 8 sm qisqa bo’lgan kesma chizing. 3. Ikkita kesma berilgan. Qaysi kesma uzunligini ko’zingiz bilan chamalab aniqlang. O’lchab tekshiring. Chizg’ich bo’lmasa, kesmalarni qanday o’lchash mu mkin ? 4. 7 sm uzunlikdagi kesmani chamalib chizing. Chizgach bilan tekshyring, qanchaga yanglishibsiz. 5. Santimetr bilan barmog’ingiz yo’g’onligini, tirnog’ingaz uzunligani taqqoslang. 6. Har bir barmog’ingiz uzunligini, kaftingizning enini, gugurt qutisining bo’yini, enini, balandligini, stakanning balandligini, likobchaning kengligini o’lchang. 7. Detsimetrda o’lchov bilan kanopning, lentaning, qog’oz tasmaning 17 uzunligini o’lchang. 8. Sinfdagi qaysi narsalarning bo’yi, eni, balandligi 1 metr ekanini chamalab aniqlang. 9. Metrli chizg’ich yordamida 4 m kanop o’lchab oling. 10. O’z bo’yingizni metr bilan taqqoslang. Metrni yon tomonga uzatilgan chap qo’lingizning barmoqlari uchiga qo’ying. Chizg’ich gorizontal joylashsin. Chizg’ichning ikkinchi uchi qayerda joylashganligini eslab qoling. Katta odamda metr chap qo’l barmoq uchlaridan o’ng yelkagacha joylashadi. 11. O’z bo’yingni metr bilan solishtir. 12. O’z qadamingning uzunligini o’lcha. Buning uchun uzunligi 5 m bo’lgan yo’lka o’lcha. Uni bosib o’t va qadamlaring sonini sana. Metrlarni santimetrlarga aylantir. Santimetrlar sonini qadamlar soniga bo’l. 13. Qadamingning uzunligini bilgan holda maktabdan uyinggacha bo’lgan masofani aniqla. 14. Masala. Umarning bo’yi Temirning bo’yidan baland emas, Temir esa Tohirdan baland emas. Tohirning bo’yi qancha bo’lishi mumkin? IV sinfda yangi o’lchov birliklari — millimetr va kilometr kiritiladi. QaYerda millimetrgacha aniqlikda o’lchanishini bolalarning o’zlari topadilar. Deyarli har kuni chizg’ichdan foydalanib, bolalar 1 mm uzunlikdagi kesmani eslab qolganlar. O’qituvchining vazifasi endi mm gacha aniqlikdagi o’lchashlarga oid topshiriqlarni muntazam berib borishdan iborat. Kilometr bilan tanishtirishda bolalar 1 km yo’l bosib o’tishlari uchun albatta sayohat uyushtirish lozim. Jismoniy tarbiya darslarida bolalarni bir maromda yurish va qadamlarini sanashga o’rgatish lozim. Keyin bolalar qadamlari uzunligini hisoblaydilar. 5 m masofani belgilab, qadamlari sonini sanaydilar va qadamlari uzunligini hisoblaydilar. Keyin 1 km yo’l bosib o’tish uchun necha qadam yurishlari kerakligini hisoblaydilar. Bolalar 1 km ni yakka-yakka bo’lib va guruh bo’lib o’tadilar. 1 km yo’l yurishga sarflangan vaqtni hisoblaydilar. Bolalarni ma’lum ikki manzil orasidagi masofani ko’z bilan chamalab aniqlashga o’rgatish kerak. Tarbiyaviy suhbatda qaysi kasblar uchun ko’z bilan chamalash 18 zarurligini ta’kidlash kerak. Hajmni o’rganish. Miqdor haqidagi tasavvurlarni rivojlantirishda hajm va massa bilan tavsiflanadigan xossalari bilan tanishtirish yordam beradi. «Idishlarning sig’imi» va «litr» tushunchalarining kiritilishi narsalarning xossalari haqida fazoviy tasavvurlarning rivojlanishiga yordam beradi. «Litr» darsiga tayyorgarlik davrida bolalarda narsalarning hajmiy xossalari haqidagi tasavvurlarning shakllanishiga yordam beradigan mashklarni kiritish lo zim : 1. Qaysi shar (kub) katta. 2. Bolalar qumli maydonchada o ’ ynashmoqda . Qoliplardan figuralar yasashmokda ( qoliplarni ko ’ rsatadi ). Qaysi qolipga ko’p qum sig’adi? 3. Choy va osh qoshiqlarda bir stakan qum o’lchab ol. Nega bir xil miqdordagi qum turli sonlar bilan ifodalandi? O’lchovlar soni o’lchovning o’ziga qanday bog’liq? va hokazo. «Litr» mavzusi bo’yicha dars parchasini ko’rib chiqamiz. O’qituvchi: «oldingi darslarda biz sochiluvchan narsalarni o’lchagan edik. Shunday o’lchovlarning o’zidan suyuqliklarni o’lchashda ham foydalanish mumkin. Siz qanday suyuqliklarni bilasiz? O’quvchilar: suv, sut, sho’rva, qatiq, kompot, paxta yog’i, benzin, ... O’qituvchining stolida ikkita menzurka bor. Biri keng, ikkinchisi tor. Ikkalasida ham suv sathi bir xil. Ikkita o’lchov stakanchalar ham bor, ular 1 va 2 bilan nomerlangan. O’qituvchi: qaysi idishda suv ko’pligini qanday isbotlash mumkin? O’quvchilar: ikkinchi idish kengroq, unda suv ko’p. O’qituvchi shakli har xil ikkita idish qo’yadi, ulardagi suyuqlik sathi har xil. O’qituvchi: endi esa qaysi idishda suv ko’p? O’quvchilar chamalay boshlaydilar, o’qituvchi ularni o’lchov stakanchani olib, o’lchash kerak, degan xulosaga olib keladi. Bir idishda 5 ta o’lchov, ikkinchi idishda esa shunday 3 ta o’lchov borligini aniqlaymiz, 5>3. Xulosa qilinadi. 19 Keyin o’lchashlar ikkinchi o’lchov bilan takrorlanadi. 10>6. Xulosa qilinadi. Keyin o’lchashlar ikkita o’lchov bilan o’tkaziladi. Birinchi idishdagi suv miqdori katta o’lchov bilan, ikkinchi idishdagi suv miqdori esa kichik o’lchov bilan o’lchanadi. O’lchash natijalari qarama-qarshi xulosaga olib keldi. Buni muhokama etib, bolalar idishlaridagi suyuqliklarning miqdorini o’lchash uchun bitta o’lchovdan foydalanish kerak, degan xulosaga keladilar. O’qituvchi 1 litr yozuvli metall krujkani ko’rsatadi va umumqabul qilingan o’lchovning nomini aytadi. Suyuqliklar yoki sochiluvchan jismlar sig’imini o’lchash zarur bo’lgan holatlar sig’imlarni o’lchash yoki hajmlarni o’lchash deb ataladi. So’ngra suv o’lchovdan bir litrli shisha bankaga qo’yiladi. Nima uchun banka bir litrli deb atalishini aniqlaymiz. Krujka yoki bir litrli banka bilan ballonlarga suv quyamiz. Ikki litrli va uch litrli ballonlar bilan tanishamiz. Bolalar uylarida limonad va kefir shishalarini ko’p ko’rganliklari uchun 1 l suv ikkita limonad yoki kefir shishalariga sig’ishini ko’rsatish foydalidir. Do’konda ba’zi narsalar litrlab sotiladi. Do’kon o’yinini o’ynash foydalidir. Sotuvchi xaridorlarga sutni (bo’yalgan suvni) butilkalarda, kastryulkalarda, chelaklarda «sotadi». Ko’z bilan chamalashni rivojlantiradigan mashqlar foydalidir (oldin hajm ko’z bilan chamalanadi, keyin esa o’lchanadi). Ikkita idishga suyuqlik miqdorlarini baravarlashtirishga oid mashqlar bolalarda qiziqish uyg’otadi: 1. Bir idishda 3 litr suv, ikkinchi idishda 2 litr suv bor. Ikkala idishdagi suv bir xil bo’lishi uchun nima qilish kerak? (Ikki litrga 1 l quyosh yoki 3 l dan 1 l ni olish kerak. Ishni ikkita bir xil idishda suv olib, amaliy bajarish kerak). 2. Bir idishda 3 l suv, ikkinchi idishda undan 2 l ko’p suv bor. Ikkinchi idishdagi suv 1 l ko’p bo’lishi uchun nima qilish kerak? Bu masalaning turli yechilish usullarini ko’rib chiqish foydali bo’ladi: a) O’quvchilar 1 l idishga 1 l suv quyishni taklif etishadi. Bu usul amalda tekshiriladi. O’lchash natijasida birinchi idishda 4 l suv, ikkinchi idishda 5 l suv bor ekan. 5>4. b) Birinchi idishga 2 l, ikkinchi idishga 1 l suv quyiladi. 5<6. Bunday 20 masalalarni yechish jarayonida sig’imlarni o’lchash bo’yicha zaruriy uquvlar shakllanadi va mulohaza yuritish uquvi rivojlanadi. [28] 2.2 Massani o’lchashni o’rgatishda amaliy ishlar Uzunlik, hajm haqidagi tasavvurlarni shakllantirayotganda biz asosan ko’rish hissiga tayanamiz. Massa tushunchasini shakllantirishda «barik» xisga (grekcha «baros» — og’irlik) tayaniladi. Istalgan jism Yerga tortilishi natijasida tayanchga bosim beradi yoki osilgan ipni tarangdaydi. Kaftga, gavdaga boriladigan bunday bosim ana shu «barik» hisni beradi. Barik bosim miqdori massaga to’g’ri proportsional. Jism massasi qancha katta bo’lsa, og’irlik hissi shuncha katga bo’ladi. Og’irlik kuchining massaga proportsionalligi sababli, ko’pincha bu ikki tushuncha: massa va og’irlik chalkashtirib yuriladi. O’quvchilar ko’pincha «massa» atamasi o’rniga «og’irlik» atamasini ishlatadilar. Bu fizikada ikkita turli tushunchalardir. Og’irlik — vektor miqdor. Og’irlik — bu jism tayanchga bosadigan yoki ilmoqni tortadigan kuchdir. Og’irlik tayanchning holatiga bog’liq. Agar tayanch vertikal yo’nalishda tezlanish bilan harakatlansa, u holda jism zo’riqish yoki vaznsizlik holatida bo’lishi mu mk in. Og’irlik tayanchning holatiga bog’liq. Og’irlik prujinali dinamometr bilan o’lchanadi. Og’irlikning o’lchov birligi — nyuton. Massa — skalyar miqdor. Fizika qonunlari massani energiyaning o’zgarish o’lchovi sifatida ochib beradi. Massa richagli tarozilarda o’lchanadi. Massaning o’lchov birligi kilogrammdir. Massani Yerga tortilish qobiliyati bo’yicha qabul qilish o’rganishga eng osondir. Boshlang’ich maktabda faqat jismning massasi o’rganiladi, shu sababli «og’irlik», og’irligini «tortish», «og’irlik toshlari», «og’irligini tenglashtirish» so’zlarini iloji boricha ishlatmay, «massa», jismlarning massasini o’lchash», «massani o’lchash uchun asbob», «massa o’lchagich» so’zlaridan foydalanish kerak. 21 Narsalarni massasi bo’yicha farqlay olish qobiliyati, turli massali narsalarni «og’ir», «yengil» so’zlari bilan belgilash qobiliyati bolalarda amaliy turmush asosida bu vaqtga kelib paydo bo’lgan. Bundan buyon bu mavzuni o’rganishdan maqsad massa haqida aniq tasavvurni shakllantirish, bolalarni massa birliklari (kg, g, ts, t) bilan tanishtirishdan iborat. «Kilogramm» mavzusi bo’yicha dars parchasi bilan tanishaylik. I. Tayyorgarlik ishi. O’qituvchi stolida turli rangli va o’lchamli ikkita kub qo’yilgan. Suhbat asosida: rang, shakli, o’lchamlari tushunchalari yodga tushiriladi, jismlarning qaysi xossalarini taqqoslash mumkinligi aniqlanadi. O’qituvchi: Bu kub. U qanday? (Qizil.) Bu kub-chi? (Sariq.) «Qizil»u «Sariq» so’zlari bilan biz qanday xossani atagan edik? (Rangni.) Bu kublar haqida yana nimani so’rash mumkin? (Qaysi biri katta, qaysinisi kichiq?) «Katta», «kichik» so’zlari bilan biz qaysi xossani so’ramoqdamiz? (Hajmni.) Kublarning rangini bunday savol qo’yib solishtirish mumkinmi: «qaysi kub qizilroq, qaysinisi sariqroq»? (Bolalar kulishadi (yo’q).) O’qituvchi: bu kvadrat, bu esa doira. Ularning rangi qanaqa? (Bir xil.) Ularning shakli qanaqa? (Har xil). Narsaning shaklini taqqoslash mumkinmi? (Yo’q, biz shaklni faqat ataymiz.) Shunday qilib, biz faqat ataydigan xossalar bor, bu shakl va rangdir. Taqqoslash mumkin bo’lgan xossalar bor, bu o’lchamlardir. Agar xossalarni taqqoslash mumkin bo’lsa, demak, ularni o’lchash mumkin, ya’ni miqdori haqida gapirish mu mkin . Narsalarning o’lchamlarini o’lchaydigan qaysi miqdorlarni Siz bilasiz? (bo’yi, eni, yo’g’onligi va hokazo) II. «Massa» so’zini kiritish. O’qituvchi. Mana bu kubchalarga qarang, ular qanaqa? (Bir xil.) Bir xil xossalarini aytib bering (ularning shakli bir xil, o’lchamlari bir xil, ranglari bir xil). To’g’ri, qani eshitaylik-chi, mana bu kubchalarni Diloram bir xil deb aytarmikan? (O’quvchi qo’liga kubchalarni oladi va bunday deydi: ular har xil, biri ikkinchisidan og’ir».) O’qituvchi. Demak, biz ko’ra olmaydigan xossa ham bor ekan, uni faqat sezish, xis qilish mumkin. Lekin buni men Sizlar ko’ra oladigan qilishga xarakat 22 qilaman. Biz hozir ko’radigan qurilma nimaga o’xshash? (O’qituvchi uncha keng bo’lmagan narsaga—taglikka chizg’ich qo’yadi va uni muvozanatlashtiradi. Bolalar : « bu innana ». O ’ qituvchi : innananing oxirlariga kubchalar qo ’ yamiz ( Yoqlari 1 va 2 raqamlari bilan belgilangan kubchalarni qo ’ yadi .) Siz nimani ko’rdingiz? Bolalar: «birinchi kubcha ikkinchi kubchani bosib ketdi». O’qituvchi: yana avvalgidek, kubchalar bir xil deb aytaveramizmi? Bolalar: Yo’q. O’qituvchi: Yangi xossani berishda qaysi so’zlar yordam beradi»? Bolalar: «Og’irroq, yengilroq». O’qituvchi: Kublarning bu xossalarini «og’irroq» so’zi bilan solishtiramiz. Bolalar: «birinchi kubcha ikkinchi kubchadan og’irroq, ikkinchi kubcha birinchi kubchadan yengilroq». O’qituvchi: «Bir qo’lingizga kitob, ikkinchi qo’lingizga daftar oling. Qaysi biri og’irroq, qaysi biri yengilroq?» So’ngra o’qituvchi «innanaga» turli o’yinchoqlarni: qo’g’irchoq va qo’ychani, ayiqcha va yo’lbarschani va hokazolarni o’tkazadi va qaysi biri og’irroq ekanligani aniqlaydi. Doskaga «og’irroq», «engilroq», «massa» kartochkalarini qo’yadi va bunday xulosa qiladi: Biz narsaning xossasi haqida so’z yuritib, «og’irroq», «engilroq» so’zlarini ishlatganimizda biz «massa» haqida gapiramiz. Massa bu miqdor, massani taqqoslash mumkin. «Birinchi kubning massasi ikkinchi kubchaning massasidan Ortiq» deb aytishadi. «Massa» so’zidan foydalanib, ayiqchaning va quyonchaning massalarini solishtiring va hokazo. 23 Massani o’lchash uchun bizning innanaga o’xshagan asbob xizmat qiladi. Uni bunday ataymiz: «massani o’lchash uchun asbob, yoki massa o’lchagach». Uning tuzilishi bilan tanishaylik. U bizning innanaga o’xshash: unda ham yog’och taxtacha, faqat bunda ikkita palla (kosacha) mahkamlangan, bu narsalar qo’yilishi uchun qulaydir. «O’rdakcha-strelkalar» esa ular bir xil satxda turganda asbob ishga tayyorligini ko’rsatadi. 24 XULOSA Yosh avlodni hozirgi zamon fani bilan qurollantirish orqali ularning aqliy jihatdan maksimal darajada rivojlanishlariga erishish umumta’lim - tayanch maktablar oldida turgan eng muhim vazifalardan biri ekan, bu vazifani hal etishda boshlang’ich sinflarda matematikadan sinfdan tashqari ishlarning ahamiyati kattadir. Boshlang’ich sinflarda matematikadan o’tkaziladigan sinfdan tashqari ishlarning mazmuni dars mashg’ulotlarida egallangan bilimlarni kengaytirish va chuqurlashtirishda qaratilgan ekan. Boshlang’ich sinflarda matematikadan sinfdan tashqari mashg’ulotlar dars mashg’ulotlarining mantiqiy davomi hisoblanar ekan. Boshlang’ich sinflarda matematikadan sinfdan tashqari ishlarni olib borishda o’quvchilarning nutq madaniyatini va matematik tafakkurini shakllantirishga zamonaviy holda yondashish kerak deb hisoblaymiz. - boshlang’ich sinflarda matematikadan sinfdan tashqari ishlarni turlarini o’rgandik; - boshlang’ich sinfda matematikadan qiziqarli matematika, ajib hisob, sonlar olami to’garagini tashkil etish bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqib, amaliyotga tadbiq etdik va yaxshi natijalarga erishdik. Xulosa qilib aytganda, umumta’lim maktablarining boshlang’ich sinflarida matematikadan to’garaklarni muntazam ravishda olib boorish zarur deb hisoblaymiz va bitiruv malakaviy ishida ishlab chiqilgan metodik tavsiyalardan bo’lajak boshlang’ich sinf o’qituvchilari foydalanishlari mumkin. 25 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Jumayev M.E., Tadjiyeva Z „Boshlang’ich sinflarda matematika o’qitish metodikasi“ Toshkent.: Fan va texnologiya, 2005, 312 bet. 2. Jumayev M.E. Bolalarda matematika tushunchalarni shakllantirish nazariyasi.-T.: ”Ilm-Ziyo”, 2005, 240-bet 3. Jumayev M.E. va boshqalar 1-sinf daftari- Toshkent.: Sharq, 2006, 64 bet. 4. Jumayev M. „Boshlang’ich sinflarda matematika o’qitish metodikasidan labaratoriya mashg’ulotlari “ Toshkent.: Yangi asr avlodi, 2006, 256- bet. 5. Jumayev M.E. ”O’quchining ijodiy shaxs sifatida rivojlanishida bo’lajak boshlang’ich sinf o’qituvchilarining metodik - matematik tayyorgarligi” - Toshkent.: Fan, 2009, - 240 b. 6. Tadjiyeva Z.G’. Boshlang’ich sinf matematika darslarida tarixiy materiallardan foydalanish.-T.: ”Uzkomsentr”, 2003, 24- bet. 7. Tadjiyeva Z.G’. Boshlang’ich sinflarda fakultativ darslarni tashkil etish.- T.: 2005, 68- bet. 8. Tadjiyeva Z.G’. va boshqalar „Boshlang’ich sinf matematika, ta’lim samaradorligini oshirishda tarixiy materiallardan foydalanish“-Toshkent.: Jahon Print, 2007, 100 bet. 9. Stoylova L. va boshqalar „Boshlang’ich matematika kursi asoslari“ - Toshkent.: O’qituvchi, 1991, 336 bet. 10. Mardonova G’.I. „Matematikadan test topshiriqlari 1-sinf”- Toshkent.: O’qituvchi, 2007, 48 bet. 11. Mardonova G’.I. „Matematikadan test topshiriqlari 2-sinf”- Toshkent.: O’qituvchi, 2007, 60 bet. 12. Mardonova G’.I. „Matematikadan test topshiriqlari 3-sinf”- Toshkent.: O’qituvchi, 2007, 64 bet. 26 Annotatsiya: Ushbu malaka ishida : Maktab ta’lim - tarbiya masalasi davlat va jamiyat nazoratida bo’lishi asosiy qonunimizda belgilab qo’yilgan. Shu bilan birga, bu keng jamoatchilik, butun xalqimizning ishtiroki va qo’llab - quvvatlashishini talab qiladigan umummilliy masaladir. Yosh avlodni hozirgi zamon fani bilan qurollantirish orqali ularning aqliy jihatdan maksimal darajada rivojlanishlariga erishish umumta’lim - tayanch maktablar oldida turgan eng muhim vazifalardan biridir. Tayanch so’zlar : Og‘irlik kuchi, Uzunlikdagiga o‘xshash massalarni taqqoslash, Miqdorlarni o’rganish bo’yicha darsni tashkil etish rejasi taxminan bunday: 27

Boshlang’ich sinf o’quvchilariga og’irlik o’lchovlarini o’rgatish metodikasi.

Купить