Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 106.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini to‘g‘ri o‘qish va yozishga o‘rgatish metodikasi

Купить
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI TO‘G‘RI O‘QISH VA YOZISHGA O‘RGATISH METODIKASI KIRISH…………………………………………………………………..………..3 I BOB. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI TO‘G‘RI O‘QISH VA YOZISHGA O‘RGATISH METODIKASINING NAZARIY ASOSLARI…….10 1.1. Savodga o‘rgatish davrining dolzarb muammolari………………………….11 1.2. Imlo mahorati va uni shakllantirish………………………………………....24 II BOB BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI TO‘G‘RI O‘QISH VA YOZISHGA O‘RGATISH METODIKASINING O‘QUV-USLUBIY TA’MINOTI……………………………………………………………………...31 2.1. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga to‘g‘ri o‘qish va yozishni o‘rgatish usullari…………………………………………………………………………….32 2.2. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga to‘g‘ri o‘qish va yozishga o‘rgatishni tashkil etishga qaratilgan mashq va topshiriqlar…………...…………………………….38 XULOSA VA TAVSIYALAR …………………………………….…………….50 ADABIYOTLAR RО‘YXATI …………………………….…..…………………52 KIRISH Bitiruv malakaviy ishi mavzusining dolzarbligi. Farzandlarimizni barkamol inson qilib tarbiyalash bugungi kunimizning eng muhim va dolzarb vazifalaridan biridir. Chunki jamiyat a’zolarining tarbiyali, yaxshi axloqli, halol va pok bo‘lishini orzu qilamiz, ammo shu jamiyatning kelajagi bo‘lmish bolalarimiz tarbiyasi haqida qayg‘urmasak, maqsadimiz, orzu-niyatlarimiz amalga oshmasdan sarobligicha qolaveradi. Tarixdan bizga ma’lumki, har bir jamiyatda hech qaysi bir tuzum va hech qaysi bir din yoshlar ta’lim-tarbiyasiga beparvo bo‘lgan emas. Islom tarixiga nazar solsak ham, dinimiz yoshlarga qanchalik g‘amxo‘rlik qilganini ko‘ramiz. Musulmonlar bu vazifani, ya’ni yoshlar tarbiyasini o‘zlarining asosiy ishlari deb belgilashgan. So‘zimiz isboti uchun musulmonlarning Makka mushriklari bilan bo‘lib o‘tgan ilk to‘qnashuv «Badr» voqeasini eslash kifoya. Asir tushgan mushriklarni ozod qilish shartlaridan biri «Madinalik o‘nta bolaga o‘qish va yozishni yaxshi o‘rgatish», deb Payg‘ambarimiz (s.a.v.) belgilab qo‘ydilar. Vaholangki, bu davrda musulmonlar moddiy tomondan anchagina mushkul vaziyatda edilar. Asirlarni moddiy mablag‘lar evaziga ozod qilsalar ham bo‘lardi. Lekin asosiy maqsad yosh avlodni bilimli, savodli qilib tarbiyalash edi. «Aytishlaricha, faylasuf shoir Boborahim Mashrabni dastlabki bilimlarni olish uchun madrasaga olib borishadi. Ustozi “Alif”, “Be” deb alifboni o rgatarʻ ekan, Mashrab “Alif”ning ma’nosini bilmasdan, “Be”, demasman”, degan ekan. Shu ma’noda, har bir so zni o qib, uqish uslubini hozirgi zamonaviy ilm-fanlarni ʻ ʻ o qitish jarayonida ham qo llashni tavsiya etamiz. Chunki har bir fanda faqat ʻ ʻ ungagina tegishli lug at-istilohlar mavjud va bu o qitish uslubi mazkur fanni ilmiy ʻ ʻ asosda o rganish uchun zamin bo lib xizmat qiladi” ʻ ʻ 1 Muammoning o‘rganilganlik darajasi. O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli ishlar, islohotlar jarayonida navqiron avlodni jismonan sog‘lom, ma’nan yetuk insonlar etib tarbiyalash, yoshlarning iste’dod va salohiyatini yuzaga chiqarish, intilish va tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlashga 1 Murodhoji Muxtorov « Ajdodlar ta’limoti hikmat va ibratdir » nomli maqola 2 alohida e’tibor qaratilmoqda. Yurtboshimiz Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan hozirda ta’lim sohasi ustuvor vazifa etib belgilangan. Prezidentimiz 2016-yilda o‘zining tantanali nutqida ta’lim mamlakat taraqqiyotining poydevori sifatida muhimligini ta’kidladilar. 2017-yilda «Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili» dasturi ishga tushirilib, ushbu dastur mamlakatda savodxonlikni oshirishga qaratilgan quyidagi maslalarni o‘z ichiga olgan: - ko‘proq maktablar qurish va mavjud maktablarda ta’lim sifatini oshirish; - pedagoglarning malakasini oshirish va ularning ish haqi hamda mehnat sharoitlarini yaxshilash; - ota-onalarni farzandlarini maktabga yuborishga undash va ta’limni rivojlantirish muvaffaqiyat kaliti sifatida; - raqamli savodxonlikni oshirish bo‘yicha milliy dasturni ishlab chiqish, jumladan, o‘quvchilar va kattalarga kompyuterda ishlash ko‘nikmalarini o‘rgatish. Bu tashabbuslar O‘zbekistonda savodxonlik darajasini oshirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. YUNESKO hisobotiga ko‘ra, O‘zbekistonda savodxonlik darajasi 2015-yildagi 97,3 foizdan 2019-yilda 99,3 foizga oshgan. Mamlakatimizda ta’lim va savodxonlikni oshirishga qaratilgan islohotlar jadalligi mamlakatning kelajakdagi taraqqiyoti hamda muvaffaqiyatlari uchun zarurdir. Bitiruv ishining maqsadi - biz pedagoglarning yosh avlod hayotida, kelajagida qanchalik muhim rol o‘ynashimizni, butun jamiyat uchun bilimli, salohiyati rivojlangan barkamol avlodni tarbiyalab berishimiz kerakligini yaxshi anglab olishimiz shart. Bitiruv ishimiz mavzusi doimo muhim masala bo‘lib kelgan yosh avlodni savodli qilish yo‘llarini hamda to‘g‘ri o‘qish va yozishga o‘rgatish, ushbu ko‘nikmalarni o‘zida shakllantira olgan millat bolalarini tarbiyalash, ta’lim berish kabi masalalarni, maqsadlarni o‘z ichiga qamrab oladi. Savodxonlik - bu anglab, tushunib o‘qish va yozish hamda boshqalar bilan samarali muloqot qilish qobiliyatidir. Bu kelajak avlodimizning jamiyatda faoliyat yuritishi, axborot almashinishi va fuqarolik hayotida ishtirok etishi uchun zaruriy 3 mahoratdir. Savodxonlik nafaqat asosiy o‘qish va yozish ko‘nikmalarini, balki tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish hamda raqamli savodxonlikni ham o‘z ichiga oladi. Savodxonlik darajasi dunyo bo‘yicha juda xilma-xil bo‘lib, ularga ta’lim olish imkoniyati, iqtisodiy rivojlanish, ijtimoiy va madaniy omillar kabi turli omillar ta’sir ko‘rsatadi. Avvalo, savodxonlik, to‘g‘ri o‘qish va yozish ko‘nikmalarini egallash nega bunchalik muhim? Chunki: 1. Muloqot ko‘nikmalarini oshiradi: o‘qish va yozish, g‘oyalar, fikrlar va his-tuyg‘ularni yetkazish uchun muhim bo‘lgan samarali muloqot vositasidir. Tez- tez o‘qish va yozish, to‘g‘ri so‘zlarni topib, ularni samaraliroq usullarda taqdim eta olish imkonini beradi. 2. Bilimni kengaytiradi va ijodkorlikni oshiradi: adabiyot, badiiy adabiyot, she’riyat va nobadiiy adabiyot kabi turli turdagi materiallarni o‘qish ko‘plab mavzular bo‘yicha bilim hamda tushunchamizni kengaytirishi mumkin. Xuddi shunday, biz yozganimizda tanqidiy fikr yuritishga, ma’lumotni tahlil qilishga va yangi qarashlar, dalillar va hikoyalar yaratishga moyil bo‘lamiz. 3. Lug‘at va grammatikani yaxshilaydi: o‘qish va yozish tilning nozik tomonlarini tushunishga, so‘z boyligini oshirishga, grammatika hamda sintaksisni yaxshilashga yordam beradi. Muntazam amaliyot odamlarga yangi lug‘at, grammatik tuzilmalar va idioma (ibora)larni o‘rganish imkonini beradi. 4. Ishga joylashish imkoniyatini oshiradi: o‘qish va yozish ko‘nikmalari zamonaviy ish joyida bebahodir. Yaxshi muloqot qobiliyatlari ko‘pchilik ish o‘rinlari uchun zarur: samarali eslatmalar, hisobotlar hamda elektron pochta xabarlari uchun juda muhimdir. 5. Akademik fanlarda yaxshi natijalar: kuchli akademik ko‘rsatkich natijalar va tahlillarning samarali muloqotini talab qiladi, bu esa faqat o‘qish va yozish orqali erishiladi. Umuman olganda, o‘qish va yozish shaxsiy va professional o‘sish uchun ko‘plab eshiklarni ochadigan muhim kommunikativ qobiliyatdir. Ushbu 4 ko‘nikmalarni yaxshi egallash o‘zi uchun muvaffaqiyatli martaba qurish, jamiyat, iqtisodiyot va butun dunyoga hissa qo‘shishga zamin yaratadi. Savodxonlik mavzusi juda dolzarbdir, chunki bugungi jamiyatda rivojlanish uchun odamlar o‘qish va yozish qobiliyatiga ega bo‘lishi juda muhimdir. Savodxonlik insonning asosiy huquqi bo‘lib, shaxsiy o‘sish, iqtisodiy imkoniyatlar va fuqarolik ishtiroki uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Asosiy savodxonlik ko‘nikmalariga ega bo‘lmagan odamlar ta’lim, ish, sog‘liqni saqlash va boshqa muhim xizmatlarga kirishda to‘siqlarga duch kelishadi. Bundan tashqari, raqamli texnologiyalarga bo‘lgan ishonch ortib borayotganligi sababli, raqamli savodxonlik XXI asrda savodxonlikning muhim tarkibiy qismiga aylandi. Shu bois, savodxonlikni targ‘ib qilish va odamlarga savodxonlik ko‘nikmalarini oshirish uchun imkoniyatlar yaratish yanada adolatli va farovon jamiyat yaratish uchun juda muhimdir. To‘g‘ri o‘qish va yozishni o‘rgatishdan maqsad o‘quvchilarni yoshligidanoq samarali muloqot qilish va hayotda muvaffaqiyatga erishish imkonini beradigan asosiy ko‘nikmalar bilan qurollantirishdir. O‘qish va yozishda muhim bo‘lgan ba’zi usullar mavjud: 1. Muloqot: to‘g‘ri o‘qish va yozishga o‘rgatishning asosiy sabablaridan biri muloqotni osonlashtirishdir. Yaxshi muloqot qobiliyatlari o‘quvchilarga yozma va og‘zaki ravishda o‘z fikrlarini aniq ifodalash imkonini beradi. 2. Tushunish: o‘qish va yozish o‘quvchilarni tushunishda mustahkam poydevor yaratadi. Murakkab matnlarni o‘qiy oladigan va tushuna oladigan o‘quvchilar ma’lumotni samarali tahlil qilishlari va sharhlashlari mumkin. 3. Tanqidiy tahlil: o‘qish orqali o‘quvchilar fikrlarni farqlash, ma’lumotlarga asoslanib dalillarni o‘rnatish va o‘z nuqtayi nazarini aniq ifodalash imkonini beruvchi tanqidiy fikrlash ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar. Yozish tanqidiy fikrlashni ham rag‘batlantiradi, chunki o‘quvchilar fikrlarini tartibga solish va o‘z g‘oyalarini ishlab chiqishni o‘rganadilar. 4. Karyeradagi muvaffaqiyat: o‘qish va yozishda kuchli poydevorga ega bo‘lgan o‘quvchilar samarali muloqotni talab qiluvchi murakkab vazifalarni 5 bajarishlari mumkin, masalan, hisobotlar yozish, elektron pochta xabarlarini yuborish va takliflar taqdim etish. Ushbu ko‘nikmalar turli kasbiy faoliyatda muvaffaqiyatga erishish uchun juda muhimdir. 5. Butun umr o‘rganish: o‘qish va yozish tegishli bilimlarni egallash, ehtimollik bilan dalillarni qo‘llab-quvvatlash va miyaning umumiy rivojlanishini ta’minlash orqali umrbod ta’lim madaniyatini rivojlantiradi. To‘g‘ri o‘qish va yozishni o‘rgatish muhim ahamiyatga ega, chunki u o‘quvchilarga samarali muloqot qilish, murakkab materialni tushunish, tanqidiy fikrlash, kasbiy muvaffaqiyatga erishish va butun umri davomida o‘qishni davom ettirish imkonini beradi. Bitiruv ishining vazifalari : - Boshlang‘ich ta’limda to‘g‘ri o‘qish va yozishga o‘rgatishni tadqiq qilish asoslarini yoritish; - O‘qish va yozish bilan bog‘liq barcha manbalarni, jumladan, tadqiqot maqolalari, kitoblar, ilmiy hisobotlar va maqolalarni to‘liq ko‘rib chiqish. Bu vazifa, odatda, mavjud adabiyotlardagi kamchiliklar, nomuvofiqliklar va noaniqliklarni aniqlash; - So‘rovlar, kuzatishlar va darsliklarni tahlil qilish kabi turli vositalar orqali ma’lumotlarni to‘plash; - To‘plangan ma’lumotlarni tahlil qilish; - To‘g‘ri o‘qish va yozishni o‘rgatishda qo‘llaniladigan metodlar samaradorligini baholash; - Tadqiqot natijalari, mulohaza va xulosalarini umumlashtirish hamda kengroq ilmiy jamoatchilikka taqdim etish. Bitiruv ishining obyekti . Boshlang‘ich sinflarda to‘g‘ri o‘qish va yozishga o‘rgatish metodikasiga asoslangan masalalar. Bitiruv ishining predmeti - savod o‘rgatish jarayoni keng yoritilgan metodik qo‘llanmalar, maqolalar, boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi, Ona tili darsliklari, imlo qoidalariga asoslangan hujjatlar o‘rganildi. 6 Bitiruv ishida qo‘llanilgan metodikaning tavsifi. To‘g‘ri o‘qish va yozishga o‘rgatishning o‘quv obyekti o‘quvchilarni kundalik hayotda, ta’lim faoliyatida va kelajakdagi faoliyatida samarali muloqot qilish imkonini beradigan fundamental savodxonlik ko‘nikmalari bilan qurollantirishdir. Bu yerda asosiy o‘quv maqsadlaridan ba’zilari: 1. O‘qib tushunish: o‘qib tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun o‘quvchilar matnlarni tahlil qilish va izohlashni, asosiy fikrlarni aniqlashni, dalillarni baholashni va xulosa chiqarishni o‘rganadilar. 2. So‘z boyligini rivojlantirish: kengaytirilgan so‘z boyligini shakllantirish o‘quvchilarning samarali muloqot qilishiga yordam berishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ular yangi so‘zlarni, ularning ta’riflarini va berilgan matn kontekstiga qanday mos kelishini o‘rganadilar. 3. Yozish malakasi: o‘quvchilar to‘g‘ri muloqot qilish, tashkiliy tartiblarga rioya qilish, original g‘oyalarni ifodalash, tinglovchilar yozma topshiriqning maqsadiga mos ma’noni yetkazish uchun kuchli yozish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. 4. Grammatika va tinish belgilari: to‘g‘ri o‘qish va yozishga o‘rgatishning muhim maqsadi o‘quvchilarda grammatik bilimlarni oshirishdir. Aniq va ixcham aloqalarni yaratish uchun ular tilning nozik tomonlarini o‘rganadilar. 5. Analitik va tanqidiy fikrlash: o‘quvchilar o‘qishda taqdim etilgan ma’lumotlar haqida tanqidiy fikrlashni va o‘z fikrlarini yetkazish uchun yozma so‘zlar yordamida o‘z dalillarini qo‘llab-quvvatlashni o‘rganadilar. Shunday qilib, to‘g‘ri o‘qish va yozishni o‘rgatishdan maqsad o‘quvchilarni o‘qib tushunish, so‘z boyligini rivojlantirish, yozish malakasi, grammatika, tinish belgilari, tahliliy va tanqidiy fikrlash kabi muhim savodxonlik ko‘nikmalari bilan qurollantirishdan iborat bo‘lib, ular butun hayoti davomida foydali bo‘ladi. Savodxonlikni o‘rgatish vazifalari o‘quvchilarning o‘qish va yozish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradigan puxta ishlab chiqilgan rejalashtirilgan tadbirlar va yondashuvlarni o‘z ichiga oladi. Savod o‘rgatishning ba’zi vazifalari: 7 1. Fonemik xabardorlik: o‘qituvchilar o‘quvchilarga tovushlar va harflar o‘rtasidagi bog‘liqlikni, ular qanday qilib birlashib bo‘g‘in va so‘zlarni hosil qilishini va shu kabilarni tushunishga yordam beradi. 2. Fonika: o‘qituvchilar o‘quvchilarga so‘zlarni aniq o‘qish va yozish uchun bilishi kerak bo‘lgan tovushlar va harf birikmalarini o‘rgatadi. 3. So‘z boyligini rivojlantirish: o‘qituvchilar yangi so‘zlarni o‘rgatish, ularning ma’nolari va kontekstda qo‘llash imkoniyatini berish orqali o‘quvchilarning so‘z boyligini mustahkamlaydi. 4. O‘qishni tushunish: o‘qituvchilar o‘quvchilarga savollar berish, umumlashtirish va ma’no hamda g‘oyalarni chiqarish uchun xulosa, bashorat va kontekstdagi maslahatlardan foydalanish orqali matnlarni diqqat bilan o‘qishga va chuqurroq tushunishga o‘rgatadi. 5. Yozish malakasi: o‘qituvchilar aniq va izchil yozma xabar ishlab chiqarish uchun talabalarni rejalashtirish, loyihalash, qayta ko‘rib chiqish va tahrirlashni o‘rgatish orqali o‘quvchilarning yozish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. 6. Grammatika va tinish belgilari: o‘qituvchilar o‘quvchilarga grammatika va tinish belgilarining qoidalari, ularning yozma ishda qo‘llanilishi va ularni qo‘llash usullarini o‘rgatadi. 7. Tanqidiy fikrlash va tahlil: o‘qituvchilar o‘qish materiallaridagi dalillar va ma’lumotlarni tahlil qilish va baholash hamda o‘z argumentlari va fikrlarini shakllantirishga o‘rganish orqali o‘quvchilarning analitik va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Demak, savod o‘rgatish vazifalarining maqsadi o‘quvchilarda samarali muloqot qilish, tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish imkonini beradigan fundamental savodxonlik ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam berishdir. Bitiruv ishining tuzilmasining tavsifi. Bitiruv ishi kirish, ikki bоb, xulоsа, fоydаlаnilgаn аdаbiyоtlаr rо‘yxаti vа ilоvаlаrdаn ibоrаt. 8 I BOB. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI TO‘G‘RI O‘QISH VA YOZISHGA O‘RGATISH METODIKASINING NAZARIY ASOSLARI O‘qish va yozish nutq faoliyatining turi hisoblanadi. Maktabda boshlang‘ich sinfda o‘qitish elementar o‘qish va yozishga o‘rgatishdan boshlanadi. «Alifbe» davrida qisqa muddat ichida o‘quvchilar o‘qish va yozishga o‘rgatiladi, ya’ni savodlarini chiqaradilar. O‘qish va yozish ko‘nikmasi takomillashtirila boriladi va malakaga aylantiriladi. Malakaning shakllanishi uchun bir faoliyat bir necha bora takrorlanishi lozim. Yozish malakasida o‘quvchi ruchkani qanday ushlash, qanday yurgizish haqida o‘ylab o‘tirmay, so‘z va gaplarni yoza boshlaydi. Demak, o‘qish va yozish malakasi harakatning o‘ylab o‘tirmay amalga oshirilish jarayonidir. Malaka o‘qitishning keyingi bosqichlarida mustahkamlanib boriladi va avtomatlashish darajasiga yetkaziladi. O‘qish va yozish kishi nutq faoliyatining turi bo‘lib, u nutqqa oid malaka hisoblanadi. O‘qish malakasi ham, yozish malakasi ham nutq faoliyatining boshqa turlari bilan, og‘zaki hikoya qilish, o‘zgalar nutqini eshitish orqali anglash ichki nutq bilan uzviy bog‘liq holda shakllanadi. Maktabda o‘qitishning muvaffaqiyati savod o‘rgatishning qanday tashkil etilganligiga bog‘liqdir. O‘quvchilarni o‘qishga o‘rgatish uchun birinchi navbatda tovush va harf bilan yaxshi tanishtirilishi lozim, ularning to‘g‘ri talaffuzini o‘rgatish orqali esa bolalarda to‘g‘ri, ongli, ifodali o‘qish ko‘nikmalari shakllantiriladi. 2 O quvchilarda to g ri o qish va yozish ko nikmasini shakllantirishdaʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ularning diqqati, xotirasi va tafakkuri ham rivojlangan bo lishi kerak. ʻ O qish ham, yozish ham nutq faoliyatining turi bo lganligidan biz ʻ ʻ o quvchilarga to g ri talaffuz qilish, eshitgan so z, jumla yoki gapni to g ri yoza ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ olishga o rgatishimiz zarur. ʻ Nutq ichki fikr va qarashlarni ifodalash ehtiyojidan paydo bo ladi. Nutq ʻ jumlalarni to g ri tuzishga o rgatish, ya’ni so zlarni qoldirmay, ma’lum izchillikda, ʻ ʻ ʻ ʻ bir-biri bilan to g ri bog lash va talaffuz qilish so ngra uni yozma shaklda ʻ ʻ ʻ ʻ 2 Ona tili o‘qitish metodikasi (Boshlang'ich ta ’lim fakulteti talabalari uchun darslik): |K. Qosimova|, S.Matchonov, X. G'ulomova, Sh. Yo‘ldosheva, Sh. Sariyev. — Т .: «NOSHIR», - 2009. 352 b. 9 ifodalash demakdir. O quvchilarning bog lanishli nutqini shakllantirishda ulargaʻ ʻ nazariy ma’lumotlar berish ham maqsadga muvofiq. Ya’ni bilim va ko nikmalar ʻ anglangandagina yaxshi o zlashtirilishi, nutq faoliyatida kutilgan samarani berishi ʻ mumkin. 3 Odatda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari o‘qish va yozishni o‘rganishning boshlang‘ich bosqichida ekanligi va shuning uchun imlo qoidalarini to‘liq tushunmasligi mumkin. Boshlang‘ich sinf yillarida o‘quvchilarga odatda fonika, harf tovushlari va qo‘shimchalar kabi asosiy imlo qoidalari o‘rgatiladi. Biroq, o‘quvchilarning ushbu qoidalarni o‘zlashtirishlari uchun vaqt va amaliyot talab etiladi. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari imlo qoidalari bo‘yicha aniq ko‘rsatmalarni bilishlari va o‘quvchilarga qoidalarni samarali o‘rganishi va qo‘llashiga yordam beradigan fikr-mulohazalar bilan bir qatorda amaliyot uchun ham tez-tez imkoniyat yaratishi muhim. Bu o quvchilarga imlo bo‘yicha ʻ mustahkam poydevor yaratishga yordam beradi va bilimlarini rivojlantirish va aqliy salohiyatlarini o‘stirishda yaxshi xizmat qiladi. 1.1. Savodga o‘rgatish davrining dolzarb muammolari Bolalar harflardan foydalanishni, ularning og‘zaki talaffuzini, rasmlarini, bosma va o‘yinlarini izchil aralash vositaga birlashtirib, turli xil usullarda ma'nolarni yaratish va yetkazishni o‘rganadilar. Dastlabki tajribalari va kattalar bilan o‘zaro munosabatlaridan boshlab, bolalar so‘zlarni o‘qiy boshlaydilar, harf- tovush munosabatlarini qayta ishlaydilar va alifbo tizimi haqida muhim bilimlarga ega bo‘lishadi. O‘rganishda davom etar ekan, bolalar bu ma’lumotni o‘qish va yozishda avtomatiklik va ravonlikni kuchaytirib boradilar. Ammo o‘qish va yozish qobiliyati ehtiyotkorlik bilan rejalashtiriladi, ko‘rsatmalarsiz tabiiy ravishda rivojlanmaydi. Bolalar o‘qituvchining muntazam va faol ta’siriga muhtoj bo‘ladilar, ya’ni bu faoliyat doimiy o‘qituvchidan e’tiborni talab qiladi. O‘qish va yozish uchun zarur bo‘lgan o‘ziga xos qobiliyatlar og‘zaki va yozma til bilan bevosita tajribadan kelib chiqadi. O‘quvchilar boshlang‘ich sinfda, ya’ni 3 Q.Husanboyeva va boshq. Ona tili va o‘qish savodxonligi metodikasi (1-qism). – Toshkent : Innovatsiya-ziyo “ » – 2022. 10 ta’limning dastlabki yillardagi orttirgan o‘z tajribalari savodli bo‘lish haqidagi taxminlarni yuzaga chiqara boshlaydi, bolalar so‘zlarni tushunib o‘qish va yozishlari orqali keyingi bosqichlarga qiziqishlari ortadi, bolalarda o‘qish hamda yozishni o‘rganishga harakat qilish uchun motivatsiya paydo bo‘ladi. Ushbu tajribalardan bolalar o‘qish va yozish ularga hayotda ko‘p narsalarni qilishda yordam beradigan qimmatli vosita ekanligini tushunishadi. Boshlang‘ich sinfda savodxonlikni o‘rgatishda kuzatilgan ba’zi dolzarb muammolarni ko‘rib chiqamiz: 1. O‘qituvchilarning malakasi yetarli emas: ko‘pgina boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari savodxonlikni samarali o‘rgatish uchun zarur bo‘lgan tayyorgarlik va malakaga ega emaslar. Bu ta’lim olayotgan o‘quvchilar uchun yetarli darajada ko‘rsatma va yordamga olib kelishi mumkin. 2. Resurs yetarli emas: ko‘pgina boshlang‘ich maktablarda kitoblar, texnologiya va boshqa o‘quv materiallari kabi savodxonlikni o‘rgatish uchun zarur resurslar yetishmaydi. 3. Uyda kitob o qishning yo lga qo yilmaganligi: o‘quvchilarning uyda kitobʻ ʻ ʻ o‘qish odatlari ularning savodxonligi rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Afsuski, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ko‘pchiligi kitoblardan foydalanish imkoniyatiga ega emas yoki uyda kitob o‘qishni birinchi o‘ringa qo‘yadigan ota- onalari yoki vasiylari yo‘q. 4. Ota-onalar ishtirokining yo‘qligi: ota-onalar va vasiylar o‘z farzandlarining savodxonligini rivojlantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi, lekin ularning ko‘pchiligi o‘z farzandining ta’limida, xususan, savodxonlik borasida faol ishtirok etmaydi. 5. Savod o‘rgatish uchun cheklangan vaqt: ko‘pgina boshlang‘ich sinflar bir nechta fanlar bo‘yicha kontent standartlariga javob berish bosimiga duch kelishadi, bu esa savodxonlik bo‘yicha o‘qitish va amaliyotga kamroq vaqt ajratishi mumkin. O‘qituvchilarning savodxonlik bo‘yicha malakasining yetarli emasligi boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga dars berishda bir qancha muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Bu muammoning mumkin bo‘lgan oqibatlaridan ba’zilari: 11 1. Ta’lim strategiyalari haqida yetarli ma’lumotga ega emasligi: savodxonlik bo‘yicha yetarli malakaga ega bo‘lmagan o‘qituvchilar tadqiqotga asoslangan ta’lim strategiyalari haqida to‘liq tushunchaga ega bo‘lmasligi mumkin. Bu savodxonlikni rivojlantirishga yordam bermaydigan samarasiz o‘qitish amaliyotiga olib kelishi mumkin. 2. Qiyinchilikka duchor bo‘lgan o‘quvchilarni aniqlay olmaslik: yetarli malakaga ega bo‘lmagan o‘qituvchilar savodxonlik bo‘yicha qiyinchilikka duch kelayotgan o‘quvchilarni aniqlay olmasligi mumkin, bu esa kechiktirilgan yordamga olib kelishi mumkin. 3. Sheva va adabiy til to‘g‘risida yetarli ma’lumotga ega emasligi: boshlang‘ich sinflar tobora lisoniy jihatdan xilma-xil bo‘lib bormoqda, ya’ni asosan shahar maktablarida. Chunki aholining shaharga ko‘chib o‘tishi oldingidan ko‘proq kuzatilmoqda va har xil shevada so‘zlashadigan o‘quvchilar doirasi kengaymoqda, bu esa o‘qituvchilardan o‘quvchilarning lingvistik kelib chiqishini chuqur bilishni talab qiladi. Ushbu sohada malakaga ega bo‘lmagan o‘qituvchilar o‘z talabalarining lingvistik ehtiyojlarini qondirish uchun jihozlanmasligi mumkin. 4. Mos kelmaydigan o‘qitish amaliyoti: savodxonlik bo‘yicha malakaga ega bo‘lmagan o‘qituvchilarning o‘qitish amaliyoti bir xil bo‘lmasligi mumkin, bu esa o‘quvchilarning chalkashliklari va umidsizliklariga olib kelishi mumkin. 5. Ishonchsizlik: savodxonlik bo‘yicha malakaga ega bo‘lmagan o‘qituvchilar fanni o‘rgatish qobiliyatiga ishonchsiz bo‘lishi mumkin, bu ularning sinfdagi samaradorligiga ta’sir qilishi mumkin. Ushbu muammoni hal qilish uchun maktablarda o‘qituvchilarning malakasini oshirish va savodxonlik o‘rgatish bo‘yicha bilimlarini oshirish uchun doimiy ravishda malaka oshirish imkoniyatlarini ta’minlash muhim ahamiyatga ega. Savodxonlikni oshirishda resurslarning yetishmasligi boshlang‘ich maktablarda savodxonlik o‘rgatish sifatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ushbu muammo tufayli yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ba’zi qiyinchiliklar: 12 1. Kitoblar va boshqa o quv materiallaridan foydalanishning cheklanganligi:ʻ kitoblar va boshqa o quv materiallaridan foydalanishning cheklanganligi ʻ o quvchilarning o qishga bo lgan qiziqishi va ularning umumiy savodxonligi ʻ ʻ ʻ rivojlanishiga ta sir qilishi mumkin. ʼ 2. Noadekvat texnologiya: bugungi raqamli asrda texnologiya savodxonlikni rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynashi mumkin. Biroq, resurslari cheklangan boshlang‘ich sinflar savodxonlikni oshirish uchun zarur bo‘lgan texnologiyalardan foydalana olmasligi mumkin. 3. Kasbiy rivojlanish imkoniyatlarining yetarli emasligi: o‘qituvchilardan savodxonlikni o‘rgatish bo‘yicha so‘nggi tadqiqotlar, o‘qitish strategiyalari va ilg‘or tajribalar haqida xabardor bo‘lish uchun doimiy kasbiy rivojlanish talab etiladi. Biroq, resurslari cheklangan maktablar o‘z o‘qituvchilari uchun bu imkoniyatlarni bera olmasligi mumkin. 4. O zlashtirishda qiyinchilikka uchragan o‘quvchilar uchun cheklangan ʻ tadbirlar: savodxonlikni samarali o‘rgatish o zlashtirishda qiyinchilikka uchragan ʻ o‘quvchilarni aniqlash va ta’minlashni o‘z ichiga oladi. Biroq, resurslari cheklangan maktablar bu o‘quvchilar uchun zarur choralarni ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘lmasligi mumkin. Ushbu muammoni hal qilish uchun maktablar uchun mablag‘larni ko‘paytirish, jamoat tashkilotlari bilan hamkorlik qilish va savodxonlik manbalarini o‘quvchilar va o‘qituvchilar uchun qulayroq qilish uchun ijodiy yechimlarni targ‘ib qilish juda muhimdir. Bundan tashqari, maktablar savodxonlik tashabbuslarini qo‘llab- quvvatlash uchun grantlar va boshqa moliyalashtirish imkoniyatlarini izlashlari mumkin. Boshlang‘ich ta limda savodxonlikka uyda o‘qitishning yo‘qligi yoki ota- ʼ onalarning ishtiroki o‘quvchilarning savodxonligini oshirishga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu muammo tufayli yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ba’zi qiyinchiliklar: 1. Kitob mutolaasidagi cheklanganlik: kitoblardan foydalanish imkoni bo‘lmagan yoki ota-onasi uyda o‘qishni birinchi o‘ringa qo‘ymaydigan o quvchilar ʻ 13 o‘qish materiallari bilan shug‘ullanish uchun kamroq imkoniyatlarga ega bo‘lishi mumkin. Bu ularning o‘qishni tushunish, so‘z boyligi va umumiy savodxonlik ko‘nikmalariga ta’sir qilishi mumkin. 2. O zlashtirishda qiyinchilikka uchragan o‘quvchilarni yetarli darajadaʻ qo‘llab-quvvatlamaslik: ota-onalar va vasiylar qiyin o‘zlashtirayotgan o‘quvchilarni aniqlash hamda qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, agar ota-onalar farzandining ta’limi bilan faol shug‘ullanmasa, qo‘shimcha yordam talab qilishi mumkin bo‘lgan o‘quvchilar muvaffaqiyatga erishish uchun kerakli yordamni olmasliklari mumkin. 3. Savodxonlik ko‘nikmalarini mustahkamlamaslik: ota-onalar va vasiylar uyda savodxonlik ko‘nikmalarini mustahkamlash orqali o‘qituvchilarga muhim ittifoqchi bo‘lib xizmat qilishlari mumkin. Biroq ota-onalar bu ko‘nikmalarni birinchi o‘ringa qo‘ymasalar, o‘quvchilar savodxonlikning kundalik hayotiga aloqadorligini ko‘rmasliklari mumkin. 4. Til rivojlanishining cheklangan imkoniyatlari: savodxonlikni rivojlantirish uchun tilni erta rivojlantirish juda muhimdir. Ota-onalar farzandlari bilan tez-tez gaplashmasalar yoki ularni turli til modellari bilan tanishtirmasalar, bolalar savodxonlikni rivojlantirishda noqulay ahvolga tushib qolishlari mumkin. Ushbu muammoni hal qilish uchun maktablar ota-onalar va keng jamoatchilik bilan oilaviy savodxonlik bo‘yicha tadbirlar yoki seminarlar kabi targ‘ibot tashabbuslari orqali ishtirok etishni ko‘rib chiqishi mumkin. Bundan tashqari, maktablar o‘quvchilarga uyda o‘qish materiallaridan qo‘shimcha foydalanish imkoniyatini berish uchun jamoat kutubxonalari va jamoat markazlari kabi jamoat tashkilotlari bilan hamkorlik qilishlari mumkin. Va nihoyat, maktablar o‘qituvchilarni oilalar bilan tez-tez muloqot qilish va uyda o‘qish uchun bolalarga mos kitob va jurnallardan foydalanish kabi faoliyatlarda ota-onalarning ishtirokini rag‘batlantiradigan strategiyalarni yo‘lga qo‘yishlari mumkin. Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarga savod o‘rgatishda ota-onalarning ishtirok etmasligi bir qancha muammolarni keltirib chiqarishi va o‘quvchilarning 14 savodxonligini oshirishga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Quyida ba’zilarini ko‘rib chiqamiz: 1. O‘qish materiallari va tajribalari bilan cheklanganlik: ota-onalarning ishtiroki o‘quvchilarni kitoblar, jurnallar, gazetalar va o‘qish uchun tasavvur va qiziqishlarini ochadigan tajribalar kabi o‘qish materiallari bilan erta ta’minlashga yordam beradi. Biroq, ota-onalar ishtirokisiz, bolalar o‘zlarining savodxonlik ko‘nikmalarini va shaxsiy qiziqishlarini rivojlantirish uchun sifatli o‘qish materiallari va tajribalaridan foydalana olmaydilar. 2. O‘zlashtirishda qiyinchilikka uchragan o‘quvchilarni yetarli darajada qo‘llab-quvvatlamaslik: ota-onalar va vasiylar farzandlarining o‘qishini qo‘llab- quvvatlashda muhim rol o‘ynashi va har qanday qiyinchiliklarni jiddiy muammolarga aylanishidan oldin aniqlashga yordam berishi mumkin. Ularning ishtirokisiz, qo‘shimcha yordamga muhtoj bo‘lgan o‘quvchilar savodxonlik ko‘nikmalarini oshirish uchun zarur bo‘lgan yordamni olmasliklari mumkin. 3. Ko‘nikmalarni mustahkamlashda nomuvofiqlik: ota-onalar uyda o‘qish va savodxonlik ko‘nikmalarini amaliy materiallar, og‘zaki suhbatlar yordamida mustahkamlashlari va sinfda o‘qitiladigan darslarni mustahkamlash uchun yordam berishlari mumkin. Ota-onalarning e’tibori va yordamisiz o‘quvchilar sinfda o‘rganadigan ko‘nikmalar uyda mustahkamlanmasligi mumkin, bu esa darsni o‘zlashtirmasdan orqada qolib ketishga sabab bo‘lishi mumkin. 4. Til rivojlanishining cheklangan imkoniyatlari: savodxonlikni rivojlantirish uchun tilni erta rivojlantirish juda muhimdir. Ota-onalar farzandining savodxonligini rivojlantirishda ishtirok etmasalar, ular o‘qish, yozish va muloqotni qo‘llab-quvvatlaydigan tegishli til ko‘nikmalarini modellashtirmasliklari mumkin. Ushbu muammoni hal qilish uchun boshlang‘ich maktablar ota-onalar bilan hamkorlik va ochiq muloqot madaniyatini yaratish haqida o‘ylashlari mumkin. Ota-onalarga uyga axborot byulletenlari, eslatmalar va elektron pochta xabarlarini yuborish ota-onalarni farzandining o‘qish jarayoni haqida xabardor qilishning ajoyib usuli hisoblanadi va ularga uyda farzandining savodxonligini rivojlantirish bo‘yicha g‘oyalarni beradi. Ota-onalar va o‘qituvchilar konferensiyalari 15 o‘qituvchilarga ota-onalar bilan ijobiy munosabatlar o‘rnatish imkoniyatini beradi hamda ota-onalarning farzandlari ta’limida ishtirok etishi muhimligini namoyish etadi. Bundan tashqari, maktablarda ota-onalarga o‘qish va yozish strategiyalarini o‘rganish imkoniyatini yaratish uchun oilaviy savodxonlik kechalari yoki seminarlar o‘tkazishi mumkin, ular sinfda o‘rganilgan saboqlarni mustahkamlash uchun uyda foydalanishlari mumkin. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining savodxonligini oshirishda savod o‘rgatishning cheklangan vaqti bir qancha muammolarni keltirib chiqarishi va o‘quvchilarning savodxonligini oshirishga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ushbu muammo tufayli yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ba’zi qiyinchiliklar: 1.Keng qamrovli ta’lim uchun yetarli vaqt: vaqt yetishmasligi o‘qituvchilarga o‘quvchilarga har tomonlama va samarali savodxonlik darslarini qiyinlashtirishi mumkin. Natijada, o‘quvchilar savodxonlik ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan zarur amaliyot va fikr-mulohazalarni olmasligi mumkin. 2. Differensial ta’limdagi cheklovlar: har bir o‘quvchining o‘qish va yozish qobiliyati turli darajada va o‘qituvchilarga bu darajalarni aniqlash va tegishli tabaqalashtirilgan ko‘rsatma berish uchun vaqt kerak. Biroq o‘qitish uchun cheklangan vaqt ularga har bir o‘quvchi uchun samarali ta’limni farqlash uchun zarur bo‘lgan vaqtni bermasligi mumkin. 3. Kontent sohalariga ustunlik berish bosimi: o‘qituvchilar matematika, ijtimoiy fanlar kabi boshqa kontent sohalariga ustunlik berish uchun bosim o‘tkazishi mumkin. Bu o‘quvchilarning umumiy savodxonligini rivojlantirishga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan savodxonlikni o‘qitishga kamroq vaqt ajratishga olib kelishi mumkin. 4. Rejalashtirish vaqtining yetarli emasligi: o‘qituvchilarga darsni samarali rejalashtirish uchun darsdan tashqari vaqt kerak. Biroq o‘qitish uchun cheklangan vaqt ularga samarali rejalashtirish uchun vaqt bermasligi mumkin, bu esa ularning savodxonlik bo‘yicha ta’sirli va mazmunli ko‘rsatmalar berish qobiliyatiga to‘sqinlik qilishi mumkin. 16 Sanab o‘tilgan ushbu muammolarni hal qilish uchun maktab o‘z jadvalida tez-tez va uzoqroq savodxonlik bloklarini joriy etishni ko‘rib chiqishlari mumkin. Bu o‘qituvchilarga aniq ko‘rsatmalar berish uchun zarur bo‘lgan vaqt va o quvchilarga o‘qish va yozish ko‘nikmalarini mashq qilish imkoniyatini beradi.ʻ Bundan tashqari, maktablar barcha o‘quvchilar savodxonlik ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun zarur ko‘rsatmalar olishlarini ta’minlash uchun boshqa kontent yo‘nalishlari bilan bir qatorda, savodxonlik bo‘yicha o‘qitishning muhimligini birinchi o‘ringa qo‘yishi mumkin. Nihoyat, aniq yoki ijtimoiy fanlar bo‘yicha axborot parchalarini o‘qish kabi har qanday mazmun sohasidagi darslarga savodxonlik bo‘yicha o‘qitishni kiritish savodxonlikni o‘rganishni o‘quv rejasiga kiritish va sinf vaqtidan samarali foydalanishga yordam beradi. Bolalarning savod o‘rgatishga tayyorgarligini o‘rganish. Savod o‘rgatishni to‘g‘ri tashkil etish uchun bolalarning unga nutqiy tayyorgarligini maxsus o‘rganish talab etiladi. Oldin bolalarni maxsus o‘rganish avgust oyida, hatto undan oldin bahordan boshlangan. Bunda 1-sinfga keladigan o‘quvchining — oilasiga yoki bolalar bog‘chasiga borilgan, suhbat o‘tkazilgan, bolalarning umumiy bilim saviyasi aniqlangan. Hozir 1-sinfga qabul qilinadigan bolalar savod o‘rgatishga maxsus tayyorlanyaptilar. Ular uchun bir-ikki, ba’zi joylarda uch-to‘rt oylik tayyorlov sinflari tashkil qilingan. Tayyorlov mashg‘ulotlarda bolalar tovush-harf bilan tanishtirilyapti, elementar tarzda yozuvga ham o‘rgatilyapti. Metodistlar tayyorlov sinflar uchun aniq talablar, metodik tavsiyalar ishlab chiqishmoqda. Tayyorlov sinflarning ta’lim mazmuni va tashkil etish muddati bir xil bo‘lmasa-da, lekin bu davrda bolalarning nutqiy tayyorgarligini o‘rganish uchun quyidagilarni aniqlash tavsiya etiladi: 1. O‘qish ko‘nikmasini aniqlash. a) so‘zni sidirg‘a o‘qiydi; b) bo‘g‘inlab o‘qiydi; d) harflab o‘qiydi (noto‘g‘ri o‘qish); e) anchagina harflarni biladi, lekin o‘qishni bilmaydi; 17 f) ayrim harflarni taniydi. 2. Yozuv ko‘nikmasi. a) hamma harfni yozishni biladi, so‘z yozadi (bosma yoki yozma): b) ayrim harflarnigina yozishni biladi (bosma yoki yozma); d) yozishni umuman bilmaydi. 3. Tovushni tahlil qilishga tayyorgarligi. a) so‘zni bo‘g‘inlarga bo‘ladi; b) so‘z yoki bo‘g‘indagi tovushni ajratadi; d) hamma tovushni to‘g‘ri talaffuz qiladi; e) ayrim tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qiladi (qaysi tovushlar ekani hisobga olinadi); f) nutqining baland yoki pastligi, diksiyasiga e’tibor qaratiladi. 4. Og‘zaki bog‘lanishli nutqi. She’rni yoddan o‘qish. a) 3 ta yoki undan ortiq she’rni biladi, uni zavqlanib aytadi; b) 1-2 ta she’rni biladi, aytishga uyaladi; d) birorta she’rni yoddan o‘qishni bilmaydi. 5. Og‘zaki bog‘lanishli nutqi. Ertak aytish. a) bir yoki bir nechta ertakni biladi va aytib bera oladi; b) ertakni biladi va uni aytishga harakat qiladi, lekin ayta olmaydi; d) ertak aytishni bilmaydi, o‘rganishga ham harakat qilmaydi. 6. Og‘zaki bog‘lanishli nutqi. Fikr bayon qilish («Rasmda nimalar ko‘rayotganingni aytib ber»). a) 20 so‘zdan ortiq bog‘lanishli hikoya, bir necha gap tuza oladi; b) 10 tadan 20 tagacha so‘z, bir necha gap tuza oladi; d) 10 tagacha so‘z bilan bog‘lanishli nutq tarzida javob qaytara oladi; e) 3-4 so‘z bilan qisqa javob bera oladi. Shuningdek, bu jarayonda bola nutqining sintaktik qurilishi ham, foydalanadigan so‘zlar doirasi ham o‘rganiladi, to‘plangan materiallar ikki variantda yoziladi: a) har bir o‘quvchi haqida alohida ma’lumot (bu bolaga yakka yoki differensial yondashish uchun kerak bo‘ladi); 18 b) sinf o‘quvchilari uchun umumiy ma’lumot (bu ma’lumotdan darsda sinf o‘quvchilari uchun umumiy ishlar metodikasini tanlashda foydalaniladi. 4 Bolalar maktabga 1-sinfga har xil tayyorgarlik bilan keladilar. Ba’zi o‘quvchilar harflarni tanishi, ammo qo‘shib o‘qishni bilmasligi, ba’zilari esa so‘zlarni ravon o‘qishlari kuzatiladi. Maktabga o‘qishni umuman bilmaydigan o‘quvchilar ham kelishi mumkin. Shuning uchun o‘quv materiallari ham 1-sinf o‘quvchilari saviyasiga mos, izchil ravishda beriladi. Tayyorgarligi har xil bo‘lgan o‘quvchilarning o‘zlashtirishlari ham turlicha bo‘ladi. Bunda o‘qituvchi o‘quvchilar bilan differensial va individual tarzda shug‘ullanishi kerak bo‘ladi. Bu kabi yondashuvlar nafaqat dastlabki savod o‘rgatish jarayonida, balki ta’limning barcha bosqichlarida yaxshi samara beradi. Differensial yondashishda o‘quvchilar saviyasiga qarab guruhlarga bo‘linib, har bir guruh uchun alohida topshiriqlar ishlab chiqiladi. Bunda 3 guruhga ajratish mumkin. O‘qituvchi har bir guruh bilan parallel ish olib boradi. Har bir guruh uchun ham umumiy «Alifbe» o‘quv materiali hisoblanadi. Unga qo‘shimcha sifatida guruhlar uchun mos alohida-alohida tarqatma materiallar, jadvallar, mustaqil ishlardan foydalanish mumkin. Analitik-sintetik (tahlil-tarkib) tovush metodida savod o‘rgatish jarayoni 4 oy davom etadi. Bu jarayon quyidagi 2 davrga bo‘linadi: a) alifbogacha tayyorgarlik davri (2 hafta); b) alifbo davri (31-dekabrgacha davom etadi). Alifbogacha tayyorgarlik davri. Bu davrning asosiy vazifasi o‘quvchilarni maktab, sinf, tartib-intizom qoidalari va o‘quv qurollari bilan tanishtirish, nutq o‘stirishga oid mashqlar o‘tkazib, fonematik eshitishni o‘stirishdan iboratdir. Alifbogacha tayyorgarlik davri, o‘z navbatida, quyidagi 2 bosqichga bo‘linadi: 1. Harf o‘rganilmaydigan bosqich (1 hafta). 2. Unli tovush va harf o rganiladigan bosqich (1 hafta).ʻ 5 4 Qosimova K. va boshq. Ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent : « NOSHIR » , 2009, 30-31 b. 5 Qosimova K. va boshq. Ona tili o qitish metodikasi. ‘ – Toshkent : NOSHIR , 2009, 32 b. “ ” 19 Harf o‘rganilmaydigan bosqichda o‘quvchilar og‘zaki va yozma nutq, gap, so‘z, bo‘g‘in, tovush, unli va undosh tovushlar haqida ma’lumotlar beriladi. O‘quvchilarga «Alifbe»dagi mavzularda berilgan rasmlar asosida hikoyalar tuzdiriladi. Bundan tashqari, o‘quvchilarga o‘zlari bilgan she’r, qo‘shiq, hikoya, ertak, topishmoq, maqol, tez aytish, latifalardan ayttiriladi. Yozuv darslarida esa o‘quvchilar yozuv daftari va yozuv chiziqlari bilan tanishtiriladilar. Namunaga qarab harflarni to‘g‘ri, husnixat bilan yozishni, harf oralarining tengligiga rioya qilishni o‘rganadilar. Boshlang‘ich sinflarda alifbo davrida o‘quvchilarda kuzatiladigan qiyinchiliklar: 1. Harflarni chalkashtirib yuborish: o‘quvchilar «b» va «d» yoki «p» va «q» kabi o‘xshash harflarni chalkashtirib yuborishi mumkin. 2. Harfni aniqlash: kontekstdan tashqari harflarni aniqlash ba’zi bolalar uchun qiyin bo‘lishi mumkin. Ular ranglar yoki kontekstli maslahatlar kabi boshqa vizual belgilarsiz harflarni tanib olishda muammolarga duch kelishlari mumkin. 3. Harflarni shakllantirish: ba’zi bolalar uchun xat yozishni o‘rganish qiyin bo‘lishi mumkin. Ular har bir harfni qanday qilib to‘g‘ri shakllantirishni o‘rganishlari kerak va ular yetarlicha vosita boshqaruviga ega bo‘lmaguncha o‘z ustilarida ishlashlari mumkin. 4. Harflar tartibi: alifbodagi harflar tartibini ba’zi bolalarning yodlashi qiyin bo‘lishi mumkin. Bu, ayniqsa, disleksiya (umumiy o‘rganish qobiliyatini saqlab qolgan holda, aynan o‘qish va yozish ko‘nikmalarini egallash qobiliyatining buzilishi) yoki boshqa o‘rganish qobiliyatiga ega bo‘lgan bolalar uchun qiyin bo‘lishi mumkin. 5. Fonemik xabardorlik: o‘quvchilar har bir harfni tegishli tovush bilan bog‘lashni ham o‘rganishlari kerak. 6. Tovushlarni aralashtirib yuborish: o‘quvchilar har bir harfning alohida tovushlarini o‘rgangandan so‘ng, so‘z hosil qilish uchun ularni qanday qilib 20 birlashtirishni o‘rganishlari kerak. Bu amaliyot va takrorlashni talab qilishi mumkin. O‘qituvchi o‘quvchilarga harflarni o‘rganish va shakllantirishga yordam berish uchun harf bloklari yoki magnit harflar kabi manipulyatorlarni taqdim etishlari mumkin. Bunda o‘quvchilar magnitli doskalarda aytilgan harfni topish, ulardan so‘zlar yasash kabi elementar mashg‘ulotlarni o‘tkazishlari va shu yo‘l bilan harflarni osonroq yo‘l bilan tanib olishlari mumkin bo‘ladi. Bundan tashqari, o‘qituvchi ko‘rgazmali qo‘llanmalardan foydalanishi ham maqsadga muvofiqdir. Rasmlar yoki plakatlar kabi ko‘rgazmali materiallar o‘z ichiga o‘quvchilarga harfni tegishli tovush bilan bog‘lashga yordam beradi. Masalan, «a» harfining tovushini o‘rgatish uchun archa yoki ayiq rasmidan foydalanish mumkin. Takrorlash o‘zlashtirishning kalitidir. O‘quvchilar harflar va ular bilan bog‘liq tovushlar bilan tanishish uchun ko‘p mashq qilishlari kerak va o‘quvchilarni yuqorida aytganimizdek, differensial yondashish orqali o‘qitish o‘quvchilarga individual e’tibor va yordam ko‘rsatish imkonini beradi. Ta’lim jarayonida o‘quvchilarning ko‘proq sezgi a’zolari faol ishlasa, ya’ni ushlab ko‘rish, eshitish, ko‘rish kabi turli sezgilarni o‘z ichiga olish o‘quvchilarga harflarni o‘rganish va eslab qolishga yordam beradi. Dars mobaynida o‘quvchilarni sa’y-harakatlari uchun maqtash va rag‘batlantirish lozim. Bu bilan o‘quvchilarda alifboni o‘rganishga bo‘lgan ishonchi va motivatsiyasini oshirishga yordam berilgan bo‘ladi. Ma’lumki, savod o‘rgatish jarayonidagi o‘qish darslarining asosiy vazifasi o‘quvchilarga tovush va harfni tanishtirish, ularning to‘g‘ri talaffuzini o‘rgatish orqali bolalarda to‘g‘ri, ongli, ifodali o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat. Shuningdek, o‘quvchilar lug‘atini boyitish, bog‘lanishli nutqini o‘stirish, bilimini boyitish, tafakkurini shakllantirish, eshitish, qabul qilish sezgisini o‘stirishda ham bu davr mas’uliyatliligi bilan alohida o‘rin tutadi. Tayyorgarlik davri o‘qishga o‘rgatish uchun zamin hozirlaydi. Bu davrda bolalarda o‘zgalar nutqini eshitish, diqqatni to‘plash, til birliklarini (tovush, bo‘g‘in, so‘z, gap) farqlash, ajratish, ularning vazifalarini anglash kabi xususiyatlar 21 shakllantiriladi. Bular o‘quvchilarning o‘qishni muvaffaqiyatli egallashlariga yordam beradi. O‘qishga o‘rgatish uchun, avvalo, o‘quvchi tovush va harf bilan yaxshi tanishtirilishi lozim. Tovush va harf bilan tanishtirishda bo‘g‘indan tovushni ajratish tamoyiliga rioya qilinadi. 6 Har bir predmetda bo‘lgani kabi o‘qish darslarida ham ta’lim-tarbiya birligiga e’tibor beriladi. O‘qish darslarida tarbiya o‘qilgan matnning ongli o‘zlashtirilishiga bog‘liq. Birinchidan, o‘quvchi matnda fikr nima haqida borayotganini anglasagina, o‘zida shunday xislatlarni shakllantirishga harakat qiladi. Ikkinchidan, yaxshi inson bo‘lish uchun o‘qishning zarurligini anglaydi. Shuning uchun ongli o‘qishni ta’minlashda matn bilan unga ishlangan mazmunli rasmlar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni aniqlashtirishga, matn yuzasidan savollar berishga diqqatni qaratish lozim. Bunda quyidagicha savol va topshiriqlardan foydalanish mumkin: 1. Rasmni kuzating, matnda nima haqida gap boradi? 2. Rasmda nima tasvirlangan? Rasm bilan matn orasida bog‘lanish bormi? 3. Matn mazmunini rasmga qarab so‘zlab bering. 4. Bolalar qayerga bordilar? Qizning ismi nima? Bolaning ismi-chi? 5. Ali, Lola nima qildi? Ular qanday lolalar terdilar? Demak, o‘qish o‘qilganlarni o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim, shundagina matndagi asosiy fikr, ilgari surilayotgan g‘oya o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtiriladi, so‘z va matnlar yod olingan taqdirda ham o‘quvchiniki bo‘lib qoladi.[1:37-38] 1.2. Imlo mahorati va uni shakllantirish Imlo mahorati - imlo xatolarisiz so‘zlarni to‘g‘ri va ishonchli yozish qobiliyati. Bu o‘quvchilarga o‘z fikrlarini yozma ravishda samarali yetkazishga yordam beradigan muhim mahoratdir. Imlo malakasini shakllantirish boshlang‘ich 6 Qosimova K. va boshq. Ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent : NOSHIR , 2009, 35 b.“ ” 22 sinfda boshlanadi, bu paytda o‘quvchilar so‘zlarning tovushlari va qoliplari bilan tanishadilar. Bu o‘quvchilarga so‘zlarni tashkil etuvchi tovushlarni o‘rgatish va so‘zlarni to‘g‘ri o‘qish va yozishga qaratilgan fonetika yo‘riqnomasi orqali amalga oshiriladi. O‘quvchilar fonetikadan tashqari imlo qoidalari va qoliplarini, masalan, qo‘shimchalar va omofonlarni ham o‘rganadilar. Ularga notanish so‘zlarni talaffuz qilishda yordam berish uchun so‘zlarni talaffuz qilish va kontekstga oid maslahatlardan foydalanish kabi imlo strategiyalaridan foydalanish o‘rgatiladi. Imlo ko‘nikmalari muntazam imlo amaliyoti orqali mustahkamlanadi, bunda o‘quvchilarga to‘g‘ri imlo qoidalarini o‘rganish va mashq qilish uchun so‘zlar ro‘yxati beriladi. Shuningdek, ular o‘z yozuvlarida imlo qobiliyatlarini qo‘llashlari va imlo xatolarini tekshirishlari tavsiya etiladi. Boshlang‘ich sinfda imlo ko‘nikmalarini shakllantirish izchil amaliyot, ko‘rsatma va mustahkamlashni talab qiladigan bosqichma-bosqich jarayondir. Imlo ko‘nikmalarida mustahkam poydevorga ega bo‘lgan o‘quvchilar ishonchli va to‘g‘ri imlo mualliflariga aylanishlari mumkin, bu ularga akademik va shaxsiy hayotida yordam beradi. Boshlang‘ich sinflarda imloga o‘rgatish dastlab husnixat darslarida amalga oshiriladi. Yozuv darslarida o‘quvchilar husnixat bilan yozishning ahamiyati bilan tanishadilar. Birinchidan, husnixat bilan yozish o‘quvchilarda mehnat madaniyatini tarbiyalaydi. Topshiriqlarni toza, aniq va madaniyat bilan bajarish ko‘nikmasini hosil qiladi. Ikkinchidan, dastxatga pala-partish va bee’tibor munosabatda bo‘lish o‘quvchilarning imloviy savodsizligini keltirib chiqaradi. Natijada o‘quvchilar qiladigan ishlarini o‘ylab o‘tirmay bajaraveradilar, o‘z xato-kamchiliklarini ham o‘ylab ko‘rmaydigan bo‘lib qoladilar. Uchinchidan, husnixat bilan to‘g‘ri yozish ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lib, turli rasmiy hujjatlarni yuritishda kishilar unga ehtiyoj sezadi. Husnixat bilan yozilmagan, to‘ldirilmagan hujjatlarni o‘qishga kitobxonning ko‘p vaqt sarflashiga to‘g‘ri keladi. Vaholanki, maktabda har kuni o‘qituvchi 30 talab o‘quvchilarning daftarini tekshiradi. Agar o‘qib bo‘lmaydigan qilib yozgan bo‘lsa, o‘qituvchining ham unga ko‘p vaqti sarf bo‘ladi. Aniq va 23 ravon qilib yozgan dastxati o‘qituvchining ishini yengillashtiradi, keyingi ta’limiy maqsadlarini amalga oshirishlari uchun imkoniyat yaratadi. 7 Ko‘rib turibmizki, boshlang‘ich ta’limda imloni o‘rgatish husnixat bilan bevosita bog‘liq. O‘zbek alifbosidagi harflar yozilishiga ko‘ra quyidagi guruhlarga ajratiladi. Yozma kichik harflar: 1. Ikki chiziq oralig‘iga yoziladigan harflar: a, e, i, m, n, o, r, s, u, v, x, o‘, sh, ch. 2. Ikki chiziqning yuqorisiga ko‘tarilib yoziladigan harflar: b, d, k, l, t, h. 3. Chiziqdan pastga tushib yoziladigan harflar: g, q, j, p, y, g‘, ng. 4. Chiziqdan yuqori va pastga tushurilib yoziladigan harflar:f. Yozma bosh harflarning hammasi chiziqdan yuqorida yoziladi. Yozma kichik harflar tutashtirilishiga ko‘ra 3 guruhga bo‘linadi. 1.Yuqori kesishishdan tutashtiriladi: o, o‘, v 2. Pastki kesishishdan tutashtiriladi: a, d, e 3. O‘rta qismidan kesishishdan tutashtiriladi: b, f, g, j Yozma bosh harflar tutashtirilishiga ko‘ra 2 guruhga bo‘linadi. 1. Tutashtiruvchi unsurli bosh harflar. 2. Tutashtiruvchi unsursiz bosh harflar. Yozma kichik va bosh harflarning qator oralig‘ining qayeridan boshlanib yozilishiga ko‘ra 2 guruhga bo‘linadi. 1. Qator oralig‘ining ustki chizig‘idan boshlanib yoziladigan harflar. 2. Qator oralig‘ining ostki chizig‘idan boshlanib yoziladigan harflar. Kichik yozma harflar o‘z navbatida 2 guruhga bo‘linadi. a) qator oralig‘ining ustki chizig‘idan boshlanadigan harflar. i, j, m, n, p, t, u, v, y, ng. b) qator oralig‘ining ustki chizig‘ining pastidan boshlab yoziladigan harflar. 7 R.Shomahmudova. To‘g‘ri talaffuzga o‘rgatish va nutq o‘stirish. – Toshkent : « ILM ZIYO » 2013. 4-5 b 24 a, g, o, q, r, s, x, z, g‘, o‘, sh, ch, b, d, e, h, k, l Bosh yozma harflar esa quyidagi guruhlarga bo‘linadi: Yuqoridan boshlab yoziladigan harflar: B, D, E, F, G, H, J, K, O‘, I, O, P, Q, R, S, T, U, V, Z, Y, Z, G‘, SH, CH, Pastdan boshlab yoziladigan harflar: A, I, M, N Hozirgi alifbodagi harflarni quyidagi unsurlari asosida guruhlash mumkin: - y, g, g‘, j; - b, f ,h, k, l; - m, n, v, k; - a, r, u, y; - a, q, g, o‘, g‘, ch, E; - n, m, i; - t, d, U, M; - R, F, B, T, P; - J, H, K, Y, G, G‘; - x, p. Kichik harflar va ularning tutashtirilishi. Alifbodagi harflar yozilish shakliga ko‘ra: - a, r, u, y; - n, m, i; - t, d, U, M; - R, F, B, T, P; - J, H, K, Y. Harflar yozma harflar va bosma harflar deb ikki turga ajratiladi. Bularning har biri yozilish shakli va qo‘llanish o‘rni jihatidan kichik harflar va bosh (katta) harflarga bo‘linadi. Yozma harflar, odatda, qo‘lda yoziladi, bosma harflar esa, asosan, yozuvga oid texnika vositasida, shuningdek, qo‘lda ham ifodalanadi. 25 Kichik va bosh bosma harflar rasmiy ma’qullangan shaklda bir-biriga tutashtirilmay, tik yoziladi. Yozma harflar esa o‘ng tomonga 75 -80 daraja qiya qilib tutashtirib yoziladi. Kichik harflar o‘ng va chap tomonidan, bosh harflar esa o‘zidan keyingi harf bilan tutashadi. So‘zda yozma harflar bir-biri bilan tutashtirilib, bir butunlik zanjir hosil qiladi. Ammo bu zanjir so‘zlarda imlo belgilari (tutuq belgisi, chiziqcha) bo‘lgan o‘rinlarda uziladi, qo‘l harakati to‘xtab, belgilar qo‘yilgandan keyin harakat davom etadi. Mazkur belgilarni so‘zni yozish jarayonida qo‘yib borish, harflarning ustiga qo‘yiladigan ishorani esa so‘zni yozib bo‘lgandan keyin, uni o‘qib turib qo‘yish tavsiya qilinadi. Yozma bosh harflarda qo‘l harakati kichik harflarni yozishga nisbatan ko‘proq uziladi: ayrim harflarga unsurlari qo‘shiladi va hokazo. 8 Yozuv kishi hayotida pedagogik va ijtimoiy ahamiyatga ega. 1-4-sinf o‘quvchilarini chiroyli yozishga o‘rgatish uchun o‘qtuvchining o‘zi husnixat bilan yozishi, shu bilan birga o‘quvchilarni chiroyli yozishga o‘rgata olishi kerak. O‘quvchilarning imlo qoidalarini o‘zlashtirishlarida o‘qituvchi husnixatga ham e’tibor berishi lozim. Inson o‘z fikrini boshqa kishilarga og‘zaki va yozma shaklda yetkazishi mumkin. Nutqning bu shaklining o‘xshash va farqlash tomonlari mavjud bo‘lib, ular o‘z o‘rnida afzalliklarga ega. Og‘zaki nutq tovush chiqarib aytiladi va eshitilish uchun mo‘ljallanadi. U kishilarning nutq jarayoni vaqtidagi aloqa vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Yozma nutq esa tosh, yog‘och, teri, metall, qog‘oz kabilarga ko‘rish asosida idrok qilinadigan doimiy belgilar orqali yozib qo‘yiladi. Yozuv kishilarning o‘zaro fikr almashishi va bilimlarni egallashning qudratli vositasi hisoblanadi. Yozma nutq avlodlarni bir-biriga bog‘laydi, uzoq saqlanadi. Yozuv tufayli kishi fikri, insoniyat qo‘lga kiritgan bilimlar avloddan- avlodga yetib boradi, abadiy yashaydi. 8 R.Shomahmudova. To‘g‘ri talaffuzga o‘rgatish va nutq o‘stirish. – Toshkent : « ILM ZIYO » 2013. 12-13 b 26 Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarni husnixatga o‘rgatish extiyoji yuqoridagi talablar asosida yuzaga keladi. Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarni husnixat bilan yozishga o‘rgatish metodikasi ularda aniq, chiroyli va tez yozish imkonini hosil qilishi lozim. Bu kabi vazifalarni amalga oshirish uchun dastur mazmunini va uning talablarini, o‘qitish usullarini, yozuviga o‘rgatishning gigiyenik shartlarini, o‘quvchilarning yozuvidagi individual kamchiliklarini tahlil qilish sabablarini aniqlash va tuzatish usullarini ishlab chiqish zarur. Demak, yozuv kishi hayotida pedagogik va ijtimoiy ahamiyatga ega. Yuqoridagi talab asosida yozishga o‘rgatish boshlang‘ich sinflardan boshlanadi. 1- 4-sinf o‘quvchilarini chiroyli yozishga o‘rgatish uchun o‘qtuvchining o‘zi husnixat bilan yozishi, shu bilan birga o‘quvchilarni chiroyli yozishga o‘rgata olishi kerak. 9 O‘quvchilarga elementar imlo qoidalarini o‘rgatish uchun ham boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi tilimiz imlo qoidalaridan boxabar bo‘lishlari kerak. Ma’lumki, har bir tilda shu tildagi so‘zlarni to‘g‘ri yozishga qaratilgan maxsus qonun-qoidalar majmui bo‘ladi. Bunga imlo yoki orfografiya qoidalari deyiladi. Imlo lug‘atining asosiy vazifasi so‘zlarning to‘g‘ri imloviy shaklini belgilash, uni qayd qilish, keng ma’noda esa til leksikasining imloviy jihatdan adabiy me’yorga solishdir. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti tomonidan tuzilgan, 65 000 dan ortiq so‘z va so‘z shakllarini qamrab olgan ushbu imlo lug‘ati O‘zbekiston Oliy Soveti Prezidiumi 1956-yil 7-aprelda tasdiqlangan o‘zbek orfografiyasining asosiy qoidalariga asoslangan holda tuzilgan. Lug‘atni O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademigi Shonazar Shoabdurahmonov tahriri ostida va Sobirjon Ibrohimovning ilmiy rahbarligida Ibrohimov, A.Begmatov va A.Ahmedovlar tuzgan. Lug‘at 1976-yil Toshkent shahrida O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasining A.S.Pushkin nomidagi Til va adabiyot instituti tomonidan «Fan» nashriyotida chop etilgan. Yangi imlo lug‘ati 1976-yili nashr etilgan «O‘zbek tilining imlo lug‘ati», 5 jildli «O‘zbek tilining izohli lug‘ati», 12 jildli «O‘zbekiston milliy 9 R.Shomahmudova. To‘g‘ri talaffuzga o‘rgatish va nutq o‘stirish. – Toshkent : « ILM ZIYO » 2013. 3 b 27 ensiklopediyasi» so‘zliklaridan hamda maktab darsliklaridan, gazeta va jurnallardan to‘plangan so‘zlardan foydalanib tuzildi. Lug‘atning lotin yozuvidagi varianti O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 24-avgustdagi 339-sonli «O‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari tasdiqlash haqida» gi qarori bilan qabul qilingan «O zbek tilining asosiy imlo qoidalari»ga asoslangan holdaʻ yaratildi. Lug‘at O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti ilmiy kengashi tomonidan nashrga tavsiya etilib, « Akademnashr» nashriyotida chop etilgan. Lug‘at filologiya fanlari doktori, professor N.M.Mahmudov tahriri ostida, filologiya fanlari doktori, professor E.A.Begmatov hamda filologiya fanlari nomzodi, katta ilmiy xodim A.P.Madvaliyevlar tomonidan tuzilgan. «O‘zbek tilining imlo lug‘ati» - o‘zbek tilining 85 000 dan ortiq so‘z kiritilgan imlo lug‘ati. 2013-yil Toshkent shahrida bir vaqtning o‘zida ham lotin, ham krill yozuvida nashr etilgan. “O‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari» 82 banddan va 7 bo‘limdan iborat. 1. Harflar imlosi ( 1-32 bandlar) 2. Asos va qo‘shimchalar imlosi ( 33-37 bandlar) 3. Qo‘shib yozish ( 38-50 bandlar ) 4. Chiziqcha bilan yozish ( 51-56 bandlar) 5. Ajratib yozish ( 57-65 bandlar) 6. Bosh harflar imlosi ( 66-74 bandlar ) 7 Ko‘chirish qoidalari ( 75-82 bandlar ) To‘g‘ri yozish boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun juda muhimdir, chunki bu ularning akademik, shaxsiy va kasbiy hayotiga ta’sir qiladigan asosiy mahoratdir. Boshlang‘ich sinfda to‘g‘ri yozish muhimligining ba’zi sabablari: 1. Muloqot: to‘g‘ri yozish samarali muloqot uchun muhimdir. Yozish muloqotning muhim vositasi bo‘lib, o‘quvchilar o‘z fikrlari va g‘oyalarini yozma ravishda aniq va to‘g‘ri ifodalashni o‘rganishlari kerak. 2. Akademik natijalar: boshlang‘ich sinfda yozish ko‘plab fanlarda baholanadigan va e’tiborga olinadigan muhim mahoratdir. Samarali yoza oladigan 28 o quvchilar topshiriqlar, imtihonlar va umumiy akademik ko‘rsatkichlarda yaxshiʻ natijalarga erishadilar. 3. Karyeraga tayyorlik: o‘quvchilar maktabni bitirishlari va mehnatga kirishishlari bilan samarali yozish qobiliyati yanada muhimroq bo‘ladi. Ish beruvchilar, qaysi sohadan qat'i nazar, xodimlardan yozma ravishda to‘g‘ri va aniq muloqot qilishlarini kutishadi. 4. Ijodkorlik va o‘zini namoyon qilish: yozish o‘quvchilarga ijodiy bo‘lishga, o‘z fikrlari, his-tuyg‘ulari va g‘oyalarini ifoda etishga imkon beradi. Samarali yozish ko‘nikmalari o‘quvchilarga o‘z fikrlarini yozma ravishda ifoda etishda ishonch hosil qilish imkonini beradi. 5. Tanqidiy fikrlash: yozish g‘oyalarni tahlil qilish, axborotni sintez qilish va dalillarni ishlab chiqish kabi tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini talab qiladi. Ushbu ko‘nikmalar akademik muvaffaqiyat va shaxsiy o‘sish uchun zarurdir. 6. Ishonch: to‘g‘ri yozishni o‘rganish o‘quvchilarning ishonchini oshiradi. Ularga o‘z fikrlarini bildirish osonroq bo‘ladi va ular o‘z g‘oyalarini nazorat qilishni to‘g‘ri yozish orqali ko‘proq his qiladilar. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, to‘g‘ri yozish bu - boshlang‘ich sinfda o‘quvchilar rivojlanishi uchun kerak bo‘lgan muhim ko‘nikma. Bu o‘quvchilarga samarali muloqot qilish, akademik jihatdan yaxshiroq ishlash, ishchi kuchiga tayyor bo‘lish, ijodkorlik va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi va natijada ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi. 29 II BOB. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI TO‘G‘RI O‘QISH VA YOZISHGA O‘RGATISH METODIKASINING O‘QUV- USLUBIY TA’MINOTI Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini to‘g‘ri o‘qish va yozishga o‘rgatish metodologiyasi odatda quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga olgan o‘quv dasturini o‘z ichiga oladi: 1. Fonika va fonematik xabardorlik: fonika tovushlarni va ularga mos keladigan harflarni o‘rganishni o‘z ichiga oladi. O‘quv dasturining ushbu komponenti o‘quvchilarga harflarning talaffuzini tushunish, so‘zlarni o‘qish va yozish uchun ularni birlashtirish orqali yozma so‘zlarni dekodlash va tanib olish ko‘nikmalarini beradi. 2. Lug‘at va so‘zlarni tushunish: bu komponent o‘quvchilarga so‘zlar, ularning qo‘llanilgan sharoitlari va gaplarda qo‘llanishi haqidagi bilimlarini kengaytirish ko‘nikmalarini o‘rgatadi. Bunga ular o‘qiganlarini tushunish uchun mazmunli bilim va tushunish ko‘nikmalarini shakllantirish kiradi. 3. Yozish: yozish ko‘nikmalarini rivojlantirish o‘quv dasturining muhim qismidir. O‘quv dasturi o‘quvchilarga grammatika, tinish belgilari va gap tuzilishining asosiy qoidalarini o‘rgatadi. Shuningdek, ular turli yozma topshiriqlar orqali o‘z fikrlarini tartibga solish va ularni to‘g‘ri ifodalashni o‘rganadilar. 4. O‘quvchilar bilimini baholash: baholash va baholash tartiblari o‘quv dasturining muhim tarkibiy qismidir. Baholash o‘quvchilar taraqqiyotini nazorat qiladi va o‘qituvchilarga o‘quvchilarning kuchli va zaif tomonlarini aniqlashda yordam beradi. Baholash o‘quv dasturining samaradorligini aniqlashga yordam beradi va o‘quv dasturining o‘quvchilarning o‘quv maqsadlariga erishishdagi muvaffaqiyati haqida tushuncha beradi. 5. O‘qituvchilar malakasini oshirish: o‘qituvchilar malakasini oshirish o‘quv dasturining muhim tarkibiy qismidir. O‘qituvchilar o‘quv dasturini tushunish va uni o‘z sinfida samarali amalga oshirish uchun zarur ko‘nikmalar va bilimlar bazasini rivojlantirishlari kerak. 30 6. Differensiallashtirilgan ta’lim: differensiallashtirilgan o‘qitish o‘quv dasturining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, o‘qituvchilar va o‘quvchilarga individual ehtiyojlar va o‘quv uslublarini qondirish uchun ta’limni moslashtirish uchun zarur ko‘nikmalarni beradi. 7. Texnologiya: texnologiya o‘quv dasturining muhim tarkibiy qismidir. Texnologiyadan foydalanish o‘quvchilarning o‘rganish tajribasini oshirishi va sinfda faollikni oshirishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini tayyorlash metodikasining o‘quv dasturi ta’minlanishi o‘quvchilarga fonetika, so‘z boyligi, leksik ma’noni tushunish, yozish, o‘quvchilar bilimini baholash, o‘qituvchilar malakasini oshirish, tabaqalashtirilgan ta’lim va texnologiyalardan foydalanishga o‘rgatish masalalariga qaratilgan. Bular o‘quvchilarni to‘g‘ri o‘qish va yozishni o‘rgatishda keng qamrovli va amaliy yondashuvni ta’minlaydi. 2.1. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga to‘g‘ri o‘qish va yozishni o‘rgatish usullari To‘g‘ri o‘qishni o‘rgatish usullari. Savod o‘rgatish jarayonidagi o‘qish darslarining asosiy vazifasi o‘quvchilarga tovush va harfni tanishtirish, ularning to‘g‘ri talaffuzini o‘rgatish orqali bolalarda to‘g‘ri, ongli, ifodali o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat. Tayyorgarlik davrida bolalarda o‘zgalar nutqini eshitish, diqqatni to‘plash, til birliklarini (tovush, bo‘g‘in, so‘z, gap) farqlash, ajratish, ularning vazifalarini anglash kabi xususiyatlar shakllantiriladi. Bular o‘quvchilarning o‘qishni muvaffaqiyatli egallashlariga yordam beradi. O‘quvchilarni o‘qishga o‘rgatish, ularning o‘qish sur’atini oshirish, ifodali va ongli o‘qish elementlarini shakllantirish, tarbiyalash o‘qish darslarining muhim vazifalari hisoblanadi. So‘zlarni tovush tomonidan analiz va sintez qilish usullari hozirgi kunda takomillashtirilib borilmoqda. Savod o‘rgatishda, asosan, quyidagi usullar amalda qo‘llanilmoqda: I. Analiz mashqlari. 1. Nutq (gap)dan so‘zni ajratish; so‘zni aniq talaffuz qilish; bo‘g‘inlarga 31 bo‘lish va bo‘g‘inlarni aniq talaffuz qilish, so‘zdan, bo‘g‘indan tovushni kuchli talaffuz qilib o‘qish, muayyan tovushni ajratgan holda so‘zni bo‘g‘inlab o‘qish (aaaa-na, nooon, iiin, sssa-na, ki-yyyik, iiish). 2. Darsda o‘rganiladigan yangi tovushni ajratish. Bunday tovushni birinchi marta ajratishning bir necha usuli bor: a) so‘zdan tovushni cho‘zib talaffuz qilish bilan ajratish: aaa-na, looo-la, booo-la; b) undosh tovushni yopiq bo‘g‘indan ajratish: Usss-mon, O-limmm, A-minnn. d) sirg‘aluvchi undoshni ochiq bo‘g‘indan ajratish: sssa-na, tu-yyyа, zzzi-rak; e) bo‘g‘in hosil qilgan bir unlini ajratish: o-na, o‘-tin, a-na, e-tik, i-pak; O‘rganiladigan tovushni so‘z boshida kelgan so‘zlardan ajratish (so‘zni o‘qituvchi aytadi, birinchi tovushni esa o‘quvchi aytadi): non, tok, olma,...; g) rasm nomini ifodalovchi so‘zni aytish: o‘qituvchi nokning rasmini ko‘rsatib, noo deydi, o‘quvchilar k tovushini qo‘shib aytadilar: nok. 3. So‘zdagi tovushlami sanash va ularning nomini tartibi bilan aytish, sonini aniqlash, bo‘g‘inlami sanash: Olma ol-ma; o-l-m-a to‘rtta tovush, to‘rtta harf,— — ikki unli tovush, ikki undosh tovush, ikki bo‘g‘in .... Bu usuldan o‘quv yilining ikkinchi yarmida va keyingi sinflarda ham fonetik tahlil sifatida foydalaniladi. 4. Jarangli va jarangsiz undoshli so‘zlarni amaliy taqqoslash: dil-til, zira-sira kabi. Savod o‘rgatishda analiz va sintez bir-biridan ajratilmaydi, chunki analiz o‘qish jarayonini egallash uchun zamin yaratadi, sintez esa ko‘proq o‘qish malakasini shakllantiradi. Faqat analiz yoki faqatgina sintez bilan kifoyalanib bo‘lmaydi, ammo tafakkur faoliyatining u yoki bu turi yetakchi o‘rin tutadi. O‘quvchi so‘zni analiz qilish bilan uni leksik ma’noga ega bo‘lgan bir butunlik sifatida anglaydi, bu — sintezdir; so‘z sintez qilinganda uning tovush tarkibiga diqqat jalb etiladi, bu esa analizdir. 32 Umuman, savod o‘rgatish jarayonida analitik-sintetik ishlar tizimi bolaning faol fikrlashini ta’minlaydi. Analitik-sintetik ishlar usuligina o‘quvchilarning bilish mustaqilligini ta’minlaydi, «muammoli» vaziyat yaratadi, bolalarda kuzatuvchanlikni, ziyraklikni o‘stiradi. Bolaning to‘g‘ri o‘qiyolmasligiga sabab uning nutq a’zolaridagi kamchiliklar ham bo‘lishi mumkin. 6-7 yoshgacha bo lgan davrda ayrim ota-onalar bola nutqini rivojlantirishʻ bosqichlariga befarq qaraydilar. Ko pincha, bola bir narsani aytmoqchi bo lib, ʻ ʻ ovoz chiqarsa, uning harakatidan nima demoqchiligini bilishga, uni gapirtirmasdan bajarishga harakat qiladilar yoki yosh bolalar og ziga so rg ich berib, ovutib, ʻ ʻ ʻ xalaqit bermasligini istaydilar. Buning natijasida bolaning nutq a’zolari noto g ri ʻ ʻ rivojlanib boradi. Ba’zi ota-onalar esa bola hayajon bilan biron narsani gapirmoqchi bo lsa, ʻ uni to xtatib, “ko p gapirma” deb, fikrini bo ladilar. Bola bilan kam gaplashish, ʻ ʻ ʻ noto g ri muloqot natijasida nutq yaxshi rivojlanmaydi va bola maktabda o qish ʻ ʻ ʻ jarayonida ko p qiyinchiliklarga duch keladi. O z fikrini, o qiganlarini yaxshi ʻ ʻ ʻ bayon qila olmaydi. Bu holat, albatta, o quvchining maktab dasturini ʻ o zlashtirmasligiga sabab bo ladi. ʻ ʻ 10 To‘g‘ri talaffuz haqida gapirar ekanmiz, boshqa davlatdan ko‘chib kelgan chet ellik insonning farzandi o‘zbekcha aksentda gapirolmaydi va o‘qishda ham qiynaladi. Bunga sabab tilning urg‘usi, asosan, ona tilida so‘zlashuvchi tilning tovushlari, inntonatsiyasi va ritmiga ta’sir qiladi. Bolalar tevarak-atrofda eshitilayotgan til tovushlarini, talaffuzni tinglash va taqlid qilish orqali urg‘uga ega bo‘ladilar. O‘zbek tilida so‘zlashmaydigan hududda o‘sgan bola o‘zbek tili asosiy tili bo‘lgan hududda o‘sayotgan bola kabi talaffuzga duch kelmasligi mumkin. Shuning uchun ular o‘zbekcha talaffuzni tabiiy ravishda o‘zlashtirmasliklari mumkin. Bu hodisani biz lahjalarda ham uchratamiz. Samarqand va Buxoro 10 Husanboyeva va boshq. Boshlang‘ich sinflarda adabiyot o‘qitish metodikasi. Darslik. – Toshkent : « Innovatsion- Ziyo » , 2020. 123-bet. 33 shaharlarining aholisining ko‘pchiligini tojik millati tashkil qilgani uchun ham ular tojikcha aksentda gapiradilar va o‘qiydilar. O‘zbek tili shevaga boy til hisoblanadi. Ba’zida O‘zbekistonning ayrim hududlari shevasi boshqa bir hududdagi shevaga umuman o‘xshamaydi. Shuning uchun ham biz adabiy tilga ehtiyoj sezamiz. 11 O‘sib kelayotgan yosh avlodni adabiy til me’yorlari talabiga asosan ta’lim berishimiz maqsadga muvofiq. Ko pchilik o rinlarda duch kelamizki, ayrim joy shevalarida e va i, u – o‘ tovush-ʻ ʻ harflarining talaffuzi va yozuvida chalkashliklarga duch kelishadi. Bu chalkashlik boshlang ich sinfdayoq o qituvchi tomonidan bartaraf etilishi kerak. Biz shevada ʻ ʻ gapirish xato deb aytmayapmiz, balki sheva bilan adabiy til me’yorlarining farqini va birlashtiruvchi xususiyatlarini ajrata oladigan yosh avlodni tarbiya qilishimiz maqsadga muvofiqdir. Misol uchun, o quvchi i va e tovush-harflarini adabiy tilda farqlashga ʻ qiynalsa, quyidagi so zlar orqali o quvchiga tushuntirish lozim: ʻ ʻ Ichki-echki Ilon-e’lon Ichki – ich qismda joylashgan, ichkari. Echki – shoxli uy hayvoni. Ilon – sudralib yuruvchi, oyoqsiz hayvon. E’lon – ko pchilikka yetkazilishi zarur bo lgan xabar. ʻ ʻ Bu so zlarni qiyoslash va ma’nosini farqlash orqali o quvchida to g ri o qish va ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ yozish ko nikmasi yaxshilanadi. ʻ To‘g‘ri yozishni o‘rgatish usullari. O‘qituvchi imloviy malakaning psixologik tabiatidan kelib chiqib, kichik yoshdagi o‘quvchilarda imloga oid malakani shakllantirish ustida ishlash metodikasini belgilaydi. Imloviy malaka maxsus nutq malakasidir. To‘g‘ri yozuv - maxsus nutq faoliyati; yozuv ham murakkab harakat bo‘lib, uning asosida nutq yotadi. Imloviy malaka nutq faoliyatining komponenti sifatida gapni sintaktik jihatdan to‘g‘ri tuzish, so‘zni uslubiy aniq qo‘llashni ham o‘z ichiga oladi. Imloviy malaka 11 N.Allayorova, B.Ashurova. "Fan, ta lim va adabiyot integratsiyasi". 3-son May 2023. ʼ 34 murakkab malaka bo‘lib, uzoq davom etadigan mashqlar jarayonida yaratiladi va so‘zni fonetik tomondan tahlil qilish, uning morfemik tarkibini aniqlash ko‘nikmasi kabilarga asoslanadi. Psixologiya malakani avtomatik harakat, ya’ni mashqlar natijasida asta-sekin avtomatlashgan ongli harakat deb belgilaydi. Avtomatlashish o‘rganilgan imlo qoidasining oson yoki qiyinligiga bog‘liq. Imloviy malaka o‘z tabiati bilan avtomatik hisoblanmaydi. Malaka asosiga qo‘yilgan ko‘nikma mustahkamlanadi, takomillashadi, yaxshilanadi (harakat tezlashadi, aniq va to‘g‘ri bo‘la boshlaydi, ishonarli va tejamli bajariladi); shuning bilan birga, faoliyatning tuzilmasi qayta quriladi: mayda birlik bilan ishlash kengroq, butun, qo‘shilgan birliklar bilan ishlashga o‘tadi (masalan, so‘zni harflab ko‘chirish, bo‘g‘inlab ko‘chirish bilan, keyin so‘zni yaxlit ko‘chirish bilan, so‘ngra u gapni ko‘chirish bilan almashadi). Bir imlo malakasi avtomatlashadi, imloga oid boshqa hodisa o‘rganiladi va asta-sekin so‘zni to‘g‘ri yozish malakasi hosil bo‘ladi. Umuman olganda, yozuv murakkab harakat sifatida ongli jarayonligicha qoladi. To‘g‘ri yozuv malakasining shakllanishi uchun o‘quvchidan fikrlash faoliyati talab etiladi. Biror to‘g‘ri yozuv hodisasini o‘zlashtirish uchun o‘quv va yodda saqlashgina emas, balki analiz va sintez ham tatbiq etiladi. Bunda grammatik va imloviy hodisalarning o‘xshash va farqli tomonlarini aniqlash uchun taqqoslash usulidan foydalanish hamda so‘z va so‘z shakllarini ma’lum grammatik yoki grafik guruhlarga ajratish, muayyan tizimga solish, tushuntirish va isbotlash mashqlaridan foydalanish muhim o‘rin tutadi. To‘g‘ri yozish uchun o‘quvchilar to‘g‘ri o‘qishni bilishlari kerak, ya’ni to‘g‘ri o‘qish va yozish birgalikda amalga oshiriladigan jarayon. Yozuv darsida Alifbeda berilgan izchillikda harf, o‘rganilgan harflar ishtirok etgan bo‘g‘in va so‘zlarni yozishga o‘rgatiladi. Yozuv mashg‘uloti jarayonida yoziladigan har bir harf, bo‘g‘in, so‘z va gap avval tovush tomonidan tahlil qilinadi. Bunday mashq o‘quvchilarni mustaqil ravishda eshitib tushunishga va yozishga tayyorlaydi. O‘quvchilarning tasavvur olami nihoyatda keng bo‘lib, ko‘rgan narsalari qiziq va yoqimli bo‘lsa, bu tasvirni ilg‘ab olishga, uni taxayyul olamida ushlab qolishga 35 harakat qilishadi. Shu bois ham, o‘quvchilarga yozuv o‘rgatishda ularning qiziqishlarini birinchi o‘rinda tashkillashtirish kutilgan natijani tezroq yuzaga chiqishiga imkon beradi. 12 Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining to‘g‘ri va imlo qoidalariga asosan yozuv ko‘nikmasini shakllantirishda ularning husnixat daftarlari alohida ahamiyatga ega. Husnixat daftarlari bolalar yoshiga mos, rang-barang, qiziqarli rasmlar bilan boyitilgan bo‘lishi bolalarni qiziqib yozishga undaydi va bu ularda visual tasavvurlarini kengaytirishga yordam beradi. To‘g‘ri yozuvga o‘rgatishda smart darsliklardan foydalanish ham yaxshi samara beradi. Smart darsliklardan foydalanishda QR-koddan foydalanish, to‘ldirilgan voqelik, so‘z o‘yini, hisob-kitob, yozish va har xil rasmlarni bo‘yash amallarini ham bajarish mumkin. Harf yozish bo‘limida «Alifbo»dagi katta va kichik harflarning bosma va yozma shakllarini yozib mashq qilish imkoniyati bo‘ladi. Agar harf namunadagidek yozilmasa, dastur asosida uni to‘g‘irlab yozish namunasi ko‘rsatiladi. Bu jarayon bola uchun ham qiziqarli, ham samarali jarayon hisoblanadi. 13 Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari husnixat malakalarini o‘qituvchilarning o‘zlari tayyorlaydilar. Matn tanlashda quyidagilarga rioya qilish lozim. - umumdidaktik talablar asosida tanlanadi; - materiallarning mavsumga mos bo‘lishi; - bosqichli ketma-ketlik tamoyiliga amal qilinishi; - husnixat materialining o‘rganiladigan mavzu bilan bog‘lanishiga; - imlo bilan bog‘lanishiga; - bolalar hayoti bilan bog‘lanishiga; - ajratilgan vaqtga mosligiga. 12 Husanboyeva va boshq. Boshlang‘ich sinflarda adabiyot o‘qitish metodikasi. Darslik. – Toshkent : « Innovatsion- Ziyo » , 2020. 16-22-bet. 13 Husanboyeva va boshq. Boshlang‘ich sinflarda adabiyot o‘qitish metodikasi. Darslik. – Toshkent : « Innovatsion- Ziyo » , 2020. 45-bet. 36 Amaldagi dasturga muvofiq boshlang‘ich sinflarda husnixat: 1) bir dars ajratiladi, 2-dasrning ma’lum daqiqalari ajratiladi. 1-sinfda husnixat yuzasidan o‘quvchilarda quyidagi malakalarni shakllantirish ko‘zda tutiladi: - yozuv jarayonida partada to‘g‘ri o‘tirish; - daftarni 65 gradus qiyalikda qo‘yish; - ruchkani to‘g‘ri ushlash; - yozuv chiziqlarini farqlash; - so‘zlar oralig i bir xil tenglikda saqlanishi.ʻ Dastur talablarini to‘liq amalga oshirish uchun ishni rejalashtirib olish lozim. Rejalashtirishda husnixatga o‘rgatish jarayonida ish turlarining qiziqarli va turli- tuman bo‘lishiga e’tibor qaratiladi. O‘quvchilar savod o‘rgatish jarayonida harflarni to‘g‘ri yozish bilan birga raqamlarni ham qoidaga amal qilgan holda yozishlari talab qilinadi. Ma’lumki, har bir raqamning o‘z yozilish qonun-qoidasi bor. O‘qituvchi raqamlar yozilishini nazorat qilar ekan uning yacheyka (katakcha)lardan chiqib ketmasligi yoki juda mayda bo‘lib ketmasligi, raqam elementlarini yozish texnikasini, har bir yacheykaga bitta raqam yozilishi kerakligi, qo‘shish (+), ayirish (-) va teng(=) matematik amallarining yozilishini va hokazolarni o‘rgatadi. 2.2. Boshlangi’ich sinf o‘quvchilariga to‘g‘ri o‘qish va yozishga o‘rgatishni tashkil etishga qaratilgan mashq va topshiriqlar Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning axloqiy onglari 1-4- sinfdagi o‘qish mobaynida muhim o‘zgarishlarga uchraydi va axloqiy sifatlar, bilim va tasavvurlar sezilarli darajada boyiydi. Bola o‘quv faoliyatida o‘qituvchi rahbarligida insoniy an’analar asosida harakat qilishga o‘rganadi, o‘z irodasini o‘quv maqsadlariga erishish uchun mashq qildiradi. O‘quv faoliyati bolada nutq, diqqat, xotira, tasavvur va tafakkurini kerakli darajada rivojlanishini talab etgan holda, bola xulq-atvorining rivojlanishi uchun yangi sharoitlarni yaratadi. Kichik maktab davri bu anglanilgan va ixtiyoriy xatti- harakatlarga o‘tish davridir. 37 Milliy o‘quv dasturi (MO‘D)da Ona tili va o‘qish savodxonligi fanini o‘qitishdagi asosiy e’tibor o‘quvchida tilga doir to‘rt ko‘nikma: o‘qib tushunish, tinglab tushunish, nutq so‘zlash va yozish hamda grammatik savodxonlikni shakllantirishga qaratiladi. O‘qituvchi o‘quvchilarda ushbu to‘rt ko‘nikmani shakllantirishi uchun o‘quvchilar to‘g‘ri o‘qish va yozish ko‘nikmalarini o‘zlarida mujassam etishlari kerak. To‘g‘ri o‘qish malakasini o‘stirish uchun shoshmasdan, harflarning o‘rnini almashtirmasdan, so‘z qo‘shimchalarini to‘liq holda orfoepiya qoidalariga rioya qilib o‘qilishi lozim. O‘qish jarayonida bolalarni doimo o‘z-o‘zini kuzatib borishga o‘rgatish, xatosiz, tez va to‘g‘ri o‘qishga intilish hislarini paydo qilish, ayniqsa, birinchi sinfdagi o‘qish darslarida alohida ahamiyat kasb etadi. 1-sinfda o‘quvchilar matnni ongli, to‘g‘ri va bo‘g‘inlab sidirg‘ali o‘qishni o‘rganadilar. Ona tili va o‘qish savodxonligi darslaridagina emas, balki barcha predmetlar yuzasidan o‘tkaziladigan darslarda hamda darsdan va maktabdan tashqari uyushtiriladigan mashg‘ulotlar jarayonida ham tuzatib borishga alohida ahamiyat berish lozim. O‘quvchilar o‘qilgan asarlar yuzasidan berilgan savollarga to‘g‘ri javob berishga o‘rganadilar. Bilamizki, matn ustida ishlash o‘qituvchi rahbarligida olib boriladi. Yuqorida aytib o‘tganimizdek, to‘g‘ri o‘qish va yozish ko‘nikmasini shakllantirish uchun o‘quvchilar amaliyotni ko‘paytirishlari lozim. O‘quvchilarni to‘g‘ri o‘qish va yozishga o‘rgatish uchun ko‘plab mashq va topshiriqlardan foydalanishimiz mumkin. Quyida ba’zilari bilan tanishamiz. 1-sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsligi (1-qism)ning 12-sahifasidagi «Mehribon kelinoyi» she’ri misolida ko‘rib chiqamiz: MEHRIBON KELINOYI Men hech qachon darsimni Dadamga qildirmayman. 38 Bajarolmay qiynalsam, Ayamga bildirmayman. Qiyin masalalarni Yechib bermaydi akam. “O‘zing bajar», - deb mendan Nari qochadi opam. Vazifamni-chi doim Qilib berar kelinoyim.… Xudoyberdi Komilov O‘quvchilar she’rni ifodali o‘qib bo‘lganlaridan so‘ng ushbu savol va topshiriqlarga javob beradilar: 1. Bu she’rda qanday voqea haqida so‘z boradi? 2. She’rdagi voqealarni so‘zlab berayotgan bolani tasvirlab bering. 3. Sizningcha, bu bola maktabda qanday bahoga o‘qiydi? 4. O‘zining uy vazifasini boshqalarga bajartirishga qanday qaraysiz? Vaqtga qarab, o‘quvchilar fikrini yozma shaklda olsa ham bo‘ladi. Ya’ni o‘quvchilar ushbu savollarga yozma javob beradilar. O‘quvchilar o‘z fikrlarini yozish orqali ma’lum izchillikda tartib bilan yozishni o‘rganadilar va bu bilan ularning imlosi va husnixatini ham tekshirish mumkin. Keyingi topshiriq: She’rdan ohangi bir-biriga o‘xshash so‘zlarni aniqlang. Endi o‘quvchilar she’rdagi qofiyadosh so‘zlarni topadilar: Qildirmayman - bildirmayman, Akam - opam, Doim - kelinoyim. 39 Ushbu ohangdosh so‘zlarni topib, juftlaydilar. Bo‘g‘inlarga ajratadilar va nechta bo‘g‘indan iboratligini va bu so‘z ikkinchi ohangdoshlik hosil qilayotgan so‘z bilan qaysi bo‘g‘inlarda farqlanayotganligini aytadilar. Qil -dir-may-man - bil -dir-may-man, a -kam - o -pam, d o-im - ke-lin -o- y im. Ushbu darslikning 19-sahifasida berilgan 2-topshiriqni ko‘rib chiqamiz: Raqamlarni so‘z bilan yozing. 1, 2, 4, 7, 9, 18, 26, 40, 55, 83. O‘quvchilar berilgan sonlarni imloga asosan to‘g‘ri yozishlari kerak. Bir, ikki, to‘rt, to‘qqiz, o‘n sakkiz, yigirma olti, qirq, ellik besh, sakson uch. O‘quvchilar, ko‘pincha, qator va qo‘sh undoshlarni yozishda va ikkita so‘zdan iborat sonlarni ajratib yozishda xatolikka yo‘l qo‘yishlari mumkin. Bunday xatoliklar o‘qituvchi nazorati ostida bartaraf etiladi. Misol uchun, doskaga raqamlarni va ularni so‘zma-so‘z yozib qo‘yadi, o‘quvchilar o‘zlari yozganlari bilan taqqoslaydilar va qayerda xatoga yo‘l qo‘yganlarini tekshiradilar. 1-sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsligi (2-qism) 16-sahifadagi topshiriqni ko‘rib chiqamiz: So‘zlarga -ga qo‘shimchasini qo‘shing. Tovushlardagi o‘zgarishga ahamiyat bering. Chumoli + ga = chumoliga, Quduq + ga = quduqqa, Kapalak + ka = kapalakka. O‘quvchilar so‘zlarga qo‘shimcha qo‘shilganda tovush o‘zgarishi ro‘y berayotganiga e’tiborlarini qaratadilar. Shunday tovush o‘zgarishlari haqida o‘quvchilar ko‘nikmasi shakllantirilishi uchun topshiriqni yanada kengaytirishimiz mumkin. Misol uchun: Ariq + ga = ariqqa, Katak + ga = katakka, So‘roq + ga = so‘roqqa, 40 Terak + ga = terakka va hokazo. Ammo tog‘ va bog‘ so‘zlariga -ga qo‘shimchasini qo‘shganimizda hech qanday tovush o‘zgarishi ro‘y bermasligini tushuntiramiz. Sababi o‘quvchilar tog‘ so‘ziga -ga qo‘shimchasini qo‘shganda toqqa so‘zi hosil bo‘ladi deb o‘ylashlari mumkin. Aksincha, tog‘ + ga = tog‘ga, bog‘ + ga = bog‘ga ko‘rinishida bo‘ladi. 2-sinfda o‘quvchilarda so‘zlarni butunligicha sidirg‘asiga o‘qish malakasi shakllanadi. O‘qishning to‘g‘ri, ifodali bo‘lishiga erishiladi. O‘qish va yozish sur’ati tezlashib boradi. Bu sinfda o‘quvchilar matnning ayrim qismlarini, qisqa hikoyalarni mustaqil o‘qishga o‘tadilar. Matn ustida ishlash murakkablashib boradi. Ularda so‘z boyligiga talab ortadi. Mashqlarda namunada berilgan so‘zlarni qatnashtirib gap tuzishni o‘rganadilar. 2-sinf Ona tili va o‘qish savodxonligi darsligi (1-qism) 55-sahifada berilgan she’rga qaraymiz: She’rni o‘qing va unda yashiringan hayvonlarning nomini toping. Harflarga hazil(lashma) «Nina»ga «chi»ni qo‘shdim, Uchib ketdi pirillab. «Kit»dan «k»ni oluvdim, Jahl qildi irillab. «Tosh»in tashlab toshbaqa, Tilga kirdi «qur»illab. «Bo‘r» bilan «i»ni yozdim, Qoching endi zirillab. Dilshod Rajab Topshiriqqa ko‘ra o‘quvchilar she’rda yashiringan hayvon nomlarini topadilar: Ninachi, kit, it, toshbaqa, qurbaqa, bo‘ri. O‘quvchilarga so‘zdagi bitta tovush, bo‘g‘in yoki qo‘shimchani o‘zgartirish orqali so‘z ma’nosi o‘zgarib ketishi tushuntiriladi. O‘qituvchi boshqa quyidagicha misollarni ham keltirib o‘tishi mumkin: 41 Bitta tovush bilan farq qiladigan so‘zlar: g ul- k ul- p ul- t ul; K it- b it-it- ch it; Ka p alak-ka m alak; O t a-o n a-o p a; K uy-uy va hokazo. Bir bo‘g‘indan farq qiladigan so‘zlar: Pir illab- qur illab; Say lab- boy lab; Bosh ladi- yosh ladi; Vaq timizni- bax timizni kabi. Bu kabi so‘zlarni topib yozish o‘quvchilar aqlini charxlaydi, so‘z boyligini oshiradi, ohangdosh so‘zlarni topishga bo‘lgan ishtiyoqlarini oshiradi. O‘quvchilar e’tibori so‘zlarning yozilishiga qaratiladi. Imlo qoidalariga amal qilishlari talab etiladi. Ushbu darslikda qisqacha qoidalar ham berib o‘tilgan: Ba’zan ayrim so‘zlarning oxirgi tovushi aytilmasa ham, yoziladi: Samarqand, baland, musht. Matn ustida ishlaymiz: Matnni o‘qing. Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarning ma’nosini lug‘atdan topishga harakat qiling. Savollarga javob bering. Borish kerak bo‘lgan shahar Samarqand - dunyoning eng qadimgi shaharlaridan biri. U o‘rta asrlarda «Yer yuzining sayqali » deya e’tirof etilgan. Samarqandning qadimgi nomlaridan biri «Smarakansa» bo‘lib, «ulug‘ shahar» degan ma’noni anglatgan. Turkiy tilda so‘zlovchi aholi esa uni «Semizkent» deb atagan. Qadimda Samarqandni baland devor bilan o‘rab chiqishgan. O‘sha devorlar shaharni dushmanlar hujumidan himoya qilib turgan. Devor bilan o‘ralgan shaharlar qal’a deyilgan. Uning 3ta darvozasi bo‘lgan. Samarqand qal’asiga kirish va chiqish ana shu darvozalar orqali amalga oshirilgan. 42 Qal’a mustahkam bo‘lsa ham, u juda ko‘p hujumlarga uchragan, urushlarga guvoh bo‘lgan . Bir necha bor vayrona ga aylantirilgan. Ana o‘sha vayronalar ba’zi manbalarda Afrosiyob deb ham ataladi. Bundan 650 yil oldin Amir Temur bobomiz Samarqand shahrini o‘z davlatining poytaxti deb e’lon qilgan. Shahar yana devorlar bilan o‘rab olingan. O‘shanda shaharga kirib-chiqish uchun 6ta darvoza qurilgan. Temuriylar davrida Samarqand shahri juda go‘zallashib ketdi. Registon maydoni ham ayni shu davrlarda qurilgan. Bu maydonda hozir «Sharq taronalari» xalqaro festivali o‘tkaziladi. 1925-yildan 1930-yilgacha Samarqand davlatimiz poytaxti edi. Olimlarning aniqlashicha, Samarqandning yoshi 2700dan oshgan ekan. Samarqand, albatta, borish kerak bo‘lgan 50 shaharning biri hisoblanadi. Bolalar ensiklopediyasidan Quyida berilgan gaplarni o‘qing. Ular matndagi qaysi gapga mos kelayotganini toping. 1. Samarqandni «Yer yuzining ko‘rki» deb atashgan. 2. Qal’a juda ko‘p urushlarda qatnashgan. 3. Ko‘p marta buzib tashlangan, xaroba joyga aylantirilgan. 4. Samarqand Amir Temur davlatining poytaxti bo‘lgan. 5. Amir Temur va uning avlodlari Samarqandni juda ham go‘zal shaharga aylantirishgan. O‘quvchilar bu turdagi topshiriqlarni bajarish orqali so‘zni uslubiyatiga ko‘ra to‘g‘ri qo‘llashni o‘rganadilar. Matnda berilgan joyni bildiruvchi so‘zlar ajratib yozib, bo‘g‘inlarga bo‘lib yozish topshirig‘ini bajarishimiz mumkin; Samarqand - Sa-mar-qand; Shahar - sha-har; Qal’a - qal’-a; Afrosiyob - Af-ro-si-yob; Davlat - dav-lat; 43 Poytaxt - poy-taxt; Registon - re-gis-ton; Maydon- may-don. O‘quvchilar matnda berilgan ko‘plikda berilgan otlarni ajratib olib, shu so‘zlarni qatnashtirib, gap tuzish topshirig‘ini bajaradilar. Namuna: devor bilan o‘ralgan shaharlar qal’a deyiladi. Bundan tashqari o‘quvchilar qator undoshlar imlosi ustida ish olib boradilar. Quyidagi topshiriqni ko‘ramiz: Quyidagi so‘zlarda nuqtalar o‘rniga harf qo‘yish kerakmi? U qaysi harf? Kerakli harfni qo‘yib ko‘chiring. Go‘sh , Toshken , balan , Buxoro , pult , Parken , Berlin , diktan ,… … … … … … … … darax , mush . … … Qator undoshli so‘zlar bizning tilimizga xos hodisa bo‘lmagani uchun biz bunday so‘zlardagi qator undoshning ikkinchisini talaffuz qilmaymiz. Shu sababli ularni yozishda ham xatolikka yo‘l qo‘yishimiz mumkin. Bu turdagi mashqlarni qayta- qayta bajarish orqali ko‘nikma hosil qilishimiz va xato-kamchiliklarni bartaraf etishimiz mumkin bo‘ladi. YOZUV «YOVUZ» BO‘LMASIN «Q» o‘rniga «F» yozsang, «Qil»dan «Fil» paydo bo‘lar. «Gado»ning boshi ketsa, Albatta «ado» bo‘lar. «Bulbul»ni «G‘ulg‘ul» dema, «B» o‘rnin «G‘«olmasin. «Z» o‘rniga «R» yozma, «Ko‘z» «ko‘r» bo‘lib qolmasin. «S»ni «L»ga almashib, Tiniq «Soy»ni «Loy» qilma. Harflarni chalkashtirib, 44 Gapni poyma-poy qilma. Dilshod Rajab 1 Shoir nima uchun «qil» bilan «fil» so‘zlarini qiyoslagan? 2 «Gado» bilan «ado» so‘zlarining ma’nosini bilasizmi? 3 Nima uchun bulbulni «g‘ulg‘ul» demaslik kerak? 4 «Tiniq «Soy»ni «Loy» qilma» gapini izohlang. 5 Aslida nima poyma-poy bo‘lishi mumkin? 6 She’r sarlavhasidagi «yovuz» so‘zining ma’nosini bilasizmi? 7 Qaysi ertak yoki multfilmda yovuz qahramon haqida eshitgansiz? 8 Sizningcha, she’rga yana qanday sarlavha qo‘yish mumkin? Ushbu she’r bolalarga imlo qoidalariga amal qilish qanchalik muhimligi qiziqarli tarzda yoritib berilgan. O‘quvchilar savollarga javob berish orqali orfografik va leksik bilimlarini mustahkamlaydilar. 3-sinfda so‘zlarni butunicha sidirg‘a o‘qish ko‘nikmasi to‘la shakllanadi. So‘zlarni to‘g‘ri tanlashga, gap qurilishidagi so‘zlarning bir-biriga bog‘lanishidan to‘g‘ri foydalanishga talab etiladi. Tushirib qoldirilgan so‘zlarni qo‘yib, matnni o‘qing. Qo‘yish uchun so‘zlar: peshtoq, xaritasi, vazirligi, Toshkent, Mahkamasi, laylak, bekati, yam-yashil. Sarvar yozda bobosi bilan ____________dagi Mustaqillik maydoniga bordi. Buning uchun ular metroga tushib, «Mustaqillik maydoni» ____________dan chiqishdi. Sarvar maydon oldidagi favvoralarni ko‘rib quvondi. Ulardan otilayotgan suv zarralari billurday yarqirardi. Favvoralar yonidan o‘tib, biroz tepaga ko‘tarilganda Mustaqillik arkasi ko‘rindi. Arka uzun bo‘lib, ustunlar va __________dan iborat ekan. Uning tepasida osmonga ko‘tarilayotgan uchta ________tasvirlangan. Arkaning o‘rtasidan kirganda uzun yo‘lak bor ekan. Yo‘lakning ikki tomonida ___________ qarag‘aylar yashnab turibdi. Yo‘lak oxirida Baxtiyor ona haykali va toshdan yasalgan Yer shari bor ekan. Yer sharining markaziga O‘zbekiston __________tushirilgandi. Bu joydan chap tomonda Oliy 45 Majlis Senati binosi joylashgan ekan. Uning yonidagi oynavand bino esa O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar _________ binosi. Bu binoning qarshisida yana bir favvora va Moliya __________ binosi bor ekan. Sarvarga Mustaqillik maydonining kengligi, yam-yashilligi va favvoralarining ko‘pligi yoqdi. Ushbu matnda tushirib qoldirilgan so‘zlarni bo‘sh joylarga to‘g‘ri qo‘yish orqali matn to‘liq holatga keltiriladi. Fikr bildirilganda ba’zi so‘zlarning qo‘llanilmasligi yoki noto‘g‘ri qo‘llanilishi fikrimizning tugal bo‘lmasligiga yoki noto‘g‘ri tushunilishiga olib kelishi o‘quvchilarga tushuntiriladi. Keyingi topshiriqqa e’tiborimizni qaratamiz: Birinchi ustunda berilgan so‘zlarning ma’nodoshini ikkinchi ustundan topib ayting. Oftob mamlakat Yurt xarakter El quyosh Xush yaxshi Fe’l xalq O‘quvchilar birinchi ustunda berilgan so‘zlarning ma’nodoshini ikkinchi ustundan topib, juftlab yozadilar, ya’ni Oftob-quyosh, yurt-mamlakat, el-xalq, xush-yaxshi, fe’l-xarakter ko‘rinishida. Bir-biriga ma’nosi yaqin bo‘lgan yuqoridagi so‘zlarni qatnashtirib gap tuzadilar va ularning gapning umumiy ma’nosiga ko‘rsatayotgan ta’sirini e’tiborga oladilar. Gapda so‘zni to‘g‘ri qo‘llay olish ko‘nikmasini shakllantirish uchun bunday mashqlar muhim hisoblanadi. Audiomatndan olingan quyidagi so‘zlarni o‘qing. To‘g‘ri yozilgan so‘zlarni aniqlab, ko‘chiring. Farzand, kitob, ko‘b, kitop, kitobhon, farzant, g‘aroyip, mehnat, kitobxon, g‘aroyib, ko‘p, mexnat. 46 O‘quvchilar talaffuzida va yozilishida farq qiladigan so‘zlarning orfografiyasini bilishlari uchun ushbu turdagi mashqlarni bajarishlari talab etiladi. Bu turdagi mashqlarni bajarish asnosida o‘qituvchi topshiriqni kengaytirishi, ya’ni ko‘proq so‘zlarning imlosi ustida ish olib borishlari maqsadga muvofiqdir. O‘quvchilar oldin so‘zlarni talaffuz qiladilar va yozuvda qanday yozilishiga e’tibor beradilar. O‘qituvchi aytgan shu turdagi boshqa so‘zlarni o‘quvchilar doskaga chiqib, birma-bir yozadilar. Misol uchun: go‘sht, soat, maktab, shanba, lab, handalak, rahmat, Toshkent, afzal, avtobus kabi so‘zlarni doskaga yozish orqali o‘quvchilar, asosan, qaysi so‘zlarning imlosida xatolikka yo‘l qo‘yishlari yaqqol ko‘rinadi. 4-sinfda o‘quvchilar so‘zlarni bo‘g‘inlamay sidirg‘a o‘qishlari, matnni tez, to‘g‘ri, ongli o‘qiy olishlari kerak. Bu sinfda o‘quvchilarni bo‘g‘inlab o‘qishga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Bolalar o‘qilgan matn mazmunini mustaqil ravishda qayta hikoya qilishlari, matn yuzasidan sodda reja tuza olishlari, uning asosiy mazmunini ajrata olishlari va o‘qilgan matnni to‘la, qayta hikoya qilishlari kerak. Bu o‘quvchilarning to‘g‘ri o‘qishlariga qo‘yilgan talablar. Bu sinfda o‘quvchilardan tez yozish, imlo qoidalariga asosan yozish, tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘yish, so‘zlarni to‘g‘ri qo‘llash, gapni to‘g‘ri qurish, uslubiy xatoga yo‘l qo‘ymaslik va albatta, husnixat bilan yozishlari talab etiladi. 4-sinf Ona tili darsligidagi 11-mashqqa (7-bet) e’tiborimizni qaratamiz. 11-mashq. So‘zlarning tushirib qoldirilgan harflarini qo‘yib, to‘g‘ri talaffuz qilib o‘qing. Qaysi tovush talaffuzida xatoga yo‘l qo‘yishingiz mumkinligini ayting. L.vlagi, l.vozim, h.vli, l.g‘mon, n.vkar, n.vro‘z, k.mpot, q.loq, q.lpoq, q.rqunoq, q.ssob, g.vjum, g.rov, kar.m, karav.t. A va o unlisi yoziladigan so‘zlarni guruhlab yozing. Yozganlaringizni lug‘atdan tekshiring. Ajratilgan so‘zlarning ma’nosini izohlang. O‘quvchilar unlilari tushirilgan yuqoridagi so‘zlarni talaffuz qilib ko‘radilar va mos unli harfni o‘rniga qo‘yadilar. Lekin ba’zi so‘zlarda a unlisi o tarzida, o unlisi a tarzida talaffuz qilinadi. O‘quvchilarning mana shu jihatga e’tibor berishlari talab etiladi. Shuni ta’kidlab o‘tish kerakki, faqat unli tovush bo‘g‘in 47 hosil qilishini ushbu unlilari tushirilgan so‘zlar orqali yaxshi tushunib olishlari mumkin. 342-mashq. She’r nima haqida ekan? Yurtdoshim, bog‘ingga bir nihol qada, Bu nihol nomini «Yaxshilik» ata. Niholning yoniga bir gul ekib qo‘y, Bu gulning nomini «Go‘zallik» deb qo‘y. Gul-u niholingga baxsh etib hayot, Suv ber va bu suvga «Mehr» deb qo‘y ot. Erkin Vohidov Siz kelgusida Vataningiz ravnaqiga qanday hissa qo‘shmoqchisiz? Fikringizni uch-to‘rt gap bilan yozing. She’rni yod oling. Ushbu she’r matni o‘quvchida «yaxshilik», «go‘zallik», «mehr» nomli ezgu fazilatlarning shakllanishiga yordam beribgina qolmay, vatanparvarlik ruhini ham o‘zida mujassam etgan. O‘quvchilar ushbu ajoyib she’r orqali o‘zlari mustaqil fikrlarini uch-to‘rt gap orqali ifodalaydilar. Fikrlarini ifodalash bilan birga o‘zlarining savodxonlik darajalarining ham qay darajada ekanligini ko‘rsatadilar. O‘qituvchi har bitta o‘quvchiga ushbu she’rni ifodali tarzda o‘qishlari kerakligini aytadi. Bolalar orfoepik qonuniyatlarni qanchalik bilishi she’rni ifodali qilib o‘qishiga bog‘liq. 48 XULOSA Ish yakunida xulosa qilib shuni ma’lum qilamizki , ertangi kunimiz uchun barkamol, ilmli, yuksak aqliy salohiyatga ega, yetuk, o‘z vataniga va eliga mehr- muhabbatli, sog‘lom, tiniq tafakkur egasi bo‘ladigan yosh avlod tarbiyasida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan to‘g‘ri o‘qish va yozish bilim hamda ko‘nikmalarini qisqacha bo‘lsa-da yoritishga harakat qilindi. Boshlang‘ich sinflarda o‘qitilayotgan “Ona tili va o‘qish savodxonligi” yuqori sinflarda o‘tiladigan adabiyot va ona tili fanining tarkibiy qismi hisoblanadi. O‘qish darslarida o‘tkaziladigan mashg‘ulotlar mazmuni, o‘quvchilarni to‘g‘ri ravon, ma’lum darajadagi tezlik bilan ifodali o‘qishga o‘rganishi, bolaning ona Vatan, uning tabiati, kishilar mehnatidagi qahramonlik, jasurlik, milliy istiqlol g‘oyalarini ular ongiga singdirilishi kabi bilimlarini boyitish orqali o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalari kengaytiriladi, shakllanadi va mustahkamlanadi. Ongli, to‘g‘ri va ravon o‘qish malakasi hosil qilingan sari ta’sirli o‘qish malakasi ham o‘sib boradi. Ta’sirli o‘qish o‘quvchida his-tuyg‘u uyg‘otishga, voqea-hodisalarni tasavvur etishga, estetik zavq bag‘ishlashga xizmat qiladi. Boshlang‘ich sinflarda ona tili va o‘qish savodxonligi darsligining maqsadi o‘quvchilarga ona tilida o‘qish, yozish va tushunishning asosiy ko‘nikmalarini o‘rgatishdir. Kuchli savodxonlik ko‘nikmalarini rivojlantirish orqali o‘quvchilar ma’lumotlarni yaxshiroq tushunishlari va tahlil qilishlari, o‘zlarining fikr- mulohazalarini samarali ifoda etishlari va madaniy meroslari bilan bog‘lanishlari mumkin. Shuningdek, o‘quv qo‘llanma o‘quvchilarning so‘z boyligini kengaytirish, imloni yaxshilash, ona tilida ravon so‘zlash qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Qolaversa, maktablarda ona tilidan foydalanishni rag‘batlantirish o‘quvchilarning madaniy o‘ziga xosligini saqlab qolishga yordam beradi va ularning til merosi bilan faxrlanish tuyg‘usini tarbiyalaydi. Umuman olganda, ona tili va o‘qish savodxonligi darsligining maqsadi o‘quvchilarni o‘quv hamda shaxsiy hayotlarida muvaffaqiyatga erishish uchun zarur vositalar bilan jihozlashdir. 49 To‘g‘ri o‘qish va yozish qobiliyatiga ega yoshlar mamlakat taraqqiyotida hal qiluvchi o‘rin tutadi. Ular mamlakat yo‘nalishini belgilab beradigan kelajak yetakchilari, innovatorlari va ijodkorlaridir. Ular ushbu jabhalarda mamlakat rivojiga hissa qo‘sha oladilar: 1. Ta’lim va bilim almashish: kuchli o‘qish va yozish ko‘nikmalariga ega bo‘lgan yoshlar bilim va ma’lumotlarga ega bo‘lishlari va keyinchalik boshqalar bilan baham ko‘rishlari mumkin. O‘zlarini va boshqalarni tarbiyalash orqali ular ko‘proq ma’lumotli va bilimli jamiyat qurishga hissa qo‘shadilar. 2. Iqtisodiy o‘sish: kuchli savodxonlik ko‘nikmalari iqtisodiy o‘sish uchun zarurdir. Yoshlar o‘z mahoratini ishga solib, tadbirkorlik faoliyatini yo‘lga qo‘yishi, ish o‘rinlari yaratishi, mamlakat iqtisodiyotiga hissa qo‘shishi mumkin. 3. Ijtimoiy va madaniy rivojlanish: to‘g‘ri o‘qish va yozish ko‘nikmalariga ega bo‘lgan yoshlar o‘zlarining madaniyatini, shuningdek, boshqalarning madaniyatini qadrlashlari va tushunishlari mumkin. Ular ijtimoiy va madaniy totuvlikni mustahkamlash orqali jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shishlari mumkin. 4. Boshqaruv va yetakchilik: to‘g‘ri o‘qish va yozish ko‘nikmalari samarali boshqaruv va yetakchilik uchun zarurdir. Kuchli savodxonlik qobiliyatiga ega yoshlar demokratik jarayonlarda ishtirok etishi, rahbarlarning mas’uliyatini oshirishi, oqilona siyosat ishlab chiqishga hissa qo‘shishi mumkin. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, to‘g‘ri o‘qish va yozish qobiliyatiga ega bo‘lgan yoshlar mamlakat taraqqiyoti uchun muhim ahamiyatga ega. Ularning ko‘nikmalari va qobiliyatlari jamiyatning turli jabhalariga, jumladan, ta’lim, iqtisodiyot, madaniyat, boshqaruv va yetakchilikka hissa qo‘shishi mumkin. 50 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 1. Mirziyoyev Sh . M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent : О‘zbekiston , 2017 . 2. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik- har bir rahbar faoliyatinig kundalik qoidasi bо‘lishi kerak. – Toshkent : О‘zbekiston , 2017 . 3. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent : О‘zbekiston , 2017 . II. Normativ-huquqiy hujjatlar 4 . O zbekiston Respublikasi Prezidentining “O zbekiston Respublikasini yanadaʻ ʻ rivojlantirish bo yicha Harakatlar strategiyasi to g risida”gi Farmoni// O zbekiston ʻ ʻ ʻ ʻ Respublikasi Qonun hujjatlari to‘plami. – Т., 2017. – b .39. 5.О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktyabrdagi PQ-4479-son “О‘zbekiston Respublikasining “Davlat tili haqida”gi Qonuni qabul qilinganining о‘ttiz yilligini keng nishonlash tо‘g‘risida”gi Qarori// www.lex.uz. 6.О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 21-oktyabrdagi PF-5850-son “О‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish chora- tadbirlari tо‘g‘risida’gi Farmoni // www.lex.uz. 7.О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 20-oktyabrdagi PF-6084-son “Mamlakatimizda о‘zbek tilini yanada rivojlantirish va til siyosatini takomillashtirish chora-tadbirlari tо‘g‘risidagi Farmoni //www.lex.uz. III. Maxsus adabiyotlar 8 .Qosimova K. va boshq. Ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent : “NOSHIR”, 2009, 352 b. 9.Husanboyeva va boshq. Boshlang‘ich sinflarda adabiyot o‘qitish metodikasi. Darslik. – Toshkent : «Innovatsion-Ziyo», 2020. 380-bet. 10.Q.Husanboyeva va boshq. Ona tili va o‘qish savodxonligi metodikasi (1-qism). – Toshkent : «Innovatsiya-ziyo» - 2022. 51 11.R.Shomahmudova. To‘g‘ri talaffuzga o‘rgatish va nutq o‘stirish. – Toshkent : «ILM ZIYO» - 2013. 12.X.G‘ulomova va b. Husnixat va uni o‘qitish metodikasi. – Toshkent : 2006. 13.R.Davletova. Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixologik xususiyatlarining rivojlanishi. Международный научный журнал № 1 (100), часть 1 «Новости образования: исследование в XXI века» август, 2022 г. 14.Ona tili va o‘qish savodxonligi. 1-qism. Darslik. 1-sinf uchun. I.Azimova [va boshq]. – Toshkent : Respublika ta’lim markazi, 2021.-104 b. 15.Ona tili va o‘qish savodxonligi. 1-qism. Darslik. 1-sinf uchun. I.Azimova [va boshq]. – Toshkent : Respublika ta’lim markazi, 2021.-104 b. 16.Ona tili va o‘qish savodxonligi. 1-qism. Darslik. 2-sinf uchun.K.Mavlonova [va boshq]. – Toshkent : Respublika ta’lim markazi, 2021.-120 b. 17.Ona tili va o‘qish savodxonligi. 1-qism. Darslik. 2-sinf uchun.K.Mavlonova [va boshq]. – Toshkent : Respublika ta’lim markazi, 2021.-120 b. 18.Ona tili va o‘qish savodxonligi. 1-qism. Darslik. 3-sinf uchun.K.Mavlonova [va boshq]. – Toshkent : Respublika ta’lim markazi, 2022.-144 b. 19.Ona tili va o‘qish savodxonligi. 2-qism. Darslik. 3-sinf uchun.K.Mavlonova [va boshq]. – Toshkent : Respublika ta’lim markazi, 2022.-144 b. 20. Ishmuhammmedov R. Innovasion texnologiyalar yordamida ta’lim samaradorligini oshirish yo‘llari. – Toshkent : TDPU, 2005. 21.Farberman B. Ilg‘or pedagogik texnologiyalar – Toshkent : 1999. 22. N.Allayorova, B.Ashurova. "Fan, ta lim va adabiyot integratsiyasi". 3-son Mayʼ 2023. Elektron ta’lim resurslari 1. http://www. tdpu. uz 2. http://www. pedagog. uz 3. http://www. ziyonet. uz 4. http://www. edu .UZ 5. http://www. Ziyonet. uz 6. http:// www.sciencedirect.com 52 7. http :// www . academia . edu 8. http :// www . faylasuf . uz 9. http://www.natlib.uz 10. http://www.scholar.google.ru 11. http://www.wikipedia.org 53

Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini to‘g‘ri o‘qish va yozishga o‘rgatish metodikasi

Купить