Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 84.2KB
Покупки 4
Дата загрузки 14 Февраль 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Kenjayev Kenja

Дата регистрации 27 Январь 2024

908 Продаж

Boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l ustida ishlash

Купить
Mavzu:Boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l ustida ishlash Reja: Kirish Asosiy qism 1.Fe’l haqida umumiy ma’lumot 2.Fe’l so’z turkumini o’rgatish metodikasi 3.Boshlang’ich sinflarda fe’l so’z turkumi o’rganish tizimi Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati Xulosa 1 Kirish Mustaqil O‘zbekiston Respublikasida shakllanayotgan milliy istiqlol g‘oyasi Respublika Konstitutsiyasida e’tirof etilgan insonparvar, demokratik, huquqiy davlat va jamiyatini barpo etish, shuningdek, ijtimoiy-iqtisodiy hamda madaniy rivojlanishning yuqori bosqishlariga ko‘tarish, jahon hamjamiyati safidan munosib o‘rin egallashga yo‘naltirilgan ezgu maqsadlarni amalga oshirishga xizmat qiladi. Ushbu maqsadlarning ijobiy natijaga ega bo‘lishi, eng avvalo, yosh avlodga ilmiy bilimlar asoslarini puxta o‘rgatish, ularda keng dunyoqarash hamda tafakkur ko‘lamini hosil qilish, ma’naviy-axloqiy sifatlarni shakllantirish borasidagi ta’limiy-tarbiyaviy ishlarni samarali tashkil etish bilan bog‘liqdir. Zero, yurtning porloq istiqbolini yaratish, uning nomini jahonga keng yoyish, ulug‘ ajdodlar tomonidan yaratilgan milliy-madaniy merosni jamiyatga namoyish etish, ularni boyitish mustaqil O‘zbekiston Respublikasining rivojlangan mamlakatlar qatoridan joy egallashini ta’minlash yosh avlodni komil inson hamda malakali mutaxassis qilib tarbiyalashga bog‘liqdir. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IX sessiyasi (1997 yil 29 - avgust) da qabul qilingan hamda bugungi kunda g‘oyalari amaliyotga keng ko‘lamda muvaffaqiyatli tatbiq etilayotgan O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” mazmunida barkamol shaxs va malakali mutaxassisni tarbiyalab voyaga yetkazish jarayonining mohiyatini to‘laqonli ochib berilgandir . Malakali kadrlar tayyorlash jarayonining har bir bosqichi o‘zida ta’lim jarayonini samarali tashkil etish, uni yuqori bosqichlarga ko‘tarish, shu bilan birga jahon ta’limi darajasiga yetkazish borasida muayyan vazifalarni amalga oshirishi lozim.Bugungi kungakelib,zamon shiddat bilan o’zgarmoqda.Ayniqsa fan sohasidagi erishilayotgan yutuqlarni ko’rib kishi quvonadi.Hozir biz yoshlarga berilayotgan imkoniyatlar juda beqiyosdir.Bizning javobimiz esa bunday katta imkoniyatdan foydalanmog’imiz zarur va shartdir.Bo’lajak pedagog dars jarayonida turli xil metodlardan foydalanib darsni yanada qiziqarli tarzda o’tib bermog’I lozim.Ushbu “Ta’lim metodlari” bo’limi ta’lim tizimida zamonaviy ta’lim metodlaridan foydalanish ,o’quv jarayonida treninglar,yakka tartibda ,juftlikda,kichik guruhlar va jamoada ishlashni tashkil qilgan holda ilg’or ta’lim metodlarini amaliyotga joriy qilish hamda pedagogik jarayonga yangicha yondashuv masalalariga bag’ishlangan.”Ta’lim va tarbiya tizimining barcha bo’g’inlarini zamon talablari asosida takomillashtirish birinchi darajali vazifamiz”SHavkat Miromonovich Mirziyoyev. Kurs ishining maqsadi: O’quvchilarning fe’l so’z turkumi haqidagi bilimini shakllantirish, ongini yuksaltirish, mustaqil fikrlashga o’rgatish. Kurs ishining vazifalari: 2 Mavzuga oid manba topish,rejani boyitish va uni shakllantirish. O’quvchilarning bilimini oshirish va ular bilan ishlash jarayonini yoritish. O’quvchilarni mustaqil fikrlashga o’rgatishda, turli xil o’yinlardan samarali foydalanish. O’qituvchi iqtidorli talabalar bilan ishlash jarayonini yoritish. O’rganilgan fikr,ma’lumotlar asosida xulosalar chiqarish Kurs ishini jihozlash, himoyaga tayyorlash. Kurs ishi dolzarbligi: Fe’l so’z turkumi mavzusini o’rganish jarayonida o’quvchilar fe’l mavzusini tushunishlari, qanday vazifani bajarishi haqida bilishlari kerak. 3 Fe’l haqida nazariy ma’lumot Fe’llar harakat ma’nosini bildiruvchi so’zlardir. Grammatikada harakat tushunchasi juda keng bo’lib, uxlamoq, yotmoq, turmoq kabi fe’llari ifodalaydigan holatlarni, qo’rqmoq, cho’chimoq, zavqlanmoq, qahrlanmoq kabi fe’llari ifodalaydigan psixik o’zgarishlarni, gullamoq, o’smoq, kabi fe’llari bildiradigan biologik prodesslarni va shu kabi hodisalarni o’z ichiga oladi. Bulardan har birining o’ziga xos xususiy tomonlari bo’lishi bilan birga ularning hammasi uchun umumiy bo’lgan tomoni ham bor,ya’ni bularning hammasi zamon bilan bog’liq holda yuz beruvchi hodisa hisoblanadi. SHuning uchun harakat-hodisalarni bildiruvchi so’zlarning hammasi “nima qilmoq”? so’rog’iga javob bo’ladi. Ularni bir gruppaga kiritish va “fe’l” deb atashda ham xuddi ana shu umumiy xususiyati asosga olinadi. O’zbek tilidagi fe’llar Grammatik xususiyatlariga ko’ra ikki guruhga bo’linadi. 1)Mustaqil fe’llar 2)Yordamchi fe’llar. Mustaqil fe’llar quyidagi xususiyatlarga ega: 1)harakat bildiradi (ya’ni mustaqil ma’noga ega bo’ladi) va gapda biror gap bo’lagi vazifasida kela oladi: ekinni sug’ormoq, dalaga chiqmoq kabi; harakatning ob’ektga bo’lgan munosabatiga qarab mustaqil fe’llar ikki guruppaga bo’linadi. a) ob’ektli fe’llar b) ob’ektsiz fe’llar deyiladi. Ob’ektli fe’llar bildirgan harakat ob’ekt tushunchasi bilan bog’liq bo’ladi va bunday fe’llar tushum kelishigidagi so’zni boshqaradi. Qolgan fe’llar bunday xususiyatga ega bo’lmaydi. Qiyoslang: ol, so’ra,hayda-ob’ektli fe’l; kel, uxla, qiziq ob’ektsiz fe’l; 4)fe’l bildirgan ob’ektiv harakatning tildagi ifodasi. Lekin u ob’ektiv harakatning aynan kopiyasi bo’lmay, kishi ongida aks etgan harakat-hodisa, holat kabilar haqidagi abstrak tushunchadir.Demak, fe’l bildirgan harakatning ob’ektiv voqelikka munosabati ifodasida bevosita inson, aniqrog’I, so’zlovchi qatnashadi. Harakatning ob’ektiv voqelikka so’zlovchi tomonidan belgilanadigan munosabati ham tilda o’z aksini topadi. Bunday munosabat fe’l mayli deb ataladi va shunday munosabatni ifodalovchi formalar mayl formalari deyiladi. Mayl ma’nosiga egalik fe’lning asosiy xususiyatlaridan hisoblanadi: bor, buyruq mayli,borsa-shart mayli,5)SHunga ko’ra harakat zamon ma’nosi bilan bog’langan bo’ladi va fe’llar zamon ma’nosini ifodalovchi formalarga ham ega bo’ladi: bordi-o’tgan zamon formasi, boryapti, hozirgi zamon formasi; 6) harakatning bajaruvchi shaxsi bilan bog’langanini ko’rdik.Harakatning voqelikka munosabati esa bevosita so’zlovchi orqali reallashadi. So’zlovchi bor ekan, o’z- o’zidan, tinglovchi ham bo’ladi. Bundan tashqari, so’zlovchi va tinglovchidan chetdagi (o’zga) shaxs (shaxslarning) bo’lishi ham tabiiy .Harakat sub’ekti ana shu shaxslarning biri (so’zlovchi,tinglovchi yoki o’zga shaxs)bo’ladi.Harakatning ana shu shaxslarga bo’lgan munosabati shaxs-son kategoriyasi deyiladi va bu munosabatni ifodalovchi formalar shaxs-son formalari deyiladi: bordim, bording, bordik kabi; mustaqil fe’llarning ot, sifat, ravish turkumlari ga xos xususiyatlarga ega bo’lgan harakat nomi ,sifatdosh,ravishdosh formalari ham bor: ishlash (foydali), ishlagan(odam), ishlab(charchadi) kabi. 4 Yordamchi fe’llar harakat bildirmaydi. (mustaqil ma’no ifodalamaydi).Ular turli Grammatik ma’no ifdalash uchun yoki boshqa vazifada qo’llanadi. Yordamchi fe’llarning asosiy xususiyatlariga qarab uch guruhga bo’lish mumkin: 1)so’z yasash uchun xizmat qiluvchi va bog’lama vazifasini bajaruvchi yordamchi fe’llar, bo’l, qil,fe’llari ;2)fe’llarga birikib turli qo’shimcha ma’no ifodalovchi yordamchi fe’llar :boshla(yoza boshladi),chiq(o’qib chiqdi) kabi.Bularni,boshqa yordamchi fe’llardan saqlagan holda “ko’makchi fe’llar “deb atash mumkin.3)Fe’llar shuningdek,otlar bilan qo’llanib ,turli ma’no ifodalovchi va yordamchi vazifalarda qo’llanuvchi yordamchi fe’l.Bu fe’l lingvistika adabiyotlarda “to’liqsiz fe’l” deb ataluvchi fe’ldir: edi,ekan.O’zbek tilidagi yasama fe’llarning ko’pchiligi ikki asosiy usul :1)affiksatsiya 2)kompozitsiya usuli bilan yasalgan fe’llardir. Affiksatsiya usuli O’zbek tilida fe’l yasovchi affikslar juda ham ko’p emas.Lekin oz miqdordagi affikslar juda ko’p miqdordagi fe’llar yasaladi. Yasama fe’llarning asosiy qismini affiksatsiya usuli bilan yasalgan fe’llar tashkil etiladi. Bu jihatdan fe’l yasalishining bu usuli eng mahsuldor usuli hisoblanadi. Affiksatsiya usuli bilan o’zbek tilida fe’l bo’lmagan so’zlardangina fe’l yasaladi: ish-ishla,kuch- kuchay,kabi. Kompozitsiya usuli Bu usul bilan qo’shma fe’llar yasaladi:javob bermoq,olib kelmoq, kabi O’zbek tilida butunlay ko’makchi fe’lga aylangan (mustaqil ma’nosini yo’qotib, faqat ko’makchi fe’l sifatida qo’llanadigan) birorta ham fe’l yo’q. Ayrim mustaqil fe’llar ko’makchi fe’l vazifasida ham qo’llanadi va turli –tuman ma’nolarni ifodalash uchun xizmat qiladi. Ular quyidagilar: boshla, yot, tur, ol, ber, bor, kel, ket, yubor, tashla, sol,o’l et, ko’r,kabi.Bu ko’makchi fe’llarning har biri o’ziga xos xususiyatlarga egaligi bilan birga ular uchun umumiy bo’lgan xususiyatlari ham bor.Fe’l so’z turkumi boshqa so’z turkumlariga nisbatan boy,murakkab Grammatik kategoriyalar sistemasi bilan ajralib turadi. Hozirgi o’zbek tilida fe’lga xos grammatik kategoriyalar quyidagilar: 1)daraja 2) bo’lishli-bo’lishsizlik, 3)mayl 4)zamon 5)shaxs-son. Daraja kategoriyasi.Harakatning sub’ekt va ob’ektga bo’lgan munosabatini ko’rsatadi.Bu munosabat maxsus fe’l formalari orqali ifodalanadi. Masalan:kitobni o’qidi-gapning egasi harakatni bevosita bajaruvchisidir; kitobni o’qitdi-(kitob o’qishni bevosita bajaruvchi boshqa bir shaxs (kitobni ukasiga o’qitdi), kitob o’qildi-harakatning bajaruvchisi noaniq.Demak, fe’lning daraja formasi o’zgarishi bilan harakatning sub’ekt va ob’ektga bo’lgan munosabati ham o’zgaradi. O’zbek tilida fe’lning besh xil daraja formasi bor: bosh daraja, o’zlik, orttirma, birgalik, majhul. 5 Bo’lishli-bo’lishsizlik kategoriyasi: bo’lishli yoki bo’lishsiz formada bo’lishli fe’lga xos asosiy xususiyatlardan hisoblanadi. Har qanday fe’l bo’lishli yoki bo’lishsiz formada bo’ladi. Bo’lishli fe’l harakatning tasdig’ini, bo’lishsiz fe’l inkorini bildiradi. M: yozdi-yozmadi.Zamon kategoriyasi: Fe’l bildirgan harakatning bajarilishi ,albatta ma’lum bir vaqtda bo’ladi.Demak, harakat, (vaqt,zamon )tushunchasi bilan aloqador bo’ladi. Fe’lning zamon formalari uch asosiy gruppaga bo’linadi. 1)o’tgan zamon formalari(bordi, borgan, boribdi, borgan edi) 2) hozirgi zamon formalari (boryapti, bormoqda, borib turibdi)3)hozirgi-kelasi zamon formasi (boradi, ishlaydi kabi) SHaxs-son kategoriyasi. SHaxs-son ma’nolari fe’lga xos Grammatik ma’nolar bo’lib, bu ma’nolar bir-biriga qisman olinishi mumkin bo’lgan bir necha formalar orqali ifodalanadi. M:keldim-birinchi shaxs, kelding-ikkinchi shaxs kabi.Tuslanishli formada harakatning bajaruvchisi (bajaruvchi shaxs)ham ko’rsatiladi.Harakat bajaruvchisi so’zlovchi,tinglovchi yoki o’zga shaxs bo’lishi mumkin.Bu ma’nolar maxsus formalar yordamida ifodalanadi.SHaxs bildiruvchi formantlar ayni vaqtda bajaruvchining son-miqdorini ham ko’rsatadi.Bajaruvchining birdan ortiqligini bildiruvchi forma shu shaxsning ko’plik formasi bo’ladi:bor-dik---birinchi shaxs,ko’plik formasi. Birinchi shaxs birlik formasi harakat bajaruvchisi so’zlovchining o’zi ekanini bildiradi: bordim, kelganman kabi.Uning ko’pligi esharakatning so’zlovchiga mansub bo’lgan kollektivga oidligini bildiradi: bordik ,borganmiz, boramiz kabi. Ikkinchi shaxsning birligi harakatning bajaruvchisi tinglovchi ekanini, ko’pligi esa tinglovchi mansub bo’lgan kollektiv ekanini bildiradi.M:bording, borasan, bordingi, borasiz kabi.Uchinchi shaxs formasi so’zlovchi va tinglovchidan boshqa shaxs(birlik)yoki shaxslar (ko’plik) harakat bajaruvchisi ekanini bildiradi.Ko’plikma’nosining ifodalanishida –lar affiksi hamqatnashadi:boradi,boradilar kabi. Bundan tashqari, fe’llarning – harakatnomi, sifatdosh, ravishdosh kabi shakllari ham mavjud. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatish metodikasi. Fe’l ustida ishlashda izchillik, bo’limlar orasidagi bog’lanish, dastur materialining hajmi, uni har bir sinfda o’rganish usullari va vositalari shu so’z turkumini o’rganish vazifasi, uning lingvistik xususiyatlari va kichik yoshdagi o’quvchilarning bilish imkoniyatlariga qiziqishlariga,tasavvuriga qarab belgilanadi.,,Fe’l" mavzusini o’rganishda asosiy vazifalar: so’z turkumi sifatida fe’l haqida dastlabki tushunchani shakllantirish, o’quvchilar nutqini fe’llar bilan boyitish hamda og’zaki va yozma nutqda fe’ldan to’g’ri foydalanish ko’nikmasini o’stirish, o’quvchilarning aqliy faoliyatini rivojlantirish, grammatik mavzu bilan bog’liq holda ayrim imloviy qoidalarni o’zlashtirish hisoblanadi. Bu vazifalar birbiri bilan bog’liq holda hal etiladi. Fe’lning lingvistik xususiyatlari xiyla murakkab, shuning uchun boshlang’ich sinf o’quvchilari faqat lining muhim 6 nazariyalari bilan tanishtiriladi Material tanlashda shu materialning nutq va imloga oid vazifalarni hal qilishda qanchalik zarurligi hisobga olinadi. Fe’lni o’rganishda izchillik. 1-sinfda fe’l ustida ishlash. Fe’l ustida ishlashga tayyorgarlik savodga o’rgatish davrida boshlanadi. Bu davrda o’quvchilarning diqqati fe’lning leksik ma’nosiga qaratiladi; fe’l tichun tipik hisoblangan leksik ma’nosiga qaratiladi; fe’l uchun tipik hisoblangan leksikgrammatik ma’noni, ya’ni predmetning harakatini bildirishni umumlashtirish imkonini beradigan aniq material yig’iladi. Fe’l ustida ishlash mashqlarini ,,Alifbe"dagi so’z va mashqlarni o’qish, rasmga qarab gap tuzish bilan bog’lab o’tkaziladi. Bunda o’qituvchi o’quvchilar gap tuzishda mazmunga mos fe’lni topishga, so’z nimani bildirishini va qanday so’roqqa javob bo’lishini aniqlashga yordam beradigan sharoit yaratadi. Masalan, bolalar kuzda meva va sabzavotlarni, daraxtlarni kuzatib yoki rasmlarni ko’rib, gapni mazmunga mos so’zlar bilan to’ldiradilar: Kuzda mevalarmma qiladi?... (pishadi), sabzavotlar nima qiladi?... (yetiladi), daraxl barglari nima qiladi?... (sarg’ayadi). Bolalar nima qilyaptilar?... (dam olyaptilar), ...(o’ynayaptilar), (ishlayaptilar). Fe’lni o’rganishda maqsadga qaratilgan ishlar harakatni bildirgan so’zlarmavzusini o’rganishdan boshlanadi (1- sinf o’quv yilining 2-yarmi). Fe’l leksik (nima qilyapti?) yugurayapti, arralayapti, sakrayapti, (nima qildi?) yugurdi, arraladi, sakradi, (nima qiiadi?) yuguradi, arralaydi, sakraydi kabi misollardan foydalanish bilan, o’quvchilar o’zlari bajargan harakatlarni aytishni so’rab, ular bergan javobini (fe’lni) so’roqlari bilan xattaxtaga yozib, suhbat o’tkazish bilan tushuntiriladi. O’quvchilarni so’roq berish bilan holat bildiradigan uxlayapti, o’ynayapti, faxrlanadi kabi fe’llarni ham tanlashga o’rgatib borish muhim ahamiyatga ega.Bunday mashqlar o’quvchilarda predmet harakatini keng ma’noda tushunish ko’nikmasining shakllana borishiga yordam beradi. Dastur o’quvchilarda so’zlarga so’roq berib, ularni bir-biridan farqlash ko’nikmasini shakllantirishni talab etadi. Buning uchun o’qituvchi fe’lning har xil shakllaridan foydalanib, maxsus mashqlar o’tkazadi. Narsa so’rog’iga javob bo’lgan so’z bilan nima qildi? (nima qilyapti?, nima qiladi?) so’rog’iga javob bo’lgan so’zlar taqqoslanadi: nima? so’rog’iga javob bo’lgan so’zlar guruhi predmetni bildirishi, nima qildi? so’rog’iga javob bo’lgan so’zlar esa predmet harakatini bildirishi aniqlanadi. Taqqoslash ot va fe’lni ajratishga o’rgatadi, ularning nutqda bir-biriga ta’sir etishini aniqlashga imkon beradi.Fe’lga so’roq berishga o’rgatish yuzaki bo’lmasligi, o’quvchilar harakat bir kishi tomonidan bajarilsa, nima qildi?, nima qilyapti?, nima qilmoqchi?so’roqg’iga ikki va undan ortiq kishi tomonidan bajarilsa, nima qildilar?, nima qilyaptilar?, nima qilmoqchilar? so’roqlarini berishni bilishlari zarur. Bunday so’roqlarga javob berishga o’rgatish o’z navbatida, fe’l zamonlarini o’rganishga tayyorlash demakdir. 1-sinfda morfologik so’roq so’z nimani bildirishini aniqlash maqsadida beriladi. O’quvchilarni so’zga so’roq berishga, o’qituvchi bergan so’rog’iga javob 7 bo’ladigan so’zlarni tanlashga, so’zni so’roqlarga mos ravishda o’zgartirishga (nima qildi? — o’qidi, nima qilamiz? o’qiymiz, nima qilmoqchi? o’qimoqchi kabi)o’rgatiladi. 2-3-sinflarda fe’lni o’rganish. Bu bosqichning asosiy vazifasi Fe’l - so’z turkumi degan tushunchani shakllantirish, bo’lishli va bo’lishsiz fe’llarning ma’nosi va shakliga qarab farqlash ko’nikmasini hosil qilish, bo’lishsizlik qo’shimchasi (-ma) ning talaffuzi va imlosini o’rgatish hisoblanadi. Fe’lning harakat bildirishi yuzasidan o’quvchilarda aniq tasavvur hosil qilish uchun o’qituvchi ularga shu darsdagi mehnat jarayonini tasvirlashni, ya’ni o’quvchilarning o’zlari bajarayotgan ish-harakatni aytishni so’raydi, suhbat o’tkazadi. Suhbatda ,,O’qituvchi nima qildi? O’quvchilar nima qildilar? Hozir o’qituvchi nima qilyapti? O’quvchilar nima qilyaptilar? Endi o’quvchilar nima qiladilar? O’qituvchi nima qiladi?" kabi savollardan ham foydalanadi. Suhbat jarayonida o’quvchilar o’qituvchi rahbarligida fe’llarni so’rog’i bilan yozib boradilar. Masalan, nima qildi? - so’zladi, tushuntirdi; nima qildilar? - tingladilar, yozdilar; nima qilyapti? - tushuntirayapti, so’rayapti, tinglayapti; nima qilyaptilar? - • javob berayaptilar, yozayaptilar, tinglayaptilar; nima qiladi? - tekshiradi, ko’radi; nima qiladilar? ishlaydilar, bajaradilar, yozadilar. Suhbatdagi yoki o’quvchilar aytgan gaplardan birini gap bo’lagi jihatdan tahlil qilish asosida xulosa chiqariladi: nima qildi? nima qilyapti? nima qiladi? kabi so’roqlarga javob bo’lib, predmet harakatini bildirgan so’zlar fe’l deyiladi. Fe’l gapda kesim vazifasida keladi.Mavzu yuzasidan o’quvchilarda ko’nikma hosil qilish uchun so’roq berib fe’lni aniqlash, gap mazmuniga mos fe’lni tanlab qo’yish, aralash berilgan so’zlardan, shuningdek, rasmga qarab gap tuzish kabi mashqlardan foydalaniladi.Dasturga ko’ra 3-sinfda bo’lishli va bo’lishsiz fe’llar o’rganiladi. Mavzu suhbat asosida tushuntiriladi. Suhbat uchun ,,O’qish darsida kimlar o’qidi? Shokir ham o’qidimi? Kim so’zladi? Alisher so’zladimi? Barno kutubxonaga boradimi? Abdulla-chi?, U qachon bormoqchi? Hozir kim tushuntirayapti? Hozir Tohir gapiryaptimi?" kabi savollardan ham foydalaniladi. O’quvchilar so’roq berib fe’llarni topadilar, ma’nosini qiyoslaydilar va o’qituvchi rahbarligida tushuntiradilar. Xulosa chiqariladi: fe’l harakatning yuzaga chiqqanini, ya’ni bajarilganligini (o’qidi, so’zladi), hozir bajarilayotganini (tushuntiryapti), endi bajarilishini (boradi, o ‘qiydi) bildiradi. Bu fe’llar bo’lishli fe’llar deyiladi. Ayrim fe’llar harakatning bajarilmaganligini (o’qimadi, so’zlamadi), hozir bajarilmayotganini (o’qimayapti), keyin ham bajarilmasligini (bormaydi) bildiradi.Bunday fe’llar bo’lishsiz fe’llar deyiladi.O’quvchilar bo’lishli va bo’lishsiz fe’llarni so’roqlari bilan ikki ustun shaklida yozadilar va so’roqlarini bo’lishsiz fe’l qanday hosil bo’lganini aytadilar. O’quvchilar bilimi mashqlar bilan mustahkam-lanadi, bo’lishsizlik qo’shimchasi -ma -mi shaklida talaffuz qilinsa ham, doim aslicha -ma shaklida yozilishi tushuntiriladi. O’quvchilarda bo’lishli va 8 bo’lishsiz fe’llarni ma’nolariga qarab farqlash ko’nikmasini o’stirish uchun bo’lishli fe’ldan bo’lishsiz fe’l hosil qilish, bo’lishsiz fe’llarning talaffuzi va yozilishini qiyoslash, bo’lishsiz fe’llar bilan tuzish mashqlaridan foydalaniladi. 4-sinfda fe’lni o’rganish. Bu sinfda fe’lni o’rganishning vazifalari quyidagilar: 1. Fe’lning shaxs-son qo’shimchalari bilan tuslanishi, zamon qo’shimchasi bilan o’zgarishi haqidagi tushunchani berish va dast-labki ko’nikma hosil qilish; fe’lning leksik ma’nolari, bo’lishli va bo’lishsizligi, gapdagi vazifasi haqidagi bilimni chuqurlashtirish. 2. Nutqda fe’ldan ongli foydalanish malakasini rivojlantirish. Shu maqsadda nutqda ma’nodosh va zid ma’noli fe’llardan matn bilan bog’liq holda o’z va ko’chma ma’noda ishlatilgan fe’llar bilan tanishtirib borishga qaratilgan mashqlardan foydalanish.3. Zamon qo’shimchalarining talaffuzi va yozilishi haqidagi ko’nik-manihosil qilish. 4. Qo’shma fe’llar va ularning doim alohida yozilishi haqidagi tushunchani berish va dastlabki ko’nikmani hosil qilish hisoblanadi.Fe’l zamoni shaklining mohiyati ish-harakat qachon bajarilishini, ya’ni ish-harakatning nutq so’zlanib turgan paytda, undan oldin va keyin bajarilishini taqqoslash asosida ochiladi. O’quvchilar o’zlari ba- jargan yoki bajarayotgan harakatlarini kuzatadilar, shuningdek, keyin nima qilishlarini muhokama qiladilar. Xuddi shunga o’xshash kuzatishni tabiatda bo’layotgan o’zgarishlar yuzasidan ham o’tkazadilar. Bu mavzu bahorda o’tiladi. Shuning uchun o’quvchilar kuzatish asosida ,,Bahor keldi. O’rik, olcha gulladi. Gullar ochilyapti. Endi gilos pishadi. Bahordan so ‘ng yoz keladi. Yozda bolalar oromgohga bormoqchi" kabi gaplar tuzadilar. Gapdagi fe’llarga so’roq berib, ish-harakatning bajarish payti, ya’ni ish-harakat bajarilayotganini (nima qilyapti? - o’qiyapti, ochilyapti), oldin bajarilganini (nima qildi? ~ o’qidi, keldi, gulladi) va keyin bajarilishi (nima qilmoqchi?— yodlamoqchi, bormoqchi) aniqlanadi. Aniq kuzatish asosida yig’ilgan bu leksik materiallar o’qituvchi rahbarligida umumlashtiriladi va xulosa chiqariladi: 1. Fe’llar zamon bilan o’zgaradi. Fe’l uch zamonni bildiradi: hozirgi zamon, o’tgan zamon, kelasi zamon. 2. Hozirgi zamon fe’llari nima qilyapti? so’rog’iga javob. bo’ladi, hozirning o’zida, ya’ni nutq so’zlanayotgan vaqtda bajarilayotgan harakatni bildiradi .3. O’tgan zamon fe’li nima qildi? so’rog’iga javob bo’ladi, harakatning oldin, ya’ni nutq so’zlanayotgan vaqtdan oldin bajarilganini bildiradi. 4. Kelasi zamon fe’li nima qilmoqchi? so’rog’iga javob bo’ladi, harakatning keyin, ya’ni nutq so’zlanayotgan vaqtdan keyin bajarilishini bildiradi. Boshlang’ich sinf o’quvchilari fe’l zamonlarini unga beriladigan savoldan bilib oladilar. So’roqdan uning leksik ma’nosi ham bilinib turadi. Fe’lning zamon shaklini yasash va bilib olish uchun o’quvchilarni 9 so’roqlardan to’g’ri foydalanishga o’rgatish muhim ahamiyatga ega. Bu maqsadga erishish uchun avval jamoaviy ravishda ishlanadi va o’quvchilar e’tibori so’roq bilan fe’l zamonining bog’lanishini aniqlashga qaratiladi. Zamon shaklini hosil qilish uchun fe’lning II shaxs birlik shakli asos qilib olinadi (Boshlang’ich sinflarda fe’lning bosh shakli o’rganilmaydi). Fe’lga so’roq berish bilan fe’l zamoni hosil qilinadi.Bir fe’ldan uch zamonni hosil qilib, ularni taqqoslash mashqi fe’lning zamon kategoriyasining mohiyatini tushunishga yordam beradi. Shuning uchun ,,Fe’l"mavzusini o’rganish jarayonida fe’lni zamon qo’shimchasi bilan o’zgartirish mashqi muntazam o’tkazib boriladi.O’quvchilarni fe’l zamonlarini ongli qo’llashga o’rgatish maqsadida matnlardan foydalaniladi. Bunda fe’l zamonini aniqlash va biror fe’l shaklidan foydalanishni asoslash, shuningdek, fe’l zamonini o’zgartirish, fe’llarni muayyan bir zamonda ishlatib hikoya tuzish topshiriladi. Dasturga ko’ra, bu sinfda fe’llarda shaxs-son haqida tushuncha beriladi. O’quvchilarda o’zbek tilida III shaxs: so’zlovchi (I shaxs), tinglovchi (II shaxs), o’zga (III shaxs) mavjudligi haqidagi dastlabki ko’nikma ,,Otlarning egalik qo’shimchalari bilan o’zgarishi" va ,,Kishilik olmoshlari" mavzulari o’rganilayotganda hosil qilingan. „Fe’llarda shaxs-son" mavzusi shu ko’nikmaga asoslangan holda tushuntiriladi. Suhbat asosida kishilik olmoshlari III shaxsni, birlik va ko’plikni bildirishi eslatilgach, o’quvchilarga men olmoshini qatnashtirib gap tuzish topshiriladi. Ular tuzgan gap o’qituvchi rahbarligida tahlil qilinadi O’quvchilar men I shaxs birlikdagi kishilik olmoshi ekanini aytadilar; o’qidim fe’lini so’z tarkibiga ko’ra tahlil qilib, o’qi — o’zak, -di — o’tgan zamon qo’shimchasi, -m ham qo’shimcha ekanini aniqlaydilar. O’qituvchi quyidagi mazmunda tushuntiradi: ish-harakat so’zlovchi (I shaxs), tinglovchi (II shaxs), o’zga (III shaxs) tomonidan bajarilishi mumkin; ikkinchidan, ish-harakat yakka (bir) yoki bir necha shaxs tomonidan bajarilishi ham mumkin. Fe’llarga qo’shilib, ish-harakatni bajargan shaxsni va sonni (ko’plik va birlikni) ham bildiradigan qo’shimchalar bor. Masalan, o’qidim fe’lidagi -m qo’shimchasi shunday ma’noni bildiradi, u shaxs-son qo’shimchasidir. Chunki -m o’qish harakatini bajargan shaxsni (I shaxsni) va sonini (bir kishi bajarganini) bildiryapti, ya’ni ham shaxsni ham sonni ifodalayapti. O’qituvchi (xattaxtaga yozilgan gaplarni ko’rsatib) ,,Nuqtalar o’rniga gapning mazmuniga mos bo’lgan fe’llarning shaxs-son qo’shimchasini topib qo’yib, gaplarni o’qish" vazifasini beradi. Mashq o’qituvchi rahbarligida birgalikda bajariladi.Suhbat asosida xulosa chiqariladi: Fe’llar shaxs- son qo’shimchalari bilan o’zgaradi. Shaxs-son qo’shimchalari zamon qo’shimchalaridan keyin qo’shiladi.Fe’llarda shaxs-son haqidagi ko’nikmani shakllantirish uchun mazmunga mos shaxs-son qo’shimchalarini qo’yish, berilgan fe’llarni hozirgi, o’tgan, kelasi zamonda shaxs-son qo’shimchasi bilan tuslash, fe’llarni so’z turkumi jihatdan tahlil qilish mashqlaridan foydalaniladi. Bu sinfda fe’llarning yozilishi haqida ham ko’nikma hosil qilinadi. Mavzuni 10 tushuntirish uchun fe’llar ko’proq bo’lgan matn tanlanib, matnni o’qish, so’roq berib fe’llarni topish va qanday yozilganini aytish topshiriladi. O’quvchilar o’qituvchi rahbarligida vazifani bajaradilar. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatishda texnologik yondashuv. Boshlang’ich ta’lim juda murakkab jarayon bo’lib, bu davrda bola bevosita o’yin faoliyatidan ta’limiy faoliyatga kirishadi. Bu jarayonni hozirgi kun davr talabi asosida tashkil etish, ya’ni uzluksiz ta’lim tizimida uzviylikni ta’minlash boshlang’ich sinf o’qituvchisidan katta mas’uliyat, bilim, mahoratni talab etadi. Bugungi kun o’qituvchisi o’quvchilarini chuqur bilimli, zukko va mustaqil fikr egasi etib tarbiyalashi uchun pedagogik texnologiya asoslari, o’qitishning zamonaviy va interfaol usullaridan unumli foydalanmog’i lozim. Yuqorida keltirilgan muammolarning echimi respublika DTSlari talablaridan kelib chiqib, Kadrlar tayyorlash milliy dasturini amalga oshirish maqsadida ta’lim jarayonida turli interfaol usullarni qo’llagan holda ish olib borishni taqozo etmoqda.Quyida biz o’z pedagogik faoliyatimizda fe’l so’z turkumini pedagogik texnologiya elementlari asosida tashkil etib ta’limda samarali bo’lib kelgan o’qitish metodlaridan namunalar keltiramiz. Bu usullaridan boshlang’ich sinf o’qituvchilari o’z ish faoliyatlarida foydalanishlari mumkin. Umumiy o’rta ta’lim maktablarida, xususan, boshlang’ich ta’limda samarali o’qitish usullari asosida o’tiladigan darslarda har bir o’quvchi o’zining ichki imkoniyati, qobiliyatini namoyon qiladi.Maktab ostonasiga ilk qadam qo’yib boshlang’ich sinfga qabul qilingan bolaning faoliyatida o’yin asosiy o’rinni egallaydi. O’yin ularning eng sevimli mashg’uloti bo’lib, ular har qanday mashg’ulotni o’yin bilan uyg’unlashtirishga harakat qiladilar.Shunday ekan, o’qituvchi o’quvchi faoliyatidan ularning sevimli mashg’uloti - o’yinni siqib chiqarmasdan, undan maqsadga muvofiq foydalanish bilan talim jarayonining samaradorligini oshirishga imkon beradi.Talim jarayonida qo’llaniladigan o’qitish usullarini biz mazmuniga va amalga oshirish shakliga ko’ra ikki xil tasnif qilamiz:1. Mazmuniga ko’ra.2. Amalga oshirish shakliga ko’ra.1. Mazmuniga ko’ra o’qitish usullari quyidagi turlarga bo’linadi: -Tinch o’yinli usullar;- Harakatli o’yinli usullar turdagi o’yinli usullar.2. Shakliga ko’ra o’qitish usullari quyidagi turlarga bo’linadi.Musobaqa shaklidagi usullar;-Sahna o’yini shaklidagi usullar.Shuni eslatib o’tish joizki, ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatish uchun tavsiya qilinayotgan o’qitish usullaridan foydalanishda qa’tiy chegara mavjud bo’lmay, boshqa yuqori sinflarga ham moslashtirib foydalanish mumkin.Tinch o’yinlarga quyidagilarni kiritish mumkin: ”O’zim tekshiraman”,”Hikoya,” «U kim, bu nima?”, ”Topag’on”, ”Noto’g’ri jumla”, ”Bo’lishi mumkin emas”, “Harflarni top”, ”O’qib ko’r-chi”, ”Davom ettir”, ”Safar”, ”Sirli so’z”, ”Zanjir”, ”O’yin-topishmoq”, ”Bu meniki”, ”Tez javob”, ”Rebus”, ”Krossvord». Pedagogik amaliyot jarayonida qo’llanilgan ushbu 11 o’yinlarning ayrimlaridan misollar keltiramiz.“Hikoya” o’yinida, o’qituvchi doskaga fe’l so’z turkumi ifodalagan bir nechta so’z yozib qo’yadi.(Masalan, yozdi-yozib, keldi-kelib, uchdi-uchib,sarg’aydi-sarg’ayib kabi). O’quvchilar mustaqil ravishda shu so’zlar ishtirokida gap yoki hikoya tuzadilar. Tuzilgan matndan fe’l izohlangan so’zlarni topib, tahlil qilishadi. Qanday harakatdagi fe’l (bo’lishli yoki bo’lishsiz), u gapning ichida qaysi so’zga bog’lanib kelgan, qaysi qo’shimchalar bilan tuslangan, qaysi zamondagi fe’l kabi savollarga javob topishadi. Masalan: Biz mustaqil yurt ulg’aymoqdamiz. Bizning vatanda iste’dodli, iqtidorli yoshlar juda ko’p o’qishadi, intilishadi. Biz ularga qiziqamiz, ulardan o’rnak olamiz.Matnda ko’plikdagi fe’llar ishtirok etib, ular gapning kesimi, hozirgi zamon fe’llari vazifalarida kelgan. Matnning ega va kesimi shaxs-sonda moslashgan. (ulg’aymoqdamiz, o’qishadi, intilishadi, qiziqamiz, o’rnak olamiz).Hikoya yoki matn tuzish jarayonida o’quvchilarning lug’at boyligi ortishi bilan birgalikda, gaplarni to’g’ri tuzish, tovushlarni to’g’ri tashkil qilish va mustaqil fikrlash malakasi shakllanadi. O’quvchilarning vaqt-vaqti bilan rag’batlantirish ularning o’ziga bo’lgan ishonchini orttiradi. Bu o’yindan ona tili darslarida yoki darsdan tashqari mashg’ulotlarda, to’garaklarda foydalanish mumkin.“U kim, bu nima?” o’yinida, stol ustiga bir qancha predmetlar terib qo’yiladi. O’qituvchi shu predmetlardan birortasini tariflaydi. O’quvchilar shu belgilar asosida gap nima haqida borayotganligini topadilar.Bu metodning afzallik tomoni shundaki, undan dars davomida o’quvchilar diqqatini jamlash, qo’llarga dam berish maqsadida yoki yangi tovushlar bilan tanishtirish, yangi mavzuni bayon qilish jarayonida ham foydalanish mumkin.Bu metod o’quvchilarda, ziyraklik, sinchikovlik sifatlarini va mustaqil fikrlash malakalarini shakllantirishga yordam beradi. Bundan tashqari, bu o’yindan dam olish daqiqalarida ham unumli foydalanish mumkin. Bu metod shakli fe’l so’z turkumini o’rganishda quyidagicha bo’lishi mumkin. O’quvchidan so’ralishi mumkin bo’lgan savol-topshiriqlarda fe’l so’z turkumi ifodalangan bo’ladi. Masalan: 1-variant: Bo’lishli harakatni ifodalab gap tuzing? (4-sinflar uchun). U bugun maktabga bordi. Ukam xatini chiroyli yozdi. Akram uyga berilgan hikoyani o’qidi. 2-variant: Bo’lishsiz harakatni ifodalab gap tuzing? U bugun maktabga bormadi. Ukam xatini chiroyli yozmadi. Akram uyga berilgan hikoyani o’qimadi. Shu tarzda 4-sinflarda bo’lishli va bo’lishsiz fe’llar izohlab, tushuntiriladi. O’quvchilarga fe’lning bo’lishsiz shakli – ma orqali hosil bo’lishi aytib o’tiladi. “Davom ettir” o’yinida, o’qituvchi hikoyani boshlab beradi. O’quvchilar yangi mavzuga moslab uni davom ettiradilar. Bunda o’quvchilarda ijodkorlik qobiliyati rivojlanib, bayon yoki insho kabi ijodiy ishlar yozish malakasi rivojlanadi va so’z boyligi ortadi. Bundan tashqari, ularda mustaqillik, o’z kuchiga ishonch hissi rivojlanadi.“Davom ettir” o’yinida ona tili va o’qish darslarida yoki 12 darsdan tashqari mashg’ulotlarda hamfoydalanish mumkin. Bunda yangi mavzu bo’yicha fe’l ishtirok etgan gaplarni hosil qiladi. Qolganlari ham shu tartibda davom ettiriladi.1-variant: “U barvaqt maktabga kelayotganida yo’lda...”. 2-variant: “Men havo ilib, qorlar erib boshlaganda tug’ilganman...”. 3-variant: “Biz sinfimizdagi barcha o’quvchilar, hayvonot bog’iga bordik...”. Harakatli metodlarga quyidagilar kiradi: “U nima qilyapti?”, ”Jonli hikoya” va “Quruvchi”.“U nima qilyapti” o’yinida, o’quvchilardan biri bolalar oldiga chiqib harakat qiladi.O’quvchilar jamoasi birgalikda uning harakatlarini izohlab berishlari lozim.Bunday o’yin ona tili darslarida o’quvchilar nutqini o’stirish, ziyraklik va zeriktirmaslik uchun o’tkaziladi. “Jonli hikoya” usulida, o’qituvchi so’zlar yozilgan qog’ozlarni o’quvchilarga tarqatib beradi. Shundan so’ng o’qituvchi o’quvchilarga hikoya qilib beradi. (Qog’ozlarda yozilgan so’zlar birgalikda shu hikoyani hosil qiladi.) Hosil qilingan hikoyalarida yangi mavzu bo’yicha fe’l ishtirok etishi lozim. O’qituvchi hikoyani ikkinchi marta o’qib berganda o’quvchilar qo’llaridagi qog’ozlarni shunday ketma-ketlikda joylashtirishlari kerakki, qog’ozlarga yozilgan so’zlar bir butun hikoyani hosil qilishi lozim. Bu usulni qo’llashda darslikdagi mashqlar yoki darslikdan tashqari hikoya va ertaklardan foydalanishlari mumkin. 1-variant: Bahor kelishi bilan havo iliy boshlaydi. Biz ekkan daraxtlar gullab , maysalar ko’kara boshlaydi. 2-variant: Olimjon ko’chada yig’layotgan bolani ko’rib qoldi. U koptogini ariqqa tushirib yuboribdi .Olimjon uning koptogini olib berdi. 3-variant: O’rmon shohi sher yig’in o’tkazdi. Ular tulkixonning ishlarini muhokama qildilar .Tulkixon aybini bo’yniga oldi. O’yin so’ngida o’quvchilar hosil qilgan hikoyalarida fe’lga xos so’zlarni topib, uni tahlil qilib beradi. Hosil qilgan hikoyalarida fe’l so’z turkumiga oid so’z qatnashib, ular fe’lning vazifa shakllari bilan izohlanib kelayotganligini aytishadi.Shu o’rinda boshlang’ich sinf (4-sinf) o’quvchilariga sof fe’llar bilan birgalikda fe’lning vazifa shakllari bir butunlikda fe’llarning tarkibiy qismini tashkil etayotganligini uqtirib o’tishadi. “Quruvchi” usuli o’quvchilarni guruhlarga bo’lib, darsda o’tilgan mavzuni yoki yangi mavzuni mustahkamlash qismida yoki darsdan tashqari vaqtda o’tkazilishi mumkin. O’qituvchi avvaldan darsga tayyorgarlik ko’rib, qog’ozdan yoki penoplast bo’lakchalaridan “g’ishtchalar” yasaydi va bu “g’ishtchalarga” savol yozilgan qog’ozchalarni yopishtirib chiqadi. “G’ishtchalar” soni o’quvchilar soniga teng yoki ko’p bo’lishi kerak, guruhlarga “minora” yoki “devor” qurishlari uchun joy ajratiladi. Har bir guruhdan bittadan bola chiqadi va “g’ishtcha” ni olib savolni o’qiydi. Agar savolga bolalar to’g’ri javob topsalar o’zlarining “maydoncha” lariga “g’isht” ni teradilar. Agar noto’g’ri javob bersalar, o’qituvchi “g’ishtcha”ni olib qo’yadi. O’yin shu tahlidda barcha o’quvchilar bittadan “g’ishtcha” olib bo’lgunlarga qadar davom etadi. “Qurilish maydonchasi” da eng ko’p g’isht tergan o’quvchilar guruhi g’olib hisoblanadi. 13 Aralash tipdagi o’qitish usullariga quyidagilar kiradi: ”Nima yo’qolib qoldi”, ”Pochtachi”, ”Kun va tun”, ”Qarmoq”, ”Meni tushun”, “Iztopar”, ”So’z o’yini”, ”Xat kimniki”, ”Izma-iz”. “Qarmoq” metodi: Bu o’yindan barcha darslarda qo’shimcha savollar berish yoki turli matn va mashqlarda foydalanish mumkin. Baliqchalar shaklidagi qog’ozchalarga savollar yoziladi va bir chetiga temir qistirg’ichlar qistiriladi.Qarmoq shaklidagi tayoqchalarning uchiga ip va ipning uchiga magnit bo’lakchasi bog’lab qo’yiladi. O’quvchilar bu “qarmoqlar” vositasida “baliqchalar” dan birini tutib olishlari va undagi savolga javob berishlari lozim bo’ladi. So’z o’yini metodi: o’quvchilar guruhlarga yoki qatorlarga ajratiladi. Har bir guruh boshidagi o’quvchiga har xil harf yozilgan qog’oz tarqatiladi. Bunda guruh ishtirokchilari qog’ozga qanday harf yozilganligini ko’rmasliklari lozim. O’qituvchi buyruq berishi bilanoq, boshlovchi o’quvchilar qog’ozni o’nglab qarab, unda yozilgan harfni ko’radilar va shu harf bilan boshlanadigan so’z topib turgan o’quvchiga uzatadilar. Guruh yoki qator oxiridagi o’quvchi oxiri tugagach, qog’ozni o’qituvchiga keltirib topshiradi. O’yinni birinchi bo’lib tugatgan va so’zlarni to’g’ri yozgan o’quvchilar guruhi g’olib sanaladi. Bu metoddan dars jarayonida yoki darsdan tashqari mashg’ulotlarda foydalanish. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatishda interfaol usullardan foydalanish . Jamiyatimiz hayotini jahon talablari darajasiga olib chiqish uchun barcha sohalarda – iqtisodiy, siyosiy sohalarda, jumladan, ta’lim tizimida ham islohatlar amalga oshirilib tubdan o’zgartirilmoqda, ta’lim berishning zamonaviy va yangicha usullari joriy etilmoqda. Agar ta’lim tizimi islohatlarini kengroq yoritadigan bo’lsak, ta’limni yangicha isloh qilish maqsadida Kadrlar tayyorlash milliy darsturi, «Ta’lim to’g’risida»gi qonun qabul qilindi, bir necha qaror va farmoyishlar, nizomlar kuchga kirmoqda. Bularning barchasi ta’lim tizimini rivojlantirish maqsadida amalga oshirilayotgan ishlardir. (1, 2, 3, 4) Ta’lim tizimini rivojlantirishning asosiy maqsadi bugungi kunda o’sib kelayotgan yosh avlodni komil inson etib tarkib toptirishdi. Bizga ma’lumki, ta’lim berish orqali tarbiya va tarbiyalash orqali ta’lim beriladi. Ya’ni, ta’lim berishning asosiy qismi o’quvchilarni har tomonlama komillikka yetaklashdir.Ta’limning yangi mazmuni boshlang’ich sinf o’quvchilarini ona tili darslarida savodxon, bilimli, nazariyani amaliy ishlarda tushuntira oladigan, o’quvchi o’z ehtiyoji talab qilgan darajadagi o’quv materialini o’zlashtiradigan darajada tarbiyalab berishni nazarda tutmoqda. O’quvchilarni faollikka undashda darsda interfaol usullardan samarali foydalanish yaxshi natija beradi. O’qituvchi nuqtai-nazardan turib yondashish o’quvchilarda o’quv-biluv faoliyati mustaqilligini ta’minlashga xizmat qiladi.O’quvchilar boshlang’ich 14 sinflarda o’zlashtirgan bilim, ko’nikmalardan amaliy faoliyatlarida foydalanadilar. Mashqlarni aniq bajarish usulari va texnikalarning chuqurroq o’zlashtirish imkoniyatiga ega bo’ladilar.O’quvchilar bilan o’qituvchi o’rtasida yo’l qo’yilishi lozim bo’lgan amaliy mashq usullaridan bir bu yozma bahs usulidir.Bunday usulda muloqat o’rnatish natijasida o’quvchilarning erkin tarzda mustaqil fikrni ifodalash imkoniyati kengayadi, yozma nutqi rivojlanadi. Og’zaki muloqat jarayonida bayon qila olmagan fikrlar bemalol yozma shaklda bildirish uchun sharoit yaratiladi. Ona tili darslarida fe’l so’z turkumlarini chuqur o’zlashtirishda hamkorlikda o’qitish usullari bizga yaqindan yordam beradi. O’qituvchi o’quv dasturidan o’rin olgan «Fe’l» so’z turkumini o’tishda o’quvchilar guruhi uchun materialini mustaqil ishlab o’rganishlariga imkon beradigan o’quv topshiriqlarini tuzadi.“Fe’l” so’z turkumi mavzusini boshlashdan oldin o’quvchilarni bir necha guruhga ajratib, mavzu bo’yicha tuzilgan o’quv topshiriqlari asosida ularning mustaqil va ijodiy ishlarini tashkil qilish mumkin. Har bir topshiriq bo’yicha savol -javob o’tkazilib, o’quvchilarning javoblari tegishli ballar bilan baholab boriladi. «Klaster» usuli .Bu usulda biror mavzu yoki matn tanlanib, o’quvchining diqqati aynan shu mavzuga qaratish yuzasidan markazga yoziladi. O’quvchilar mavzuga oid barcha fikrlarini markazning atrofiga joylashtirib yozadilar. Fikrlar bayon etilgandan so’ng har bir fikr yoki so’zni toifalarga ajratib chiqadilar. Usulning maqsadi: o’quvchilar so’z boyligini oshirish yozma nutqni takomillashtirish fikrlash qobiliyatini shakllantirish; toifalarga ajrata olish qobiliyatini rivojlantirish. «Klaster» usuli-bu pedagogik strategiya bo’lib, o’quvchilarning u yoki bu mavzu bo’yicha erkin va bemalol o’ylashga yordam beradi. U faqat g’oyalar orasidagi bog’lanishlarni fikrlashni ta’minlash imkoniyatini beradigan tuzilmani aniqlab olishni talab qiladi. «Klaster» usulidan axborotlarni chorlash bosqichida ham, fikrlash bosqichida ham foydalaniladi. U muayyan mavzu sinchiklab o’rganilguncha fikrlash faoliyatini ta’minlashda foydalanish mumkin. Boshlang’ich sinflarda ona tilini ’qitishning maqsad va vazifalari. O’zbek tili mustaqil O’zbekiston Respuplikasining davlat tili bo’lib, uning umumiy o’rta ta’lim maktablarida o’qitilishi davlat ahamiyatiga ega. Yoshlarda ijodiy tafakkur, ijodiy izlanish, mavjud imkoniyatlardan eng maqbulini tanlash,tilimizning eng boy imkoniyatlaridan nutq sharoitiga ko’ra to’g’ri, o’rinli va samarali foydalanish malaka va ko’nikmalarni singdirish, ularni milliy qadriyatlarimiz, udum va an’analarimiz ruhida tarbiyalashda maktab, ona tili kursining tutgan o’rni va imkoniyatlari benihoya kattadir. Ayniqsa,mustaqil Respublikamiz uchun tadbirkor va ijodkor insonni tayyorlash masalasi o’ta muhim ahamiyat kasb etadi. Maktabda ”ona tilini” o’quv fani sifatida o’qitishning ijtimoiy ahamiyati shundaki, jamiyatimiz, xalqimiz, millatimiz ravnaqining kelajagi uning gullab yashnashi bugun maktab partasida o’tirgan yoshlarning mustaqil turmushga, nutqiy faoliyatga,yuksak madaniyat bilan so’zlasha olishiga qay darajada tayyorlanganiga bog’liq. Chunki so’z qudrati insoniyat tarixida hamma vaqt yuksak qudratga ega 15 bo’lgan.Jamiyat rivojlangan sari xalqning madaniyat darajasi ortib boradi.Madaniy hayotning rivoji avvalo jamiyat a’zolarining madaniy so’zlashuviga bo’lgan ehtiyojining ortib borishi bilan belgilanadi. 1.2. boshlang’ich sinf ona tili darslarining qurilishi va ularda qo’llaniladigan,metodlar. O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgan kundan boshlab jamiyatni isloh qilish siyosatini kun tartibiga qo’ydi. Barcha sohalardagi kabi ta’lim sohasini isloh qilish siyosati ham izchillik bilan amalga oshirila boshlandi.Boshlang’ich ta’lim bo’yicha Yangi tahrirdagi Davlat ta’lim standarti ham mustaqillik davridagi tajribalar sifatida maydonga keldi. U boshlang’ich ta’lim darsliklari va metodik qo’llanmalarining yangi avlodini yaratishda dasturamal vazifasini o’tamoqda.Boshlang’ich ta’lim Davlat ta’lim standartining “ Kirish” qismida “Boshlang’ich ta’lim jarayoni bolaning mantiqiy tafakkur qila olish lohiyati,aqliyrivojlanishi,dunyoqarashi,kommunikativ savodxonligi va o’z-o’zini anglash salohiyatini shakllantirishga, jismonan sog’lom bo’lishga , moddiy borliq go’zalliklarini his eta olishga, go’zallik va nafosatdan zavqlana olish, milliy urf-odatlarni o’zida singdirish va ardoqlash,ularga rioya qilishga o’rgatadi”,- deb alohida ta’kidlangan. Boshlang’ich ta’lim oldiga qo’yilgan bu kabi talablarni namalga oshirish ta’lim mazmunini aniq belgilab olishni, o’qitishga yangicha yondashuvni taqozo etadi 16Harakatni bildiruvchi so’zlar ketadiYig’ladi tanladi keladi ko’rdi beradi «Klaster» usuli Stilning ta’biricha, bu juda moslashuvchan strategiyadir.Uni individual tarzda ham guruhda qo’llash mumkin.Guruh faoliyatida u guruh g’oyalarining tirgovichi sifatida xizmat qiladi. Boshlang’ich sinf darsliklaridan foydalanib, fe’l so’z turkumi qoidalariga mos keladigan mashq va topshiriqlar bo’yicha bir necha vosita va usullarni ishlab chiqdik: 2-“A”sinfda 37 nafar o’quvchi 5 ta guruhlarga bo’lindi. 1- guruh «Bahor»,2- guruh «Quyosh», 3-guruh «Sevinch», 4-guruh «Lochin», 5-guruh «Gulrux» so’ngra guruh sardorlari saylandi. Har bir guruh sardoriga 2 tadan savol qo’yildi.O’quvchilar erkin bahs- munozaraga kirishdi. Shu bilan birgalikda og’zaki va yozma mashqlar bajarildi. Tadqiqot davomida didaktik o’yinlar, sirli so’z o’yinlari, katakchani to’ldir kabi o’yinlar o’quvchilarning fe’l so’z turkumi qoidalarini tez va oson o’zlashtirishiga yordamlashdi.O’quvchilar fe’l mavzusi, fe’lning ma’no turlari, fe’lning zamon hosil qiluvchi qo’shimchalari, bo’lishli va bo’lishsiz fe’llarga doir mashqlarni bajarishdi.Grammatik o’yinlarda faol ishtirok etishdi. Rebus, krossvord o’yinlari o’takazildi.1. Nuqtalar o’rniga mos keladigan fe’l so’zlarni topish. Berilgan fe’llarning grammatik va lug’aviy ma’nosini izohlash. 2. Nuqtalar o’rniga mos keladigan fe’lning ma’no (aqliy, nutq, holat, jismoniy) turlarini topish. Berilganso’zlarning lug’aviy ma’nosini izohlash.3. Nuqtalar o’rniga mos keladigan zamon qo’shimchalarini qo’yish.4. Nuqtalar o’rniga mos keladigan bo’lishli va bo’lishsiz fe’llarini qo’yish.5.Didaktik o’yinlar o’tkazish.6. Kompyuterda so’z turkumiga oid o’yinlarni tashkil etish. Darslik bilan ishlash. 2-sinfda”Narsa va shaxs harakatini bildirgan so’zlar” mavzusini o’rganish. Boshlang’ich sinflarda fe’lni o’rganishda izchillik .2-sinfda o’quvchilarni shaxs va narsalarning harakatini bildirgan so’zlar bilan tanishtirish, ularda bunday so’zlarni shaxs va narsalar nomini va belgisini bildirgan so’zlardan farqlash ko’nikmasini o’stirish vazifasi qo’yiladi. Bu “Narsa va shaxs harakatini bildirgan so’zlar” mavzusiga 12 soat ajratilgan.O’quvchilarda harakat bildirgan so’zlarga nima qildi?, nima qiladilar? Nima qilyaptilar?, nima qiladi?, so’roqlariga javob bo’lishini va bera olish ko’nikmasi shakllantiriladi. So’zga so’roqni to’g’ri berish ko’nikmasi o’quvchilarni keying sinflarda fe’lning zamon,shaxs-son shakllarini bilib olishga tayyorlashni ko’zda tutadi. Bulardan tashqari, o’quvchilar savollar yordamida so’zlar shaxs va narsalarning nomini, harakatini, belgisini ifodalashini bilib oladilar .O’quvchilar harakat bildiruvchi so’zning (fe’lning) umumiy leksik-grammatik ma’nosini tushunishga o’rgatiladi. Ma’lumki, fe’l shaxs va narsalarning harakatini bildiradi: yozdi,o’qidi,uxladi,tinchlandi,shodlandi kabi.Fe’l ustida ishlashda izchillik, bo’limlar orasidagi bog’lanish, dastur materialining hajmi, uni har bir sinfda o’rganish usullari va vositalari shu so’z turkumini o’rganish vazifasi, uning lingvistik xususiyatlari va kichik yoshdagi o’quvchilarning bilish imkoniyatlariga qarab belgilanadi.“ Fe’l” mavzusini o’rganishda asosiy vazifalari: so’z turkumi sifatida fe’l haqida dastlabki tushunchani shakllantirish ,o’quvchilar nutqini fe’llar bilan boyitish hamda og’zaki va yozma nutqda fe’ldan 17 to’g’ri foydalanish ko’nikmasini o’stirish,aqliy faoliyatini rivojlantirish, grammatik mavzu bilan bog’liq holda ayrim imlo qoidalarni o’zlashtirish hisoblanadi.Fe’lning lingvistik xususiyatlari xiyla murakkab, shuning uchun boshlang’ich sinf o’quvchilari faqat uning muhim nazariyalari bilan tanishtiriladi. Material tanlashda shu materialning aniq nutq va imloga oid vazifalarni hal qilishda qanchalik zarurligi hisobga olinadi 3-sinf darsligidan namunalar 282-mashq. O‘qing. Shifokor bemorni ( n i m a q i l d i ? ) davoladi.Qor tinmay (nima qilyapti?) yog‘yapti.Qushlar don (nima qiladi?) izlaydi. 284-mashq. O‘qing.Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarga so‘roq bering. Inson ajoyib texnika yaratdi. Qudratli texnika uni koinotga ko‘tardi. Odam texnika tufayli dengiz tubiga ham tushdi. Texnika kishilar yumushini yengillashtirdi. Qaysi so‘zlar shaxs va narsaning harakatini bildiryapti?Matnni yozing. Fe’lning tagiga ikki chiziq,chizing. 285-mashq. O‘qing.Fe’llarga so‘roq bering. 1. Shamol yaproqlarni (…) silkitdi. 2. Tikuvchi kiyim (…) tikyapti. 3. Mexanizator paxta (…) teradi. 4. Ahmad rubob (…) chalyapti. 5. Qushlar in (…)quradi. 6. Yomg‘irdan so‘ng osmonda kamalak (…)ko‘rindi. Qavs ichiga fe’llarga beriladigan so‘roqlarni qo‘yib ko’chiring. 289-mashq. Gapning mazmuniga mos so‘zlar tanlab, matnni,ko‘chiring. Baxtiyorning otasi Safar aka cho‘lda baxtini topgan insondir.Qo‘riq yerga paxta …, bog‘-rog‘bunyod … . Uning mehnatidan el-yurt … .Safar aka oilasini cho‘lga olib ketish uchun mashinada … . Baxtiyor otasi oldiga yugurib, ….Otasi uni … . F o y d a l a n i s h u c h u n so’ z l a r : qildi, ekdi, keldi, erkaladi, bordi, bahra oladi. 291-mashq. O‘qing.Berilgan fe’llarga yaqin ma’noli fe’llar tanlang va ularni birgalikda yozing.N a m u n a : sevinmoq — quvonmoq. Sevinmoq, sog‘aymoq, tugatmoq, asramoq, yugurmoq, yig‘moq. F o y d a l a n i s h u c h u n s o ‘ z l a r : tuzalmoq, quvonmoq, bitirmoq, chopmoq, saqlamoq, to‘plamoq Javob:sog’aymoq-tuzalmoq,tugatmoq-bitirmoq,asramoq-saqlamoq,yugurmoq- chopmoq,yig’moq-to’plamoq. 294-mashq. Berilgan so‘zlardan gaplar tuzing, tuzgan gaplaringizni yozing. Fe’llarga so‘roqbering. keldi,bahor,o‘lkamizga olamni,quyosh,isitdi eridi,qor,oppoq,yerdagi maysabilan,ko‘m-ko‘k,qoplandi,qir-adirlar chiqdi,yer,haydagani,traktor,dalaga 18 Javob:O’lkamizga bahor keldi.Quyosh olamni isitdi.Yerdagi oppoq qor eridi.Qir- adirlar ko’m-ko’k maysa bilan qoplandi.Traktor yer haydagani dalaga chiqdi. 3-sinf darsligi.394-mashqqacha ya’ni (146-bet) fe’l mavzusiga bag’ishlangan.. 4-sinf darsligi bilan ishlash. 368-mashq(154-bet).Matnni o‘qing. Ajratilgan so‘zlarga so‘roq bering va ularni ko‘chiring. Qavs ichida har birining so‘rog‘ini yozing. Ota etik, ona etik va bola etik poygakda ahil yashashardi.Bir kuni bola etik yig‘ladi:— Hamma yog‘im og‘riyapti. Beshafqat bola men bilan suv kechdi. Katta-kichik toshlarni tepdi.Etik bilan ona etik bola etikka achinishdi.O‘yinqaroq bola bemor etikchani yana qiynayverdi.Qish kunlarining birida bola etikning jag‘i yirtildi.Yomon bolani bilib, etiklar uy egalaridan qochishdi... (Nima qilishardi?,nima qildi?,nima qilyapti?,nima qiladi?,nima qildi?,nima qilishdi? Va h.k) 374-mashq.O‘qing.Ko‘chiring.So‘roqlaryordamida,fe’llarni,toping. 1.Maktabimiz badiiy havaskorlari tuman ko‘rigida birinchi o‘rinni egalladi. 2. Dehqonlar ariqlarni tozalayaptilar. 3. Sayyora kelajakda shifokorlik kasbini egallamoqchi. Fe’llardan anglashilgan harakatning bajarilish paytini aniqlang. Vaqt so‘ziga ma’nodosh so‘zlar toping. Fe’lda uchta zamon bor: 1) o‘tgan zamon;2) hozirgi zamon; 3) kelasi zamon.Fe’l zamonlari nutq so‘zlab turgan vaqt (payt)ga nisbatan belgilanadi-di, -gan, -yap, -moqda, -moqchi — zamon bildiruvchi qo‘shimchalardir. 378-mashq.(158-bet) O‘qing. Chiziqlar o‘rniga berilgan fe’llardan mosini qo‘yib yozing. Mart oylarida ko‘kda qora bulutlar.. .Yomg‘ir .Bahor . Quyosh iliq nurlarini . — Salom, Quyosh bobo! — dedi Qor va sevinganidan . Soylar uni bag‘riga . Q o ‘ y i s h u c h u n f e ’ l l a r : oldi, yog‘a boshladi, quyuqlashdi, sochdi, erib ketdi, keldi. 394-mashq.(165-bet)O‘qing.Ko‘chiring. Bahor.Quyosh charaqlab nurini sochmoqda.Uning nuri shunday yoqimliki, undan dov-daraxtlar yayramoqda. Daraxtlar qizg‘ish tusga kiryapti. Maysalar nish uryapti. Hamma yoqqa o‘t-o‘lanlarning yoqimli hidi taralmoqda. Osmonda yakka-yakka oppoq bulutlar quvlashmachoq o‘ynashmoqda. Fe’llarni topib, hozirgi zamon qo‘shimchasining tagiga chizing 4-sinfda Fe’l mavzusi 154-betdan 180-betgacha yoritilgan.368-437 mashqlarni o’z ichiga olgan. 19 XULOSA Maktabda o’quv predmeti sifatida tilni o’rganish tizimi tilning barcha tomonlarini, ya’ni fonetikasi, leksikasi, so’z yasalishi va grammatikasining o’zaro ichki bog’lanishlariga asoslanadi. Tilning barcha tomonlari o’zaro bog’lanishining ko’p qirraliligi, avvalo, uning aloqa vositasidagi vazifasida namoyon bo’lad. aloqa vositaligi tilning muhim xususiyati, asosidir. Bu vazifani tilning har bir qismi boshqa qismi bilan o’zaro bog’lanishda bajaradi. Har bir so’zga xos bo’lgan tovush shakli kishilarga aloqa uchun imkoniyat yaratadi.Ammo so’zning tovush qurulishi, shakli mazmuni,aqlga to’g’ri kelmaganidek, o’zicha yashamaydi. Istalgan tovushlar yig’indisi emas, balki ma’lum ma’no bildiradigan tovushlar yig’indisigina aloqa maqsadiga xizmat qilishi mumkin.Fe’lning mavzusini o’rganishga tayyorgarlik 1-sinfdan boshlanadi. O’quvchilar nima qildi?, nima qiladi? nima qilyapti? so’roqlariga javob bo’lgan so’zlarni o’rganadilar.Fe’l shaxs va narsalarning harakatini bildiradi. Harakat keng ma’noda tushuniladi. masalan, holat ((o’tiribdi, uxlayapti), belgining o’zgarishi, ya’ni boshqa bir belgiga kirish ( qizardi, ko’kardi), kishi yoki narsaga munosabat ( Hurmatlaydi, sevadi) kabilar ham harakat tushunchasiga kiradi.Harakat bundan keng ma’noda tushunilishi boshlang’ich sinfo’quvchilariga qiyinlik qilishi tabiiy, chunki ular harakatni tor ma’noda, ya’ni harakatning o’zini tushunadilar.O’quvchilarda fe’l haqidagi tushunchani tushunishlari shakllanishi uchun ularga ”harakat ” tushunchasini keng ma’noda anglatish darslik turli leksik ma’no bildiradigan fe’llardan foydalanish, fe’lga nima qildi? nima qildilar? nima qilyapti? nima qiladi? kabi savollarga so’roqni to’g’ri bera olishga o’rgatish lozim.2-sinfda ” Narsa va shaxs harakatini bildirgan so’zlar ” mavzuini o’rganish uchun 12 soat ajratilgan. O’quvchilar savollar yordamida so’zlar shaxs va narsalarningnomini harakatini, belgisini ifodalashini bilib oladilar.So’zlarniso’roqlar yordamida farqlashga o’rgatish so’z turkumlarini o’rganishda boshlang’ich bosqich hisoblanadi. 2-sinfda bu mavzularni o’rganish bilan o’quvchilar lug’atini yangi fe’llar bilan boyitish, fikrni ifodalash uchun eng muvofiq fe’ldan foydalanishga aytiladi. 3-4-sinfda esa fe’l mavzusi turkum sifatida o’tiladi. Unga doir mashqlar ishlanadi. Xullas o’quvchilarning bilimini oshirishda o’qituvchi mavzularni to’laqonli ravishda tushuntirishlari,qiziqarli o’yinlar tashkil qilmog’I maqsadgamuvofiqdir. 20 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI. 1.SH. M. Mirziyoyev “Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib yangi bosqichga ko’taramiz. ” 2016-yil 2. ”Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” 3.”Davlat ta’lim standarti” 4.Umumiy o’rta ta’limning davlat ta’lim standartlari va o’quv dasturi ” O’zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligining axborotnomasi, 7-maxsus son. –T.: ” Sharq”, 1999 5.Boshlang’ich ta’lim bo’yicha Yangi tahrirdagi davlat ta’lim standarti. ” Boshlang’ich ta’lim” jurnali. – Toshkent,2005. 6. Boshlang’ich ta’lim bo’yicha Yangi tahrirdagi o’quv dasturi. 7. Qosimova K “Ona tili o’qitish metodikasi” Toshkent “NOSHIR” nashriyoti 2009 8. Ona tili o’qitish metodikasi amaliy mashg’ulot 2019 9.T.G’afforova, E Shodmonov,X.G’ulomova 1-sinf ona tili darsligi Toshkent - 2012 10.S.Fuzailov,A.Ne’matova,K.Qosimova 2-sinf ona tili darsligi “Cho’lpon “nashriyoti-2018 11. S.Fuzailov, M. Xudayberganova va SH. Yo’ldosheva 3-sinf ona tili darsligi Toshkent 2016 12.R.Ikromova, X.SHodmonqulova, SH Yo’ldosheva, G’ulomova 4-sinf ona tili darsligi Toshkent 2017 13.Azizxo’jayeva N.N. Pedagogik texnalogiya va pedagogik mahorat- Toshkent, 2003-176- bet 14.Azizxo’jayeva N.N. Pedagogik texnalogiya va pedagogik mahorat: o’quv qo’llanma- Toshkent: Adabiyot amg’armasi, 2006 15.Ashurmatova D. Sinfdan tashqari ishlarda o’quvchilar faolligini oshirish//Boshlang’ich ta’lim, 2016-№2-B 14-15 Internet materiallari 1. WWW nam su uz. 2. WWW refarat.uz 3. WWW rambler.literature.ru 4. WWW ziyo.uz 5. Ziyonet.uz 21 Dars ishlanma.(4-sinf) Dars mavzusi:Fe’l ustida ishlash. Darsning maqsadlari: Ta’limiy maqsad:O’quvchilarning bilimini oshirish,fe’l haqida tushuncha berish,ularda tasavvur uyg’otish. Tarbiyaviy maqsad:O’quvchilarni mehnatsevarlik,sharqona odob-axloq qoidalari ruhida tarbiyalash. Rivojlantiruvchi: O’quvchilarning ongini yuksaltirish,mustaqil fikrlashga o’rgatish. Dars turi:Yangi bilim beruvchi Dars metodi:Suhbat,ta’limiy o’yin Dars jihozi:Darslik,ko’rgazmalar Darsga oid kompetensiya: Axborot bilan ishlash kompetensiyasi:Kun yangiliklari,darsga doir yangi ma’lumotlar berish. Darsning borishi: 1.Tashkiliy qism. a)salomlashish b)navbatchi orqali davomatni aniqlash,xonaning tozaligini nazorat qilish. 2.O’tilgan mavzuni baholash(uy vazifasini tekshirish)Uyga vazifa savollar orqali mustahkamlanadi,aylanma daftarlar tarqatiladi. 3.Yangi mavzu bayoni. 1- mashq. O‘qing. Matn nima haqida ekanini ayting. O‘zbekiston taraqqiyot yo‘liga chiqdi. U o‘z bayrog‘iga ega bo‘ldi. O‘z tug‘rosini tasdiqladi. Birinchi Bosh qonunini yaratdi. Birlashgan MillatlarTashkiloti peshtoqida mustaqil davlatlar qatoriuning bayrog‘i ham hilpiradi. Osmon darvozalaridan, temiryo‘l qopqalaridan yetti iqlim elchilari yurtimizga kirib kelmoqda.O‘zbekiston qadimiy va hamisha navqiron diyordir. Matnda nechta gap bor? Har bir gap qanday ohangbilan o‘qiladi? Lug’at ishi Tug’ro-gerb 22 Qopqa-darvoza 3-mashq. Matnni o‘qing va gaplarning chegarasini aniqlang. Tinish belgisini qo‘yib, matnni ko‘chiring.Fe’llarni aniqlang. Kuz erta tushdi qovun palagi qurimasdan havoda mezon uchdi kechalari osmonda turnalarning horg‘in nolasi eshitildi bu yil qish qattiq keladiganga o‘xshaydi teraklar bargini erta to‘kdi Gaplar qanday mazmun bildiryapti? Horg‘in so‘ziga ma’nodosh so‘z topib ayting.Gaplarning oxiriga qanday tinish belgilari qo‘yiladi? Gapni qanday harf bilan boshlaysiz? Lug’at ishi. Mezon-havoda uchib yuradigan to’rsimon ip. 4.Yangi mavzuni mustahkamlash.Bunda “Bumerang” metodidan foydalanaman.Bu metod o’quvchilarning bilimini oshirishga xizmat qiladi,fikrlashga undaydi.Bu quyidagicha: “Bumerang metodi” 5.Darsni yakunlash va baholash.Uyga vazifa 4-mashq.Bunda o’quvchilar “Tinchlik” mavusida berilgan she’rni ifodali o’qib,matnni yozadilar. 231.Ochiq savollar. Qopqa,mezon so’zlarning ma’nosi? 2.Yopiq savollar. Gerb so’zining ma’nosini anglatuvchi so’z…? 3.Natijalarni baholash va rag’batlantirish.

Boshlang’ich  sinf  ona tili darslarida fe’l ustida ishlash

Купить