Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 209.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida 4k tamoyili asosida sinfdan tashqari o‘qish darslarini tashkil etish

Купить
Ahatqulova Shaxnoza Mavzu: : BOSHLANG‘ICH SINF ONA TILI VA O‘QISH SAVODXONLIGI DARSLARIDA 4K TAMOYILI ASOSIDA SINFDAN TASHQARI O‘QISH DARSLARINI TASHKIL ETISH MUNDARIJA KIRISH.....................................................................................................................3 I BOB. BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA O‘QISH SAVODXONLIGI VA 4K KOMPETENTSIYALARINING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Boshlang‘ich sinfda o‘qish savodxonligini shakllantirishning pedagogik- psixologik asoslari ………………………………………………………………...11 1.2. Ona tili va o‘qish savodxonligi darslarining mazmuni va ahamiyati …………………………………………………………………………………….25 1.3. 4K tamoyili: mazmuni, mazkur kompetensiyalarning ta’limdagi o‘rni va ahamiyati………………………………………………………………….… …… 29 II BOB. SINFDAN TASHQARI O‘QISH JARAYONIDA 4K TAMOYILINI TATBIQ ETISHNING ILMIY-USLUBIY ASOSLARI 2.1. Sinfdan tashqari o‘qish tushunchasi, turlari va vazifalari …………………. ……………………………………………………….37 2.2. 4K kompetensiyalarni rivojlantiruvchi sinfdan tashqari o‘qish shakllari va metodlari …………………………………………………………………………..4 8 2.3. Darsdan tashqari o‘qish faoliyatlarini loyihalashtirish …… …………………56 1 XULOSA………………………………………………………….…………….. .67 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI..........................................70 KIRISH O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar natijasida o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, tanqidiy yondashuv, ijodiy faoliyat va muloqot madaniyatini shakllantirish asosiy maqsadlardan biriga aylandi. Bu esa o‘qitishning mazmuni va shakllarini yangilash, zamonaviy pedagogik yondashuvlarni joriy etishni taqozo etmoqda. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichi bu borada muhim poydevor vazifasini o‘taydi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qish savodxonligini shakllantirish orqali ularning keyingi bilim olish jarayoniga asos solinadi. O‘qish savodxonligi va ona tili fanlari boshlang‘ich sinfda o‘quvchining shaxsiy rivoji, estetik didi, nutqiy madaniyati va tafakkurining shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Shu bois bu fanlarni o‘qitishda zamonaviy yondashuvlardan, xususan, 4K tamoyiliga asoslangan o‘quv faoliyatlarini qo‘llash dolzarb hisoblanadi. Mazkur tamoyil — kreativlik (ijodkorlik), kritik fikrlash, kommunikatsiya (muloqot), kooperatsiya (hamkorlik) kompetensiyalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. 2 Sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlari esa bolalarning kitobga bo‘lgan qiziqishini oshirish, mustaqil o‘qish malakasini shakllantirish, ularning dunyoqarashi va ijodiy salohiyatini rivojlantirishda muhim vosita sanaladi.” 1 Ayniqsa, 4K kompetensiyalarini amaliyotda sinfdan tashqari mashg‘ulotlar orqali samarali rivojlantirish imkoniyati mavjud. Ushbu bitiruv malakaviy ishda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ona tili va o‘qish savodxonligi fanlari doirasida 4K tamoyili asosida tashkil etiladigan sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlarining metodik asoslari ishlab chiqiladi hamda ularning o‘quvchi rivojiga ta’siri o‘rganiladi O‘zbekiston Respublikasida ta’lim sohasida olib borilayotgan islohotlar zamirida xalqaro talablarga javob beruvchi, mustaqil fikrlovchi, ijodiy salohiyatga ega bo‘lgan barkamol shaxsni tarbiyalashga yo‘naltirilgan zamonaviy yondashuvlar yotadi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichi o‘quvchining tafakkuri, nutqi, estetik didi, shaxsiy qadriyatlari va kompetensiyalarini shakllantirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60- sonli “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi” to‘g‘risidagi Farmoni , shuningdek 2023-yil 13-martdagi **PQ–95-sonli “Boshlang‘ich ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha davlat dasturi”**da zamonaviy kompetensiyalar asosida ta’limni tashkil etish va o‘qitish metodikasini yangilash vazifalari belgilab berilgan. Bularning barchasi ta’limga innovatsion yondashuvlarni joriy etish zaruratini yuzaga chiqarmoqda. Bugungi kunda ta’limda keng qo‘llanilayotgan 4K tamoyili (kreativlik, kritik fikrlash, kommunikatsiya, kooperatsiya) o‘quvchilarning faolligini oshirish, ularni mustaqil fikrlovchi va ijtimoiy moslashuvchan shaxs sifatida shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Ayniqsa, bu kompetensiyalarni shakllantirishda sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlarining o‘rni beqiyosdir. 1 O‘ zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yangi O‘zbekiston – maktab ostonasidan boshlanadi” nomli ma’ruzasi. – 2021. 3 Sh.Rahmonqulova, S.Tursunov, M.Toshpo‘latov kabi o‘zbek olimlari o‘z tadqiqotlarida boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilarning savodxonligini shakllantirishda interaktiv metodlar, mustaqil o‘qish va matnli materiallar bilan ishlashning ahamiyatiga alohida urg‘u beradilar. Jumladan, Sh.Rahmonqulova o‘z tadqiqotlarida o‘quvchining matnga bo‘lgan qiziqishini uyg‘otishda sinfdan tashqari o‘qish va ijodiy topshiriqlarning samarali ekanini asoslab bergan. Xorijiy olimlardan T.Daffi va D.Jonassen (AQSh) konstruktivizm nazariyasi orqali ta’limda faol, mustaqil o‘quvchini shakllantirishni nazariy jihatdan asoslab berishgan. Tony Wagner (Harvard universiteti) esa 21-asr ta’limida eng zarur kompetensiyalar sifatida aynan 4K tamoyilini (4Cs – Critical thinking, Creativity, Collaboration, Communication) ilgari surgan va bu yondashuvlarni o‘quvchilarni kelajak kasblariga tayyorlash vositasi sifatida baholagan. Yana bir e’tiborga molik tadqiqot — J.Dyui ning faol ta’lim konsepsiyasi bo‘lib, unda o‘quvchini bilim oluvchidan ko‘ra faol ishtirokchi, ijodiy izlanuvchi sifatida 4K tamoyilining nazariy asoslari Vygotsky, Wagner, Robinson Boshlang‘ich ta’lim metodikalari G‘oyibnazarov, Nematov Darsdan tashqari o‘qishning mazmun va shakllari . Savodxonlikni oshirishda tanqidiy fikrlash va kreativlikning roli . Talqin etiladi. Bu g‘oyalar bugungi kunda boshlang‘ich sinflarda interaktiv, hamkorlikka asoslangan, muammo yechishga yo‘naltirilgan darslarni tashkil etish zaruratini asoslab bermoqda. Bitiruv malakaviy ishining dolzarbligi: bugungi kunda ta’lim sohasida bosqichma-bosqich islohotlar olib borilayotgani, ayniqsa, umumiy o‘rta ta’limning boshlang‘ich bosqichida o‘quvchilarda funksional savodxonlik, mustaqil fikrlash, ijodkorlik, jamoada ishlash va samarali muloqot qilish kabi kompetensiyalarni shakllantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu esa ta’lim mazmuniga zamonaviy yondashuvlar, xususan, 4K tamoyili — kritik fikrlash, kreativlik, kommunikatsiya va kooperatsiyani integratsiyalashni taqozo etadi. Ona tili va o‘qish savodxonligi darslari o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini shakllantirish, mustaqil fikrlash va ifoda qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, sinfdan 4 tashqari o‘qish darslari — o‘quvchilarning kitobxonlik madaniyatini oshirish, ularni o‘qishga qiziqtirish, mustaqil izlanish ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Zamonaviy pedagogik tajriba shuni ko‘rsatadiki, faqatgina dars jarayonida emas, balki sinfdan tashqari tashkil etilgan o‘quv faoliyatlari orqali ham o‘quvchilarda 4K kompetensiyalarini samarali rivojlantirish mumkin. Shu nuqtai nazardan, boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarini sinfdan tashqari mashg‘ulotlar bilan uyg‘unlashtirish orqali ta’lim jarayonini yanada boyitish dolzarb vazifalardan biridir. XXI asr — bu axborot texnologiyalari, tezkor o‘zgarishlar va yangicha fikrlovchi avlod asri bo‘lib, ushbu davrda ta’lim tizimidan yangicha yondashuvlar va metodlarni talab etmoqda. Bugungi global ta’lim muhitida o‘quvchilarda nafaqat bilim va ko‘nikmalar, balki hayotiy muammolarni mustaqil hal qilishga qodir, ijodiy fikrlaydigan, muloqotga kirishuvchan va jamoada ishlay oladigan shaxsni shakllantirish ta’limning ustuvor yo‘nalishiga aylangan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022– 2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi” hamda “Ta’lim sifati va samaradorligini oshirishga oid” hujjatlarda ham aynan o‘quvchilarning funksional savodxonligini, tanqidiy fikrlashini, ijodiy yondashuvini rivojlantirish ta’limning asosiy maqsadi etib belgilangan. Bu esa pedagoglardan an’anaviy yondashuvlardan voz kechib, interaktiv, shaxsga yo‘naltirilgan va kompetensiyaga asoslangan yondashuvlarga o‘tishni talab qiladi. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda, boshlang‘ich ta’lim tizimida o‘quvchilarning ona tili va o‘qish savodxonligi bo‘yicha ko‘nikmalarini shakllantirish — ularning fikrlashi, dunyoqarashi va muloqot madaniyatini rivojlantirishda beqiyos o‘rin tutadi. Aynan shu bosqichda o‘quvchilarda kitobxonlik madaniyatini shakllantirish, matnga ishlov berish, asosiy g‘oyani anglash, fikr yuritish, muhokama qilish kabi muhim qobiliyatlar rivojlanadi. Ushbu qobiliyatlar esa 4K tamoyilining barcha komponentlari — kritik fikrlash, kreativlik, kommunikatsiya va kooperatsiya asosida o‘rgatilishi lozim. 5 Ta’lim jarayonida o‘quvchilarning bu kompetensiyalarini rivojlantirish faqat dars davomida cheklanib qolmasligi kerak. Sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlari aynan o‘quvchining mustaqil izlanuvchanligini oshirish, o‘zini erkin ifoda qilish, badiiy-estetik didini shakllantirish, jamoa bilan ishlashni o‘rganish, ijodiy fikrlash va tanqidiy tahlil qilish kabi muhim ko‘nikmalarni egallashida asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. Shuningdek, dunyo miqyosida ta’lim sifati bo‘yicha o‘tkaziladigan PISA (Programme for International Student Assessment) kabi xalqaro baholash dasturlarida ham aynan o‘qish savodxonligi va o‘quvchining matn ustida ishlay olish qobiliyati asosiy mezonlardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. O‘zbekiston ham bu jarayonda ishtirok etar ekan, boshlang‘ich bosqichdan boshlab o‘quvchilarda matn bilan ishlash, tanqidiy fikrlash va muloqotga kirishish ko‘nikmalarini shakllantirish dolzarb vazifaga aylanmoqda. Demak, “Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida 4K tamoyili asosida sinfdan tashqari o‘qish darslarini tashkil etish” mavzusi nafaqat nazariy, balki amaliy va metodik jihatdan ham dolzarb bo‘lib, u zamonaviy ta’lim talablariga moslashgan yangi yondashuvlarni ishlab chiqishga xizmat qiladi. Ushbu mavzu orqali o‘qituvchilar uchun sinfdan tashqari mashg‘ulotlarni tashkil etishda innovatsion metodlarni joriy etish, o‘quvchilar esa o‘z bilimi va kompetensiyalarini real hayotda qo‘llay oladigan mustaqil shaxs sifatida shakllanishi uchun zamin yaratiladi. Ushbu bitiruv malakaviy ish mavzusi o‘z dolzarbligi bilan o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini orttirish, savodxonlik darajasini oshirish va ular orasida tanqidiy fikrlovchi, ijodkor va muloqotga ochiq shaxsni shakllantirish yo‘lida muhim metodik asoslarni ishlab chiqishga xizmat qiladi. Bitiruv malakaviy ishining obyekti: boshlang‘ich ta’lim jarayonidir , ya’ni boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning ona tili va o‘qish savodxonligi bo‘yicha bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarini shakllantirishga qaratilgan o‘quv-tarbiya faoliyati. 6 Bitiruv malakaviy ishining predmeti: boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida 4K tamoyili asosida sinfdan tashqari o‘qish faoliyatini tashkil etish jarayonidir Bitiruv malakaviy ishining maqsadi: boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida 4K tamoyili asosida sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlarini tashkil etishning metodik asoslarini ishlab chiqish va ularning samaradorligini aniqlash. Bitiruv malakaviy ishining vazifalari: o‘qish savodxonligi va 4K kompetensiyalari haqida nazariy bilimlarni umumlashtirish. Sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlarining shakllari va usullarini tahlil qilish. 4K tamoyiliga asoslangan mashg‘ulotlarni loyihalash va amalda sinab ko‘rish; Tajriba natijalarini tahlil qilish asosida xulosalar va tavsiyalar ishlab chiqish. Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi: 1. 4K tamoyilining boshlang‘ich ta’limga integratsiyasi: Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida 4K (kreativlik, kommunikativlik, kooperatsiya, tanqidiy fikrlash) tamoyilini sinfdan tashqari o‘qish faoliyatiga uyg‘unlashtirish bo‘yicha tizimli va amaliy yondashuv ishlab chiqildi. 2. Sinfdan tashqari o‘qish darslari mazmunining yangicha talqini: An’anaviy o‘qish darslariga qarama-qarshi ravishda, sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlarining mazmuni 4K kompetensiyalarni shakllantirishga qaratilgan holda ijodiy, interfaol va o‘quvchi markazli usullar asosida boyitildi. 3. Metodik tavsiyalar va mashg‘ulot namunalarining ishlab chiqilishi: Ona tili va o‘qish savodxonligi fanlari uchun 4K tamoyiliga asoslangan sinfdan 7 tashqari o‘qish darslarining namunaviy ishlanmalari va metodik tavsiyalari ishlab chiqildi. 4. Tadqiqot natijalari asosida amaliy qo‘llaniladigan model: Sinfdan tashqari o‘qish faoliyatini 4K tamoyiliga mos holda tashkil etishning didaktik modeli taklif etildi va tajriba-sinov ishlari orqali asoslab berildi. Bitiruv malakaviy ishining metodologik asosi: tadqiqotning metodologik asosini zamonaviy pedagogika va ta’lim nazariyasiga oid quyidagi yondashuv va konsepsiyalar tashkil etadi: Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim yondashuvi: har bir o‘quvchining individual qobiliyatlarini inobatga olgan holda ta’lim jarayonini tashkil etish, ularni faollikka, mustaqil fikrlashga va ijodkorlikka yo‘naltirish. Kompetensiyaviy yondashuv – o‘quvchilarda bilimdan tashqari, amaliy ko‘nikmalarni va funksional savodxonlikni shakllantirish. Ayniqsa, 4K (kreativlik, kommunikativlik, kooperatsiya, tanqidiy fikrlash) kompetensiyalarini rivojlantirishga urg‘u beriladi. Faoliyatga asoslangan yondashuv – o‘quvchilarni faol ishtirok etishga, tajriba orqali o‘rganishga, muammoni hal qilishga jalb qilish orqali bilimlarni o‘zlashtirish. Innovatsion pedagogik texnologiyalar – interaktiv usullar, klasterlar, aqliy hujum, rolli o‘yinlar, kichik guruhlarda ishlash va boshqa ilg‘or metodlar orqali dars jarayonini faol va samarali tashkil etish. Vygotskiy va Deweyning konstruktivistik nazariyalari – bola rivojida ijtimoiy muhit, til, muloqot va faol ishtirokning hal qiluvchi o‘rni borligi haqidagi qarashlarga tayangan holda ta’limni qurish. Bitiruv malakaviy ishining nazariy ahamiyati : 4K tamoyilining pedagogik-nazariy asoslari chuqur tahlil qilindi: Kreativlik, kommunikativlik, kooperatsiya va tanqidiy fikrlash kompetensiyalarining mazmuni, ularning o‘zaro bog‘liqligi va boshlang‘ich ta’limga integratsiyalash imkoniyatlari ilmiy asosda yoritildi. 8 Boshlang‘ich ta’limda kompetensiyaviy yondashuvning nazariy asoslari boyitildi: O‘quvchilarda 4K kompetensiyalarni shakllantirishda sinfdan tashqari o‘qish faoliyatining tutgan o‘rni va didaktik vazifalari nazariy jihatdan asoslab berildi. O‘qish savodxonligi va ona tili darslarining mazmuni yangicha nazariy qarashlar asosida qayta ko‘rib chiqildi: Ushbu fanlar doirasida sinfdan tashqari o‘qish faoliyatining maqsadi, tarkibi va vazifalari yangi zamonaviy yondashuvlar asosida tahlil qilindi. Yangi tadqiqotlar uchun ilmiy-metodik zamin yaratildi: 4K tamoyiliga asoslangan ta’lim jarayonini boshqa fanlarda yoki ta’lim bosqichlarida joriy etish bo‘yicha keyingi ilmiy tadqiqotlar uchun nazariy asos va yo‘nalishlar shakllantirildi. Bitiruv malakaviy amaliy ahamiyati: 4K tamoyiliga asoslangan sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlari namunalarining ishlab chiqilishi : Tadqiqot davomida ishlab chiqilgan mashg‘ulot ishlanmalari, topshiriqlar, interaktiv usullar va metodik tavsiyalar boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun tayyor amaliy qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi. O‘qituvchilarning metodik mahoratini oshirishga xizmat qiladi: 4K tamoyili asosida darsdan tashqari faoliyatni tashkil qilish bo‘yicha taklif etilgan yondashuvlar va texnologiyalar o‘qituvchilarning darsdan tashqari ta’limni samarali tashkil etish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Ta’lim sifatini oshirishga hissa qo‘shadi : O‘quvchilarning kreativlik, tanqidiy fikrlash, muloqotga kirishish va jamoada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish orqali ularning umumiy ta’limiy muvaffaqiyati va funksional savodxonligi ortadi. Maktab tajriba-sinov faoliyatiga joriy etish mumkin : Tadqiqot natijalariga asoslangan dars ishlanmalari va metodik tavsiyalarni umumiy o‘rta ta’lim maktablarida sinov tariqasida joriy etish va ularni keng qo‘llash imkoniyati mavjud. 9 Metodik xizmatlar uchun resurs bo‘lib xizmat qiladi : Tuman (shahar) xalq ta’limi bo‘limlarining metodik xizmatlari va pedagog kadrlar malakasini oshirish markazlari bu ish natijalaridan seminar, trening va kurs materiallari sifatida foydalanishlari mumkin. Bitiruv malakaviy ishi tuzilish: Kirish, 2 ta bob, boblarga tegishli paragralardan, xulosa, foydalanilgan adabiyodlar ro‘yxatidan iborat . Bitiruv malakaviy ishi asosiy qismi 68 sahifadan iborat. I BOB. BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA O‘QISH SAVODXONLIGI VA 4K KOMPETENTSIYALARINING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Boshlang‘ich sinfda o‘qish savodxonligini shakllantirishning pedagogik-psixologik asoslari Boshlang ich ta lim shaxs shakllanishi davrining eng muhim bosqichlaridanʻ ʼ biri desak mubolag a bolmaydi. Boshlang ich sinf bu bola hayoting eng muhim ʻ ʻ bosqichi ya ni shu bilan birga ong ostida olamni anglash , tasavvur va bilimlar ʼ poydevorini tiklash pallasi bo lgani uchun ham nozik e tibor talab etadi. Ayni shu ʻ ʼ pallada bola o'zida " o quvchi shaxs"ni yaratadi maktabga va ta lim olishga ʻ ʼ nisbatan qiziqishni, mehrini tuyadi, ilim yo lidagi kelgusi natijalar uchun kuch ʻ to playdi. Bu esa, zamonaviy pedagogika oldidagi doimiy va murakkab masala ʻ sifatida darsliklarning g‘oyaviy, tarbiyaviy va ma’rifiy saviyasiga jiddiy yondashishni talab etadi. Xalq ta lim tizimining 2030 rivojlantirish konsepsiyasida ʼ o qitish metodikasini takomillashtirish vazifasi belgilangan .Shunga muvofiq ʼ darsliklarni yangilash bo yicha muayyan ishlar bajarildi. Xususan ilg or xorijiy ʻ ʻ 10 tajribalar asosida 1-4sinf darsliklari yangidan " 4K" modeli asosida tayyorlandi." 4K" modelida foydalanish ko plab sinovlardan otgan , muhimi,zamonaviyʻ yondashuvdir. Ushbu "4K"modeli orqali o quvchilarning tanqidiy fikrlashi ,o z ʻ ʼ fikrini erkin bayon etishiga alohida ahamiyat beriladi. Yangi zamonaviy maktab darsliklari innavatsion yondashuvni tashkil etadi va ta lim samaradorligini ʼ oshiradi. Boshlang‘ich ta’lim — bu o‘quvchining bilim olishga, mustaqil fikrlashga va axborot bilan ishlashga asos soladigan muhim bosqichdir. Aynan shu davrda o‘qish savodxonligini shakllantirish orqali bola nafaqat o‘qish va yozishga, balki tanqidiy va mantiqiy fikrlashga ham o‘rgatiladi. Pedagogik asoslar Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchining keyingi intellektual, nutqiy va shaxsiy rivojlanishi uchun zamin yaratadigan eng muhim poydevor bosqichidir. Ayniqsa, o‘qish savodxonligini shakllantirish bu bosqichda ustuvor vazifa hisoblanadi. Pedagogik nuqtai nazardan olganda, o‘qish savodxonligi nafaqat texnik malaka (harflarni o‘qish va yozish), balki matnni tushunish, mazmunni tahlil qilish, fikr bildirish, asosli savollar berish va yozma yoki og‘zaki ifodalash ko‘nikmalarining shakllanishini o‘z ichiga oladi. Boshlang‘ich ta lim muamolari respublikamiz pedagog olimlari tomonidan ‟ muayyan darajada o ' rganilgan. Jumladan R.Mavlonova, M.Quronov, R.Safarova, B.Adizov, Q.Xusanboyeva, M.Hazratqulovlar ilmiy-tadqiqot ishlarida, nashr etilgan o'quv, uslubiy qo„llanmalarida boshlang‘ich ta'lim mazmuni, kichik yoshdagi o'quvchilarni milliy ruhda tarbiyalashning pedagogik shart - sharoitlari, mustaqil fikrlashni shakllantirish muammolari, kichik yoshdagi o'quvchilarning fiziologik xususiyatlari o'z aksini topgan. Ta limning uzviylik va uzluksizligini ‟ ta minlash omillari ham turli olimlar tomonidan tizimli ravishda ‟ o' rganilmoqda. Jumladan, tadqiqotchilar Q.Tursunov va D.Islomovlarning “Ta'limda uzviylik va uzluksizlikni ta minlash omillari” to'g‘risidagi ilmiy maqolasida maktab ta'limi ‟ uzviyligini ta minlash muammolari haqida fikr yuritilib, kelajak avlodni ‟ tarbiyalash va o„qitish sifatini oshirish, o'quv tarbiya jarayonini tashkil qilishdagi 11 kamchiliklarni bartaraf qilish va ta'lim tarbiya uzviyligi hamda uzluksizligini ta minlashning umumiy masalalari ishlab chiqildi.‟ 1. O‘qish savodxonligining mazmuni va mohiyati O‘qish savodxonligi bugungi kunda kompetensiyaviy yondashuv nuqtai nazaridan qaralmoqda. Bu esa faqat harflarni o‘qib chiqish emas, balki o‘qilgan axborotni anglash, tahlil qilish va amalda qo‘llay olish qobiliyatini anglatadi. O‘qish savodxonligi — bu harflarni taniy olishdan ko‘ra kengroq tushuncha bo‘lib, u o‘quvchining matnni o‘qib tushunishi, unga baho bera olishi va o‘qilgan ma’lumot asosida fikr yurita olish ko‘nikmalarini o‘z ichiga oladi. O‘zbekistonlik olima X. T. Jo‘raeva o‘z tadqiqotlarida shunday deydi: “Boshlang‘ich sinfda o‘qish savodxonligi faqat texnik malaka emas, balki o‘quvchining nutqiy tafakkurini shakllantiruvchi omildir.” MDH mamlakatlaridan bo‘lgan rus pedagogi L.V. Zankov fikricha, “Ta’lim bolaning rivojlanishidan ortda qolmasligi kerak. Aksincha, ta’lim uning rivojlanishini oldindan belgilab beruvchi kuch bo‘lishi lozim.” Bu fikr, ayniqsa, o‘qish savodxonligi darslarida bolaning fikrlashini rivojlantirish zarurligini ko‘rsatadi. Xorijiy tadqiqotchi Jeanne Chall (AQSH) esa o‘qish savodxonligining bosqichma-bosqich rivojlanishini tahlil qilgan va ta’kidlagan: “O‘qish savodxonligi bu faqat kodlash emas, balki o‘quvchining o‘qilgan matnni anglab, u asosida bilim hosil qila olish qobiliyatidir.” (Uning “Stages of Reading Development” asari mashhur metodik manba hisoblanadi.) “Psixologlar ta’lim jarayonida bolaning yosh xususiyatlariga mos yondashishni alohida ta’kidlaydilar. Masalan, mashhur rus psixologi L.S. Vygotskiy quyidagicha izohlaydi: “Ta’lim bolaning yaqin rivojlanish zonasida tashkil etilgandagina samarali bo‘ladi.” Bu degani, o‘qituvchi bolaning imkoniyatlarini to‘g‘ri baholab, uni biroz murakkabroq, ammo yengib bo‘ladigan vazifalar bilan mashg‘ul qilishi zarur.” 2 O‘zbekistonlik psixolog M. Yuldashev esa 2 Qodirova H. Boshlang‘ich sinflarda o‘qish va yozuv malakalarini shakllantirish. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 12 boshlang‘ich yoshdagi bolalar uchun o‘qish faoliyatining emotsional jihatiga e’tibor qaratadi: “Agar bolaning o‘qishga nisbatan ijobiy hissiyoti shakllanmasa, savodxonlik jarayoni texnik darajada to‘xtab qoladi.” Xorijiy olim Levina Anderson (Kanada) esa shunday ta’kidlaydi: “O‘quvchi o‘qishni yaxshi ko‘rmaguncha, u yaxshi o‘quvchi bo‘la olmaydi.” Bu fikrlar o‘qishga bo‘lgan ichki motivatsiyani shakllantirish muhimligini ko‘rsatadi. O‘qish savodxonligini shakllantirish pedagogik va psixologik jihatdan uzviy bog‘langan murakkab jarayondir. Bu jarayonda o‘qituvchining yondashuvi, bolalarning yosh xususiyatlari, o‘qishga nisbatan munosabati va darsdagi metodlarning rolini inobatga olish lozim. Yuqoridagi olimlarning fikrlari ham bu sohada tizimli va ilmiy yondashuv zarurligini isbotlaydi. 4K kompetensiyalari — zamonaviy ta’lim konsepsiyalarida shaxsga xos muhim funksional ko‘nikmalarni ifodalaydi: Kreativlik (ijodkorlik) – yangi g‘oyalar yaratish, o‘zgacha fikrlash, matnga ijodiy yondashish; Kommunikativlik – fikrni ravon ifodalash, nutq madaniyatiga ega bo‘lish, muloqotga kirishish; Kooperatsiya (hamkorlik) – guruhda ishlash, boshqa fikrlarni tinglash, ijtimoiy moslashuvchanlik; Tanqidiy fikrlash – o‘qilgan matnni tahlil qilish, savol berish, asosli fikr bildirish. Bu kompetensiyalar o‘quvchining hayotda duch keladigan muammolarni hal qila oladigan, mustaqil, axborotga tanqidiy yondashadigan shaxs bo‘lib shakllanishi uchun zarur. OECD tomonidan 2018-yilgi xalqaro baholash dasturi (PISA)da shunday qayd etilgan: “Zamonaviy jamiyat o‘z o‘quvchilarini bilimni yod olishga emas, uni tahlil qilish, baholash va tatbiq etishga o‘rgatishi kerak.” O‘qish savodxonligi va 4K kompetensiyalarining o‘zaro bog‘liqligi Boshlang‘ich sinfda o‘qish savodxonligi bo‘yicha olib boriladigan mashg‘ulotlar o‘quvchida 4K kompetensiyalarini shakllantirishga katta imkon yaratadi: 13 O‘qish faoliyati 4K kompetensiyalar bilan bog‘liqligi Matn tahlili Tanqidiy fikrlash Matn asosida savol tuzish Kreativlik, tanqidiy fikrlash Matn haqida suhbat Kommunikativlik, kooperatsiya Guruhda o‘qish va muhokama Kooperatsiya, kommunikativlik Matnga ijodiy yakun yozish Kreativlik Shunday qilib, o‘qish savodxonligi bo‘yicha darslar va sinfdan tashqari o‘qish faoliyatini to‘g‘ri tashkil etish orqali bolalarda 4K kompetensiyalarni samarali shakllantirish mumkin. O‘qish savodxonligi va 4K kompetensiyalarining nazariy asoslari ta’limni zamonaviy talablar asosida tashkil etishga xizmat qiladi. Ular o‘quvchining faqat akademik emas, balki ijtimoiy va shaxsiy rivojlanishini ham qo‘llab-quvvatlaydi. Aynan shu tamoyillarni boshlang‘ich sinfda to‘g‘ri joriy etish — hayotda raqobatbardosh, mustaqil, erkin fikrlovchi shaxsni shakllantirishda muhim qadamdir. 1-4-sinflar uchun yaratilgan yangi zamonaviy maktab darsliklari "4K" modeliga asoslangan innovatsion yondashuvni taqdim etadi. 14 Ushbu metodologiya bolalarning har tomonlama rivojlanishiga qaratilgan bo lib, quyidagi asosiy kompetensiyalarni o z ichiga oladi:ʻ ʻ Kollaboratsiya: Darsliklar o quvchilarning jamoada ishlash qobiliyatini ʻ rivojlantirishga yordam beradigan tarzda tuzilgan. Bu o quvchilarga hamkorlik ʻ qilish, samarali fikr almashish va o zaro qo llab-quvvatlash ko nikmalarini ʻ ʻ ʻ o rganishga ko maklashadi. ʻ ʻ Kommunikativlik: Darsliklar o quvchilarning boshqalar bilan muloqot qilish ʻ qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan. O quvchilar o z fikrlarini aniq va ravshan ʻ ʻ ifodalashga, suhbatdoshni tinglashga va tushunishga, ma lumotni yetkazishda til ʼ vositalaridan unumli foydalanishga o rganadilar. ʻ Kreativ fikrlash: Darsliklar ijodiy fikrlashni va yangilik qilish qobiliyatini rivojlantiradi. O quvchilar o z maqsadlariga erishish uchun yangi yondashuvlarni ʻ ʻ qo llashni o rganadilar, innovatsion yechimlarni ishlab chiqadilar va ijodiy ʻ ʻ muammolarni hal qilish ko nikmalariga ega bo ladilar. ʻ ʻ Kritik fikrlash: Ushbu metodologiya o quvchilarningning axborotni ʻ tanqidiy baholash, o z fikri va mulohazalarini shakllantirish ko nikmalarini ʻ ʻ rivojlantirishni o z ichiga oladi. O quvchilar muammolarga analitik nuqtayi ʻ ʻ nazardan yondashishni o rganadilar va mantiqiy fikrlash asosida o z nuqtayi ʻ ʻ nazarini shakllantiradilar. Boshlang ich sinflar uchun ushbu yangi darsliklar o quvchilarni har ʻ ʻ tomonlama rivojlantirish, nafaqat bilim, balki zamonaviy jamiyatga muvaffaqiyatli moslashish uchun zarur bo lgan ko nikmalarni shakllantirishga qaratilgan. ʻ ʻ Ilm maktab ostonasidan boshlanadi deyilishi bejiz emas. Chunki inson butun umri davomida oladigan bilim, ko nikma, malakani boshlang ich sinflarda maktab ʻ ʻ partasida egallaydi. Boshlang ich maktab – inson hayotidagi butunlay yangi sahifa ekanligi ʻ uchun ham o ta muhimdir. Bu yoshda bola uchun yangi olam bo lmish maktab ʻ ʻ davri, bilim olish bosqichi boshlanadi. Aynan shu pallada o quvchining maktabga ʻ nisbatan mehrini qozonish, ta limga qiziqtira olish uning kelgusidagi ʼ muvaffaqiyatlari uchun asos bo ladi. Bu esa oson ish emas. Maktabga endigina ʻ 15 qadam qo ygan bolalarga yangi darsliklar tayyorlashda “4K” modelidanʻ foydalanish ko plab sinovlardan o tgan, muhimi, zamonaviy yondashuvdir. Biz ʻ ʻ avvallari bolalarning yozuviga ko proq e tibor qaratganmiz, diktantlar ʻ ʼ yozdirganmiz. Yangi tajriba bilan esa bolalarning tanqidiy fikrlashi, o z fikrini ʻ erkin bayon eta olishiga ko proq ahamiyat beriladi. ʻ “O‘qish savodxonligi va 4K kompetensiyalarining nazariy asoslari ta’limni zamonaviy talablar asosida tashkil etishga xizmat qiladi. Ular o‘quvchining faqat akademik emas, balki ijtimoiy va shaxsiy rivojlanishini ham qo‘llab-quvvatlaydi. Aynan shu tamoyillarni boshlang‘ich sinfda to‘g‘ri joriy etish — hayotda raqobatbardosh, mustaqil, erkin fikrlovchi shaxsni shakllantirishda muhim qadamdir. O‘qish savodxonligi va 4K kompetensiyalarining nazariy asoslari ta’limni zamonaviy talablar asosida tashkil etishga xizmat qiladi. Ular o‘quvchining faqat akademik emas, balki ijtimoiy va shaxsiy rivojlanishini ham qo‘llab-quvvatlaydi. Aynan shu tamoyillarni boshlang‘ich sinfda to‘g‘ri joriy etish — hayotda raqobatbardosh, mustaqil, erkin fikrlovchi shaxsni shakllantirishda muhim qadamdir.” 3 Darsliklar ijodiy fikrlashni va yangilk qilish qobiliyatini o quvchilar o z ʻ ʼ maqsadlariga erishish uchun yangicha yondashishni qo llashni o rganadilar, ʻ ʻ innavatsion yechimlarni ishlab chiqadilar va ijodiy. muammolarini hal qilish ko nikmalariga ega boladilar. Kritik fikrlash: Ushbu metodologiya o quvchilar ʻ ʻ axborotini tanqidiy baholash, o z fikr mulohazalarini shakillantirish rivojlantirish ʼ ko nikmalarini o z ichiga oladi.O quvchilar muammoga analitik nuqtai nazaridan ʻ ʼ ʼ yondashishni o rganadilar va mantiqiy fikrlash asosida o z nuqtai nazarini ʼ ʻ shakillantiradi. Hozirgi kunda ta lim jarayonida interfaol metodlar va axborot ʼ texnologiyalarini o quv jarayonida qo llashga bolgan qiziqish kundan-kunga ortib ʻ ʻ bormoqda. Bunday bo lishining sabablaridan biri ,shu vaqtgacha an anaviy ʻ ʼ ta limda o quvchilar faqat tayyor bilimlarni egallashga qaratilgan bo lsa, ʼ ʻ ʻ zamonaviy texnologiyalardan foydalanish esa ularni egalayotgan bilimlarni o zlari ʻ qildirib topish , mustaqil o rganish va fikrlash, tahlil qilish,hatto yakuniy ʻ 3 Jalolova S. O‘qituvchining ijodiy faoliyati va 4K kompetensiyalari. – Andijon: Innovatsiya, 2021. 16 xulosalarni o zlari keltirib chiqarishga o rgatadi. O qituvchi bu jarayonda shaxsʻ ʻ ʻ rivojlanishi ,shakillanishi ,bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi va shu bilan bir qatorda boshqaruvchilik yo naltiruvchilik funksiyasini bajaradi.Bugungi ʻ kunda ta limda " Aqliy hujum"," Fikirlarning shiddatli hujumi", "Tarmoqlar" ʼ metodi, "Beshinchisi inortiqcha", "Yumaloqlangan qor", " Ezigzak"," oxirgi so zini men aytay kabi zamonaviy texnologiyalar qo llanilmoqda. Bu metodlar ʻ ʻ bolalarni dars mashg ulotlaridan zerikishlarini oldini oladi , bolalar o yinlar orqali ʻ ʻ ham o zlari pedagoglar.org 57-son 1–to’plam May 2024 Sahifa: 99 uchun kerakli ʻ bilimni oladi. Bugungi kun o qituvchidan ilg or pedagogik va yangi axborotlar ʻ ʻ texnologiyalardan o quv jarayonida foydalanishni talab etmoqda . Quyida sinflar ʻ kesimida ayrim mavzular asosida o qitishning zamonaviy usullarini tadbiq etish ʻ boyicha tavsiyalar beriladi. O ylaymizki darslikdagi topshiriqlarni qiziqarli ʻ bo lishidan ko ra samarali bo lishi ko proq ahamiyatga egadir.Masalan bir ʻ ʻ ʻ ʻ topshiriqda: Tushurib qoldirilgan sozni toping? deb berilgan . Kindik qoni to kilgan, Tug ulib o sgan diyor. Ona kabi mehribon , Yagona va betakror . ʻ ʻ ʻ Bag rida biz quvnaymiz, Uni _________ ataymiz ! Katta ehtimol bilan boshliqqa ʻ "Vatan" yoki "O zbekiston" so zlari qo yiladi. Bu topshiriq bir qarashda qiziq ʻ ʻ ʻ ko rinishi mumkin, ammo o qish savodxonligi ko nikmalarini (ayniqsa 4K ʻ ʻ ʻ ko nikmalarini ) rivojlantirishga aloqador emas. Bu masalaga o quvchi istagan ʻ ʻ so’zini qo’yadi, bu bilan undagi qaysi ko nikmani shakillantirish yoki ʻ rivojlantirmoqchimiz samarasiz deganda aynan shu narsa aytib otilmoqda. Takrorlash va mustahkamlash darslarida kichik guruhlarda ishlash jarayonida ta’lim oluvchilar bir-biriga o‘rtoqlik yordamini ko‘rsatadilar, o‘zlashtirishi pastroq o‘quvchilar do‘stona yordamni his qiladilar, guruhlar o‘rtasida sog‘lom raqobat ruhi tug‘iladi, bu ularni muvaffaqiyatli faoliyatni shakllantirish uchun qulay psixologik muhit yaratadi. Bunday hollarda o‘qituvchining roli faqat muvofiqlashtirish, yo‘lyo‘riq, maslahat va rag‘batlantirishdan iborat. Hamkorlik muhiti ishtirokchisi muloqot davrida shaxsiy fikrini bayon etish bilan birga, o‘zgalar fikri bilan ham hisoblashadi, o‘zini boshqaradi, u yoki bu ma’lumotlarni bilishi guruhga muvaffaqiyat olib kelishi, aksincha, topshiriqlarni o‘z vaqtida 17 bajarmaslik mag‘lubiyatga sabab bo‘lishini amaliyotda ko‘radi, o‘quvchining mas’uliyat hissi ortadi. Intellektual munozara maydoni, xayrixohlik va ishbilarmonlik muhiti shakllanadi. O‘qituvchi topshiriqlarni o‘quvchilarga taqsimlash chog‘ida huddi shu jihatga e’tibor berishi, ya’ni ta’lim oluvchining qaysi mavzu yoki sohani (og‘zaki nutqi, yozma nutqi, imlo) o‘zlashtirishda qiynalsa, shu yo‘nalishdagi vazifalarni pedagoglar.org 57-son 1–to’plam May 2024 Sahifa: 100 topshirishi kerak. Takrorlash va mustahkamlash darslarida hamkorlikdagi o‘quv muhitini tashkil etish o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash darajasini rivojlantiradi, ularning shaxsiy o‘sishiga yordam beradi, mustaqilligini rivojlantiradi, bu ularning muvaffaqiyatli ijtimoiylashuvida bebaho rol o‘ynaydi, shuningdek o‘qituvchining o‘zini doimiy ijodiy izlanishda bo‘lishga undaydi. Takrorlash va mustahkamlash darslarida o‘quvchilarni hamkorlikda o‘qitishni tashkil etishning bir necha metodlari mavjud1 1. Komandada o‘qitish (R.Slavin) da o‘quvchilar teng sonli ikki komandaga ajratiladi. Har ikkala komanda bir xil topshiriqni bajaradi. Komanda a’zolari o‘quv topshiriqlarini hamkorlikda bajarib, har bir o‘quvchi mavzudan ko‘zda tutilgan bilim, ko‘nikma va malakalarni o‘zlashtirishga e’tiborni qaratadi. R.Slavinning ta’kidlashicha, o‘quvchilarga topshiriqlarni hamkorlikda bajarish uchun ko‘rsatma berilishi etarli emas. O‘quvchilar tom ma’nodagi hamkorlik, har bir o‘quvchining qo‘lga kiritgan muvafaqqiyatidan quvonish, bir-biriga sidqidildan yordam berish hissi, qulay ijtimoiy-psixologik muhit vujudga kelishi zarur. Mazkur texnologiyada o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirish sifatini aniqlashda ularni birbiri bilan emas, balki har bir o‘quvchining kundalik natijasi avval qo‘lga kiritilgan natija bilan taqqoslanadi. Shundagina o‘quvchilar o‘zining dars davomida erishgan natijasi komandaga foyda keltirishini anglagan holda mas’uliyatni his qilib, ko‘proq izlanishga, bilim, ko‘nikma va malakalarni o‘zlashtirishga intiladi. 2. Kichik guruhlarda hamkorlikda hamkorlikda o‘qitish (R. Slavin, 1986). “Bu yondashuvda kichik guruhlar 4 ta o‘quvchidan tashkil topadi. O‘qituvchi avval mavzuni tushuntiradi, so‘ngra o‘quvchilarning mustaqil ishlari tashkil etiladi. O‘quvchilarga berilgan o‘quv topshiriqlari 4 qismga ajratilib, har bir o‘quvchi 18 topshiriqning ma’lum qismini bajaradi. Topshiriq yakunida har bir o‘quvchi o‘zi bajargan qism yuzasidan fikr yuritib, o‘rtoqlarini o‘qitadi, so‘ngra guruh a’zolari tomonidan topshiriq yuzasidan umumiy xulosa chiqariladi.” 4 1 . Сафин Д.В., Мусина Р.Г. Таълим бериш ва ўқишнинг интерактив усуллари. Ўқув қўлланма. 5-модуль, - Т., 2007. -43-б pedagoglar.org 57-son 1–to’plam May 2024 Sahifa: 101 O‘qituvchi har bir kichik guruh axborotini tinglaydi va test savollari yordamida bilimlarni nazorat qilib baholaydi. O‘quvchilarning kichik guruhlardagi o‘quv faoliyati o‘yin (turnir, musobaqa) shaklida, individual tarzda ham tashkil etilishi mumkin. Hamkorlikka asoslangan o‘quvchilarning faolligini oshirishga mo‘ljallangan, o‘quvchilarni boshqalarning fikrini eshitish, tushunish, hurmat qilish, o‘zgalar manfaatlari bilan hisoblashish, ulardan o‘rganish, ularga o‘rgatish, ta’sir qila olish, o‘zining va boshqalarning “men”ligini sezish, his qilish, o‘zini boshqarish, fikrini lo‘nda, puxta va aniq bayon qila olishga o‘rgatishga qaratilgan interfaol o‘qitish usullari tez rivojlanib, ijobiy samara bermoqda. O‘zaro hamkorlikning muhim omili va o‘quvchilarning o‘zaro munosabati xususiyatini belgilovchi asos o‘qituvchi bilan o‘quvchi hamkorligining shakllaridir. Hamkorlikdagi o‘quv faoliyati o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatlarining va birgalikdagi xatti-harakatlarining alohida turidirki, u o‘zlashtirish ob’ektini, bilim faoliyatining barcha qismlarini qayta qurishni ta’minlaydi. Hamkorlikdagi o‘quv faoliyatining maqsadi o‘zlashtiriladigan faoliyat va birgalikdagi harakatlar, munosabat va muloqotning boshqarish mexanizmini yaratishdir. Hamkorlikdagi faoliyatning mahsuli o‘quvchilar ilgari surgan yangi g‘oyalar va o‘zlashtirilayotgan faoliyatning mohiyatiga bog‘liq maqsadlar va sheriklikdagi shaxs pozitsiyasini boshqarish istaklarining yuzaga kelishidir. Hamkorlikdagi faoliyat usuli deganda, o‘qituvchi bilan o‘quvchining birgalikdagi hatti-harakatlarining tizimini tushunish kerak. Bunday xatti-harakat o‘qituvchining o‘quvchiga ko‘rsatadigan yordamidan boshlanadi. Boshlang‘ich ta’lim jamiyat taraqqiyotiningasosi bo‘lib, har bir bola ilk bilimva ko‘nikmalarniaynan shu bosqichda oladi. Ayniqsa, ona tili 4 Sattorova M. Boshlang‘ich ta’limda kompetensiyaviy yondashuv. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2021. 19 vao‘qishsavodxonligi fanlari o‘quvchilarning kelajakdagi ta’limjarayonida muvaf aqiyat qozonishlari uchunmustahkam poydevor yaratadi. Bu fanlarni o‘qitisho‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirish, o‘zfikrlarini aniq va to‘g‘ri ifoda eta olish, mustaqil fikrlashva mantiqiy xulosa chiqarish kabi muhimjihatlarni o‘zichiga oladi. Biroq, boshlang‘ich sinflardaonatili vao‘qish savodxonligi fanlarini o‘qitish jarayonidapedagoglar turli qiyinchiliklarga duch keladilar. Ushbumaqolada ana shu qiyinchiliklar va ularni bartaraf etishyo‘llari haqida batafsil to‘xtalib o‘tamiz “Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarga ona tili va o‘qish savodxonligini o‘rgatishdaengkattaqiyinchiliklardan biri – samarali metodik yondashuvni tanlashdir. Bolalarningyoshxususiyatlarini inobatga olmagan holda qo‘llaniladigan an’anaviy o‘qitishusullario‘quvchilarning qiziqishini pasaytirishi va ta’lim samaradorligini kamaytirishi mumkin. Masalan, faqatgina ma’ruza usulida dars o‘tish yoki quruq qoidalarga asoslanganta’limo‘quvchilar uchun qiziq bo‘lmasligi mumkin. Bundan tashqari, ko‘pincha o‘quv materiallari quruq va zerikarli bo‘lib, bolalarningdiqqatinijamlay olmasligi kuzatiladi. Shu bois o‘qituvchilar interfaol metodlardan keng foydalanishlarimuhim ahamiyat kasb etadi.” 5 Xususan: O‘yin metodlari – bolalar o‘yin orqali osonroq o‘rganishadi. Masalan, so‘ztopish, she’rlar yodlash, rolli o‘yinlar va dramatizatsiya o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi. Vizual metodlar – rasmlar, chizmalar va grafik materiallardan foydalanishbolalarningtushunchalarini shakllantirishda yordam beradi. Jamoaviy ishlash – bolalarni kichik guruhlarga bo‘lib topshiriqlar berish, hamkorlikdao‘rganish muhitini yaratish, tengdoshlari bilan fikr almashish o‘quv jarayo bir o‘quvchiga individual yondashish mushkul bo‘lib qoladi. O‘quvchilarning ayrimlari yangi bilimlarni tez o‘zlashtirsa, boshqalari ortda qolishi mumkin. Natijada, orqada qolganbolalaro‘zlariga ishonchsizlik sezib, darsga bo‘lgan qiziqishlarini yo‘qotishadi. Bu qiyinchilikni yengish uchun quyidagi yondashuvlarni qo‘llash tavsiya etiladi: Differensial yondashuv – 5 Qo‘chqorova N. Boshlang‘ich sinf darslarida ijodiy yondashuv. – Namangan: NDU, 2020. 20 o‘qituvchi turli darajadagi topshiriqlar tayyorlab, o‘quvchilarning bilim saviyasiga qarab ularni bajarishga yo‘naltirishi kerak. Masalan, yuqoridarajadagi o‘quvchilarga murakkabroq matnlarni o‘qitish, orqada qolayotgan bolalargaesasodda va tushunarli mashqlar berish mumkin. Individual qo‘llab- quvvatlash – darsdan tashqari qo‘shimcha mashg‘ulotlar tashkiletish va o‘quvchilarga alohida maslahatlar berish foydali bo‘ladi. Bola qiziqishlariga mos metodlar – har bir o‘quvchining qiziqishlarini inobatgaolib, ular yoqtirgan mavzularga oid matnlar va mashqlar berish o‘zlashtirish samaradorliginioshiradi. O‘quvchilarning individual ehtiyojlarini inobatga olgan holda o‘qitish jarayoni samaradorligioshadi va har bir bola o‘z salohiyatini to‘liq namoyon qila oladi. Zamonaviy ta’lim jarayoni turli texnologik vositalarni qo‘llashni talab qiladi. Ammoayrimmaktablarda interaktiv doskalar, kompyuterlar yoki zamonaviy o‘quv qurollariningyetishmovchiligi pedagoglarning samarali faoliyat yuritishini qiyinlashtiradi. Masalan, o‘qituvchilar internet manbalaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lmasa, ta’limjarayoniniyangicha yondashuvlar bilan boyitish mushkul bo‘ladi. Bu muammoni hal qilish uchun: Maktablarni zarur texnologiyalar bilan ta’minlash – davlat va nodavlat tashkilotlarmaktablarni zamonaviy o‘quv qurollari bilan ta’minlashga e’tibor qaratishlari lozim. Pedagoglarning texnologik savodxonligini oshirish – o‘qituvchilar uchunmaxsusseminar va treninglar tashkil qilish, ularga texnik vositalardan samarali foydalanishbo‘yichabilim berish zarur. Texnologiyalarni ta’limga joriy etish bolalarning qiziqishini oshirish bilan birga, ta’limsifatiniham oshirishga xizmat qiladi. O‘quvchilar boshlang‘ich sinflarda yozuv va nutq sohasida ko‘plab xatolarga yo‘l qo‘yishadi. Bu xatolar grammatik, imlo yoki uslubiy bo‘lishi mumkin. O‘qituvchilar uchunharbiro‘quvchining xatolarini tuzatish va to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish katta vaqt talab qiladi. Bu muammoni yengish uchun quyidagi usullar qo‘llanilishi mumkin: O‘quvchilarning o‘z-o‘zini tekshirish ko‘nikmasini rivojlantirish – bolalargao‘zxatolarini mustaqil tekshirishni o‘rgatish kerak. Xatolarni ijobiy baholash – bolalarni haddan tashqari tanqid qilish emas, balki ularnixatolar ustida ishlashga rag‘batlantirish kerak. Maxsus o‘yinlar va mashqlar 21 – matn tahlili, jumlalarni to‘g‘ri tuzish bo‘yichaturliinterfaol o‘yinlarni qo‘llash natijalarni yaxshilaydi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ona tili va o‘qish savodxonligini o‘zlashtirishdarajasigaularning oilaviy muhitining bevosita ta’siri katta. Chunki bola ilk bor til bilan aynanoiladatanishadi va nutq ko‘nikmalarini oila a’zolari bilan muloqot jarayonida shakllantiradi. Shunday ekan, oila a’zolari bolaning savodxonligiga qanday yondashsa, uning kelajakdagibilim olish jarayoni ham shunga qarab shakllanadi. Ba’zi oilalarda bolalarga kitob o‘qish odati singdirilmagan bo‘lib, ular ko‘proq televizor ko‘rish yoki mobil qurilmalardan foydalanishga moyil bo‘lishadi. Natijada, bolalar kitobo‘qishgavamatn bilan ishlashga qiziqmaydi, bu esa ularning savodxonligi va mantiqiyfikrlashqobiliyatiga salbiy ta’sir qiladi. “Boshlang‘ich ta’lim – bu bola hayotidagi eng muhim bosqich bo‘lib, unda asosiy bilimlar, ko‘nikmalar va dunyoqarash shakllana boshlaydi. Ayniqsa, ona tili va o‘qish savodxonligi darslari bu bosqichda asosiy o‘quv fanlaridan biri hisoblanadi. Ushbu fanlar orqali nafaqat o‘qish va yozish o‘rgatiladi, balki o‘quvchilarda tilga bo‘lgan hurmat, matnga ongli yondashuv, mustaqil fikrlash va nutqiy faoliyat asoslari shakllanadi. Tilga bo‘lgan munosabatni shakllantirish Ona tili darslari orqali o‘quvchilarda ona tiliga nisbatan muhabbat, til boyliklariga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish, so‘zning ma’no yukini his qilish ko‘nikmalari shakllanadi. Til – millatning ma’naviy qadriyati, jamiyatdagi eng muhim muloqot vositasi sifatida o‘rgatiladi. Shu bois, o‘quvchi o‘z fikrini ona tili vositasida to‘g‘ri va aniq ifoda eta olishni o‘rganadi. Bu esa uning jamiyatda faol shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi.” 6 Matn ustida ishlash ko‘nikmalarining rivoji: O‘qish savodxonligi darslarida o‘quvchilarning matnni o‘qish, tushunish, asosiy fikrni ajratish, tahlil qilish va baholash kabi ko‘nikmalari shakllanadi. Bu darslar o‘quvchini fikrlashga, matn asosida xulosa chiqarishga, savol berishga va javob topishga undaydi. Shuningdek, matn ustida ishlash jarayoni orqali o‘quvchilarda:  tanqidiy va tahliliy fikrlash , 6 Jumaniyozova M. Interaktiv metodlardan foydalanish usullari. – Qarshi: QDPI, 2022. 22  asosli mulohaza yuritish ,  ijodiy tafakkur rivojlanadi. Bunday faoliyatlar o‘quvchining bilim olish sifatini oshiradi, uni passiv bilim oluvchidan faol bilim egasiga aylantiradi. Nutqiy faoliyatni rivojlantirish Ona tili va o‘qish savodxonligi darslari o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. Har bir mavzu, mashq va topshiriq bolalarning:  fikrini aniq, ravon, mantiqan izchil bayon etish ,  talaffuz va intonatsiyaga e’tiborli bo‘lish ,  nutq madaniyatiga rioya qilish ,  tinglash va tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yo‘naltiriladi. Bu ko‘nikmalar bolalarning keyingi ta’lim bosqichlarida muvaffaqiyatli o‘qishlari uchun poydevor yaratadi. Shunday qilib, ona tili va o‘qish savodxonligi darslari o‘quvchilarni:  nutqiy faol shaxs,  mustaqil o‘quvchi,  ijodkor va fikrlovchi o‘quvchi sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, bu fanlar orqali o‘quvchilarda tilga bo‘lgan mehr, matnga ongli yondashuv, kitobxonlikka qiziqish va muloqot madaniyati shakllanadi. Shu bois, darslarning zamonaviy yondashuvlar, jumladan 4K tamoyiliga asoslangan tarzda tashkil etilishi ayni muddaodir. 23 1.2. Ona tili va o‘qish savodxonligi darslarining mazmuni va ahamiyati “Zamonaviy boshlang‘ich ta’lim tizimida maktab o‘quvchilarining chuqur bilim olishlari, ularda dunyoqarashning shakllanishi uchun hayotiy ko‘nikmalarni puxta egallashlari bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Dunyo miqyosida olimlar 4K modeli kompetensiyalarini “O‘rganishning eng muhim ko‘nikmalari” – deya baholashmoqda. Jahon pedagoglari, olimlari shu nom ostida o‘z ilmiy tadqiqotlarini olib borishmoqda. Ta’lim tizimida 4K modeli XXI-asrda o‘quvchilar uchun muhim deb hisoblangan ta’lim olish jarayonining muhim kompetensiyalar to‘plamiga ishora qiladi”. 7 Pedagogik shart-sharoitlarni hisobga olgan holda, boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilarning hayoti davomida mustahkam poydevorini ta’minlash uchun ularda 4K modeli kompetensiyalarini shakllantirish zarur. Ta’lim tizimi ko‘pincha o‘quvchilarni doimiy rivojlanayotgan global jamiyatda muvaffaqiyatga erishishlari uchun ushbu 4K modeli kompetensiyalarini o‘quv rejasiga va o‘qitish amaliyotiga integratsiya qilish muhimligini ta’kidlaydi. 4K modeli kompetensiyalari – kritik (tanqidiy) fikrlash, kommunikativlik (muloqot), kollaborativlik (hamkorlik) va kreativlik (ijodkorlik) – o‘quvchilarning zamonaviy dunyoda rivojlanishi uchun muhim ko‘nikmalar hisoblanadi. Kritik (tanqidiy) fikrlash: Bu ma’lumotlarni tahlil qilish, uning dolzarbligi va ishonchliligini baholash va asosli mulohazalar yoki qarorlar qabul qilish qobiliyatini o‘z ichiga oladi. Tanqidiy fikrlovchilar noto‘g‘ri fikrlarni aniqlashlari, dalillardagi xatolarni topishlari va muammoni hal qilishda mantiqni qo‘llashlari 7 Qosimova L. O‘quvchilarda axborot bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish. – Toshkent, 2022. 24 mumkin. Kommunikativlik (muloqot): Samarali muloqot nafaqat fikrlarni aniq va izchil ifodalash qobiliyatini, balki boshqalarni faol va empatik tinglashni ham o‘z ichiga oladi. Muloqot qobiliyatlari og‘zaki, yozma va og‘zaki ifoda shakllarini, shuningdek, muloqot uslubini: turli auditoriya va guruhlarga moslashish qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi. Kollaborativlik (jamoaviy hamkorlik): hamkorlik umumiy maqsadlarga erishish uchun boshqalar bilan samarali ishlashni o‘z ichiga oladi. “Bu jamoada ishlash, faol tinglash, nizolarni hal qilish va murosaga kelish kabi ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi. Hamkorlik tajribasi o‘quvchilarga turli xil shaxsiy va professional sharoitlarda muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo‘lgan ijtimoiy va shaxslararo ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi. Kreativlik (Ijodkorlik): Ijodkorlik innovatsion fikrlash, original g‘oyalarni yaratish va muammolarga yangi nuqtai nazardan yondashish qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi. Ijodkor odamlar ochiq fikrli, qiziquvchan va tavakkal qilishga tayyor bo‘ladi. Ijodkorlikni rivojlantirish o‘quvchilarni o‘z tasavvurlarini kashf etishga, yangi g‘oyalar bilan tajriba qilishga, o‘zgarishlarni ijobiy qabul qilishga undaydi. 4K modelini ta’limga integratsiya qilish turli fanlar bo‘yicha ushbu ko‘nikmalarni rivojlantiradigan o‘quv tajribalarini ishlab chiqishni talab qiladi. Bu loyihaga asoslangan ta’limni, so‘rovnomalarga asoslangan faoliyatni, hamkorlikdagi loyihalarni, fanlararo tadqiqotlarni va o‘zo‘zidan izlanish va yangiliklarni yaratish imkoniyatlarini o‘z ichiga oladi.” 8 Boshlang‘ich ta’lim tizimida 4K modelini rivojlantirishga ustuvor ahamiyat berib, o‘quvchilarni nafaqat akademik muvaffaqiyatga, balki kelajakdagi kareralarida muvaffaqiyatga erishishga va jamiyatda mas’uliyatli, faol fuqarolar sifatida tayyorlashga erishish mumkin. Berni Trilling va Charlz Fadelning «XXI asr ko‘nikmalari: bizning davrimizda hayot uchun o‘rganish»: Ushbu kitob zamonaviy dunyoda o‘quvchilarni muvaffaqiyatga tayyorlashda 4K ko‘nikmalarining ahamiyatini o‘rganadi va ta’limda ushbu ko‘nikmalarni rivojlantirish uchun amaliy strategiyalarni taklif qiladi. Milliy ta’lim assotsiatsiyasi (NEA) tomonidan «O‘quvchilarni global jamiyatga tayyorlash: 4K kompetensiyalari, o‘qituvchilar uchun qo‘llanma» : Ushbu nashr o‘qituvchilarga 8 Qo‘ldosheva Z. Sinfdan tashqari tadbirlarni rejalashtirish va tashkil etish. – Nukus: QDU, 2021. 25 4K kompetentsiyalarini o‘qitish va o‘qitishni fan sohalari va sinf darajalari bo‘yicha integratsiya qilish bo‘yicha yo‘l-yo‘riq va resurslarni taqdim etadi. Dennis Shirli va Valeri L. Ubbes tomonidan tahrirlangan, «Ta’limni qayta loyihalash: butun dunyo bo‘ylab o‘quv tizimlarini shakllantirish»: Ushbu tahrirlangan jildda ta’limni isloh qilishda innovatsion yondashuvlar va o‘quvchilarning faolligini, muvaffaqiyatini oshirishda 4K ning ahamiyati yoritilgan. Brigid Barron va Linda Darling-Xammond tomonidan «Raqamli asr uchun hamkorlikda o‘rganish»: Bu kitob 21-asr ta lim muhitida hamkorlikningʼ rolini o rganadi va o quvchilar o rtasida hamkorlik ko nikmalarini rivojlantirish ʻ ʻ ʻ ʻ uchun samarali ta lim strategiyalari haqida tushuncha beradi. Ser Ken ʼ Robinsonning «Ijodiy maktablar: ta’limni o‘zgartiruvchi kuchli inqilob»: Ushbu kitob ta’limda ijodkorlik, tanqidiy fikrlash va muloqot qobiliyatlarini rivojlantirishni ijodiy va yaxlit yondashuv asosida tahlil qilgan. Laura Greenshteyn tomonidan «XXI asr ko‘nikmalarini baholash: mahorat va haqiqiy o‘rganishni baholash bo‘yicha qo‘llanma»: Ushbu kitob o qituvchilarga o quvchilarning 21-asr ʻ ʻ ko nikmalarini, jumladan, tanqidiy fikrlash, muloqot qilish, hamkorlik va ʻ ijodkorlikni, haqiqiy va samaradorlikka asoslangan baholashni qo llash bo yicha ʻ ʻ amaliy ko rsatmalar beradi. Bugungi kunda boshlang‘ich ta’limdagi ʻ kamchiliklarga yetarli infratuzilma, malakali o‘qituvchilarning yetishmasligi, o‘qitish usullarining eskirganligi, sinfdagi o‘quvchilarninig soni ko‘pligi, darsliklar va o‘quv materiallari kabi resurslarning yetarli emasligi, texnologiyalardan foydalanishning cheklanganligi, o‘quvchilar o‘zlashtirish darajasi pastligi, shaharlar va qishloq joylari o‘rtasidagi ta’lim sifatidagi nomutanosibligi kabilar kiradi. Bu kamchiliklar o‘quvchilarning bilim olish natijalariga to‘sqinlik qilishi mumkin. Bundan tashqari, boshlang‘ich ta’limdagi kamchiliklar tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalariga yetarlicha e’tibor bermaslik, alohida ehtiyojli o‘quvchilarning yetarli darajada qo‘llab-quvvatlanmasligi, maktabdan tashqari mashg‘ulotlar va har tomonlama rivojlanish imkoniyatlarining cheklanganligi, ota-onalarning bolalarni tarbiyalashda yetarli darajada ishtirok etmasligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bu omillar o‘quvchilarning umumiy 26 rivojlanishiga, ularning o‘quv va hayotda muvaffaqiyatga erishish qobiliyatiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Ta’limdagi 4K odatda tanqidiy fikrlash, muloqot, hamkorlik va ijodkorlikni anglatadi. Boshlang‘ich ta’limda ushbu kompetensiyalardagi kamchiliklar turli yo‘llar bilan namoyon bo‘lishi mumkin: Tanqidiy fikrlash: o‘quvchilarda axborotni tanqidiy tahlil qilish, muammolarni tizimli ravishda hal qilish va asosli qarorlar qabul qilishdagi qiyinchiliklar. Ushbu kamchilik o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va ma’lumotni tanqidiy baholashga qiynalishiga olib kelishi mumkin. Muloqot: O‘quvchilar uchun og‘zaki, yozma va shaxslararo muloqotni o‘z ichiga olgan samarali muloqot qobiliyatlarini rivojlantirish uchun imkoniyatlarning yetishmasligi.. Bu kamchilik o‘quvchilarning o‘z fikrlarini aniq ifodalash, boshqalar bilan hamkorlik qilish va o‘z fikrlarini samarali yetkazish qobiliyatiga to‘sqinlik qilishi mumkin. 263 Hamkorlik: o‘quvchilarning guruhlarda birgalikda ishlashlari, muammolarni birgalikda hal qilishlari va bir-birining nuqtai nazaridan o‘rganishlari uchun imkoniyatlarning cheklanganligi. Bu kamchilik o‘quvchilarning jamoa sharoitida samarali hamkorlik qilish va jamoaviy ish va hamkorlik qiymatini tushunish qobiliyatiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Ijodkorlik: o‘quvchilarning ijodkorligini, tasavvurini va innovatsion fikrlashni rivojlantirishga yetarli darajada yordam berilmasligi – o‘quvchilarning o‘z qiziqishlarini o‘rganishga, yangi g‘oyalar bilan tajriba o‘tkazishga va turli vositalar orqali o‘zini ijodiy ifoda etishi uchun imkoniyatlardan foydalana olmasliklariga olib kelishi mumkin. 4K dagi kamchiliklarni bartaraf etish o‘quv dasturlarini ishlab chiqish, o‘qituvchilar malakasini oshirish va faol o‘rganish, o‘qitish jarayonida real muammolar va kontekstlarni o‘quv jarayoniga integratsiyalashuviga ustuvor ahamiyat beradigan sinf amaliyotiga yaxlit yondashuvni talab qiladi. Boshlang‘ich ta’limda 4K ning qo‘shimcha kamchiliklari quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin: Integratsiya: fanlar va sinflar bo‘yicha o‘quv rejasiga 4K ning yetarli darajada integratsiyalanmaganligi. Ushbu kamchilik 4K ko‘nikmalarini rivojlantirishda qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin. Baholash: O‘quvchilarning 4K bo‘yicha malakasini o‘lchash uchun cheklangan baholash usullari. An’anaviy baholashlar ko‘pincha o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash, 27 muloqot qilish, hamkorlik va ijodkorlik qobiliyatlarini e’tiborsiz qoldirib, eslab qolish va standartlashtirilgan ko‘nikmalarga ustunlik beradi. “Ona tili va o’qish savodxonligi fanini o’qitishda asosiy e’tibor o’quvchida tilga doir to’rt ko’nikma: o’qib tushunish, tinglab tushunish, nutq so’zlar va yozish xamda grammatik savodxonlikni shakllantirishga qaratiladi. Ta’lim berishda kommunikativ yondashuvga asoslaniladi, ya’ni tilning muloqot vazifasi birlamchidir. Shuningdek faoliyatga yo’nalgan yondashuv, ongli yondashuv, kashfiyotchilik yondashuvi farqli va tanqidiy yondashuv kabilar e’tiborda bo’lishi lozim.O’quvchilarning ijodiy tafakkurini mustaqil fikrlash darajasi va nutqini o’stirishning zaruriy omillaridan biri lug‘atlar ustida ishlashdir. Lug‘atlar o’quvchilarning ijodiy tafakkurini mustaqil fikrlash darajasi ijodiy fikr mahsulini og‘zaki va yozma shakllarda ravon bayon etishga olib keladigan bexad qimmatli va boy so’z zaxirasini vujudga keltiradi. Lingvodidaktika – til o’qitish demakdir. Til uzoq davr o’tishi bilan kishining ehtiyojiga muvofiq ravishda o’zgarib boyib borgan.Kishi tilni raraqqiy ettirishi bilan birga uning mukammallashib borishi xam kishi bilim tajribasining takomillashuviga hamda ajdodlar avlodiga o’tishiga imkon bergan. Natijada fan, madaniyat, texnika vujudga kelgan va taraqqiy etgan, ya’ni kishilik jamiyati rivojlangan.” 9 Tilning taraqqiy etishi deganda lug‘at boyligining oshishi, ichki qonun qoidasining qulaylashib borishi tushuniladi. 2 sinf darsligida “Keksa kulol va shogird” ertagi. O’qituvchi ertakni darslikdan ifodali o’qib beradi. O’quvchi tinglaydi. Matnda uchragan notanish so’zlar yuzasidan lug‘at ishi o’tkaziladi. Masalan: Mo’ysafid – soch saqoli oqargan keksa chol Kulol – loydan sopol buyumlar yasaydigan xunarmand. Miridan sirigacha – mayda chuydasigacha batafsil Dastmoya – ozgina pul mablag‘ Batafsil –butun tafsiloti bilan, xech qoldirmasdan. Boshqa ertak, xikoyalarda xam lug‘at ustida ishlash ishlari olib boriladi. Ona tili o’qitish metodikasi psixologiya va pedagogikama’lumotlariga xam tayanadi. Boshlang‘ich sinflarda ona tili o’qitish savodxonligi darslarida didaktika bilan, ya’ni bilimning umumiy nazariyasi bilan xam bog‘lanadi. Metodika didaktika belgilab bergan qouniyatlar, qoida va tamoyillarga asoslanadi. 9 “4K kompetensiyalarni boshlang‘ich ta’limga tatbiq qilish tajribalari”. // Ta’limda innovatsiyalar, 2022, №5. 28 Leksikologiyani bilish maktabda lug‘at ishi ( ma’nodosh va zid ma’noli so’zlarga oid xilma-xil mashqlar o’tqazish, ko’p ma’noli so’zlar, ularning ma’no bo’yoqlari ustida ishlash )ni to’g‘ri tashkil etish uchun juda muhimdir. Masalan: 4 sinf o’qish kitobida “Xarita” matni ustida ishlagandaso’z va iboralar lug‘ati quyidagicha bo’lishi mumkin. Og‘zing ochilib qolsin – xayron bo’lib qolgin Qolipdan chiqqan g‘ishtdek – hamma tamoni birdek tekis Loqayd – befarq Kashfiyot –izlanishlar natijasida yaratilgan narsa, ixtiro Ayilday botdi – qattiq tegdi, ranjitdi. Pisanda qilmoq – oldindan biror shart qo’ymoq; ta’kidlamoq. O’quvchilarning fikr darajasi, ongi, dunyoqarashlarini oshirish ularni mustaqil fikrlaydigan erkin ishtirokchiga aylantirish nihoyatda muhimdir. 29 1.3. 4K tamoyili: mazmuni, mazkur kompetensiyalarning ta’limdagi o‘rni va ahamiyati “O‘quvchilarnishunchakima’lumotniyodlashemas,balki uni muloqot orqali qo‘llashga o‘rgatish ta’lim jarayonining asosiy vazifasiga aylangan. 4Kmodeli(Kreativlik, Kritikfikrlash, Kommunikatsiya, Kollaboratsiya) boshlang‘ich ta’limda kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishda zamonaviy usul sifatida o‘zini oqlamoqda. 4K modeli: Ta’limdagi yangi yondashuv. 4K Tamoyili asosida o‘quvchilarni rivojlantirishning ahmiyati1. Har tomonlama rivojlanish:4K tamoyili o‘quvchilarning faqat bitta soha bilan cheklanib qolmasdan, ijodkorlik, tanqidiy fikrlash, muloqot va hamkorlik kabi ko‘plab sohalarda rivojlanishlarini ta'minlaydi.” 10 Bu ko‘nikmalar ularni nafaqat ta'lim jarayonida, balki hayotda ham muvaffaqiyatli qilishga yordam beradi. 4K tamoyilining har bir elementi o‘quvchilarni o‘z imkoniyatlarini to‘liq ishga solish uchun zarur bo‘lgan o‘zaro aloqalarni, fikrlarni o‘rganish va masalalarni hal qilish kabi qobiliyatlarni rivojlantirishga yordam beradi.2. Ta’limni amaliyot bilan bog‘lash:Bu tamoyil o‘quvchilarga o‘rgatish jarayonida faqat nazariy bilimlar emas, balki amaliy ko‘nikmalar ham berilishini ta'minlaydi. Misol uchun, o‘quvchilar muammolarniyechishda turli xil fikrlarni jamlash, guruhda ishlash va ularga asoslangan g‘oyalarni birlashtirishni o‘rganadilar. Ularning bu ko‘nikmalari ular uchun kelajakda yanada muvaffaqiyatli o‘rganish va jamoaviy ishlash uchun zarur bo‘ladi.3. O‘quvchilarni motivatsiya qilish:Kreativ fikrlash, tanqidiy fikrlash va hamkorlikni o‘rgatish orqali o‘quvchilar o‘zlari qiziqarli bo‘lgan mavzularni o‘rganishda motivatsiya topadilar. Shu bilan birga, kommunikatsiya ko‘nikmalarining rivojlanishi o‘quvchilarga o‘z fikrlarini ifodalashda ishonch hosil qilishga yordam beradi, bu esa ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi. 4K 10 Karimova R. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqini rivojlantirish usullari. – Toshkent: Fan, 2018. 30 modeli dunyo miqyosida zamonaviy ta’limning asosi sifatida qabul qilingan bo‘lib, unda quyidagi elementlar alohida ajratilgan:1.Kreativlik (ijodkorlik):O‘quvchilarning yangi fikrlar yaratish qobiliyatini rivojlantirishni nazarda tutadi. Masalan, ijodiy topshiriqlar, hikoya tuzish, tasviriy san’at elementlarini darsga joriy etish. Ijodkorlik kommunikativ kompetensiyaning tarkibiy qismi bo‘lib, o‘quvchilar yangi va qiziqarli usullar bilan o‘z fikrlarini ifoda etishni o‘rganadilar. 2.Kritik fikrlash (tanqidiy fikrlash):O‘quvchilarda muammolarni tahlil qilish va mustaqil xulosa chiqarish ko‘nikmasini shakllantirish. Masalan, “Nima uchun?” yoki “Qanday qilib?” kabi savollarga javob topish orqali fikrlashga yo‘naltirilgan faoliyatlar. 3. Kommunikatsiya (muloqot qilish):Samaralialoqa qilish, o‘z fikrini aniq ifodalash va boshqalarni tinglash qobiliyatlarini rivojlantirish. Muloqotning turli shakllarini o‘rgatish: og‘zaki, yozma va noverbal kommunikatsiya. 4. Kollaboratsiya (hamkorlik):Jamoaviy muhitda ishlash va umumiy maqsadga erishish uchun birgalikda harakat qilish. Boshlang‘ich sinflarda guruhda ishlash mashqlarini yo‘lga qo‘yish orqali o‘quvchilarning bir-birini tushunish va yordam ko‘rsatish ko‘nikmalari rivojlantiriladi.Boshlang‘ich sinflarda kommunikativ kompetensiyaning ahamiyati Boshlang‘ich sinflar bolalarning bilim olishning birinchi bosqichi bo‘lib, aynan shu davrda ularning kommunikativ ko‘nikmalari shakllanadi.Shaxsiy rivojlanish: Muloqot ko‘nikmalari bolalarda o‘z fikrlarini aniq va mantiqiy tarzda ifodalash qobiliyatini rivojlantiradi. Masalan, o‘quvchi o‘z his- tuyg‘ularini dars jarayonida ifoda etish imkoniyatiga ega bo‘ladi.Ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirish: Muloqot orqali bolalar o‘zaro hurmat, hamkorlik va murosaga erishishni o‘rganadilar.Bilimlarni samarali o‘zlashtirish: O‘quvchilarning faol muloqot qilish qobiliyati ularga dars jarayonida savollar berish, muammolarni muhokama qilish va tushunmagan narsalarni aniqlashtirish imkonini beradi Kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish bosqichlari : 1. Tayyorlov bosqichi . Bu bosqich o ‘ quvchilarni kommunikatsiya 31 jarayoniga qiziqtirish va tayyorlashga yo ‘ naltiriladi . Asosiy maqsad – bolalarning e’tiborini jalb qilish va ularga qulay muloqot muhiti yaratish. Faoliyat turlari: Eshitish ko‘nikmasini rivojlantirish: O‘qituvchi qisqa matnlar yoki ertaklar o‘qib beradi, o‘quvchilar esa tinglab, savollarga javob beradilar. Oddiy savol-javob o‘yinlari: “Bu nima?” yoki “Kim nima qildi?” kabi savollar orqali muloqotni boshlash. Kichik o‘yinlar: “Rasmni tasvirla” yoki “Do‘stingga savol ber” kabi mashqlar. 2. Asosiy bosqich.Bu bosqichda o‘quvchilarni faol kommunikatsiyaga jalb qilish maqsad qilingan. Faoliyat turlari:Rolli o‘yinlar: Turli vaziyatlarni tasvirlash, masalan, “Do‘konda xarid qilish”, “Oila a’zolari bilan suhbat”. Jamoaviy mashqlar: Guruh bo‘lib hikoya tuzish yoki loyihalarni ishlab chiqish. Yozma kommunikatsiya: Maktublar yozish, kichik insho yoki hikoyalar yaratish. 3. Amaliy bosqich O‘quvchilarning o‘rganilgan ko‘nikmalarni real hayotda qo‘llashlari ta’minlanadi. Faoliyat turlari: Taqdimotlar va munozaralar: Har bir o‘quvchi o‘z fikrini sinf oldida aytadi va savollarga javob beradi. Hayotiy vaziyatlar: Masalan, “Kasb tanlash” yoki “O‘rtoqlar bilan sayohat” kabi mavzularni muhokama qilish. asosidagi ta’lim: Muammoli vaziyatlar orqali jamoaviy muloqotni rivojlantirish. Metodlar va vositalar 1. Innovatsion texnologiyalar: Interfaol taxtalar yordamida muloqotni jonlantirish. Videomateriallar yoki onlayn platformalardan foydalanish. 2. O‘yinlar va mashqlar: “Kim birinchi topadi?” yoki “Bu nima?” kabi topshiriqlar. Guruh o‘yinlari: “Muammolarni hal qilish” yoki “Qiziqarli suhbatlar”. 3. Muloqotga yo‘naltirilgan topshiriqlar: Jamoaviy hikoya tuzish. Bolalarning ijodkorligini namoyon qilish uchun erkin mavzular berish. 4K 32 tamoyili asosida kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish, o‘quvchilarga faqat til va muloqot ko‘nikmalarini o‘rgatish bilan cheklanmaydi. Bu jarayon, ularning shaxsiy va ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga, jamoada ishlashga, kreativ fikrlashga va muammolarni hal qilishga qaratilgan. Shunday qilib, o‘quvchilar nafaqat bilim olishadi, balki ular jamiyatda muvaffaqiyatli va samarali muloqot qila olishadi. 33 I BOB XULOSASI O‘tkazilgan nazariy tahlillar shuni ko‘rsatdiki, boshlang‘ich ta’lim bosqichida ona tili va o‘qish savodxonligi darslari o‘quvchilarning tilga bo‘lgan munosabatini shakllantirish, matn bilan ishlash, muloqot qilish, mustaqil fikrlash, yozma va og‘zaki nutqini rivojlantirishda asosiy vosita hisoblanadi. Ushbu fanlar orqali o‘quvchi nafaqat savod o‘rganadi, balki jamiyatda faol ishtirok eta oladigan shaxs sifatida shakllanish uchun zarur bo‘lgan asosiy kompetensiyalarni egallaydi. Bu jarayonda, ayniqsa, zamonaviy ta’lim yondashuvlaridan biri bo‘lgan 4K tamoyilining (kreativlik, kommunikatsiya, kooperatsiya, tanqidiy fikrlash) o‘rni beqiyosdir. Mazkur kompetensiyalarni ona tili va o‘qish savodxonligi fanlari bilan integratsiyalash orqali: Kreativlik – o‘quvchilar matn asosida yangi g‘oyalar, syujetlar, savollar va izohlar yaratadi; Kommunikatsiya – fikrini og‘zaki va yozma ravishda ifodalash, matndagi asosiy mazmunni yetkazish, eshitish va tushunishni o‘zlashtiradi; Kooperatsiya – guruhiy ishlarda ishtirok etish, hamfikrlar bilan fikr almashish, matn ustida birgalikda ishlash ko‘nikmasi shakllanadi; Tanqidiy fikrlash – matndagi fikrni tahlil qilish, qahramonlar harakatiga baho berish, muqobil fikr ilgari surish imkoniyati paydo bo‘ladi. Shuningdek, sinfdan tashqari o‘qish darslari o‘quvchilarda mustaqil bilim olish, kitob tanlash, o‘qiganini tahlil qilish, ijodiy ishlanmalar yaratish orqali 4K kompetensiyalarini chuqurlashtirishga xizmat qiladi. Bu esa nafaqat o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini, balki ularning shaxsiy, intellektual va ijtimoiy kompetensiyalarini ham rivojlantiradi. Xulosa qilib aytganda, ona tili va o‘qish savodxonligi darslari orqali shakllanadigan bilimlar va ko‘nikmalar, ayniqsa 4K tamoyiliga asoslangan yondashuvlar bilan boyitilganda, o‘quvchilarning tanqidiy, ijodiy va hamkorlikda 34 ishlash ko‘nikmalarini tizimli ravishda rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu esa o‘z navbatida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining keyingi ta’lim bosqichlariga tayyorligini ta’minlaydi va ularni jamiyatda faol, bilimli va mustaqil fikrlovchi shaxs sifatida shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. 35 II BOB. SINFDAN TASHQARI O‘QISH JARAYONIDA 4K TAMOYILINI TATBIQ ETISHNING ILMIY-USLUBIY ASOSLARI 2.1. Sinfdan tashqari o‘qish tushunchasi, turlari va vazifalari Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, kitobxonlik madaniyati va o‘qishga bo‘lgan qiziqishini shakllantirishda sinfdan tashqari o‘qish alohida o‘rin tutadi. Bu jarayon o‘quvchilarning darsdan tashqari vaqtlarida, o‘qituvchi rahbarligida yoki mustaqil ravishda amalga oshiriladigan maqsadli o‘quv faoliyati bo‘lib, unda o‘quvchilar o‘qish, tushunish, baholash va fikr bildirish kabi ko‘nikmalarni chuqurlashtiradilar. Sinfdan tashqari o‘qishning tushunchasi Sinfdan tashqari o‘qish – bu ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida o‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va malakalarni mustahkamlash, o‘quvchilarda kitobxonlik odatini shakllantirish , ularni mustaqil o‘qish faoliyatiga yo‘naltirish ga xizmat qiluvchi ta’limiy faoliyat shaklidir. Bu jarayonda o‘quvchi darsdagi an’anaviy o‘quv yuklamasidan biroz chekinadi va o‘z qiziqishlari asosida matn tanlaydi, u bilan ishlaydi va fikr almashadi. Sinfdan tashqari o‘qishning asosiy turlari: 1. Rejalashtirilgan (tashkiliy) o‘qish – o‘qituvchi tomonidan tuzilgan reja asosida o‘tkaziladi. Masalan: darsdan tashqari kitobxonlik soati, asar muhokamasi, mavzuli o‘qish haftaliklari. 2. Mustaqil o‘qish – o‘quvchining o‘zi xohlagan asar yoki mavzuni tanlab o‘qishi. Bu holat o‘quvchining ichki motivatsiyasiga tayanadi. 3. Topshiriqli o‘qish – muayyan topshiriq asosida amalga oshiriladi: masalan, “biror ertakni o‘qib kelib, qahramonlarga tavsif yozish”, “dastlabki taassurotlar asosida asarga baho berish” va hokazo. 4. Ijtimoiylashgan o‘qish – guruhlarda, jamoalarda, ota-onalar bilan birga o‘qish. Bu tur sinfdan tashqari o‘qishni 4K tamoyiliga yaqinlashtiradi. Sinfdan tashqari o‘qishning vazifalari:  O‘quvchilarda kitob o‘qishga nisbatan ijobiy munosabat ni shakllantirish; 36  O‘qish orqali nutq boyligini kengaytirish , ifodali o‘qish ko‘nikmalarini mustahkamlash;  Matnni tahlil qilish, tushunish, fikr bildirish va xulosa chiqarish qobiliyatlarini rivojlantirish;  Tanqidiy, mustaqil va ijodiy tafakkur asoslarini shakllantirish ;  O‘quvchilarni muloqotga, hamkorlikka, savol-javobga, muhokamaga tayyorlash , ya’ni 4K tamoyilining amaliy shakllarini rivojlantirish;  Mustaqil o‘qish orqali media va informatsion savodxonlik elementlarini ham shakllantirish. 4K tamoyili bilan bog‘liqligi Sinfdan tashqari o‘qish aynan 4K tamoyilining amalda qo‘llaniladigan samarali vositalaridan biri bo‘lib xizmat qiladi. Bu yerda:  Kreativlik – asar asosida ijodiy ishlar bajariladi (rasm chizish, syujetni davom ettirish, rol o‘ynash);  Kommunikatsiya – kitob bo‘yicha munozara, savol-javob, hikoya qilish, fikr almashish orqali rivojlanadi;  Kooperatsiya – guruhlarda ishlash, jamoaviy bahs-munozaralarda ishtirok etish orqali shakllanadi;  Tanqidiy fikrlash – o‘qilgan matnga baho berish, voqealarga alternativ nuqtai nazar bildirish orqali rivojlanadi. Maktabdagi tarbiya ishlari, avvalo ta’lim jarayonida amalga oshiriladi. O‘qituvchi o‘quvchilarga ta’lim berishda faqat ma’lum bilimlargagina berish bilan cheklanmay, ularda kuchli e’tiqod, iroda va xarakter sifatlarini ham tarkib toptirishi, qobiliyat va iste’dodlarini o‘stirish kerak. Maktabda ta’lim- tarbiya ishlarini yaxshilashda, o‘quvchilarning har tomonlama kamol topishida sinfdan tashqari o‘qish darslarini muntazam ravishda o‘tkazib turish yoshlarning hayotda o‘z o‘rinlarini egallashlarida muhim ahamiyatga egadir. Bolalar va o‘smirlar ta’limga bo‘lgan, yakka tartibdagi ortib boruvchi talab ehtiyojlarini undirish ularning bo‘sh vaqtini va dam olishini tashkil etish uchun davlat organlari jamoa tashkilotlari shuningdek boshqa yuridik va jismoniy 37 shaxslar madaniy-estetik, ilmiy, texnikaviy, sport va boshqa yo‘nalishlarda maktabdan tashqari va nodavlat ta’lim muassasalarini tashkil etadilar. Maktabdan tashqari ta’limni rivojlantirish, uning tuzilmasi va mazmun, mundarijasini takomillashtirish vazifalarini hal etish uchun quyidagilarni amalga oshirishi kerak: ta’lim berish va kamol toptirishga yo‘naltirilgan xizmatlar ko‘rsatuvchi muassasalar tarmog‘ini kengaytirish va bunday xizmatlar turlarini ko‘paytirish; Milliy pedagogik qadriyatlarga asoslangan va jahondagi ilg‘or tajribani inobatga oluvchi dasturlar va uslubiy materiallar ishlab chiqish; o‘quvchilarning bo‘sh vaqtini tashkil etishning, shu jumladan ommaviy sport va jismoniy tarbiya sog‘lomlashtirish tadbirlarining, bolalar turizmining, xalq xunarmandchiligining mavjud turlari va shakllarini tiklash hamda amaliyotga joriy etish. Sinfdan tashqari o‘qishning asosiy maqsadi, o‘quvchilarni kitoblarga, badiiy asarlarga qiziqishlarini oshirish, bilimlari asosida kitob ustida ishlash yuzasidan ko‘nikma va malakalar hosil qilish, dunyoqarashi va nutqlarini o‘stirish hamda kutubxonada mustaqil ishlash tajribalarini paydo qilishdan iboratdir. Boshlang‘ich ta’lim va nutq o‘stirish dasturida sinfdan tashqari o‘qishning maqsadi o‘quvchilarning bilimlarini kengaytirish, kitobga va bilim olishga havasini tarbiyalash, kitob bilan mustaqil ishlash malakasini takomillashtirish, ularning kitob o‘qishga qiziqishlarini oshirishdir. Bu maqsadlarni amalga oshirish uchun yosh kitobxonlarda kitobni mustaqil o‘qishga havas uyg‘otish; yosh xususiyatlariga mos bo‘lgan adabiyotlar va ularning turlari bilan o‘quvchilarni tanishtirish, mustaqil o‘qish uchun kitob tanlash, tanlangan kitoblarni ongli ravishda o‘qib, o‘qilganlarning mazmunini idrok etish, fikrlash, mulohaza yuritishga o‘rgatish talab etiladi. Sinfdan tashqari o‘qish uchun kitob tanlashda uning ta’limiy va tarbiyaviy ahamiyatiga e’tibor beriladi.Sinfdan tashqari o‘qish sinfdagidek dars shaklida emas, balki suhbat, ertaklik, mustaqil o‘qish kabi turli ko‘rinishlarda amalga oshiriladi. Ammo, o‘qish dasturidagi talablar asosida, sinfdagi dars mashg‘ulotlari bilan bog‘liq holda 38 o‘quvchilar bilimini kengaytirish, o‘qish ko‘nikma va malakalarini o‘stirish maqsadida guruh tartibda olib boriladi. Sinfdan tashqari o‘qish uchun o‘zbek xalq og‘zaki ijodi materiallari, o‘zbek bolalar yozuvchilari asarlari va O‘zbekiston tabiati manzaralari asos qilib olinadi. Sinfdan tashqari o‘qish bolaning sinfda olgan bilimlarini chuqurlashtiradi. O‘quvchi maktabga qadam qo‘ygan kundan boshlab kitobni mustaqil o‘qish malakalari shakllanadi va bosqichli amalga osha boradi. 1. Tayyorlov bosqichi: Bu 1-sinfning savod o‘rgatish davriga to‘g‘ri keladi. Unga darsning bir qismi 17-20 daqiqasi ajratilgani uchun STO‘ mashg‘uloti deb yuritiladi. Uning o‘ziga xos xususiyatlari shundaki, o‘qituvchi asarni o‘zi tanlaydi, asarning kichik hajmda bo‘lishiga va boshqa kitob tanlash tamoyillariga e’tibor beradi. Asarni o‘zi o‘qib beradi. O‘quvchilar asarni eshitishga, eshitganlarini idrok etishga, ularga soddagina baho berishga, asar mazmuni bilan sarlavhasining mosligini aniqlashga o‘rgatiladi, asar mazmunini hikoyalab berishga o‘rgatiladi. O‘qish gigienasi,kitobga qanday munosabatda bo‘lish bilan tanishadilar. 2. Boshlang‘ich bosqich: 1-sinfning 2-yarim yilligiga to‘g‘ri keladi. 1 va 2 –bosqichdagi STO‘ haftada 1 marta o‘tkaziladi. Boshlang‘ich bosqichda 45 daqiqalik dars ajratiladi. Tanlangan asar yaxshi o‘qiydigan o‘quvchiga maxsus tayyorgarlikdan so‘ng o‘qitiladi. Asarning oson o‘qiladigan o‘rinlarini bo‘sh o‘qiydigan o‘quvchilarga o‘qitish mumkin. Bu ularda o‘qishga qiziqish uyg‘otadi. Asar o‘qilgan o‘quvchilar asar nomini, muallifi bilan tanishadilar, rasmlarini tomosha qiladilar, kitobxonlik daftarlariga u haqida qisqa va soddagina qilib muallif, asar nomini yozadilar. Asar elementar tarzda tahlil qilinadi. 3. A s o s i y b o s q i ch: 2-4 sinfga to‘g‘ri keladi. Bu davrda o‘quvchilarning o‘qish malakalari mustahkamlanadi. Bu bosqichda o‘quvchilarning sinfdan tashqari o‘qiganlariga baho quyiladi. Baho qo‘yishda dastur talablariga asoslaniladi: sinfning umumiy ishlariga qatnashishi, o‘qigan kitoblarining sifat o‘zlashtirishiga miqdoriga, 39 o‘qigan kitobiga munosabat bildira olishiga e’tibor beriladi. Bunda o‘quvchilar muayyan mavzuga doir bir necha asarlarni o‘qib keladilar, ularning ayrim o‘rinlarini ifodali o‘qib beradilar, o‘qigan asarlarini o‘zaro taqqoslaydilar. STO‘ darslarini xususiyatlari. STO‘ bosqichlari, dastur talablari, tarbiyaviy vazifalari, o‘quvchilarning qiziqishlari bilan belgilanadi. Masalan, tayyorlov bosqichida kichik hajmdagi asarni o‘qituvchi o‘qib bersa, o‘qilganlari yuzasidan suhbat, qayta hikoyalash o‘tkazilsa, boshlang‘ich bosqichda butun sinf o‘quvchilari bir xil kitob bilan ta’minlanadi, barcha o ‘quvchilar bitta matn ustida ishlaydilar. Bunda bitta yozuvchi yoki bir mavzudagi asarlar ko‘rgazmasi tashkil qilinadi. Asar ichida o‘qishga topshirilishi ham mumkin, albomlar tayyorlanadi kinofilmlardan parchalar ko‘rsatiladi, musiqiy daqiqalar o‘tkaziladi, asar mazmuni yuzasidan ijodiy rasmlar chizdiriladi, kitobni saqlash maqsadida kitobni yamash, urash o‘rgatiladi, «ertaklar bayramlari», «Ifodali o‘qish konkursi» o‘tkaziladi. Asar tahliliga doir ishlar kengaytiriladi, o‘quvchilar o‘qiganlarini taqqoslashga umumlashtirishga, xulosalashga o‘rgatiladi. Qahramonlarni elementar tavsiflaydi. Rollarga bo‘lib o‘qishdan foydalaniladi. Asosiy bosqichda STO‘ darslari 2-sinfda haftada 1 marta,3-4 sinflarda 2 haftada 1 marta o‘tkaziladi. O‘quvchilar mustaqil o‘qishga o‘rgatiladi, ular «G‘uncha», «Gulxan» jurnalari bilan, «Tong yulduzi» gazetasi bilan tanishtiriladi, ya’ni bolalar matbuoti bilan tanishtiriladi. Bu bosqichda o‘zbek, qardosh, chet el adabiyoti yozuvchilarining turli janrdagi, turli mavzudagi asarlaridan foydalaniladi. Qo‘shimcha sahnalashtirishlardan foydalaniladi. Bir darsga o‘quvchilar bir nechta asarlar o‘qib kelib, ular haqida o‘z fikrlarini aytib beradilar. Qahramonlarni tasvirlab rasm chizadilar. Yozuvchilar hayoti va ijodiga doir kechalar uyushtiriladi. Shu tarzda adabiyotni sevadigan, mustaqil fikr yurita oladigan kitobxon shaxsi shakllantiriladi. Bunda biz o‘qituvchilarning roli katta ahamiyat korsatadi bolaga uning ruhiyatiga bog‘liq harakteriga bog‘liq kitoblar tavsiya qilamiz yurtboshimiz SH .M .Mirziyoyev Harakatlar strategiyasida beshinchi tashabbus kitobxonlikka katta ahamiyat qaratgan bolalarni bo‘sh vaqtlarini va biz aytayotgan sinfdan 40 tashqari asosiy boshqich darslarini tashkil qilishda maktab kutubxonasidan keng foydalansak bo‘ladi. Dars tuzilishiga doir dars namunalari 1.Tayyorlov bosqichi. Mavzu: Cho‘pon yigit bilan Shiroq. Darsning maqsadi: a) afsonaviy qahramonlar haqida ma’lumot berish. b) o‘quvchilarda vatan tushunchasini,vatanparvarlik tuyg‘ularini tarbiyalash; Darsning metodi : suhbat. Darsning jihozi: asar mazmunini yorituvchi rasmlar. Darsning borishi: 1.Kirish suhbati. O‘quvchilardan vatanini dushmandan asragan qahramonlardan kimlarni bilishlari so‘raladi. To‘maris, Jaloliddin Manguberdi, Najmiddin Kubro nomlari sanalib, Shiroq degan qahramon ham o‘tganligini, uning qahramonligi haqida halqimiz, «Cho‘pon yigit Shiroq» degan afsona yaratgani aytiladi. 2. «Cho‘pon yigit Shiroq» afsonasi o‘qib beriladi. 3.Afsona yuzasidan dastlabki suhbat: Afsona sizga yoqdimi? Unda kimning qahramonligi hikoya qilib berilgan? Shiroq nima uchun hanjari bilan burni, quloqlarini kesdi? Keyin Shiroq kimning oldiga bordi? U shox Doroga nima dedi? Shiroq Doro qo‘shinlarini qayerga olib bordi? Shiroq nima deb hayqirdi? O‘quvchilar javobi umumlashtirilib, ular vatanni sevishga; uning tinchligi uchun kurashishga chorlaydilar. 4.Asarga ishlangan rasmlar ko‘rsatiladi. 5.Shiroq rasmini uyda chizib kelish topshirig‘i beriladi. Ota-onalaridan qahramonlik haqida ertak, hikoya bilib kelishlari va ota- onalariga Shiroq haqida gapirib berishlari aytiladi. 6.Yana nimalar haqida bilishni istashlari o‘quvchilardan s‘raladi. O‘quv yilining ikkinchi yarmida 1-sinfda o‘tkaziladigan sinfdan tashqari o‘qish darsining rejasi birinchi yarim yildagiga qaraganda bir muncha murakkablashadi. Darslarda o‘quvchilar badiiy asarni ovoz chiqarib o‘qishga hajmi uncha kata bo‘lmagan 41 ertak, hikoya va she’rlarni ichga o‘qishga, o‘qilganlarning mazmuni yuzasidan suhbat orqali esa asar qahramonlarining xatti-harakati, odob-axloqini taqqoslab, xulosa chiqarishga o‘rgatib boriladi; avval o‘qilganlar yuzasidan hosil qilingan bilim va malakalari mustahkamlanadi; navbatdagi bunday darsda o‘qiladigan kitoblar, bajariladigan ishlar tushintiriladi. Boshlang‘ich bosqichda sinfdan tashqari o‘qish uchun haftada bir dars ajratiladi. O‘quv yilinig birinchi yarmida o‘tkazilgan sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotida o‘quvchi asar mazmunini o‘quvchining o‘qib, yoki hikoya qilib berishi orqali idrok etgan bo‘lsa, ikkinchi yarim yilda o‘tkaziladigan sinfdan tashqari o‘qish darsi uchun mavzudagi yoki temasi yaqin ikki badiiy asar tanlanadi. Ularni birinchi o‘qituvchi o‘qib beradi, ikkinchisini o‘quvchilar mustaqil o‘qiydilar. Har ikki asarni o‘zaro taqqoslab suhbat o‘tkaziladi. Bunda o‘quvchilarning kitob o‘qishga bo‘lgan xohishini hisobga olib, yaxshi o‘qiy olmaydigan o‘quvchilar sarlavhasini o‘qib, rasmlarini ko‘rib chiqib, mazmunini aytishga o‘rgatiladi. Bu bosqichda o‘tkaziladigan sinfdan tashqari o‘qish darsning ko‘rilishi quyidagicha bo‘lishi mumkin; 1.Darsning qisqacha kirish qismida o‘quvchilar uy vazifasini qandayN bajarganliklari aniqlanadi. O‘quvchi tanlagan kitobni ko‘rib chiqib, mavzu aniqlanadi. 2.O‘quvchilarning kitobxonlik darajasini kengaytirish, o‘stirish, ularga mustaqil o‘qishga havas uyg‘otish, qiziqtirish maqsadida tanlangan badiiy asarni o‘qituvchi ovoz chiqarib, ifodali o‘qib beradi. 3.O‘qilgan kitob mazmuni yuzasidan suhbat o‘tkaziladi. 4.O‘quvchilar mustaqil o‘qish uchun tanlangan yangi kitobni o‘zlari ko‘zdan kechirib chiqadilar. 5.O‘quvchilar o‘zlari ko‘rib chiqqan badiiy asarni mustaqil ravishda ichda o‘qiy oladilar. 6.O‘quvchilar o‘qigan asarni o‘qituvchi ifodali o‘qib bergan asar bilan taqqoslagan holda suhbat o‘tkaziladi. 42 Sinfdan tashqari va dasrdan tashqari vaqtlarda o‘quvchilar yozuvchilarning asarlari «Tong yulduzi» gazetasi va «G‘uncha» jurnalini o‘qiydilar. 3-sinfda sinfdan tashqari o‘qish darslariga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazish quyidagicha bo‘lishi mumkin: mashg‘ulot boshlanishidan bir hafta oldin mavzusi e’lon qilinadi. Mashg‘ulotda ko‘zda tutilgan maqsad, amalga oshiriladigan vafalar uqdiriladi. Sinfdan tashqari o‘qish uchun asarlar ro‘yxati tavsiya etiladi. Masalan tabiat va ekologiya, Orol dengizi mavzusiga oid she’r, maqolalar, o‘qish va yodlash, gazeta va jurnallarda shu mavzuga doir rasmlar to‘plash topshiriladi. Olib kelingan materiallar o‘qituvchi rahbarligida ko‘zdan kechiriladi va dars davomida maqola, she’r va rasmlardan o‘rni bilan foydalanish maqsadga muvofiqdir.Bolani nima qiziqtirsa, u shu haqda fikr yuritadi, esda saqlab qoladi. Bu sea quvonch hislarining yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Dastlabki jarayonda o‘quvchilarni yangi sharoitlarga o‘rgatish, ko‘niktirish muhim o‘rin tutali. Buning uchun ishni biz birinchi kundan boshlab bolalarning individual xususiyatlarini kuzatishdan boshlashimiz maqsadga muvofiqdir. Ko‘pgina bolalar xavotirlanish, asabiylashishi seziladi, natijada ba’zi bir o‘quvchilarni hech narsa qiziqtirmaydi.Biz o‘qishning birinchi kunidan boshlab o‘quvchilar bilan iliq muloqotda bulishga, ularning fikrini qo‘llab quvvatlashga, sinfda ijobiy muhitni shakllantirishga harakat qildik, hamda sinfdagi sog‘lom ruhiy sharoitni doimo saqlab bordik. Sinfdagi ruhiy sharoit bolalarning ongli xulqini shakllantirish va darsga bo‘lgan qiziqishlarini orttirish imkoniyatini paydo qildi.Sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlarida ularning e’tiborini jalb etish, o‘qishga qiziqishini oshirish uchun dastlab matnga mos ishlangan ertak qahramonalari tasviridan foydalanish mumkin. Ertak qahramonlarinig sinfda paydo bo‘lishi bolalarda o‘qishga bo‘lgan qiziqishini orttiradi.Qiziqish – bolalar xulqini tartibga solib borish bilan birga, ularda o‘zlashtirishning yaxshilanishi, o‘qish tezligining ortib borishiga ham ijobiy ta’sir etadi. Qiziqarli dars eng kamgap bolalarni ham faollikka undaydi. Sinfdan tashqari o‘qish darslarida sehrli soatlar qatnashadi va ular bolalarga qanday qilib barcha topshiriqlarni tez va to‘g‘ri bajarish haqida eslatib turadi. ertak qahramonlari bolalarga rahmat aytishadi. 43 Buni eshitish uchun mashg‘ulotda ular faol ishlashadi, yana shunisi qiziqarliki, kimda-kim yaxshi javob bersa, ertak qahramonlari ularning qo‘lini ushlab minnatdorchilik bildiradi. Bu esa o‘quvchilar qiziqishini oshiradi.Sinfdan tashqari o‘qish darslarini matematika darslari bilan bog‘lash ko‘zlagan maqsadimizga erishishimizda katta yordam berdi. Dars boshlanishidan oldin biz quyidagilarni ma’lum qildik: «Bolalar, bugun biz sinfdan tashqari o‘qish darsida hisoblaymiz, misol echamiz,ertak qahramonlari esa yaxshi javob bergan o‘quvchining qo‘lini ushlab, minnatdorchilik bildiradi». Bu gaplar bolalar faolligini oshiradi, ular tezda ishga kirishadilar va katta istak bilan ish boshladilar. Bundan tashqari har bir darsning boshlanishida bolalarda televidinie va radiodan qanday qiziqarli eshittirishlarni ko‘rdingiz deb so‘rash ham bolalarning qiziqish bilan hikoya qilishiga olib keladi. Mashg‘ulotning birinchi kunidan boshlab, bolalarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini shakllantirishga harakat qilish lozim.Topishmoqlar ham bolalarni topqir, o‘tkir zehnli, zukko qilib voyaga etkazishda alohida e’tiborga loyiq. Topishmoqlar bolalarning obrazli fikrlaydigan va so‘zlaydigan bo‘lishiga, so‘z boyligining orta borishiga, nutqining o‘sishiga yordam beradi. Bolaga topishmoq topishni o‘rgatish, unda fikrning asta-sekin yuksala borishiga sabab bo‘ladi. Chunonchi, «Er tagida oldin qoziq», «Pak-pakana bo‘yi bor, etti qavat to‘ni bor» kabi topishmoqlar kundalik ro‘zg‘orda ishlatiladigan sabzi va piyoz ekanligini o‘ylab topishga undaydi. Bolalar bu sabzavotlarni ko‘p marotaba ko‘rishgan, ammo sabzining oltin qoziqqa o‘xshashligi va piyozning qavat-qavatligi uning to‘ni ekanligi to‘g‘risida uylashmaydi. Ana endi topishmoq aqli shakllanayotgan bolalarning dunyoqarashini o‘stirishga uylab idrok qilishga kuzatuvchan bo‘lishga o‘rgatadi. Boshqaruvchi shaxs-o‘qituvchi juda adolatli bo‘lishi lozim. Topishmoqni birinchi bo‘lib topgan bolani maqtov bilan rag‘batlantirish, lekin ortiqcha darajada maktab yubormaslik joiz. Topa olmagan bolani esa sira kamsitmaslik, balki uni uylashga, izlanishga o‘rgata borish zarur. Dars jarayonida topishmoqlardan uyin vaziyatlarini tashkil etish bolalarni o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshirishga olib keldi. Qiziquvchanlik bolada kuzatuvchanlikning o‘sib borishiga 44 yordam berdi. Sinfdan tashqari o‘qish darsliklarida uyin vositasidan foydalanish ham yaxshi samara berganligi aniqlandi. Uyin jarayonida ularning rasmlarini almashtirib borish kerak.Bolalarning qiziqishini rivojlantirishi uchun ularning, faoliyatiga doimo rahbarlik qilish kerak. Darsda bolalar ko‘p eshitadilar, chizadilar, hikoya qiladilar. O‘quvchilarni yanada darsga qiziqtirish uchun ushbu ertakni o‘zingiz davom ettiring,uylab topinglar, qahramonlarning nomini toping deb murojaat etish mumkin. Bunda o‘quvchilar o‘zlaricha uylay boshlaydilar, ularning e’tibori mazkur muammoga qaratilgan bo‘ladi. Sehrli soat esa har bir daqiqani bekor o‘tkazmang deb shoshiradi. Albatta, bunday darsni tashkil etish oson emas, darsga ertak qahramonlarini taklif qilib turish, ular tilidan o‘quvchilarni topshiriqlarni bajarishga undosh darsning yanada qiziqarli bo‘lishiga olib keldi. Bolalar ular bergan topshiriqlarni o‘z xoxishlari bilan bajaradilar. Biroq shu bilan birga bolalarda kutilmagan qiyinchiliklar ham yuzaga keldi. Chunki bolalar o‘qituvchining orqasidan yurishni, erkalatishini, shirin so‘zlar aytishini yaxshi ko‘rishadi. O‘qituvchi bunda ziyrak bo‘lib, hech bir o‘quvchini nazardan chetda qoldirmasligi kerak. Bolalarni e’tiborlikka odatlantirish uchun dars jarayonida ularni qiziqtirish deb belgiladik. Doimo uyinni talab etadigan bolalar bilan biz asta-sekin uyinni darsning ma’lum bir kompanenti sifatida o‘tkazdik. Ko‘plab uyinlar oldindan uylab topilar, ayrimlari esa darsda o‘z-o‘zidan yuzaga kelishi mumkin. Ayniqsa, «Xotira» uyini diqqatga sazovordir. O‘qituvchi bunday uyinlarni o‘tkazish bilan bolalar xotirasini charxlaydi, ularning darsga bo‘lgan qiziqishni oshiradi. Sinfda quvnoq muhit yaratiladi va bolalar faolligi oshadi. Muammoli ta’lim bolalarda o‘zlari olayotgan bilimga faol munosabat ruhini hosil qilish, o‘rganilayotgan narsa va hodisalar haqida oldindan taxminiy xulosa chiqarish uchun hal etish lozim bo‘lgan masalani tezda izlab topish iqtidorini, fikrlash, mustaqil faoliyat ko‘rsatishni vujudga keltirishdan iboratdir.O‘quvchilar aqliy faoliyatini o‘stirish vositalarini o‘z ichiga olgan o‘quv jarayoni muammoli vaziyatni vujudga keltiradi. Dastlabki mashg‘ulotlardan boshlab ana shunday vaziyatni elementar ravishda qo‘llab borish bolalarda tobora murakkabroq aqliy faoliyat ko‘nikmalarining hosil bo‘lishiga yordam beradi. Ertak qahramonlarinig 45 sinfda paydo bo‘lishi bolalarda o‘qishga bo‘lgan qiziqishini orttiradi.Qiziqish – bolalar xulqini tartibga solib borish bilan birga, ularda o‘zlashtirishning yaxshilanishi, o‘qish tezligining ortib borishiga ham ijobiy ta’sir etadi. Qiziqarli dars eng kamgap bolalarni ham faollikka undaydi. Sinfdan tashqari o‘qish darslarida sehrli soatlar qatnashadi va ular bolalarga qanday qilib barcha topshiriqlarni tez va to‘g‘ri bajarish haqida eslatib turadi. ertak qahramonlari bolalarga rahmat aytishadi.Buni eshitish uchun mashg‘ulotda ular faol ishlashadi, yana shunisi qiziqarliki, kimda-kim yaxshi javob bersa, ertak qahramonlari ularning qo‘lini ushlab minnatdorchilik bildiradi. Bu esa o‘quvchilar qiziqishini oshiradi.Sinfdan tashqari o‘qish darslarini matematika darslari bilan bog‘lash ko‘zlagan maqsadimizga erishishimizda katta yordam berdi. 46 2.2. 4K kompetensiyalarni rivojlantiruvchi sinfdan tashqari o‘qish shakllari va metodlari Bugungi kunda ta’limning asosiy maqsadi — bilimlarni singdirishdan ko‘ra, o‘quvchining shaxs sifatida rivojlanishini ta’minlashdir. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf bosqichida bu jarayon nihoyatda muhim hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan olib qaraganda, 4K kompetensiyalarini — ya’ni: 1. Kreativlik (Creative thinking) 2. Kritik fikrlash (Critical thinking) 3. Kommunikatsiya (Communication) 4. Kooperatsiya (Collaboration) " Kreativlik (Creative thinking)" kompetensiyasini rivojlantirishga yo‘naltirilgan sinfdan tashqari o‘qish shakllari, metodlari va dars ishlanmasi namunasi bilan sizni tanishib chiqamiz. Bu ko‘nikma ayniqsa boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun o‘z fikrini erkin bayon qilish, ijodiy yondashuv, muammoga noodatiy echim topish kabi jihatlarni rivojlantirishda muhimdir. Kreativlik (creative thinking) kompetensiyasini rivojlantirish 1. Maqsad O‘quvchilarning ijodiy fikrlash, yangicha yondashuv, obrazlar yaratish, mavjud matnlardan ilhomlanib yangi g‘oya ishlab chiqish ko‘nikmalarini rivojlantirish. 2. Sinfdan tashqari o‘qish shakllari: Shakl Ta'rif Kreativlikni qanday rivojlantiradi? 1 Asar asosida rasm chizish O‘qilgan hikoya yoki ertakdan ilhomlanib, o‘quvchi rasm chizadi Matnni obrazli tasavvur qilishni kuchaytiradi 2 Yangi yakun Asarning Fikrni erkin 47 yozish o‘ziga xos tugashini o‘quvchi o‘z fikricha qayta yozadi bayon qilish, fantaziyani rivojlantiradi 3 Ertak/fantastik hikoya yozish Belgilangan obraz yoki predmet asosida yangi voqea tuzadi Yangi g‘oya ishlab chiqish, bog‘liqlikda fikr yuritish 4 Rolga kirish (dramatizatsiya) Qahramon obrazini gavdalantirib, ifoda qilish Badiiy ifoda, his- tuyg‘ular orqali fikrni ijodiy ifodalash 3. Metodlar: Metod nomi Mazmuni Kreativlik bilan bog‘liqligi 1 "Agar men..." O‘quvchi o‘zini asardagi qahramon o‘rnida tasavvur qiladi Ijodiy tahlil, his qilish, nuqtai nazar bildirish 2 "Kichik ssenariy" Asar asosida 2-3 daqiqalik mini sahna tuzish Obrazli fikrlash, voqeani qayta yaratish 3 “Klaster” Asosiy g‘oyadan tarmoqli asosda kichik fikrlar chiqariladi G‘oyaviy kenglik, bog‘liqlikda tafakkur qilish 4 Metod nomi Mazmuni Kreativlik bilan bog‘liqligi 48 Mavzu: “Qo‘zichoq va bo‘ri” ertagi asosida kreativ fikrlash dars mashg‘uloti Sinf: 2-sinf Mashg‘ulot turi: Sinfdan tashqari o‘qish (ijodiy yondashuv asosida) Dars maqsadi:  O‘quvchilarning ijodiy tafakkurini faollashtirish;  Ertak asosida yangi yakun, yangi voqeani o‘ylab topish;  Tasviriy fikrlash va dramatik ifodani rivojlantirish. Dars jihozi:  Ertak matni;  Rasm chizish uchun vositalar (rangli qalam, flomaster, qog‘oz);  Rol o‘ynash uchun oddiy rekvizitlar;  Doska, marker. Darsning bosqichlari: I. Kirish qismi (5 daqiqa)  Salomlashish, o‘quvchilarning kayfiyatini aniqlash.  Savol: "Siz qachon oxirgi marta ertak o‘ylab topdingiz?"  Maqsad va mashg‘ulot rejasi bilan tanishtirish. II. Asarni eslab chiqish (5 daqiqa)  “Qo‘zichoq va bo‘ri” ertagi qisqacha takrorlanadi.  O‘quvchilarga: “Ertak siz xohlaganingizdek tugashi mumkin. Nima o‘zgartirgan bo‘lardingiz?” degan savol beriladi. III. Kreativ topshiriqlar (25 daqiqa) Topshiriq 1: “Yangi yakun yoz”  O‘quvchilar ertakni o‘zlaricha tugatib yozadilar (5-6 gapdan iborat).  2-3 o‘quvchi ovoz chiqarib o‘qiydi.  Topshiriq 2: “Ertakka rasm chiz”  Har bir o‘quvchi asardan olgan taassurotini rasmda ifodalaydi.  Rasm bo‘yicha kichik izoh beradi. 49 Topshiriq 3: “Agar men qo‘zichoq bo‘lganimda...”  O‘quvchilar “agar men shu qahramon bo‘lganimda nimalar qilardim?” degan savolga og‘zaki javob beradi.  Eng noodatiy fikrlar rag‘batlantiriladi. Topshiriq 4: “Mini sahnalashtirish”  3-4 o‘quvchidan iborat guruhlar ertakdan bir epizodni jonlantiradi.  Boshqa guruhlar tomosha qilib, baholaydi. IV. Yakuniy qism (5 daqiqa)  O‘quvchilarning fikrlari tinglanadi: “Bugun menga eng yoqqan mashg‘ulot — …”  Rasm va yozgan ertaklar sinf devoriy gazetasida namoyish qilinadi. Kutilayotgan natijalar:  O‘quvchilar ijodiy fikr bildiradi, yangi g‘oyalar yaratadi;  Voqealarga o‘z nuqtai nazaridan qaray oladi;  Dramatik ifoda, rasm va matn orqali obrazlarni qayta yaratadi;  Yozma va og‘zaki nutqi rivojlanadi. kompetensiyalarini rivojlantirish ta’limning ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Bu kompetensiyalarni sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlari orqali samarali shakllantirish mumkin. Sinfdan tashqari o‘qish shakllari:  Adabiy kechalar  Kitobxonlik haftaligi  Mavzuli suhbatlar  Asar muallifi bilan uchrashuv  Bahs-munozarali o‘qish darslari  Rolli o‘yinlar asosida asar tahlili  O‘quvchilarning mustaqil loyihalari taqdimoti 50 Metodlar: “Klaster” metodi — kreativlikni rivojlantiradi, o‘quvchi asar mazmunidan kelib chiqib g‘oyalarni tarmoqlaydi. “Rolga kirish” metodi — kommunikatsiyani va ijodkorlikni kuchaytiradi. “Bahsli savollar” metodi — tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. “Guruhda ishlash” — kooperatsiya ko‘nikmasini rivojlantiradi . Bu shakl va metodlar orqali o‘quvchilar nafaqat asarni o‘rganadilar, balki undagi g‘oya, ijtimoiy muammo, muallifning maqsadini tahlil qilish, unga munosabat bildirish, bahslashish, ijodiy ifoda etish kabi faol amaliyotlarga jalb qilinadilar. Quyida keltirilgan metodlardan boshlang‘ich ta'lim o'quvchilarida qanday natijalar erishishini tahlil qilib chiqamiz 1. “Klaster” metodi — Kreativlikni rivojlantirish uchun  Bu meto+d orqali o‘quvchi asar mazmunidan kelib chiqib asosiy g‘oyalarni mustaqil ravishda tarmoqlaydi.  Klaster yaratish jarayonida o‘quvchi o‘z tasavvuri va dunyoqarashiga tayanib yangi fikrlar ishlab chiqadi.  Misol: “Zumrad va Qimmat” ertagi asosida “yaxshilik” va “yomonlik” klasteri tuziladi. Natijasi: O‘quvchilarda g‘oya ustida ijodiy fikrlash, fikrni vizual tarzda ifodalash ko‘nikmasi shakllanadi. 2. “Rolga kirish” metodi — Kommunikatsiya va kreativlikni kuchaytiradi  Bu metod orqali o‘quvchilar asar qahramonlarini jonlantirishadi, ular o‘rniga kirib voqealarni dramatik tarzda ifodalaydi.  Jamoa ichida o‘zaro fikr almashadi, nutqiy faoliyat faollashadi. Misol: “Boy ota va kambag‘al ota” hikoyasi asosida rolli sahna tashkil etiladi. Natijasi: O‘quvchilar o‘z fikrlarini aniq, lo‘nda va ifodali yetkazishni o‘rganadilar. 3. “Bahsli savollar” metodi — Tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi 51  Bahsli savollar orqali o‘quvchilar asar voqealari, qahramonlari haqida mustaqil fikr yuritadi.  O‘z fikrini asoslashga, muallif pozitsiyasiga nisbatan shaxsiy munosabat bildirishga o‘rganadi. Misol savollar:  “Agar siz Qimmatning o‘rnida bo‘lsangiz, nima qilgan bo‘lardingiz?”  “Muallif nega Zumradni mukofotlab, Qimmatni jazoladi?” Natijasi: O‘quvchilarda chuqur fikrlash, dalillash va tahliliy yondashuv shakllanadi. 4. “Guruhda ishlash” metodi — Kooperatsiya (hamkorlik) ko‘nikmasini shakllantiradi  Bu metod sinfdagi o‘quvchilarni kichik guruhlarga bo‘lish orqali har bir ishtirokchining faolligini oshiradi.  O‘quvchilar o‘zaro fikr almashadi, bir-birini tinglaydi va yakuniy xulosani birga chiqaradi. Misol: “Bahodirning saboqlari” matni asosida guruhlar “Bahodirga maslahat bering” mavzusida fikr yuritadi. Natijasi: O‘quvchilar o‘rtasida hamkorlik, mas’uliyat, tinglash va muloqot madaniyati shakllanadi. Tadqiqot va amaliy ishlar davomida sinfdan tashqari o‘qish darslarida klaster, rolga kirish, bahsli savollar va guruhda ishlash metodlarini qo‘llash orqali bir qator ijobiy natijalarga erishildi. Ushbu metodlar 4K tamoyiliga muvofiq tarzda tanlangan bo‘lib, ularning har biri boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ma’naviy- ma’rifiy, ijtimoiy va intellektual rivojiga xizmat qildi.  O‘quvchilarning kreativ tafakkuri sezilarli darajada faollashdi. Klaster usuli orqali ular o‘qilgan asarlar mazmuni asosida yangi g‘oyalar ishlab chiqishga, fikrlarini erkin tarzda ifodalashga o‘rgandilar.  Tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari bahsli savollar metodi orqali shakllandi. O‘quvchilar matnni chuqur tahlil qilish, muallif fikriga baho berish, voqealar sabab va oqibatini anglash kabi intellektual yondashuvlarni o‘zlashtirdilar. 52  Kommunikatsiya madaniyati rolga kirish metodi orqali rivojlandi. O‘quvchilar og‘zaki nutq, ifoda, tinglash va mulohaza bildirish kabi muhim muloqot ko‘nikmalarini amalda qo‘llashga o‘rgandilar.  Kooperatsiya , ya’ni jamoada ishlash, o‘zaro yordam va mas’uliyatni baham ko‘rish, guruhli ishlarda aniq namoyon bo‘ldi. O‘quvchilar bir-birining fikrini hurmat qilish, umumiy maqsad sari birgalikda harakat qilishni o‘rgandilar. Shunday qilib, 4K tamoyiliga mos metodlar asosida tashkil etilgan sinfdan tashqari o‘qish darslari nafaqat o‘quvchilarning matn bilan ishlash ko‘nikmalarini kuchaytirdi, balki ularni mustaqil fikrlaydigan, muloqotga kirisha oladigan, hamkorlikda ishlashga qodir va ijodiy shaxs sifatida rivojlantirishga xizmat qildi. Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘quvchilarda faqat bilim emas, balki ular orqali hayotiy ko‘nikmalarni shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida 4K tamoyilini (kreativlik, kritik fikrlash, kommunikatsiya va kooperatsiya) asos qilib olish o‘quvchilarning shaxsiy va ijtimoiy kompetensiyalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu yo‘nalishda klaster , rolga kirish , bahsli savollar va guruhda ishlash metodlaridan foydalanish sinfdan tashqari o‘qish faoliyatini yanada jonlantiradi va samarali tashkil etish imkonini beradi. Klaster metodi orqali o‘quvchilar o‘z fikrlarini mustaqil tarmoqlab, ijodiy yondashishga o‘rganadilar. Rolga kirish metodi esa ularda og‘zaki nutqni rivojlantirish, sahnalashtirish orqali muloqot madaniyatini shakllantirish imkonini beradi. Bahsli savollar esa tanqidiy fikrlash, tahlil qilish va muallif g‘oyasiga mustaqil yondashuvni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Guruhda ishlash metodi esa hamkorlik, mas’uliyat va jamoada ishlash ko‘nikmasini shakllantiradi. Mazkur metodlar o‘quvchilarni o‘z fikrini erkin ifoda etishga, matn bilan faol ishlashga, o‘zaro muloqot va hamkorlikda ishlashga o‘rgatadi. Shu tariqa, 4K tamoyili asosida tashkil etilgan sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlari nafaqat o‘quvchilarning kitobxonlik saviyasini oshiradi, balki ularni mustaqil, faol, mas’uliyatli va ijodkor shaxs sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. 53 Shunday qilib, ushbu metodik yondashuvlar 4K tamoyilining har bir yo‘nalishini mazmunan to‘ldirib, boshlang‘ich ta’lim jarayonini zamonaviy pedagogik talablar asosida tashkil etishga imkon beradi. Boshlang‘ich sinfda o‘quvchilarning ijodiy fikrlashi va mustaqil o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirish zamonaviy ta’limning asosiy maqsadlaridan biridir. Bu ikki ko‘nikma o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishi, matnga nisbatan qiziqishi va mustaqil bilim olish ehtiyojini kuchaytirishda muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, o‘qish savodxonligi va ona tili darslarida bu yo‘nalishda samarali metodlardan foydalanish ijobiy natijalarni beradi. Ijodiy fikrlashni rivojlantirishda klaster metodi muhim o‘rin egallaydi. O‘quvchilar matn asosida asosiy g‘oyani aniqlab, unga bog‘liq fikrlarni o‘z tasavvurlari orqali kengaytiradilar. Bu jarayonda ular mustaqil fikr yuritishga, yangi g‘oya yaratishga va matnga o‘z munosabatini bildirishga o‘rganadilar. Klaster tuzish orqali o‘quvchilar har bir asarga shaxsiy va ijodiy yondashishni rivojlantiradilar. Shuningdek, rolli o‘yinlar asosida ishlash ham o‘quvchilarning ijodkorligini kuchaytiradi. Matn asosida qahramonlar rolini ijro etish, sahna ko‘rinishlarini tashkil qilish ularning matnni chuqur anglashiga, qahramon xarakterini tahlil qilishga, nutqni boyitishga va ifodali gapirishga xizmat qiladi. Bu jarayonda o‘quvchilar ijodiy tafakkur bilan birga kommunikativ ko‘nikmalarni ham rivojlantiradilar. O‘quvchilarning tanqidiy fikrlash salohiyatini rivojlantirishda bahsli savollar usuli katta ahamiyatga ega. Bu yondashuv orqali o‘quvchi matn voqealari ustida fikr yuritadi, muallif pozitsiyasini tahlil qiladi, voqealarga nisbatan shaxsiy bahosini beradi. Bahsli savollar o‘quvchini mustaqil fikr bildirishga, o‘z nuqtai nazarini asoslashga undaydi. Mustaqil o‘qish ko‘nikmasini shakllantirishda esa guruhli tahlil va o‘z-o‘zini baholash yondashuvlari foydali hisoblanadi. O‘quvchilar matnni mustaqil tarzda o‘qib, guruhda tahlil qilish orqali o‘z fikrlarini muloqotda ifoda etishga, boshqa fikrlarni tinglab tushunishga va o‘z bilimini baholashga o‘rganadilar. Bu jarayonda 54 ularda o‘z ustida ishlash, mas’uliyatni his qilish va tanqidiy yondashuv shakllanadi. Shuningdek, ijodiy topshiriqlar ham o‘quvchilarni matnga faol yondashishga undaydi. Masalan, asar asosida rasm chizish, hikoyani davom ettirish, qahramonga maktub yozish yoki yangi sarlavha taklif etish kabi topshiriqlar orqali o‘quvchilar matnga nisbatan mustaqil va ijodiy yondashishni o‘zlashtiradilar. Bunday topshiriqlar tafakkurni kengaytiradi, tasavvur va nutqni rivojlantiradi. Bundan tashqari, o‘quvchilarda kitobga nisbatan doimiy qiziqish uyg‘otish uchun kitobxonlik jurnali yuritish samarali usul hisoblanadi. Bu jurnal orqali o‘quvchi o‘qigan asarining qisqacha mazmuni, asosiy g‘oyasi, o‘z fikri va savollarini yozib boradi. Ushbu faoliyat o‘quvchini doimiy o‘qishga, o‘ylab o‘qishga va fikr almashishga yo‘naltiradi. Umuman olganda, boshlang‘ich sinfda o‘quvchilarda ijodiy fikrlash va mustaqil o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirish uchun qo‘llaniladigan bu metod va usullar o‘zining yuqori samaradorligi bilan ajralib turadi. Ular nafaqat o‘quvchilarni faol o‘quv jarayoniga jalb qiladi, balki ularning tafakkuri, nutqi, tasavvuri va o‘z fikrini ifoda etish malakalarini ham kompleks tarzda rivojlantiradi. 2.3. Darsdan tashqari o‘qish faoliyatlarini loyihalashtirish Darsdan tashqari o‘qish faoliyati boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini mustahkamlash, kitobxonlik madaniyatini shakllantirish va shaxsiy kompetensiyalarini rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi. Ushbu faoliyatni samarali tashkil etish uchun uni tizimli ravishda loyihalashtirish zarur. Loyihalashtirish orqali sinfdan tashqari o‘qish darslari tasodifiy emas, balki aniq maqsad, reja, metod va natijalar asosida olib boriladi. Darsdan tashqari o‘qish faoliyatlarini loyihalashtirishda eng avvalo o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, qiziqishlari va kitobxonlik darajasi hisobga olinadi. Bu jarayonda faoliyatning maqsadi aniqlanadi: o‘quvchilarda matn bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishmi, ijodiy tafakkurini oshirishmi yoki muloqotga bo‘lgan ehtiyojini qondirishmi — shunga qarab metod va shakllar tanlanadi. 55 Loyihalashtirishning muhim bosqichlaridan biri — haftalik va oylik rejalashtirish hisoblanadi. Bu orqali o‘quvchilar muntazam va rejali ravishda o‘qishga yo‘naltiriladi. Masalan, har oyda bir mavzuga oid kitoblar tavsiya etilib, o‘quvchilar o‘sha mavzu doirasida tanlov asosida kitob o‘qiydi va hisobot beradi. Bunday yondashuv orqali ularning tanlash, baholash, solishtirish ko‘nikmalari shakllanadi. Darsdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlarini loyihalashtirishda o‘quvchilar ishtirokini faollashtirish, ularni jarayonning faol subyektiga aylantirish muhimdir. Buning uchun mustaqil kitobxonlik loyihalari tashkil etiladi. Har bir o‘quvchi o‘zi tanlagan asar bo‘yicha loyihani tayyorlaydi: bu rasm chizish, hikoya yozish, rolli sahna tayyorlash yoki kitobga video sharh berish bo‘lishi mumkin. Bunday faoliyat o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantiradi, mas’uliyat va o‘z fikrini ifoda qilish ko‘nikmasini mustahkamlaydi. Yana bir samarali shakl — kitobxonlik haftaliklari va kitob bayramlari ni tashkil etishdir. Bu tadbirlar davomida turli musobaqalar (eng faol kitobxon, eng yaxshi kitob taqrizi, eng chiroyli kitob jurnali) o‘tkaziladi. Bunday ko‘rinishdagi loyihaviy faoliyatlar o‘quvchilarda raqobat orqali o‘rganish, ommaviy fikr bilan ishlash, sahnada chiqish qilish, nutqiy madaniyatni rivojlantirishga xizmat qiladi. Shuningdek, o‘qituvchi tomonidan o‘quvchilar uchun “tavsiyaviy o‘qish ro‘yxatlari” ishlab chiqilishi mumkin. Bu ro‘yxatlar mavzular, yosh xususiyati yoki fanlar kesimida tuziladi va har bir bola o‘z darajasiga mos asarni tanlab o‘qiydi. Natijada o‘qish jarayoni zo‘riqishsiz, qiziqarli va samarali kechadi. Darsdan tashqari o‘qish faoliyatlarini loyihalashtirishda ota-onalarni ham jalb etish muhim ahamiyatga ega. Ular farzandlari bilan birgalikda kitob o‘qishi, bahsli savollar berishi, fikr almashishi orqali o‘qish madaniyatining oilada ham mustahkamlanishiga zamin yaratadi. Umuman olganda, sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlarini loyihalashtirishda 4K tamoyiliga asoslangan yondashuv o‘quvchilarning ijodiy, tanqidiy, hamkorlikda ishlay oluvchi va muloqotga kirishuvchi shaxs sifatida shakllanishiga zamin yaratadi. Bunday faoliyatlar muntazam, tizimli va maqsadli 56 tashkil etilganda, o‘qish savodxonligining sifat darajasi sezilarli oshadi, o‘quvchilarda o‘qishga nisbatan ijobiy munosabat shakllanadi. Sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlarida o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, kitobga bo‘lgan qiziqishi, o‘qigan asarlarini tahlil qilish va ijodiy yondashuvi kabi kompetensiyalarini shakllantirishga qaratilgan amaliy yondashuvlar alohida o‘rin tutadi. Ushbu mashg‘ulotlar oddiy dars shaklida emas, balki erkin, interfaol va bolalarning faol ishtirokini ta’minlovchi uslublar asosida tashkil qilinadi. Amaliy misollar tanlanayotganda bir necha mezonlarga e’tibor qaratildi. Avvalo, ular 4K tamoyiliga muvofiq — ya’ni kreativlik, kommunikatsiya, kritik fikrlash va kooperatsiyani rivojlantiradigan mashg‘ulotlar bo‘lishi kerak. Shuningdek, o‘quvchilar uchun qiziqarli, yoshi va bilim darajasiga mos bo‘lishi ham muhim omil hisoblanadi. Taqdim etilgan amaliy mashg‘ulot namunalarida turli metodlardan — “klaster”, “rolga kirish”, “bahsli savollar”, “ijodiy topshiriqlar” va “kitobga taqriz yozish” kabi yondashuvlardan foydalanilgan. Bu mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilar o‘qigan asarlarini chuqur tahlil qilgan, obrazlarga kirish orqali ifodali so‘zlashgan, muammoli savollar ustida bahs yuritgan hamda ijodiy yozma ishlar yaratgan. Masalan, “Zumrad va Qimmat” ertagi asosida tashkil etilgan darsdan tashqari mashg‘ulotda o‘quvchilar o‘qilgan matndan kelib chiqib klaster tuzish, obrazga kirish orqali rolli sahna namoyish etish, ertakka yangi yakun yozish yoki qahramonga maktub yozish kabi topshiriqlarni bajardilar. Bunday faoliyat o‘quvchilarni nafaqat o‘qishga, balki matn ustida mustaqil fikrlashga, ijodiy yondashishga va jamoada ishlashga o‘rgatdi. Shuningdek, “Sevimli kitobim haqida so‘zlayman” loyihasi orqali o‘quvchilar o‘zlari tanlagan badiiy asarni o‘qib, chizma, taqriz, sahna ko‘rinishi yoki shaxsiy mulohaza orqali asarni boshqalarga tanishtirdilar. Bu loyiha o‘quvchilarning o‘z ustida ishlashi, mustaqil o‘rganishi va jamoat oldida chiqish qilish malakalarini rivojlantirishga xizmat qildi. Amaliy misollarning o‘ziga xos jihati shundaki, ular orqali o‘qituvchi o‘quvchilarning faolligini oshiradi, ularni matnga ijodiy yondashishga undaydi va 57 sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlarini jonlantiradi. Shuningdek, bu usullar o‘quvchilarning muloqot, fikr almashish, mustaqil tahlil qilish, his-tuyg‘ularni ifodalash kabi hayotiy kompetensiyalarini shakllantirishga yordam beradi Amaliy misollar: Sinfdan tashqari o‘qish mashg‘uloti namunasi Mashg‘ulot mavzusi: “Zumrad va Qimmat” ertagini o‘qib, qahramonlarni tahlil qilish Sinf: 2-sinf Faoliyat turi: Rolli o‘yin, ijodiy topshiriq, munozara O‘quv maqsadi: Asar mazmunini tushunish va asosiy g‘oyani aniqlash. Qahramonlarning xarakterini tahlil qilish . O‘z fikrini og‘zaki ifodalashga o‘rgatish – Tanqidiy va ijodiy fikrlashni shakllantirish Faoliyat bosqichlari: 1. O‘quvchilar “Zumrad va Qimmat” ertagini oldindan mustaqil o‘qib keladi. 2. O‘qituvchi bilan birgalikda klaster tuziladi (“Yaxshilik” va “Yomonlik” so‘zlari asosida). 3. O‘quvchilar ikki guruhga bo‘linib, rolli sahna tayyorlaydi: biri Zumrad, ikkinchisi Qimmat bo‘lib chiqadi. 4. Bahsli savol: “Agar siz Qimmat bo‘lsangiz, qanday yo‘l tutgan bo‘lardingiz?” 5. Yakuniy topshiriq: “Zumradga maktub yozing” yoki “Ertakka yangi yakun yozing” Kutilayotgan natija: O‘quvchilarda matn ustida ishlash ko‘nikmasi mustahkamlanadi. Fikr bildirish, ijodiy yozish va sahna orqali nutqni rivojlantirish yuzaga chiqadi Mustaqil kitobxonlik — bu o‘quvchilarning o‘zlari mustaqil ravishda kitoblarni tanlab, o‘qib, o‘qiganlaridan natija chiqarish va mazmunni anglash jarayonidir. Bu faoliyat o‘quvchilarning o‘z-o‘zini boshqarish, tanqidiy fikrlash, ijodiy yondashuv hamda mustaqil bilim olish ko‘nikmalarini rivojlantirishda asosiy omil hisoblanadi. 58 Boshlang‘ich sinflarda mustaqil kitobxonlikni shakllantirish juda muhimdir, chunki bu yoshda bolalar o‘qishga nisbatan qiziqishni hosil qiladi va o‘qish jarayonini faollashtiradi. Mustaqil o‘qish orqali o‘quvchilar matn bilan bevosita muloqotga kirishadi, voqealarni tahlil qiladi, yangi so‘z va iboralarni o‘zlashtiradi, fikrlarini ifodalashga harakat qiladi. Mustaqil kitobxonlikni rivojlantirish uchun o‘qituvchi va ota-onalar tomonidan maxsus sharoit yaratish zarur. Bunda o‘quvchilarga yoshiga mos kitoblar tavsiya etiladi, o‘qish jarayoniga qo‘llab- quvvatlash ko‘rsatiladi, o‘quvchilar o‘z fikrlarini yozma yoki og‘zaki shaklda ifoda etishga rag‘batlantiriladi. Masalan, o‘quvchilar o‘qigan kitoblari haqida qisqacha taqriz yozishlari, kitobdan olingan asosiy fikrlarni bayon qilishlari yoki asar qahramonlariga maktub yozishlari mumkin. Mustaqil kitobxonlik faoliyatining samarali shakllaridan biri — kitobxonlik loyihalari bo‘lib, ular o‘quvchilarga ijodiy ishlash, o‘z g‘oyalarini sinfga taqdim etish imkonini beradi. Bunday loyihalar o‘quvchilarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi, nutq va tafakkurini rivojlantiradi. Shuningdek, mustaqil kitobxonlik faoliyatini tartibga solish maqsadida kitobxonlik jurnali yuritilishi mumkin. Bu jurnalda o‘quvchi o‘qigan kitoblar haqida ma’lumot, asarning qisqacha mazmuni, o‘z fikri va yangi o‘rgangan so‘zlari yozib boriladi. Jurnal o‘quvchilarda tartib- intizomni rivojlantiradi, o‘qish jarayonini kuzatishda o‘qituvchiga ham yordam beradi. Umuman olganda, mustaqil kitobxonlik o‘quvchilarning o‘qish madaniyatini oshirish, mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini shakllantirish va ularni hayotda faol, bilimdon shaxs sifatida tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega. Shu bois boshlang‘ich ta’limda bu jarayonni tizimli ravishda yo‘lga qo‘yish va qo‘llab- quvvatlash lozim. Mustaqil kitobxonlikni rivojlantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar va metodik ko‘rsatmalar 1. Yoshga mos kitoblarni tanlash : O‘quvchilarning yosh va bilim darajasiga mos kitoblarni tanlash mustaqil o‘qish jarayonining samaradorligini oshiradi. Kitoblarning mavzusi qiziqarli, so‘z boyligi va mazmuni o‘rta darajada 59 bo‘lishi kerak. Bu o‘quvchilarda o‘qishga qiziqish uyg‘otadi va ularni kitobxonlikka jalb qiladi. 2. O‘qish uchun qulay muhit yaratish: Mustaqil kitobxonlikni rivojlantirish uchun o‘quvchilarga qulay va jim muhit taqdim etish muhimdir. Maktabda kutubxona burchagi, kitob o‘qish joylari, uyda esa kitob o‘qishga bag‘ishlangan maxsus joy tashkil etish tavsiya etiladi . 3. Mustaqil o‘qish rejasini tuzish: O‘quvchiga haftalik yoki oylik o‘qish rejasi tuzib berish, o‘qilishi kerak bo‘lgan kitoblar ro‘yxatini shakllantirish yordam beradi. Reja orqali o‘quvchi o‘z ishini boshqarishni o‘rganadi va o‘qish jarayonida tartib-intizom hosil bo‘ladi. 4. O‘qilgan asarlarni tahlil qilish va fikr bildirishga rag‘batlantirish : O‘quvchilarga o‘qigan kitoblari haqida qisqacha taqriz yozish, qahramonlarga maktub yozyish, asarga o‘z sarlavhasini taklif qilish yoki qisqacha hikoya yozish kabi ijodiy topshiriqlar berish o‘qilgan matnni anglashni kuchaytiradi va mustaqil fikrlashni rivojlantiradi. 5. Kitobxonlik jurnali yuritish : O‘quvchilarga o‘qigan kitoblari haqida yozib boradigan kitobxonlik jurnalini yuritish tavsiya etiladi. Bu jurnal o‘quvchilarning o‘z-o‘zini baholash va o‘qish faoliyatini kuzatishda yordam beradi. 6. Ota-ona va o‘qituvchilar bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish : Ota- onalarni farzandlarining mustaqil kitobxonlik jarayoniga jalb qilish, uyda o‘qishga rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash uchun maslahatlar berish samarani oshiradi. O‘qituvchi ham maktabda doimiy nazorat va rag‘batlantirish orqali jarayonni mustahkamlaydi. 7. Kitobxonlik loyihalari va tanlovlar tashkil etish : Mustaqil kitobxonlikni qiziqarli qilish uchun sinfda yoki maktabda kitobxonlik loyihalari, tanlovlar, kitob bayramlari tashkil etish kerak. Bu tadbirlar o‘quvchilarda raqobat va jamoaviy ruhni shakllantiradi, o‘qishga bo‘lgan munosabatni yanada yaxshilaydi Mustaqil kitobxonlik loyihasi namunasi 60 Loyiha nomi: “Sevimli kitobim haqida so‘zlayman” Maqsad: Har bir o‘quvchi o‘zi tanlagan kitob asosida ijodiy loyiha tayyorlaydi va sinf oldida taqdim etadi. Bosqichlari: 1. O‘quvchi uyda o‘zi tanlagan badiiy asarni o‘qib chiqadi. 2. Asar asosida ijodiy ish tayyorlaydi:– Qahramonga maktub yozish– Asarga chizma yoki kollaj– Yangi sarlavha taklif qilish– Qisqacha taqriz yozish (3-5 gap) 3. Ishni sinf oldida taqdim etadi 4. O‘quvchilar o‘zaro fikr bildiradi, baholash mezonlariga asosan baho qo‘yiladi. Natijalar: – Har bir o‘quvchining mustaqil o‘qish va ijodiy yondashuvi kuchayadi– Nutq, fikr bayon qilish va taqdimot qilish malakasi rivojlanadi– Sinfda kitobxonlik muhiti shakllanadi Zamonaviy hayotning tezkor va axborotga boy davrida, ayniqsa yosh avlodning kitobga bo‘lgan mehrini oshirish, ularni o‘qishga, bilim olishga rag‘batlantirish dolzarb masalaga aylangan. Shu sababli maktablarda muntazam ravishda o‘tkaziladigan kitobxonlik haftaligi o‘quvchilarda kitobga muhabbatni kuchaytirish, mustaqil o‘qish madaniyatini shakllantirish va ijodiy fikrlashni rivojlantirishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Kitobxonlik haftaligini samarali o‘tkazish uchun uning rejasini to‘g‘ri va puxta tuzish katta ahamiyatga ega. Yaxshi tashkil etilgan reja nafaqat haftalikning mazmun-mohiyatini to‘liq aks ettiradi, balki o‘quvchilarning e’tiborini jalb qilish, ularning faol ishtirokini ta’minlashga xizmat qiladi. Reja, ayniqsa boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun qiziqarli va turli yo‘nalishdagi faoliyatlarni o‘z ichiga olishi lozim, bu esa o‘qish jarayonini yanada jonli va samarali qiladi. Kitobxonlik haftaligi — o‘quvchilarda kitobga bo‘lgan qiziqishni oshirish, mustaqil kitob o‘qish madaniyatini shakllantirish hamda ijodiy fikrlash va tanqidiy tafakkurni rivojlantirish maqsadida maktablarda muntazam o‘tkaziladigan o‘quv- 61 ma’rifiy tadbirdir. Haftalikni samarali tashkil etish uchun reja tuzish juda muhimdir. Reja tuzishda birinchi navbatda haftalikning asosiy maqsad va vazifalari aniqlanadi. Bu maqsadlar o‘quvchilarning kitobxonlik madaniyatini oshirish, o‘qishga bo‘lgan qiziqishni uyg‘otish, mustaqil o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirish hamda ijodiy va tanqidiy fikrlashni rag‘batlantirish bo‘lishi kerak. Shu bilan birga, reja o‘quvchilarning turli qobiliyatlarini — nutq, yozma ijod, tasviriy san’at, sahna ko‘rinishlari va jamoaviy ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan faoliyatlarni o‘z ichiga olishi lozim. Haftalik rejasi kunma-kun bosqichma-bosqich tuziladi. Har kuni o‘quvchilar uchun yangi, qiziqarli va interaktiv tadbirlar tashkil etiladi. Masalan, haftaning birinchi kuni kitobxonlik haftaligini ochish marosimi o‘tkazilib, unda o‘quvchilarga kitob o‘qishning ahamiyati haqida motivatsion nutq so‘zlanadi, maktab kutubxonasi bilan tanishtiriladi. Keyingi kunlarda esa “Eng sevimli qahramonim” mavzusida ijodiy ishlar — rasm chizish, hikoya yozish, qahramonga maktub yozish kabi faoliyatlar rejalashtiriladi. Haftaning o‘rtalarida o‘quvchilar o‘zlari o‘qigan kitoblar haqida taqrizlar tayyorlab, sinf oldida taqdimot qiladi, guruhlarda bahs-munozaralar o‘tkaziladi. Bu jarayon tanqidiy fikrlash va muloqot ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shuningdek, viktorinalar, savol-javob o‘yinlari, tanlovlar tashkil etilib, o‘quvchilarning bilimlari mustahkamlanadi va ular faol ishtirok etishga rag‘batlantiriladi. Haftalikni yakunlash marosimida esa eng faol o‘quvchilar, g‘oliblar va ishtirokchilar rag‘batlantiriladi, sovrinlar taqdim etiladi, umumiy natijalar e’lon qilinadi. Bu o‘quvchilarda o‘z ishlariga bo‘lgan ishonchni oshiradi, ularni yanada faollikka undaydi. Kitobxonlik haftaligi uchun reja tuzishda maktabning moddiy-texnik bazasi, o‘qituvchilarning imkoniyatlari, o‘quvchilarning yosh xususiyatlari va ularning qiziqishlari hisobga olinishi lozim. Rejada zamonaviy texnologiyalar va interaktiv usullarni qo‘llash ham tavsiya etiladi, bu esa haftalikni yanada qiziqarli va samarali qiladi. 62 Umuman olganda, yaxshi tuzilgan kitobxonlik haftaligi rejasi o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan munosabatini ijobiy tomonga o‘zgartiradi, ularning mustaqil kitob o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantiradi hamda kitobxonlik madaniyatini shakllantirishda muhim vosita bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, kitobxonlik haftaligi uchun reja tuzish — bu o‘quvchilarning kitobga bo‘lgan qiziqishini uyg‘otish, ularni mustaqil o‘qish va ijodkorlikka jalb qilishda asosiy qadamdir Kitobxonlik haftaligi uchun namunaviy reja-jadval Kun Tadbir nomi Faoliyat shakli Kutilayotga n natija 1 Dushanba Haftali k ochilishi: “Kitobga muhabbat” Savol- javob, kutubxona burchagi Kitobxonlikk a qiziqish uyg‘otiladi 2 Seshanba “Eng sevimli qahramonim” tanlovi Surat chizish + og‘zaki taqdimot Tasavvur va fikr ifodasi rivojlanadi 3 Chorshanb a “Bir sahifalik ertak yozaman” Ijodiy yozma ish Fantaziya va yozuv malakasi kuchayadi 4 Payshanba “Kitob taqrizi” kuni O‘quvch i tomonidan og‘zaki sharh Mustaqil fikr bayon qilishga o‘rgatiladi Shuningdek, reja o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlash, ularni rag‘batlantirish va yakuniy natijalarni baholash mexanizmini ham o‘z ichiga oladi. Bunday yondashuv kitobxonlik haftaligini faqat ma’rifiy tadbir emas, balki 63 o‘quvchilar uchun faoliyatga boy, esda qoladigan va ijobiy ta’sir ko‘rsatuvchi jarayonga aylantiradi. Natijada, reja asosida tashkil etilgan kitobxonlik haftaligi o‘quvchilarda kitobga mehr uyg‘otadi, ularning bilim olishga bo‘lgan intilishini kuchaytiradi hamda mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuv ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Quyida “Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida 4K tamoyili asosida sinfdan tashqari o‘qish darslarini tashkil etish” mavzusidagi bitiruv malakaviy ishingiz uchun 70 ta adabiyotlar ro yxatini taqdim etaman.ʻ Ro yxat xalqaro, rus va o‘zbek tilidagi manbalar, metodik va ilmiy asarlar hamda ʻ onlayn resurslarni o‘z ichiga oladi: 64 II BOB XULOSASI II-bobda olib borilgan tahlil va kuzatuvlar natijasida 4K tamoyilining sinfdan tashqari o‘qish darslarini tashkil etishdagi amaliy ahamiyati atroflicha ochib berildi. O‘quvchilarning ona tili va o‘qish savodxonligidagi ilg‘or ko‘nikmalarini shakllantirishda sinfdan tashqari mashg‘ulotlarni to‘g‘ri rejalashtirish va ularni 4K yondashuvi (kreativlik, kommunikatsiya, kooperatsiya, kritik fikrlash) asosida olib borish o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi. Amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki:  Kreativlik elementlarini (ijodiy topshiriqlar, dramatizatsiya, hikoya yozish) joriy etish o‘quvchilarda mustaqil fikrlash va tasavvurni rivojlantiradi;  Kommunikatsiya ga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar (munozaralar, suhbatlar, rolli o‘yinlar) orqali o‘quvchilar fikrini aniq ifodalashni o‘rganadi;  Kooperatsiya asosidagi ishlar (juftlikda yoki guruhda o‘qish, loyiha tayyorlash) o‘quvchilarning jamoada ishlash ko‘nikmasini kuchaytiradi;  Kritik fikrlash ni rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlar (matn ustida savol- javob, tahlil, taqqoslash) o‘quvchilar tafakkurini chuqurlashtiradi. Shuningdek, tajriba-sinov mashg‘ulotlari natijasida o‘qish savodxonligi darajasining oshganligi, o‘quvchilarning o‘quv materiallariga nisbatan qiziqishi va faolligi ortganligi kuzatildi. 4K tamoyiliga asoslangan metodik yondashuv o‘quvchilarning o‘z fikrini erkin ifoda qilishiga, tanqidiy yondashuv bilan qaror qabul qilishiga va jamoaviy muloqotga kirishishiga xizmat qildi. Ushbu bobda shakllangan ilmiy-amaliy asoslar, metodik tavsiyalar va kuzatuv natijalari boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun foydali bo‘lib, ularni darsdan tashqari faoliyatni tashkil etishda samarali qo‘llash imkonini beradi. UMUMIY XULOSA 65 XXI asrda ta’lim tizimining asosiy maqsadi – o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, hamkorlikda ishlash, kreativ yondashuv va raqamli savodxonlik kabi muhim kompetensiyalarni shakllantirishdan iboratdir. Bularning barchasi 4K tamoyili (kreativlik, kommunikatsiya, kooperatsiya, kritik fikrlash) orqali ifodalanadi. Ushbu tamoyillarni boshlang‘ich ta’limga, ayniqsa, ona tili va o‘qish savodxonligi fanlariga tatbiq etish, o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishi, fikrlash madaniyati va nutqiy faolligini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, sinfdan tashqari o‘qish darslari — o‘quvchilarning bilimga bo‘lgan ichki motivatsiyasini kuchaytirish, ularni badiiy adabiyotga oshno qilish, ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirish va ijodiy salohiyatini yuzaga chiqarishda samarali vosita hisoblanadi. Ayniqsa, bu darslarni 4K tamoyiliga asoslangan holda tashkil etish o‘quvchilarning fikrlash faoliyatini faollashtiradi, matn ustida ishlash ko‘nikmalarini kuchaytiradi hamda jamoada ishlash madaniyatini shakllantiradi. Tahlillarga ko‘ra, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari tomonidan sinfdan tashqari o‘qish darslarini interaktiv metodlar asosida tashkil etish, o‘quvchilarning nutqiy rivojlanishi va o‘qish savodxonligini oshirishga katta hissa qo‘shadi. Bunday mashg‘ulotlarda dramatizatsiya, kitobxonlik klublari, muhokamalar, loyihaviy ishlar va ijodiy topshiriqlarni qo‘llash orqali 4K tamoyili amalda qo‘llaniladi. Tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagi xulosalarga kelindi: 1. 4K tamoyilining ona tili va o‘qish darslariga integratsiyasi ta’lim sifatini oshiradi; 2. Sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlari – o‘quvchilarda o‘z-o‘zini ifoda qilish, mustaqil fikrlash va ijtimoiy muloqot ko‘nikmalarini rivojlantiradi; 3. O‘qituvchilar tomonidan metodik kompetensiyani oshirish, darslarni ijodiy va interaktiv shakllarda tashkil qilish zarur; 4. Zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan (digital vositalar, o‘quv ilovalari, onlayn kutubxonalar) keng foydalanish, dars samaradorligini yanada oshiradi; 66 5. Ota-onalar, kutubxonalar va mahalliy hamjamiyat bilan hamkorlikda ishlash o‘qish madaniyatini ommalashtirishga xizmat qiladi. Ushbu bitiruv malakaviy ish natijalari asosida boshlang‘ich sinflarda 4K tamoyiliga asoslangan sinfdan tashqari o‘qish darslarini samarali tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi. Bu tavsiyalar o‘qituvchilar, amaliyotchi pedagoglar hamda metodistlar uchun foydali metodik asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. 67 68 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati I. Normativ-huquqiy hujjatlar 1. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent: Adolat, 2020. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yangi O‘zbekiston – maktab ostonasidan boshlanadi” nomli ma’ruzasi. – 2021. 3. Boshlang‘ich ta’lim davlat o‘quv standarti. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi, 2022. 4. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarori “Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o‘quv rejasini tasdiqlash to‘g‘risida” – 2022- yil. 5. https://edu.uz – O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim portali. 6. 23. https://oliymajlis.uz – Qonunchilik palatasi veb-sayti (ta’limga oid qonunlar). 7. 24. https://lex.uz – Normativ-huquqiy hujjatlar ma’lumotlari portal. II. Asosiy adabiyotlar 8. To‘xtaeva M. va boshqalar. Ona tili va o‘qish savodxonligi: 1–4-sinflar uchun darsliklar va metodik qo‘llanmalar. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021–2023. 9. Qodirova H. Boshlang‘ich sinflarda o‘qish va yozuv malakalarini shakllantirish. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 10. Xamidova M., Xolboyeva M. Ilk savod o‘rgatish va sinfdan tashqari o‘qish. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 11. Qurbonova M. Zamonaviy boshlang‘ich ta’lim: metodika va texnologiyalar. – Toshkent: TDPU, 2021. 12. Hasanboyeva N. Boshlang‘ich sinflarda ona tili ta’limi metodikasi. – Toshkent: Fan, 2022. 13. Jalolova S. O‘qituvchining ijodiy faoliyati va 4K kompetensiyalari. – Andijon: Innovatsiya, 2021. 69 14. Abdullaeva M. Boshlang‘ich sinflarda o‘qitishning psixologik asoslari. – Toshkent: Fan, 2020. 15. Sattorova M. Boshlang‘ich ta’limda kompetensiyaviy yondashuv. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2021. 16. Rajabova Z. O‘quvchilarning mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish. – Buxoro: BDU, 2019. 17. Qodirova H. Ilk savod o‘rgatish metodikasi. – Toshkent: Fan, 2021. 18. Qo‘chqorova N. Boshlang‘ich sinf darslarida ijodiy yondashuv. – Namangan: NDU, 2020. 19. Bozorova G. Ona tili darslarida kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantirish. – Andijon, 2022. 20. Mamatqulova D. Multimediya texnologiyalar yordamida o‘qitish. – Samarqand: SamDU, 2021. 21. Jumaniyozova M. Interaktiv metodlardan foydalanish usullari. – Qarshi: QDPI, 2022. 22. Karimov O. Yangi avlod darsliklaridan foydalanish metodikasi. – Toshkent: TDPU, 2019. 23. Qosimova L. O‘quvchilarda axborot bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish. – Toshkent, 2022. 24. Tursunova S. Sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlari mazmuni. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2021. 25. Halimova M. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qishga mehr uyg‘otish. – Termiz: TDTU, 2020. 26. Tadjibayeva D. Boshlang‘ich ta’limda kitobxonlik madaniyati. – Farg‘ona: FDU, 2019. 27. Qo‘ldosheva Z. Sinfdan tashqari tadbirlarni rejalashtirish va tashkil etish. – Nukus: QDU, 2021. 28. Tojiboyeva I. O‘quvchilarning og‘zaki nutqini rivojlantirish usullari. – Toshkent: Fan, 2020. 70 29. “Ona tili va o‘qish savodxonligi fanidan zamonaviy dars ishlanmalari”. // Xalq ta’limi, 2022, №6. 30. “Sinfdan tashqari o‘qish darslarining ahamiyati”. // Yosh o‘qituvchi, 2021, №3. 31. “4K kompetensiyalarni boshlang‘ich ta’limga tatbiq qilish tajribalari”. // Ta’limda innovatsiyalar, 2022, №5. 32. “Bolalarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish yo‘llari”. // Ilm va taraqqiyot, 2023, №1. 33. “Kitobxonlik madaniyatini rivojlantirishda sinfdan tashqari o‘qishning o‘rni”. // Ma’rifat, 2022, №9. II. Qo‘shimcha adabiyotlar va elektron manbalar 34. Karimova R. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqini rivojlantirish usullari. – Toshkent: Fan, 2018. 35. Abduqulova D. Zamonaviy dars: interaktiv metodlar. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. 36. Normurodov A. Ta’lim jarayonida innovatsion yondashuvlar. – Toshkent: Innovatsiya, 2019. 37. Jo‘raeva Z. Boshlang‘ich ta’limda kommunikativ kompetensiyalarni shakllantirish. – Samarqand: SamDU, 2020. 38. Usmonxo‘jaeva M. Sinfdan tashqari o‘qish darslari: mazmun va metodika. – Andijon: AndMI, 2021. 39. Rustamova N. O‘quvchilarda o‘qishga qiziqish uyg‘otish usullari. – Buxoro: BDU, 2022. 40. Raximova M. “4K tamoyiliga asoslangan darslarda kreativ fikrlashni rivojlantirish”. // Boshlang‘ich ta’lim muammolari jurnali, 2022, №2. 41. Shodmonova L. “Integrallashgan darslarda o‘qish savodxonligini oshirish”. // Pedagogik izlanishlar, 2021, №3. 42. Xo‘jayeva G. “O‘qish savodxonligi va o‘qishga qiziqishni shakllantirish metodikasi”. // Ta’lim innovatsiyalari, 2023, №1. 43. https://uzedu.uz – O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi rasmiy sayti. 44. https://ziyonet.uz – Ta’lim portali: o‘quv-uslubiy materiallar, dars ishlanmalari. 71 45. https://eduportal.uz – Boshlang‘ich ta’limga oid elektron resurslar. 46. https://resurs.edu.uz – O‘qituvchilar uchun metodik materiallar va vebinarlar. 47. https://natlib.uz – O‘zbekiston Milliy kutubxonasi – elektron kutubxona bazasi. 48. . https://kitob.uz – Bolalar uchun elektron kitoblar kutubxonasi. 49. 25. https://pedagoglar.uz – O‘qituvchilar uchun onlayn metodik yordam. III. Chet el adabiyotlari 50. Bloom B. S. Taxonomy of Educational Objectives. – New York: Longmans, Green, 1956. 51. Vygotsky L. S. Thought and Language. – Cambridge, MA: MIT Press, 1986. 52. Anderson L. W., Krathwohl D. R. A Taxonomy for Learning, Teaching, and Assessing: A Revision of Bloom’s Taxonomy of Educational Objectives. – New York: Longman, 2001. 53. Marzano R. J., Pickering D. J., Pollock J. E. Classroom Instruction That Works. – Alexandria: ASCD, 2001. 54. Robinson K. Creative Schools: The Grassroots Revolution That’s Transforming Education. – New York: Viking, 2015. 55. UNESCO (2020). Education in a Post-COVID World. 56. OECD (2018). The Future of Education and Skills: Education 2030. 57. Fullan M. The New Meaning of Educational Change. – New York: Teachers College Press, 2016. 58. Fisher R. Teaching Thinking: Philosophical Enquiry in the Classroom. – London: Continuum, 2003. 59. Trilling B., Fadel C. 21st Century Skills: Learning for Life in Our Times. – San Francisco: Jossey-Bass, 2009. 72

Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida 4k tamoyili asosida sinfdan tashqari o‘qish darslarini tashkil etish

Купить