Boshlang‘ich sinflarda diktant va uni o‘rganish yo‘llari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	179.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Boshlang‘ich sinflarda diktant va uni o‘rganish yo‘llari

Купить

BOSHLANG’ICH SINFLARDA DIKTANT VA UNI O’RGANISH
YO’LLARI
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………...……………………..3
ASOSIY QISM
I BOB DIDAKTIK O‘YINLAR ………………………………………..……….11
1.1 BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA
QO’LLANILADIGAN METODLAR…………………………………………….11
1.2 DIDAKTIK O‘YINLARNING TURLARI VA O‘TKAZISH
YO‘LLARI …………………………………………………………………..……17
II BOB BOLALAR TAFAKKURINING O‘ZIGA XOSLIGI ………………..22
2.1 ONA TILI DARSLARIDA TA’LIMIY O‘YINLAR VOSITASIDA
O‘QUVCHILAR NUTQINI BOYITISH USULLARI …………………….…….22
2.2 BOSHLANG‘ICH SINFLARDA O‘QUVCHILAR TAFAKKURINING
O‘ZIGA XOSLIGI ………………………………………………………………..28
XULOSA…………………………………………………………………...…….29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………..………30
1

K irish
Kurs ishining dolzarbligi : “Ta’lim to’g’risida”gi Qonunda ta’limning
ravnaqi, uning insonparvarligi, ta’lim va tarbiya tizimining uzluksizligi, ilmiyligi
va dunyoviyligi, ta’limda umuminsoniy va ilmiy qadriyatlarning ustuvorligi, davlat
ta’lim standari doirasida hammaning bilim olishi uchun imkoniyat yaratilishi
ta’kidlab ko’rsatilgan.
Boshlang’ich sinf ona tili o’qitishning mazmuni jamiyat rivojlanishining
hozirgi bosqichida davlatimizning maktab oldiga qo’ygan vazifasiga moslashgan.
Bu vazifalar ko’p qirrali bo’lib, ularni bajarishda o’qituvchidan mas’uliyat va
pedagogik mahorat talab etiladi. Bu vazifalarni bajarish jarayonida o’quvchilarni
axloqiy, estetik, mehnat, ekologik jihatdan tarbiyalanib boriladi.
Boshlang’ich sinf ona tili darslarida o’quvchilarni imloviy savodxonligi
oshiriladi, nutqi rivojlantiriladi. Shu bilan birga ona tili ta’limi oldida quyidagi
vazifalar turadi:
- o’quvchilarni ijodiy va mustaqil fikrlashga o’rgatish;
- o’z fikrini og’zaki va yozma shaklda to’g’ri va ravon bayon
etishga o’rgatish;
- yozuv qoidalariga rioya qilgan holda yozma nutqini
shakllantirish.
Dars jarayonida o’quvchilar bo’g’inlardan so’zlar, so’zlardan gaplar,
gaplardan matn tuzishga o’rganadilar. So’zlarni bog’lab gaplar tuzish, so’zlarni
butunicha sidirg’a o’qishni o’rganadilar. O’quvchilarga o’qish va yozish birga olib
boriladi.
Boshlang’ich sinflar ona tili ta’limi 1-4-sinflarda tilning hamma tomonlari
o’zaro bog’liq holda o’rganilishi hisobga olinib tuzilgan, har bir sinfda fonetika,
leksika, grammatika va so’z yasalishi haqida elementar bilimlar beriladi. Fanning
bunday qurilishi tilning barcha tomonlarini bir-biriga o’zaro ta’sir etadigan bir
butun hodisa sifatida o’rganishni taqozo etadi. Tilni o’rganishga bunday
yondashish ta’lim jarayonini o’quvchilar nutqini o’stirish vazifasini hal etishga
yo’naltirish imkonini beradi.
2

Kurs ishining maqsadi : Dars jarayonida qo’yilgan vazifalarni hal etish
uchun o’qituvchi turli xil metodlar, didaktik o’yinlardan keng foydalanadi.
Didaktik o’yinlar ona tili ta’limi jarayonida o’quvchilarni o’qitish, tarbiyalash va
kamol toptirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Didaktik o’yinlarni qo’llash
jarayonida o’quvchilarda fikrlash jarayonlari- tahlil qilish, taqqoslash, xulosa
chiqarish rivojlanadi va takomillashadi.
Kurs ishining vazifasi : Ona tili dars jarayonida bu kabi didaktik o’yinlardan
foydalanish ijobiy natija beradi. Darsning samaradorligini yanada oshiradi.
Faqatgina o’qituvchi didaktik o’yinlardan o’z o’rnida va oqilona foydalanishi
lozim. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida qo’llaniladigan metodlar. Ona tilini
o’qitishda o’qituvchi bilan o’quvchining birgalikdagi faoliyatini tashkil etish
shakllari, metodlari va usullari ta’lim tizimining takomillashuvi bilan bog’liq holda
rivojlanib, yangilanib bormoqda.
Kurs ishining metadologik asoslari : Boshlang’ich sinflarda suhbat
metodining muammoli o’qitish mctodi sifatida qo’llanilishi ta’limda
o’quvchilarni faollashtirishga katta ta’sir ko’rsatadi. Muammoli o’qitish
metodiga amerikalik pedagog va psixolog Dyun 1894yilda asos solgan. Bu
metodning maqsadi ilmiy tushunchalarni o’zlashtirishga yordam berishgina emas,
balki o’quvchilarning bilish qobiliyatini ham rivojlantirish, ijodiy qobiliyatlarini
o’stirish hamdir. Bunda suhbat davomida o’qituvchining topshirig’i bilan
o’quvchining oldiga biror muammo qo’yiladi va darsda muammoli vaziyat
yaratiladi.
I Bob Didaktik o‘yinlar
1.1 Boshlang’ich sinf ona tili darslarida qo’llaniladigan metodlar.
3

Dars jarayonida qo’yilgan vazifalarni hal etish uchun o’qituvchi turli xil
metodlar, didaktik o’yinlardan keng foydalanadi. Didaktik o’yinlar ona tili ta’limi
jarayonida o’quvchilarni o’qitish, tarbiyalash va kamol toptirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Didaktik o’yinlarni qo’llash jarayonida o’quvchilarda fikrlash
jarayonlari- tahlil qilish, taqqoslash, xulosa chiqarish rivojlanadi va takomillashadi.
Ona tili darslarida qo’llaniladigan “So’zdan marjon tizing” didaktik o’yini
bilan tanishamiz. Bu o’yinda o’qituvchi o’quvchilarga so’zlarning aralash
to’plamini tavsiya etadi va uyadosh so’zlarni alohida, ya’ni marjon tizgandek
yozishni aytadi. O’quvchilar yozishadi va navbat bilan o’qishadi. Qaysi o’quvchi
tez harakat qilib, marjonni xatosiz tizib chiqsa, o’yin g’olibi bo’ladi. [1]
So’z turkumlarini o’rganishga oid:
Ot so’z turkumiga oid so’zlar: olma, ot, daraxt, gul, mushuk, lola, in
Son so’z turkumiga oid so’zlar: 5 ta, uchala, oltinchi, o’nta
Fe’l so’z turkumiga oid so’zlar: yozdi, kesdi, dedi, o’qidi, bordi.
Sifat so’z turkumiga oid so’zlar: yashil, shirin, katta, qora, baland.
So’z turkumlarining so’roqlarini o’rganishga oid:
Ot so’z turkumi so’roqlari: Kim? Nima? Kimlar? Nimalar?
Son so’z turkumining so’roqlari: Nechta? Qancha? Nechanchi?
Fe’l so’z turkumining so’roqlari: Nima qildi? Nima qilyapti?
Sifat so’z turkumiga oid so’zlar: Qanday? Qanaqa?
”Keyingi bo’g’inni top” didaktik o’yini.
Ushbu didaktik o’yinni o’quvchilar guruhi yoki yakka o’quvchilar bilan
o’tkazish mumkin. O’qituvchi tomonidan bosh bo’g’in beriladi, shu bo’g’in
asosida yangi so’zlar topiladi. Kim tez va ko’p so’z topsa, o’sha guruh yoki
o’quvchi g’olib sanaladi. Ushbu didaktik o’yinni klaster usulida ham tasvirlash
mumkin:

4

Ona tili dars jarayonida bu kabi didaktik o’yinlardan foydalanish ijobiy
natija beradi. Darsning samaradorligini yanada oshiradi. Faqatgina o’qituvchi
didaktik o’yinlardan o’z o’rnida va oqilona foydalanishi lozim. Boshlang’ich sinf
ona tili darslarida qo’llaniladigan metodlar. Ona tilini o’qitishda o’qituvchi bilan
o’quvchining birgalikdagi faoliyatini tashkil etish shakllari, metodlari va usullari
ta’lim tizimining takomillashuvi bilan bog’liq holda rivojlanib, yangilanib
bormoqda.
5

XX asrning oxirgi yillariga qadar o’qitish metodlari sifatida tushuntirishbayon
metodi, suhbat metodi, analizsintez metodi, mustaqil ish metodi, induktiv va
deduktiv metodlar ona tili ta’limi darslarini tashkil etishda ko’proq qo’llanilib
kelindi.
Bayon qilish metodi ona tili darslarida qo’llangan asosiy metodlardan biri
bo’lgan. Bunda o’qituvchi bayon qilishdan oldin o’quvchilarning o’rganilayotgan
mavzu yuzasidan bilimlarini aniqlab olgan. Bu o’quvchilarni o’qituvchi bayonini
kuzatib, tinglab borishga, faol bo’lishga undagan. O’qituvchining bayoni, ya’ni
bayon qilish metodida grammatik mavzuning xususiyatidan kelib chiqib,
o’qituvchi ma’lumotlarni o’z so’zlari bilan bayon qilib bergan. Bunda o’qituvchi
zimmasiga o’rganilayotgan grammatik mavzuning muhim o’rinlarini aniq, lo’nda,
misollar tahlili bilan izchil bayon qilib berish vazifasi yuklangan. Boshlang’ich
sinflarda bayon qilish metodi o’quvchilarning yoshi va eslab qolish holatidan keiib
chiqqan holda 3—5 daqiqaga mo’ljallangan, Bayon qilish metodini qo’llash
holatlari hozir ham uchraydi.
Suhbat metodi boshlang’ich sinflarda ona tilini o’qitishda keng
qo’llaniladigan va shu bosqich o’quvchilari tabiatiga mos metod sanaladi. Suhbat
metodi savoljavob metodi deb ham yuritilgan. Suhbat metodi o’qituvchidan
mavzuning xususiyatini o’zida aks ettirgan o’quv materialini topishni, grammatik
mavzuning muhim belgilarini aniqlash, ularning o’xshash va farqli jihatlarini
ajratish, o’xshash va farqli jihatlariga qarab guruhlash, umumlashtirishga, xulosa
chiqarishga yo’naltirilgan savollar tuzishni, ularni o’quvchilarga izchil berib
borishni talab etadi.
Boshlang’ich sinflarda suhbat metodining muammoli o’qitish
mctodi sifatida qo’llanilishi ta’limda o’quvchilarni faollashtirishga katta ta’sir
ko’rsatadi. Muammoli o’qitish metodiga amerikalik pedagog va psixolog Dyun
1894yilda asos solgan. Bu metodning maqsadi ilmiy tushunchalarni o’zlashtirishga
6

yordam berishgina emas, balki o’quvchilarning bilish qobiliyatini ham
rivojlantirish, ijodiy qobiliyatlarini o’stirish hamdir. Bunda suhbat davomida
o’qituvchining topshirig’i bilan o’quvchining oldiga biror muammo qo’yiladi va
darsda muammoli vaziyat yaratiladi. Bu muammoni o’quvchi oldin egallagan
bilimlari asosida hal etadi. Boshlang’ich sinf o’quvchilarining hayotiy tajribalari
kamligi sababli o’qituvchi muammoni hal qilishga yordamlashuvchi savollar
beradi. Muammoni o’quvchi hal qila olrnasa, uni o’qituvchining hal qilishiga
to’g’ri keladi. Shuning uchun boshlang’ich sinfda muammoli o’qitish
metodi yarim izlanishli muammoli metod deb ham yuritiladi. Masalan, muammoli
o’qitish metodini leksiksemantik va grammatik/nashqlarni tashkil etishda ham
qo’llash mumkin. Bu metoddan 1smfdan boshiab foydalanish mumkin. Bu
metod ,,Tovush va harf’ mavzusini o’rganayotganda tovushning so’z ma’nosini
farqlashdagi vazifasini tushuntirishda, ,,So’z ma’nosi», ,,Nutq va gap» mavzularini
o’rganishda ham qo’llanadi. Masalan, ,,So’z ma’nosi» mavzusini o’rganish uchun
xattaxtaga turli ma’nodagi, ya’ni turli so’z turkumiga kiradigan so’zlar aralash
holda yozib qo’yiladi.
So’dar: kitob, qurdi, shifokor, sakkiz, qizil, qalam, o’qidi, yashil, binokor,
o’nta, o’qituvchi, sakkiz.
O’quvchilar bilan quyidagicha savoljavob tashkil qilinadi: So’zlarni o’qing.
— Birinchi so’z nimani bildiryapti? Narsanimi, Shaxsnimi?
— Bu so’zga qanday so’roq beramiz?
— Ikkinchi so’z harakatni bildiryaptimi yoki narsanimi?
— Bu so’zga qaysi so’roqni beramiz?
— Qaysi so’zlar sanoqni bildiryapti?
7

— Bu so’zlarga qaysi so’roqni beramiz?
— Qaysi so’zlar rangni bildiryapti?
— Bu so’zga qaysi so’roqni beramiz?
So’zlar ichidan Shaxsni (kasb egasini) bildirayotgan so’zlarni topib, bir
ustun qilib yozing.
— Ikkinchi ustunga narsani bildirgan so’zlarni topib yozing.
— Uchinchi ustunga harakatni bildirgan so’zlarni topib yozing va hokazo.
O’quvchilar topshiriqni o’qituvchi yordamida bajarib bo’lgach, muammoli savol
o’rtaga tashlanadi:
Yuqoridagi so’zlar nimasiga ko’ra farqlanyapti? o’quvchilar ,,ma’nosiga ko’ra»
degan fikrni ayta olmasalar, o’qituvchi bu muammoni hal qiladi:
Bu so’zlar ma’nosiga ko’ra va so’roqlariga ko’ra farq qiladi. o’ylang, so’zlarni
qaysi xususiyatlariga ko’ra guruhlarga ajratamiz? So’zlarni nechta guruhga ajratish
mumkin? Savol-javoblardan ko’rinib turibdiki, o’quvchilar bilan suhbat
rivojlantirilib borilyapti va o’quvchilar suhbat davomida yangiyangi raa’lumotlarni
egallab bormoqdalar. 3—4sinflarga o’tganda bunday suhbatlar oxirida
o’quvchilarning o’zlari xulosa chiqaradilar. Bunday suhbatlarda o’quvchilarning
yoshi, saviyasidan tashqari, vaqt ham hisobga olinadi. Suhbat uzoq davom etsa,
o’quvchilar charchab qoladilar, o’zlashtirish darajasi ham susayadi. Boshlang’ich
sinf ona tili darslarida mustaqil ish metodi asosan o’rganilgan mavzuni
mustahkanilash qismida mashqlar ishlash jarayonida qo’llaniladi. o’quvchilar
o’qituvchining topshirig’i bilan mustaqil ishlarni og’zaki yoki yozma shaklda
bajaradilar. Topshiriq qiyin va ko’p vaqtni olmasligi, o’quvchilar kuchi yetadigan
8

qilib, muayyan vaqt ichida bajarishga mo’ljallangan bo’lishi kerak. Mustaqil
ishlash uchun topshiriq 1sinfdan boshlab beriladi va u astasekin
marakkablashtirilib boriladi. lsinfda ,,Yozgan so’zlaringizni lug’atdan
tekshiring», ,,Rasmga qarab sabzavot nomlarini alifbo tartibida yozing», ,,Rasmni
kuzating. Unda tasvirlangan narsalarni aniqlang va ularning nomini yozing» kabi
topshiriqlar beriladi. Masalan, 88mashqda ,,O’lkamda bahor» mavzusida sujetli
rasm berilgan. o’quvchilar rasmni kuzatib, narsa nomlarini yozadilar. Bunda bir
o’quvchi 5 ta, ikkinchi o’quvchi 10 ta va hokazo so’z yozishi mumkin. Aslida
rasmda 30 tadan ortiq narsa tasvirlangan: tog’, osmon, bulut, qor, terak, tol, o’rik,
ko’ylak, shim, tufli, mayka, lenta, soch, bosh, qir, dala, o’t, gul, qo’1, oyoq, quloq,
ko’z, burun, yui, og’iz, barmoq, bo’yin, qorin, yubka, jemper, daraxt va hokazo. Bu
o’quvchilarning e’tibor bilan kuzatishga — kuzatuvchanlikka o’rgatadi.
Analiz-sintez metodi savod o’rgatish darslariga rustuzem maktablari va
tatar o’qituvchilarining faoliyati orqali kirib kelgan. O,na tili ta’limi jarayoniga
analiz — tahlil grammatik hodisaning muhim belgilarini aniqlash maqsadida,
o’rganilgan grammatik tushunchaning yangi qirralarini ochish va mustahkarnlash
maqsadida tatbiq etiladi. Fonetik, leksik, morfologik va sintaktik tahlil shu
metodning amalda namoyon bo’lishidir. Sintez qismlarga bo’lib o’rganilgan
grammatik materialni yaxshilashdir. Masalan, ot, sifat, fe’l, son kabi so’z
turkumlari o’rganilayotganda ularga oid so’zlar berilib, ular ishtirokida gap tuzish,
aralash berilgan so’zlardan gap tuzish, aralash berilgan gaplarni voqealar rivoji
asosida tartiblashtirib matn tuzish, mazmunan tahlil qilingan rasm asosida
hikoyacha tuzish kabi ishlarda sintez metodi namoyon bo’ladi. Analizsintez
metodida ham o’quvchilarni faollashtirish o’qituvchining o’quvchilarga beradigan
savol va topshiriqlariga, ishni tashkil etish shakllariga bog’liq bo’ladi.
Induksiya metodida o’qwchilar o’qituvchi tavsiya etgan til dalillarini
kuzatadi, tahlil qiladi va shu asosda xulosa va ta’riflar keltirib chiqaradi.
9

Deduksiya metodida o’quvchi tayyor qoida — ta’rif bilan tanishadi va
uning mohiyatini tii dalillari asosida ochadi. Bu metodlarning samarasi
o’qituvchining savoJtopshiriqlari mazmuni grammatik hodisaning muhim
tomonlariga yo’naltirilganligiga, izchilligiga, faoliyatni tashkil etish shakllariga,
o’quv vositalari (darslik, turli xarakterdagi lug’atlar, rasm, jadvaMar, texnik
vositalar)ga bog’liq bo’ladi. So’nggi yillar davomida ta’lim tizimiga an’anaviy
metodlar bilan birga zamonaviy pedagogik texnologiya usullari kirib keldi.
Ulardan ona tili ta’limi jarayonida foydalanish bo’yicha yutuqlar qo’lga kiritildi.
Bugungi kunda jamiyatning shiddatli o’sishi, fan texnikaning rivojlanishi,
amalga oshirilayotgan islohotlarning ijobiy natijalari barcha sohalar kabi ta'lim-
tarbiya jarayonlariga ham o’z ta'sirini o’tkazmoqda.
Hozirgi sharoitda xalq ta'lim tizimi, uning barcha bo’g’inlarini yagona kompleks
sifatida qarash talab etilmoqda. Bu bo’g’inlar bolalarning maktabgacha tarbiya
olishini, umumiy va maxsus bilimga, professional tayyorgarlikka ega bo’lgan
yoshlarning shaxs sifatida ma'naviy va axloqiy kamol topishini, ularning jismoniy
rivojlanishini ta'minlaydi.
Maktab jamiyatning talablariga bo’ysunuvchi va uning ehtiyojlarini to’la
qondirish uchun javobgar bo’lgan muhim bo’g’in hisoblanadi va bu dargoh insonni
shakllantirish uchun mas'uldir. Ma'lumki, shaxs bir butun shaklda rivojlanadi. Bir
butun ta'lim-tarbiya jarayoniga xos vazifa insonda nafaqat aqliy, balki layoqat va
malakani ham shakllantiradi. Bir butunlikda bo’lgan jarayon o’quvchida qiziqish
hissini tarkib toptiradi. Shaxsni shakllantirishdagi vazifalarning o’zaro birligini
ta'minlashda, avvalo, maqsad, vosita va kuzatilgan natijalarning birligi ham
nazarda tutiladi.Kichik maktab o’quvchisini fikr doirasini kengaytirishda, muloqot
san'atining boshlang’ich savodini egallashda, kompleksli ta'lim jarayonini amalga
oqhirishda o’quvchilarni nutqini shakllantirishga oid darslarning o’rni va ahamiyati
kattadir.
Hozirgi davr respublikamiz ijtimoiy hayotidagi tub ijobiy o‘zgarishlar
boshlang‘ich sinflar ona tili ta’limini oldiga muhim talablar qo‘ymoqda.
10

Mashg‘ulotlarni pedagogik texnologiyalar asosida qurish, davlat ta’lim standartlari
talablarini bajarish, bolalarning fikrlash darajasini muntazam ravishda o‘stirib
borish, uquvchilarning nu qiy va imloviy savodxonligini to‘la ta’minlash ana shu
talablar sirasiga kiradi
Ona tili o‘qitish metodikasida o‘quvchilarning savodini chiqarish, grammatik
tushunchalarini shakllantirish, ularning nutqiy va imloviy savodxonligini
oshirishda qo‘llanadigan usullar, mashqlar variantlari ko‘p. Fonetik, grammatik,
orfografik tushunchalarni mustahkamlash, nutqiy malakani mukammal
shakllantirishda metodika fanidan belgilangan mashqlar qatorida ta’limiy o‘yinlar
ham muhim o‘rin tutadi. Ta’limiy o‘yinlarni boshqa mashq turlaridan farqi shuki,
bunda bir tamondan, o‘quvchilarning zerikishi, charchog‘iga barham berilsa,
ikkinchidan tamondan, bolalarning fikrlash jarayoni tezlashadi, muayyan
belgilangan malakalarning mufassal shakllanishi osonlashadi.
Ma’lumki o‘quvchi qancha yosh bo‘lsa, darslarda qo‘llanadigan qiziqarli o‘yin
elementlari shunchalik ko‘p bo‘lishi lozim. Chunki darsda qo‘llanadigan didaktik
o‘yin, bir tamondan, ayrim bolalar tabiatiga xos bo‘lgan qiziquvchanlik, sho‘xlik
kabi xususiyatlariga muvofiq kelsa, ikkinchi tamondan, ba’zi bolalardagi
odamovilik, indamaslik, uyatchanlik kabi jihatlarini bartaraf etib boradi. Demak,
o‘yin jarayoni o‘quvchi psixologiyasida keskin o‘zgarishlar yasaydi. O‘yin
davomida o‘quvchi mavhum grammatik-orfograk tushunchalar mohiyatini anglay
boshlaydi, uning xotirasida ko‘pgina so‘zlar uchun umumiy bo‘lgan belgilar o‘rin
ola boshlaydi, og‘zaki va yozma nutqidagi orfoepik – orfografik tushunchalar
mohiyatini anglay boshlaydi, yozma nutqidagi orfoepik – orfografik nuqsonlar
kamayadi. Ta’limiy o‘yinlar sinf jamoasining erkin tutishlarini ta’minlaydi,
darsning samaradorligi ortadi. O‘yinda ko‘pchilik o‘quvchilarning faol ishtiroki
ta’minlanib, reyting ballarini qo‘yib borish imkoniyati tug‘iladi.
11

1.3 Didaktik o‘yinlarning turlari va o‘tkazish yo‘llari
O‘yinlarning yana bir diqqatga sazovor joyi shundaki, sinfda inoqlik, shiddat
hukm suradi. O‘quvchilar bir-birlariga yordam bergilari kelib, sinf jamoasining
jipsligi yanada ortadi.
Ona tili mazmuniga ko‘ra ta’limiy o‘yinlar quyidagicha tasnif qilinadi:
1. fonetik – grafik o‘yinlar
2. so‘z yasalishi bo‘yicha o‘yinlar
3. grammatik o‘yinlar
4. orfografik o‘yinlar
5. nutq o‘stirish tusidagi o‘yinlar.
Ta’limiy o‘yinlar o‘tkazilish xarakteriga ko‘ra quyidagi turlarga ajraladi:
1. og‘zaki o‘yinlar
2. indamas o‘yinlar
3. yozma o‘yinlar
ta’limiy o‘yinlar tashkil qilinishi bo‘yicha quyidagi turlarga ajraladi:
1. guruxlararo musobaqa tarzidagi o‘yinlar
2. tarqatma materiallar yordamida o‘tkaziladigan o‘yinlar
3. qo‘l barmoqlari yordamida o‘tkaziladigan o‘yinlar
ona tilidan ta’limiy o‘yinlar, shuningdek, she’r, ertak, hikoya, topishmoq, tez
aytishlardan, turli rebus va boshqotirma jadvallaridan ham unumli foydalanish
mumkin.
O‘yinni tashkil qilishda o‘qituvchi quyidagi tamoyillarga amal qilishi lozim:
- o‘yin qiziqarli, sodda, tushunarli, aniq bo‘lsin;
- o‘yin mavzuga mos, chuqur mazmunli bo‘lsin;
- o‘yinda iloji boricha ko‘proq o‘quvchi ishtirok etsin;
- o‘yinda qiziqarli narsalar ko‘p bo‘lsin;
- o‘yinni o‘tkazilish muddati, tartibi aniq bo‘lsin;
- o‘yin o‘quvchilarni muayyan ko‘nikmalari va malakalarini
shakllantirsin;
- o‘yin g‘oliblari rag‘batlantirib borilsin.
12

O‘qituvchi o‘yin turlarini mustahkamlanayotgan mavzuga muvofiq tanlab,
belgilangan o‘yin turiga mos shaklni tuzib, o‘yin tartibini aniq belgilab olishi
lozim. O‘yin uchun kerakli material esa imlo lug‘ati, o‘qish kitobi, bolalar jurnali,
turli badiiy asarlar to‘plamlaridan olinadi.
Materialni o‘yin shakliga solishda quyidagi shartlarga rioya qilish lozim:
- o‘yin materialida mavzuga oid misol ilojiborichako‘p bo‘lsin;
- material va o‘yin shakli o‘quvchi yoshiga mos, tushunarli, sodda va
qiziqarli bo‘lsin;
- o‘yin shakli va material hajmi dars strukturasiga muvofiq bo‘lsin;
- material va o‘yin shakli o‘quvchi nutqini o‘stirish, imloviy
savodxonligini oshirish imkongiyatini bersin;
- material va o‘yin shakli o‘quvchi aqliy faolligini yaxshilasin;
- material va o‘yin shakli o‘quvchi dunyoqarashini o‘stirsin, tarbiyaviy
elementlarga boy bo‘lsin.
Boshlang‘ich sinf ona tili dasturidagi har bir mavzu bo‘yicha muayyan shakldagi
ta’limiy o‘yinni tashkil qilish mumkin. O‘qituvchi, avvalo, ta’limiy o‘yinning
ta’lim-tarbiyaviy maqsadini belgilab, o‘yinga kerakli materialni tayyorlab
o‘quvchilarga ta’limiy o‘yinni o‘tkazish tartibini aniq
tushuntirib berishi, o‘yinni o‘zi boshqarib borishi, o‘quvchilarniing xatolarini yo‘l-
yo‘lakay tuzatib borishi zarur. O‘yin oxirida tegishli xulosalar chiqarilib, ballar
e’lon qilinadi.
Boshlang'ich ta'lim bosqichi-da asosiy e'tibor o'quvchilarning so'z boyligini
oshirish, o'zbek tilidagi nutq tovushlarini to'g'ri talaffuz qilish ko'nikmalarini
rivojlantirish orqali ularning og'zaki va yozma nutqini shakllantirishga qaratiladi.
Shundan kelib chiqib, 2—4- sinflarda o'quvchilarni tabiat hodisalarini kuzatishga
o'rgatish, narsa-buyumlar, o'simlik va hayvonot dunyosiga oid tushunchalarning
nomlari, belgi, miqdor, harakat-holatni bildiruvchi so'zlar bilan ularni tanishtirish
— o'zbek tili darslarining asosiy ta'limiy maqsadi hisoblanadi. Bunda
o'quvchilarning so'zlarni imkon qadar ko'proq o'zlashtirishi hamda xotirasiga
singdirib borishiga qaratilgan mashq turlaridan foydalanish dars samaradorligini
13

belgilaydi. Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim bosqichida didaktik o'yinlardan
foydalanish, ayniqsa, muhimdir.
Didaktik o'yinlar o'quvchi larning o'zaro va o'qituvchilar bilan hamkorligini
mustahkamlashda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Ta'limiy o'yinlar bilimlarni
o'zlashtirish jarayonini yengillashtiradi, o'quvchilarni darsga to'liq jalb etishga
yordam beradi, ularning ijodiy tafakkuri, faolligini o'stirishning asosiy vositasi
hisoblanadi. Biroq ta'limiy o'yinlarni me'yorida qo'llash kerak, ularni haddan ziyod
ko'paytirib yuborish o'quvchini dars maqsadidan chalg'itib qo'yishi mumkin.
Ta'lim boshqa tillarda olib boriladigan maktablarning boshlang'ich sinf
o'quvchilari so'z boyligini oshirish uchun o'zbek tili darslarida quyidagi didaktik
o'yinlardan foydalanish tavsiya etiladi.
«Kim ko'p so'z biladi?»
Bu o'yin o'quvchilarning lug'at boyligini o'stirishga yordam beradi. Buning
uchun sinf ikki guruhga bo'linadi va 1- guruh o'quvchilariga boshlanishi va
tugallanishi bir xil unlidan tashkil topgan, ikkinchi guruhga esa xuddi shunday: bir
xil undosh bilan boshlanib, shu undosh bilan tugallangan so'zlarni doskaga yozish
topshiriladi.
Masalan, 1- guruh «ikki«, «alla», 2- guruh esa «qiziq», «katak» kabi so'zlarni
yozishi mumkin. O'yin shartiga ko'ra, guruhlardagi o'quvchilar navbat bilan
vazifani bajaradilar. So'z topolmay yozishdan to'xtagan guruh yutqazgan
hisoblanadi.
«So'z top»
Ushbu o'yinni 2—3- sinflarda darsning kirish qismida o'tgan mavzuni
mustahkamlash yoki lug'at ustida ishlash maqsadida o'tkazish mumkin. O'qituvchi
bir so'z aytadi, o'quvchilar esa davom ettirishadi. O'yin qoidasiga ko'ra, birinchi
aytilgan so'z qaysi harf bilan tugasa, keyingi o'quvchi shu harfdan boshlangan
so'zni aytishi kerak. Masalan, kitob - barg - gul -lola - anhor - rasm - maktab -bola
— ah - ip...
14

Jarayonda sinfdagi barcha o'quvchilarning faol ishtiroki ta'minlanadi. So'zlarni
takror qo'llamaslik sharti o'quvchilarni bir-birini diqqat bilan kuzatishga, qaysi
so'zlar aytilganini xotirasida saqlab turishga, muhimi, hozirjavoblikka o'rgatadi.
Shuningdek, bu o'yin turini biror mavzuga oid so'zlar bo'yicha ham o'tkazish
mumkin. O'quvchilarga muayyan soha yoki mavzuga taalluqli so'z topishlari
aytiladi. Masalan, uy jihozlariga oid so'zlarni aytish topshirig'i berilganda, 1-
o'quv chi: xontaxta; 2- o'quvchi: ko'rpacha; 3- o'quvchi: gilam; 4- o'quvchi: guidon
va hokazo tarzida o'yinni davom ettiradi. Bunda aytilgan so'zning qaysi harf bilan
tugashi emas, aynan shu mavzuga aloqador bo'lishi bosh mezon qilib belgilanadi.
«So'z top» o'yinining barcha turida ham tezkorlik bilan javob bermagan o'quvchi
o'yinni tark etadi, o'yinda oxirigacha ishtirok etganlar g'olib bo'ladi.
«Jumlani davom ettir»
O'yin qoidasiga ko'ra, birinchi o'quvchi birorta qisqa gap aytadi, boshqa
o'quvchi aynan shu gapga so'z qo'shib boraveradi.
Masalan:
1- o'quvchi; Men hikoya o'qidim.
2- o'quvchi; Men qiziqarli hikoya o'qidim.
3- o'quvchi: Men kecha qiziqarli hikoya o'qidim va h.k.
So'z qo'sha olmagan yoki xatoga yo'l qo'ygan o'quvchi o'yinni tark etadi. 6—7
daqiqa mobaynida o'yin davomiyligini ta'minlab turgan o'quvchilar g'olib bo'ladi
va baholanadi.
«Kim tezroq?» o'yini yozma shaklda bajariladi va bunda har bir o'quvchiga
yig'iq gaplar yozilgan kartochkalar tarqatiladi. Masalan. Bahor. Daraxtlar gullaydi.
Gullar ochiladi. Qushlar say ray boshlaydi. Navro'zi olam kirib keladi.
Doshqozonlar qaynaydi. Sumalaklar pishadi... kabi. O'quvchilar esa mazkur
gaplarni yoyiq gaplarga aylantirib, daftarlariga yozishlari lozim. Topshiriqni
birinchi bajargan o'quvchi tuzgan gapini o'qib beradi. Vazifani bexato bajargan
o'quvchi a'lo baho bilan rag'batlantiriladi.
«Kuch birlikda» o'yinini o'tkazish uchun xattaxta ikkiga bo'linib, har bir guruh
uchun alohida mavzu yozib qo'yiladi. (Masalan, «Gulzorda» yoki «Maktabimiz
15

bog'i» kabi). Bunda har bir guruh a'zosi gap tuzib, mavzu bo'yicha matn hosil
qilishga o'z hissasini qo'shishi lozim. O'n daqiqa davomida qaysi guruh tez,
chiroyli va mazmunli matn tuza olsa, shu guruhga rag'bat kartochkasi beriladi,
so'ngra tuzilgan matn doskaga yozdiriladi.
«Muomalani biling
«0'zbek tili» darsliklarida beriladigan muomala odobiga oid ma'lumotlarni
mustah-kamlash jarayonida ushbu ta'limiy o'yindan foydalanish tavsiya etiladi.
O'yinda o'quvchilar bir-biriga muomala odobiga oid so'z yoki gaplarni takror
qo'llamasdan aytishlari kerak bo'ladi. Masalan: 1- o'quvchi; Xush kelibsiz!
2- o'quvchi: Yaxshi keldingizmi?
3- o'quvchi: Rahmat!
4- o'quvchi: Minnatdorman.
5- o'quvchi: Yaxshi boring.
6- o'quvchi: Omad sizga
yor bo'isin!
Ushbu o'yinni boshqacharoq tashkil etish ham mumkin. Bunda o'quvchilar ikki
guruhga bo'lingani holda, 1- guruh ishtirokchilari muomala odobiga oid so'z va
birikmalarni, 2- guruh vakillari esa shu gaplarning qayerda qo'llanilishini aytib
berishlari kerak bo'ladi. Guruh ishtirokchilari navbatma-navbat bir-birlariga
murojaat qiladilar.
«Kim nima qiladi?»
O'quvchilar ikki guruhga bo'linadi va har bir guruhdan bittadan o'quvchi
doskaga taklif etiladi. Birinchi guruh ishtirokchisi «Kim?» yoki «Nima?»
so'rog'iga javob bo'ladigan so'zlarni yozsa, ikkinchi guruh ishtirokchisi «Nima
qiladi?» so'rog'iga javob bo'ladigan so'zlarni qayd etadi. Natijada quyidagi yig'iq
gaplar hosil bo'ladi.
1- guruh 2- guruh
O'qituvchi o'qitadi.
O'quvchilar o 'qiydilar.
Oush sayraydi.
16

Shamol esadi.
Gul o'sadi.
Paxta ochiladi.
Yomg'ir yog'adi.
Quyosh isitadi.
O'quvchilar xattaxtaga yozilgan gaplarni daftar lariga ko'chirib oladilar Bu
o'yinda ularning topqirligi va yozma savodxonligi ham e'tiborga olinadi. Qaysi
guruh a'zosi topshiriqni bexato bajarsa, shu guruhga rag'bat kartoch kasi beriladi.
Iqtidorli va ilg'or o ' q u v c h i l a r g a ushbu ish turini ijodiy davom ettirish,
ya'ni so'zlarning
sinonimlari yordamida topshi riqni kengaytirib bajarish vazifasi topshirilishi
mumkin. Agar o'quvchi topshiriqni quyidagi tarzda bajarsa, unga ikkita rag'bat
kartochkasi beriladi.
Shifokor, tabib davolaydi, shifo ulashadi.
Bu o'yin boshlang'ich sinf o'quvchilarining og'zaki va yozma nutqini o'stirishda,
ularni hozirjavoblikka, topqirlikka, e'tiborli bo'lishga o'rgatishda muhim
ahamiyatga egadir.
«Oltin toj» o'yinini oyda bir marta o'tkazib turish o'tilgan mavzularni
mustahkamlashga, o'quvchilar bilimining darajasini aniqlashga, bilim olish
ishtiyoqini, intilishini kuchay-tirishga yordam beradi. Bir oy davomida oltin toj
sovrindori bo'lib yurish kichik yoshdagi maktab o'quvchilariga ko'tarinki ruh
beradi, ularning darsga, til o'rganishga bo'lgan qiziqishlarini oshiradi.
Xulosa qilib aytganda, dars jarayonida o'quvchilarning yosh xususiyatlarini
hisobga olib, ta'limiy o'yinlardan foydalanish samarali natijalarni qo'lga kiritishga
yordam beradi.
II Bob Bolalar tafakkurining o‘ziga xosligi
2.2 Ona tili darslarida ta’limiy o‘yinlar vositasida o‘quvchilar nutqini
boyitish usullari
17

Tafakkur – inson tomonidan obektiv reallikni analiz, sintez, mulohoza va
boshqalar orqali bilish jarayonidir.
Tafakkurning uchta ko‘rinishi mavjud [6, B.210]:
-ko‘rgazmali-harakatli (bunda munosobatlar bevosita aniq predmetlar
(o‘yinchoqlar) ustida manipulyatsiya qilish yo‘li bilan ochib beriladi);
-ko‘rgazmali-obrazli (bir-biriga yoki turli predmetlar obrazlarini mos qo‘yib
munosobat va bog‘liqliklarni ochadi);
-mantiqli-so‘zli (tushunchalar, so‘zlar va mulohozalar yordamida bilish).
Ko‘rgazmali-harakatli tafakkur ayniqsa 3-4 yoshli bolalarda intensiv
rivojlanadi. U predmetlar xossalarini o‘rgana boshlaydi, predmetlar orqali
amallarni bajarishga o‘rganadi, ular o‘rtasida munosobatlarni o‘rnatadi va turli
amaliy masalalarni yechadi.
Ko‘rgazmali-harakatli tafakkur asosida tafakkurning murakkab ko‘rinishi
bo‘lgan – ko‘rgazmali-obrazli tafakkur shakllanadi. U bola tasavvurlari asosida,
amaliy harakatlarni tadbiq qilmasdan masalalarni yecha olishi bilan tavsiflanadi.
Bu bolaga masalan, chizma rasmlardan foydalanishiga yoki yoddan sanash
ishlarini amalga oshirishiga imkon beradi.
Olti-yetti yoshli bolalarda mantiqli-so‘zli tafakkurning intensiv shakllanishi
boshlanadi, u tushunchalarni almashtirishdan foydalanishda nomoyon bo‘ladi.
Mantiqiy tafakkurning yuqori bosqichiga erishish – uzoq va murakkab
jarayondir, chunki mantiqiy tafakkurning atroflicha rivojlanishi nafaqat aqliy
faoliyatning yuqori darajadagi faolligini talab qiladi, balki predmet va
hodisalarning umumiy va muhim belgilari so‘zlarda mustahkamlangan
umumlashgan bilimlarni ham talab etadi.
Taxminan bola o‘n to‘rt yoshlarida uning tafakkuri kattalarning tafakkur
faoliyati tavsifiy belgilariga ega bo‘la boshlagan paytda, rasmiy-mantiqiy
amallarni bajara olish darajasiga erishadi. Lekin, bolada mantiqiy fikrlashni
rivojlantirish maktab yoshigacha bo‘lgan davrdan boshlash lozim. Masalan, bola 5-
7 yoshlaridayoq mantiqiy tafakkurning taqqoslash, umumlashtirish, tasniflash,
tizimlashtirish va ma’noni moslashtirish kabi usullarini elementar darajada
18

o‘zlashtirish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Dastlabki bosqichlarda bu usullarni
shakllantirish ko‘rgazmali, aniq materialga tayangan holda va xuddi ko‘rgazmali-
obrazli tafakkur ishtirok etayotgandek amalga oshirilishi lozim[5,B.39].
Mantiqiy tafakkurning usullari.
Taqqoslash – o‘xshash belgilarini va predmet hamda hodisalar o‘rtasidagi
farqlarni aniqlashga yo‘naltirilgan usul. Bola 5-6 yoshlarda odatda turli
predmetlarni o‘zaro taqqoslay oladi, lekin uni bir necha belgilari asosida amalga
oshiradi, masalan, rangiga, shakliga, kattaligiga ko‘ra va boshqa ba’zi-bir
belgilariga nisbatan. Bundan tashqari, bu belgilarni ajrata olish tasodifiy tavsifga
ega va obyektni atroflicha tahliliga tayanmaydi.
Ta’lim jarayonida bola taqqoslash usuliga quyidagi ko‘nikmalar orqali
erishishi lozim:
Obyektni boshqa obyektlarga mos qo‘yish asosida belgilarini (xossalarini)
ajratish. Odatda olti yoshli bolalar premetda bor-yo‘g‘i ikki-uchta xossalarini
(vaholanki, ular cheksiz ko‘p bo‘lishiga qaramasdan) ajrata olishadi. Bola bu
predmetning ko‘p sondagi belgilari va xossalarni ko‘ra olishi uchun, u predmetni
turli tomondan tahlil qila olishi, bu predmetni boshqasi bilan farqlanuvchi belgi
hamda xossalari asosida taqqoslay bilishi lozim.
Taqqoslash uchun pretmetlarni oldindan tanlab, asta-sekinlik bilan balalarni
ilgari ulardan yashiringan belgi va xossalarni o‘rgatish mumkin. shu bilan birga, bu
ko‘nikmalarga ega bo‘lish – nafaqat predmet xossasini ajrata olish, balki uni
atalishini ham bilishdan iboratdir.
Taqqoslanayotgan obyektlarning umumiy va farq qiluvchi belgi va
xossalarini aniqlash.
Bola predmetlarni bir-biri bilan taqqoslab, belgi va xossalarini ajratishni
o‘rganganidan keyin, predmetlarning farq qiluvchi umumiy belgi va xossalarini
aniqlash ko‘nikmalarini shallantirishni boshlash kerak bo‘ladi.
Birinchi navbatda ajratilgan belgi va xossalar asosida tahliliy taqqoslashni
amalga oshirishga hamda farqlarni topishga o‘rgatish lozim. So‘ngra umumiy
belgi va xossalarga o‘tish kerak bo‘ladi. Shu bilan birga, bolani ikkita
19

predmetda,so‘ngra bir nechtasida umumiy belgi va xossalarni ko‘rishga o‘rgatish
muhimdir[4, B.20].
3) Obyektda muhim belgi va xossalar berilib, ularni oson aniqlash mumkin
bo‘lsa, muhim va muhim bo‘lmagan belgilarni farqlay olish.
Bola predmetlarda umumiy va farqlanuvchi belgi va xossalarini ajrata
olishga o‘rganganidan so‘ng, quyidagi qadamni qo‘yish mumkin: uni muhim
belgilarini muhim bo‘lmagan, ikkinchi darajalilaridan farqlashga o‘rgatish.
So‘ngra oddiy misollar yordamida, “umumiy” va “muhim” belgilar o‘zaro
qanday mos qo‘yilishini ko‘rsatish mumkin.
Bolaning diqqatini yana bir narsaga jalb etish, ya’ni – “umumiy” belgi har
doim ham muhim bo‘lavermasligiga, lekin “muhim” belgi har doim “umumiy”
bo‘lishligiga e’tiborini qaratish lozim.
Masalan, bolaga ikkita predmetni ko‘rsating, unda “umumiy” lekin “muhim
bo‘lmagan” belgi – rang hisoblanib, “umumiy” va “muhim” belgi – uning shakli
bo‘lsin.
Obyektning muhim belgilarini topishni bilish, umumlashtirish usullariga ega
bo‘lishning jiddiy dalillaridan biridir.
“Umumlashtirish” va “tasniflash” usullariga o‘rgatish.
Tasniflash – predmetlarni tafakkurda juda muhim belgilariga qarab, sinflarga
taqsimlash. Tasniflashni amalga oshirish uchun materialni tahlil qila olish, uning
alohida elementlarini bir-biriga mos qo‘yish, ulardagi umumiy belgilarni topish,
shu asosda umumlashtirishni amalga oshirish, predmetlarni aniqlangan umumiy
belgilariga qarab guruhlarga taqsimlash zarur.
Shunday qilib, tasniflashni amalga oshirish taqqoslash va umumlashtirish
usullaridan foydalanishni nazarda tutadi
“Tizimlashtirish” usuliga o‘rgatish.
Tizimlashtirish –obyektlarni ma’lum bir tartibda joylashtirish, ular o‘rtasida
aniq bir ketma-ketlikni o‘rnatish yoki bir tizimga keltirish. Bola tizimlashtirish
usullariga ega bo‘lishi uchun, eng avvalo obyektlarning turli belgilarini ajrata
olishi, hamda bu belgilarga turli obyektlarni mos qo‘ya olishi kerak.
20

Boshqacha aytganimizda u elementar taqqoslash amallarini bajara olishi
lozim.
Olti-yetti yoshlardagi bolalarda tizimlashtirishni shakllantirish uchun ularda
quyidagi zaruriy ko‘nikmalar bo‘lishi lozim:
Obyektni bitta belgi asosida va bir qatorda joylashish qonuniyatini topish.
Bu ko‘nikmani rivojlantirish uchun odatda tartiblangan obyektga yana bitta
obyektni qo‘shish zarurati haqidagi masalalardan foydalaniladi, lekin qo‘shilgan
obyekt qolganlarining joylashish qonuniyatini buzmasligi lozim. Bunday masalani
yechish faqatgina shunday qonuniyatni topgandagina amalga oshiriladi.
Tasodifiy holda joylashgan obyektlarni qatorlarga tartiblashtirish.
Bunday hollarda nisbatan murakkab masalalardan foydalaniladi. Ularda
obyektlar betartib holda taqdim etiladi. Bunday topshiriqlar ikki ko‘rinishda
bo‘lishi mumkin. Birinchi ko‘rinishdagisida obyektni tartiblashtirish lozim bo‘lgan
belgini mustaqil topish ko‘nikmasini rivojlantirish nazarda tutiladi. Bu yerda
bolani obyektlarni tahlil qilishi asosida ularning har biriga tegishli bo‘lgan (lekin
obyektdan obyektga o‘zgaradigan) muhim belgisini topishga o‘rgatish[2,B.58].
Ikkinchi ko‘rinishdagi topshiriq abstrakt belgilardan foydalana olish
ko‘nikmasini rivojlantirishga yo‘naltirilgan. Bunday belgilar u yoki bu
ko‘rinishdagi shaxsiy xususiyatlarni ifodalanganligi va harakatlarni bajarilish sifati
bo‘lishi mumkin (har bir bola oldingisiga nisbatan tartib-intizomliligi) va
boshqalar. Ular verbal (so‘zlarda) taqdim qilinishi lozim, chunki bola qandaydir
tashqi tayanch imkoniyatdan foydalanishga ega bo‘lmasligi kerak. Obyektlarni
tartiblanishini u to‘lig‘icha ongida bajarishi lozim. Bunday topshiriqlar nafaqat
mantiqiy tafakkurni rivojlantirish uchun, balki ongida bajarishni rivojlantirish va
tezkor xotira uchun ham juda foydalidir [2, B.63].
“Ma’noni bog‘lash” usuliga o‘rgatish.
Bola predmetlarni tashqi belgilariga ko‘ra bir-biriga bog‘lashga,
taqqoslashga o‘rgatilganidan so‘ng, masalan, shakliga, rangiga, kattaligiga ko‘ra,
shundan keyin intellektual jihatdan murakkabroq amallarga – predmetlarni
ma’nosiga ko‘ra bir-biriga bog‘lashga o‘rgatishga o‘tish mumkin.
21

Predmetlarni ma’nosiga ko‘ra bir-biriga bog‘lash – ular o‘rtasidagi
qandaydir bog‘lanishlarni topish, agar bu bog‘lanishlar predmetlarning va
hodisalarning muhim belgilari va xossalariga asoslangan bo‘lsa. Lekin, ikkinchi
darajali, unchalik e’tiborli bo‘lmagan xossa va belgilarga ham tayanishni ham
bilish muhimdir.
Bu bog‘lanishlar topish uchun predmetlarni ularning funksiyalariga, nimaga
mo‘ljallanganligiga, boshqa ichki xossa va belgilariga e’tiborni qaratib, o‘zaro
taqqoslash kerak bo‘ladi. Taqqoslanadigan predmetlar munosobatlarning turli
ko‘rinishlariga qarab bog‘langan bo‘lishi mumkin. Masalan, bu “qismi-yaxlitligi”
(g‘ildirak-mashina) ko‘rinishdagi bog‘lanishlarga, predmet va hodisalarning
qarama-qarshiligiga (tuz-shakar, kun-tun va boshqalar), predmet funksiyalarining
o‘xshashligi va qarama-qarshiligiga (ruchka-qalam, qalam-o‘chirg‘ich) va boshqa
ko‘rinishdagi munosobatlar ko‘rinishida bo‘lishi mumkin.
“Ma’noni bog‘lash” usuliga o‘rgatish – bu bog‘lanishlarni tezlik bilan
topishga o‘rgatishdir.
Uning ta’limi quyidagi tartibda olib borilishi lozim:
1.Ikkita ko‘rgazmali taqdim etilayotgan predmetlarni ma’noni jihatdan
bog‘lash (rasm-rasm).
2. Ko‘rgazmali taqdim qilinayotgan predmetni, so‘z orqali berilayotgan
predmet bilan mos qo‘yish (rasm-so‘z).
3. “So‘z-so‘z” ko‘rinishida taqdim qilinayotgan predmet va hodislarni
ma’nosiga ko‘ra moslashtirish.
So‘z orqali qandaydir predmet, uning alohida xossalari, tabiat hodisalari va
boshqa ko‘plab predmetlar belgilanishi mumkin. eng muhimi bu belgilar va
tushunchalar (so‘zlar) bola uchun tanish bo‘lishi muhimdir.
2.2 Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilar tafakkurining o‘ziga xosligi
Bolaning ruhiy sog‘lomligining o‘ziga xosligi - uning bilimga nisbatan
faolligidir.
Bola qiziquvchanligi doimo o‘rab turgan atrofimizdagi olamni va dunyo
22

tuzilishini bilishga yo‘naltirilgandir. Bola o‘ynab turib, tajribasida sabab-oqibat va
ular o‘rtasidagi bog‘liqliklarni aniqlashga harakat qiladi. Masalan. uning o‘zi
qanday predmetlar cho‘kishini, qanday predmetlar suzishini fahmlashi mumkin.
Bolaning aqliy munosobatlari qanchalik faol bo‘lsa, u shunchalik ko‘p savollar
beradi va bu savollar turlicha bo‘lib boradi. Bola dunyodagi barcha narsalar bilan
qiziqishi mumkin: okeanning chuqurligi qancha? Hayvonlar qanday nafas oladi?
Nima uchun tog‘larning tepasida qor saqlanadiyu pastda erib ketadi?
Bola har doim bilishga intiladi, bilimlarni o‘zlashtirish esa ko‘p sondagi
“nimaga?”, “qanday, “qanday qilib”, “nima uchun” kabi savollarga javob olishi
orqali amalga oshadi.
U o‘zida bor bilimlaridan foydalanishga majbur holda, holatni tasavvur
qiladi va savolga javob topish uchun mumkin bo‘lgan yo‘lni topishga harakat
qiladi. Bola haqiqiy holatni tasavvur qilib, o‘z xayolida unda harakatlanadi. Ichki
obrazli harakatlar natijasida masalani yechimini amalga oshish tafakkuri
ko‘rgazmali-obrazli deb ataladi. Obrazli tafakkur – kichik maktab yoshida
tafakkurning asosiy ko‘rinishidir. Albatta, boshlang‘ich ta’lim yoshida bola
mantiqiy fikrlaydi, lekin bu yoshda ular ko‘pincha ko‘rgazmalilikka tayanadilar.
Psixologlar tomonidan tafakkur ikkita turi o‘rganilgan – empirik va nazariy.
Nazariy tafakkur quyidagilar bilan tavsiflanadi:
- refleksiya, ya’ni bola tomonidan o‘z harakatlari va ularni masala
shartlariga mos kelishini anglanishi;
- masala mazmunini umumiy yechimni topish maqsadida tahlil qilinishi,
so‘ngra boshqa shunga o‘xshash masalalar sinfiga tadbiq etish uchun o‘tkazilishi;
- ularni rejalashtirish va ongda bajarish uchun ichki harakat rejasini tuzish[3,
B.72].
Tadqiqotlar natijasida aniqlanganki, maktabda ta’lim olish jarayonida
bolaning bilim olishi boshqa ko‘rinishdagi tafakkur natijasida amalga oshishi
mumkin va u empirika nomini olgan. Empirik tafakkur asosida bilimlarni
o‘zlashtirish, atrof-olamdagi predmet va hodisalarning tashqi o‘xshashliklarini
taqqoslash, umumiy belgilari aniqlash natijasida amalga oshiriladi.
23

O‘quvchilarda empirik va nazariy tafakkurning o‘ziga xosligi qanday
nomoyon bo‘ladi, qanday aniqlanadi, kichik maktab yoshidagi bolalarda
tafakkurning rivojlanishi qaysi yo‘ldan boradi?
Masalan, boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtiriladigan
muhim matematik amallar qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish amallari
hisoblanadi. Bu amallar o‘zlashtirilganligidan so‘ng, ularni mustahkamlanganligi
odatda ko‘p sondagi bir xil ko‘rinishdagi matematik masalalarni yechish orqali
tekshiriladi.
Nazariy tafakkurning shakllanganligini aniqlash uchun ikki qismdan iborat
bo‘lgan tajriba-sinov holati tuziladi.
Birinchi qismda o‘quvchilarga ketma-ket bir nechta masalalar taklif etiladi,
ular shunday tanlanganki, bir xillari ifodalanishiga ko‘ra, ikkinchi xillari
javoblariga ko‘ra o‘xshashdir, lekin ularning matematik yechilish usullari turlicha
bo‘lishi mumkin.
1-masala. Daraxtga uchta qush kelib qo‘ndi. Ularga yana bitta qush kelib
qo‘shildi. Daraxtda nechta qush qo‘nib turibdi?
2-masala. Daraxtda 17 ta qush qo‘nib turibdi. 13 ta qush uchib ketdi.
Daraxtda nechta qush qoldi?
3-masala. 18 ta qush 3ta teng to‘daga bo‘lindi. Har bir to‘dada nechtadan
qush bor?
4-masala. Bolaga 7 ta olma va 2ta nok berishdi. Bolaga nechta meva
berishdi? (Yechish usuli birinchi masala bilan umumiy).
Taqdim qilingan masalalar muvaffaqiyatli yechilgandan so‘ng,
o‘quvchilarga ularni tasniflash (gruppalash) taklif etiladi.
Berilgan masalalarni yechishda o‘quvchi qanday belgilarga qarab mo‘ljal
olganligiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, bu yerda ikkita asosiy tasniflash varianti
bo‘lishi mumkin: o‘quvchining masalani muhim bo‘lmagan, tashqi belgilariga
qarab mo‘ljalni olganligi (empirik yondashuv) va o‘quvchining masalaning muhim
belgilariga, amallarning matematik usullariga qarab mo‘ljalni olishi (nazariy
yondashuv).
24

O‘quvchining keyingi variantni tanlashi, masalani yechish davomida u
nafaqat oxirgi natijani oldi, balki mos ko‘rinishdagi masalalar to‘plami uchun
umumiy usulni ham ajratdi.
Yechilgan masalalarni tasniflash chog‘ida bolalar turlicha yondashdilar:
masalalarni javobiga, bayon qilinish shakliga hamda yechilish usuliga qarab
gruhlarga ajratishdi.
Nazariya jihatidan umumlashtirish tahlilining o‘ziga xosligi o‘quvchilar
tomonidan murakkablik darajasi o‘sib borish tartibidagi bir xil tipli masalalarni
yechish davomida aniqlanishi mumkin. Lekin, bunday masalalarni yechilish
tasnifiga qarab, o‘quvchilarda nazariy tahlilning bor yoki yo‘qligi haqida mulohoza
yuritish mumkin.
Masalan, quyidagi topshiriq beriladi: har bir taqdim etilayotgan qatorda
sonlar ketma-ketligini buzmasdan, ular orasiga arifmetik amallarni (qo‘shish,
ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish) va qavslarni shunday joylashtiringki, bu amallar
natijasida har bir qatorda bir soni hosil bo‘lsin:
1) 123 = 1
2) 1234 = 1
3) 12345 = 1
4) 123456 = 1
5) 1234567 = 1
6) 12345678 = 1 va boshqalar.
Agar o‘quvchi har bir masalani o‘zi uchun yangi masaladek, ulardagi
tuzilish umumiy prinsipini ajratmasdan yechadigan bo‘lsa, u holda bola tashqi,
muhim bo‘lmagan belgilarga e’tibor qaratganidan darak beradi. Bu holda yechish
xatolar va ularni tekshirib ko‘rish metodi orqali olib borilayoganligini bildiradi.
Agar bola bir yoki ikkita masalani yechish davomida uning umumiy yechish
prinsipini kashf etadigan bo‘lsa, demak u daslabki masalalarni yechishni tahlil
qilgan va boshqalarini yechishda ulardan chiqargan xulosa hamda shartlariga
tayangan bo‘ladi.
Bu topshiriqlar arifmetik amllardan tizimsiz foydalanish asosida, empirik
25

ravishda bajarilishi mumkin:
(1 + 2) : 3 = 1; 1×2 + 3 – 4 = 1; (1 + 2) × 3 : (4 + 5) = 1; 1 + 2 + 3 – 4 + 5 –
6 = 1 va boshqalar.
Xuddi shuningdek 1, 3, 5, 7... (toq) masalalar o‘ziga xos yechimga egadir: (
1 + 2) : 3 = 1; ((1 + 2) : 3 + 4) : 5 = 1; (((1+2) : 3+4) :5 + 6) : 7 = 1 va
boshqalar.
2, 4, 6, 8… (juft) masalalar quyidagicha yechiladi:
1 – 2 + 3 – 4 = 1; (1 × 2 + 3 – 4 + 5) : 6 = 1; ((1 × 2 + 3 – 4 + 5) : 6 + 7) : 8 =
1 va boshqalar.
Ko‘pchilik psixolog va pedagoglarning tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki,
boshlang‘ich sinf o‘quvchilari matematika, ona tili va boshqa o‘quv
predmetlarining nazariy materiallarini ma’lum bir shartlar asosida (o‘rganilishi
lozim bo‘lgan masalalarini qo‘yilishi va ularni tadim etilayotgan usullar yordamida
yechilishi)muvaffaqiyatli o‘zlashtirishlari mumkin. “Tanish maqol” mashqi
O‘quvchilarga shifrlangan maqollar taklif etiladi: unda har bir maqol ikkita
qismga ajratilgan, ularning har birining o‘z kaliti mavjud. O‘quvchilar maqolni
to‘liq aniqlab, shifrini ochishlari kerak bo‘ladi. Doskada kalit yozilgan.
Kalit:
0 – bir kes...
1 – nima eksang...
2 –sanaydilar...
3 – oltin hisoblanavermaydi...
4 – temirni ...
5 – jo‘jani kuzda...
6 – issig‘ida bos...
7 – shuni o‘rasan...
8 – hamma yaltragan narsa...
9 – yetti o‘lchab...
26

O‘qituvchi. Yana bir marta sizlar bilan biz shifrlarni ochishga harakat
qilamiz. Dastlab siz bu yerda qanday maqollar shifrlanganligini bilishingiz. Har bir
maqol ikki qismdan iborat, shu sababli ikkita raqam bilan shifrlangan bo‘lishi
kerak. Maqolni ikki xonali son ko‘rinishida shifrlang. Bu raqamlarni daftaringizga
yozing. Bu topshiriqni bajarishingiz uchun sizlarga uch minut vaqt ajratiladi.
O‘quvchilar topshiriqni bajarishadi, so‘ngra javoblar muhokoma qilinadi.
Albatta maqollarning ma’nosiga to‘xtalib o‘tish lozim, ularni birgalikda
tushuntirish kerak. O‘qituvchi bu sonlarni eslab qolish kerakligini aytadi.
To‘g‘ri javoblar: 17, 46, 52, 83, 90.
Darsning so‘ngida o‘qituvchi bolalardan dastlab ikki xonali sonni, so‘ngra
shifrlangan maqolni eslashlarini so‘raydi.
“Antiqa misollar” mashqi.
Bu mashqda ham bundan oldingi jadval-kalitdan foydalaniladi. U doskada
yozilgan bo‘lishi kerak. Bolalar noodatiy holda yozilgan misollarni yechishadi.
Nima eksang+issig‘ida bos = ?
Yetti o‘lchab : oltin hisoblanavermaydi = ?
Temirni issig‘ida x nima eksang = ?
10: jo‘jani kuzda = ?
Temirni issig‘ida bos – Hamma yaltiragan narsa oltin hisoblanavermaydi = ?
Yetti o‘lchab bir kes – jo‘jani kuzda sanaydilar = ?
O‘qituvchi. Siz shifrlangan misollarni yechishingiz kerak. Dastlab uni kalit
yordamida shifrini ochib, so‘ngra yeching. Javoblarni daftarlaringiz yozing.
Bolalar topshiriqni bajarishib, javoblarni tekshirishadi. O‘qituvchi javoblarni
eslab qolishlarini so‘raydi. Shu darsning oxirida yoki kelgusi darsda ular to‘g‘ri
javobni eslashadi.
“Asosiy belgi” mashqi.
Bolalarga doskada yozilgan o‘nta so‘zdan belgi-so‘zni tanlash taklif qilinadi.
O‘qituvchi. doskada turli o‘nta so‘z yozilgan. Ularni o‘qing va har biriga
to‘g‘ri keladigan belgi-so‘zni tanlang. Belgi-so‘z predmetning xossasini aniqlaydi
27

va qanday? - degan savolga javob beradi. Masalan, qum sariq, issiq, mayda va
boshqa bo‘lishi mumkin. sizningcha eng yaqin bo‘lgan belgi-so‘zni tanlang va uni
chiziq tagiga yozing.
Daftarga yozish quyidagi tartibda amalga oshiriladi: so‘zlar juftligi kasr
shaklda yozilib – tepada o‘qituvchi tomonidan taklif etilgan so‘zlar, pastda –
o‘quvchi tomonidan taklif etilayotgan so‘zlar. O‘qituvchi bitta misolni muhokoma
qiladi.
O‘quvchilar topshiriqni bajarishadi. So‘ngra o‘quvchilar yozgan so‘zlar
muhokoma qilinadi. Sinf bilan birgalikda belgi-so‘zlar to‘g‘ri tanlanganmi yoki
yo‘qligi muhokoma qilinadi.
O‘qituvchi o‘quvchilarga bu so‘zlarni va ularga tanlangan belgi-so‘zlarni
eslab qolish haqidagi topshiriqni beradi.
Keyingi darsda o‘qituvchi so‘zlarni juft-jufti bilan va ularga tanlangan
belgilarni eslashni, ularni daftarga yozishni, so‘ngra oldingi darsda yozgan
yozuvlari bilan solishtirishni so‘raydi.
“Uchinchi so‘z” mashqi.
O‘qituvchi bir-biri bilan ma’no jihatida bog‘liq olti juft so‘zni o‘qiydi. Har
bir juftlikka ma’no jihatidan mos uchinchi so‘zni tanlash va uni daftarga yozish
kerak.
XULOSA
Tadqiqotimiz natijasida quyidagi xulosalarga keldik.
1. Boshlang‘ich ta’lim davomida o‘quvchida nazariy tafakkur rivojlanadi, u
yangi bilimlarga, ko‘nikmalarga ega bo‘ladi – o‘zining keyingi ta’limi uchun
zaruriy baza yaratadi. Lekin o‘quv faoliyati bu bilan nihoyasiga yetmaydi: kichik
maktab yoshidagi o‘quvchining bevosita rivojlanishi uning tavsifi va
28

natijaviyligiga bog‘liq. Bolaning muvaffaqiyatli ta’limi, unga nisbatan kattalarning
va tengdoshlarining munosobatiga bog‘liq. Unda ana shular asosida o‘z-o‘zini aniq
baholash shakllanadi.
2. O‘yin shaxs shakllanishida yangi sifatlarni, undagi muhim jihatlarni
aniqlaydi; aynan o‘yinda bolalar o‘zini tuta olish normalarini o‘zlashtiradi, u
o‘qishga o‘rgatadi, tarbiyalaydi. O‘quv jarayonida o‘yindan foydalanishning
quyidagi maqsadlarini ajratib ko‘rsatish mumkin: aniq ko‘nikmalar shakllanadi;
aniq nutq ko‘nikmalari shakllanadi; muomola qilishga o‘rganadi; zaruriy
qobiliyatlar va ruhiy funksiyalar rivojlanadi va boshqalar. O‘yin faoliyati diqqatni,
xotirani, tafakkurni, tasavvurni, barcha bilish jarayonlarni rivojlanishiga ta’sir
qiladi.
Shu bilan birga ta’kidlashimiz joizki, ta’limning vositasi sifatida o‘yinning
samaradorligi quyidagi qator talablarga amal qilinishiga bog‘liq: o‘quvchilar
harakat va tasavvur qiladigan holatni, rejani mavjudligiga; bolalar tomonidan o‘yin
natijasini, o‘yin qoidasini albatta anglanilishi. O‘yin – jamoaviy birgalikda amalga
oshiriladigan jarayon. Bu barcha ta’limdagi vazifalarni oshirishdagi asosiy usul,
shu sababdan: bola ilgari bilmagan va o‘yin davomida o‘zlashtiradigan bilimi
uchun qanday ko‘nikma va malaka talab qilinishini aniq bilishi hamda o‘yin
o‘quvchini tafakkur qilishga majbur etishi lozim.
Shunday qilib, o‘yin ta’lim berish vositasi bo‘lib, u ta’lim oluvchilarning
tafakkur faoliyatini faollashtiradi, o‘quv jarayonini qiziqarli va hayojonli qiladi,
tilni shakllanishiga kuchli turtki beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.-T.: O’zbekiston, 2012 y.-46b.
2. O‘zbekiston Respublikasining «Ta'lim to‘g'risida»gi Qonuni. Barkamol
avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. – T.: 1998. B. 20-29.
3. Kadrlar tayyorlash Мilliy dasturi. Barkamol avlod – O‘zbekiston
taraqqiyotining poydevori. – T.: Sharq, 1998. B. 31-61.
29

4. Ahmedova M., Abdurahmonova N., Jumayev M. Matematika 1-sinf uchun
darslik. “ Turon - Iqbol ” 2014.
5. Abdurahmonova N., O’rinboyeva L. Matematika 2 -sinf uchun darslik.
“ Yangiyo’l Poligraf Servis ”. 2014у
6. Burxonov Sh., Xudoyorov U. Matematika 3-sinf. “Sharq” nashriyoti. 2014.
206-b.
7. Bikbayeva N.U., Yangibayeva E., Girfanova K.M. Matematika 4-sinf.
“O‘qituvchi” nashriyoti. 2013, 206-bet.
8. Гурова Л.Л. Психология мышления. – М.: ПЕР СЭ, 2005. – С. 47.
9. Гуткина Н.И. Психологическая подготовка детей к школе в группе
развития // Активные методы в работе школьного психолога. М., 1990. –
С. 58.
10. Давыдов В.В. Проблемы развивающего обучения: Опыт теоретического и
экспериментального психологического исследования. – М.: Педагогика,
1986. – С. 72.
11. Дьяченко О.М., Веракса Н.Е. Что на свете не бывает? – М.: Знание, 1994. –
С
12. Лук А.Н. Мышление и творчество. – М.: Политиздат, 1976. – С. 39.
13. Мухина В.С. Возрастная психология. – М.: Академия, 2000. – С. 210.
14. Хрестоматия по возрастной психологии: Учебное пособие для студентов /
Сост. Л.М. Семенюк; Гл. ред. Д.И. Фельдштейн. – М.: МОДЭК, 1998. – С.
210.
30

Boshlang‘ich sinflarda diktant va uni o‘rganish yo‘llari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish