Boshlang‘ich sinflarda fe'l mavzusini o‘rgatish metodikasi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	82.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Boshlang‘ich sinflarda fe'l mavzusini o‘rgatish metodikasi

Купить

MAVZU: BOSHLANG'ICH SINFLARDA FE'L
MAVZUSINI O'RGATISH METODIKASI.
MUNDARIJA
KIRISH .......................................................................................................................................................... 1
I.Bob. Boshlang’ich sinflarda turkumi ustida ishlashning nazariy metodik asoslari. .................................... 6
1.1. Boshlang’ich sinflarda turkumini o'qitishda tizimli yondashuv. ............................................................ 6
1.2. Boshlang’ich sinflarda turkumini o'qitishning zamonaviy usullari. ...................................................... 11
II.Bob. Boshlang’ich sinflarda turkumini o'rgatishning hozirgi holati. ........................................................ 29
2.1. Boshlang’ich sinflarda turkumini pedagogik texnalogiyalar asosida o'rgatish. ................................... 29
2.2. Tajriba sinov. ....................................................................................................................................... 35
XULOSA .................................................................................................................................................. 43
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ............................................................................................................ 44

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Maktabda o‘quv predmeti sifatida tilni o‘rganish
sistemasi tilning barcha tomonlarini, ya'ni fonetikasi, leksikasi, so‘z yasalishi va
grammatikasi (morfologiyasi va sintaksis)ning o‘zaro ichki bog‘lanishlariga
asoslaniladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2017-yil 7-
fevraldagi PF - 4947-sonli “Harakatlar strategiyasi“ haqidagi farmonining 4-
ustivor yo‘nalishi “Ijtimoiy sohani rivojlantirish”ga yo‘naltirilgan 1
. Dasturning 4.4
bo‘limi “Ta’lim va fan sohasini rivojlantirish” deb nomlangan bo‘lib, unda
uzluksiz ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, sifatli ta’lim xizmatlari
imkoniyatlarini oshirish, mehnat bozorining zamonaviy ehtiyojlariga mos yuqori
1

malakali kadrlar tayyorlash siyosatini davom ettirish, ta’lim va o‘qitish sifatini
baholashning xalqaro standartlarini joriy etish kabi masalalari belgilangan. Bu
mavzuning dolzarbligini bildiradi.Tilning barcha tomonlari o‘zaro
bog‘lanishining ko‘p rejaliligi va murakkabligi, ularning dialekt birligi, avvalo,
uning kommunikativ vazifasida namoyon bo‘ladi. Kommunikativ vazifa tilning
muhim xususiyati asosidir. Bu vazifani tilning har bir komponenti boshqa
komponentlar bilan o‘zaro bog‘lanishda bajaradi. Har bir so‘zga xos bo‘lgan
tovush shakli kishilarga aloqa uchun imkoniyat yaratadi. Ammo so‘zning tovush
qurilishi, shakli mazmunsiz aqlga to‘g‘ri kelmaganidek, o‘zicha yashamaydi.
Istalgan tovushlar yig‘indisi emas, balki ma'lum ma'no bildiradigan tovushlar
kompleksigina aloqa maqsadiga xizmat qilishi mumkin. Tilning lug‘at boyligi,
leksikasi fikr ifodalash uchun xizmat qilishi mumkin. Ma'lumki, ma'no
bildiradigan tovushlar kompleksi so‘zdir. Tilning lug‘at boyligi, leksikasi fikr
ifodalash uchun xizmat qiladigan o‘ziga xos qurilish materialidir. Tilning lug‘at
tarkibi qanchalik boy bo‘lsa ham, grammatikasiz u o‘lik hisoblanadi. Tilning
lug‘at tarkibi o‘z-o‘zicha kommunikativ vazifani bajarmaydi. Aloqa maqsadida
xizmat qilishi uchun lug‘at tarkibidagi so‘zlar bir-biri bilan grammatik jihatdan
o‘zaro bog‘lanib, gap tuziladi. Mana shu tuzilgan gap orqali fikr ifodalanadi.
Tilning har bir tomonining xususiyati undagi til birliklarining o‘ziga xosligida
namoyon bo‘ladi. Fonetika uchun bunday til birligi nutq tovushlari, fonemalar;
leksikologiya uchun ma'nosi va qo‘llanishi nuqtai nazaridan so‘z; grammatika
uchun so‘z formalari, shuningdek, so‘z birikmasi va gap; so‘z yasalishi uchun
morfema, tuzilishi va yasalishi tarafidan so‘z hisoblanadi. So‘z, so‘z birikmasi
va gap grammatik tomondan ko‘pgina xususiyatlarga ega.
So‘zning o‘z morfemik qurilishi, o‘zining so‘z yasalish turi, biror
grammatik kategoriyasi (shaxs-son, egalik, kelishik va boshqalar), ma'lum
sintaktik roli bor. So‘z birikmasi ham so‘z o‘zgarishi (ko‘proq ergash so‘z
o‘zgaradi) shakllariga ega. Gap o‘z qurilishiga ko‘ra so‘zdan sifat jihatidan
farqlanadi: so‘z o‘zi alohida kelganda mustaqil ma'no anglatmaydigan
morfemalardan tuziladi, gapni tashkil etuvchi komponentlar esa gapdan tashqarida
2

mustaqil leksik ma'no bildiradi, gap tarkibida esa uning ma'nosi yanada
oydinlashadi. Gap va so‘z birikmasi “qurilish materiali” sifatida xilma-xil tuzilgan
so‘zdan foydalaniladi. Gap uchun qator sintaktik xususiyatlar, shuningdek,
tugallangan intonatsiya ham xarakterlidir. Shunday qilib, tilning har bir
tomonining o‘ziga xos xususiyatini qisqa ko‘rib chiqishning o‘zi ularning o‘zaro
munosabatini, bir-biriga o‘tishining murakkabligini ta'kidlaydi. Tilshunoslik fani
bo‘limlari o‘rtasidagi munosabatlar ham shunga o‘xshash murakkabdir.Fonetika,
leksikologiya bilan ham, grammatika bilan ham bog‘lanadi. Tovushlar,
fonemalar, bo‘g‘inlar tilda alohida emas, balki ma'lum leksik ma'no bildiradigan
so‘z tarkibida yashaydi. Fonetikaning sintaksis bilan bog‘lanishi, xususan, har bir
gapda ma'lum intonatsiya bo‘lishida ko‘rinadi. Grammatik va semantik jihatdan
bog‘langan so‘zlar kompleksi ma'lum intonatsion ifodalilikka ega bo‘lsagina gap
hisoblanadi. Bunda gapning mazmuni so‘zlovchining gapda ifodalangan
intonatsiyasiga bog‘liq bo‘ladi. Shunday qilib, intonatsiya gapda so‘z tartibi,
yordamchi so‘zlardan foydalanish, so‘z o‘zgartirishlar bilan birga gap tuzish
usullaridan biri sifatida xizmat qiladi.Leksikologiya so‘z yasalishi bilan jips
bog‘lanadi: birinchidan, tilning lug‘at tarkibi, asosan, tilda mavjud bo‘lgan
so‘zlardan yangi so‘zlar yasalishi hisobiga to‘ldirilib, boyib boradi; ikkinchidan,
yasalgan so‘zlar leksik ma'nosi yasama negizning moddiy ma'nosiga asoslanadi.
Morfologiya leksikologiya va so‘z yasalishi bilan jips bog‘lanadi. Morfologiya,
asosan, so‘zning grammatik xususiyatlarini o‘rganadi. So‘zning grammatik
ma'nosi doimo leksik ma'nosi bilan birga namoyon bo‘ladi, shunday qilib, har
bir so‘z, bir tomondan, shu so‘zga tegishli bo‘lgan ma'lum o‘ziga xos leksik-
grammatik gruppaning belgilarini bildiradi, ikkinchi tomondan, u so‘zning o‘z
leksik ma'nosi bo‘ladi. So‘zdagi mana shu umumiy birlik morfologiyada,
leksikadan ajralmagan holda, leksika zaminida o‘rganiladi. So‘z uchun muqarrar
morfemik tarkibi xarakterli bo‘lib, bunga so‘zning leksik ma'nosi va qator
grammatik belgilari bog‘liq bo‘ladi. Yangi so‘z qaysi usul bilan yasalmasin, u
doim grammatik shakllanadi va o‘zining leksik ma'nosi bo‘ladi. Har bir so‘z
turkumida so‘z yasalishining xarakterli xususiyatlari mavjud. So‘zning
3

morfemik tarkibi va yangi so‘z yasalish usullari tilshunoslik fanining so‘z
yasalish bo‘limida, grammatika va leksikologiyadan ajratilmagan holda
o‘rganiladi.
Morfologiya va sintaksis har tomonlama o‘zaro bog‘lanadi.
Morfologiyada, asosan, so‘zlarning grammatik ma'nosi va uni ifodalash
formalari o‘rganiladi; sintaksisda so‘zlarni o‘zaro bog‘lanib so‘z birikmasi va
gap hosil qilish usullari, shuningdek gap turlari, ularning mazmuni va ishlatilishi
o‘rganiladi. So‘z morfologiyada ham, sintaksisda ham o‘rganiladi, ammo
o‘rganish ob'ekti har xil bo‘ladi. Sintaksisning o‘rganish ob'ekti gapdir; unda
so‘z gap yoki so‘z birikmasida boshqa so‘zlar bilan ma'no va grammatik
jihatdan bog‘langan holda o‘rganiladi. Morfologiyada so‘z gapdan tashqarida
ham o‘rganilishi mumkin; so‘zga muayyan leksik-grammatik guruhga kiradigan
so‘zlar bilan o‘zaro munosabati nuqtai nazaridan qaraladi. Morfologiya va
sintaksisda so‘zga bunday har xil yondashish ularning bir-biriga bog‘liqligini
inkor etmaydi, aksincha, ular so‘z va gapning o‘zida yashaydi. So‘zlar so‘z
o‘zgarish sistemasiga ega bo‘lgani tufayli gaplar kommunikativ vazifani
bajaradi.
Shulardan kelib chiqqan holda aytish mumkinki, boshlang‘ich sinflarda
ona tilidan saboq berish juda katta mas'uliyat talab etuvchi ishlardan biri
hisoblanadi. Boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitishdan maqsad bolada har
qanday tushuncha, atrof-olam haqidagi bilim, tasavvurlar so‘z vositasida
shakllanadi. Demak, so‘z o‘z o‘rnida, ma'no bilan ishlatish, unga yuksak muhabbat
bilan munosabatda bo‘lish xususiyatini bolada boshlang‘ich sinflardan shakllantira
borishimiz zarur.
Kurs ishining maqsadi boshlang‘ich sinflarda fe'l so‘z turkumining
grammatik kategoriyalarini o‘rganish metodikasini belgilashdir.
Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
1. Boshlang‘ich sinflarda fe'l so‘z turkumining shaxs-son va zamon
shakllarini o‘rganishda qo‘yiladigan talablarni aniqlash;
4

2. Boshlang‘ich sinflarda fe'l so‘z turkumining shaxs-son va zamon
shakllarini o‘rganish -o‘quvchilar nutqi va ularning tafakkurini o‘stirishda muhim
vosita ekanligi ko‘rsatish;
3. Boshlang‘ich sinflarda fe'l so‘z turkumining shaxs-son va zamon
shakllarini o‘rganish metodikasining o‘rni hamda ahamiyatini ochib berish.
Ishning tuzilishi va hajmi. Kirish, II bob, xulosa hamda foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat
5

I.Bob. Boshlang’ich sinflarda turkumi ustida ishlashning
nazariy metodik asoslari.
1.1. Boshlang’ich sinflarda turkumini o'qitishda tizimli
yondashuv.
Harakat, holat ma'nosini bildiruvchi, gapda kesim vazifasi uchun
xoslangan mustaqil so‘z turkumi fe'l deyiladi. Grammatikada harakat tushunchasi
juda keng: u yugurmoq, sakramoq, ko‘tarmoq, yozmoq, uchmoq kabi so‘zlar
anglatgan harakatlarni, mudramoq, turmoq (joyida turmoq). o‘ylamoq kabi so‘zlar
anglatadigan holatlarni, gullamoq,, qovjiramoq, o‘smoq kabi so‘zlar anglatadigan
biologik jarayonlarni va shu kabi hodisalarni o‘z ichiga oladi 3
. Fe'l turkumiga oid
barcha so‘zlar uchun umumiy xususiyat zamon bilan bog‘liq holda yuz beruvchi
hodisani ifodalashdir. Ana shu umumiy xususiyatiga ko‘ra fe'llarning barchasi bir
umumiy so‘roqqa — n i m a qilmoqg’ so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Fe'llar boshqa
so‘zlarga nisbatan leksik-semantik va grammatik xususiyatlari jihatdan nihoyatda
murakkab 4
. Fe'l anglatgan ma'nolar qator mazmuniy guruhlarga ajratiladi, bunda
harakatga xos yaratish, buzish, o‘zgartirish so‘zlash, sezish, yo‘naltirish bilan,
holatga xos ruhiy-psixologik, iqtisodiy, tafakkur bilan bog‘liq jihatlar e'tiborga
olinadi.Jismoniy harakat fe'llari inson, hayvon, jonsiz, predmetlarga xos
dinamikaga taalluqli faoliyatni ifodalaydi:
-yaratish harakati fe'llari: solmoq, ko‘rmok, yopmoq, o‘rnatmoq,
yasamoq, tuzmoq:
-buzish harakati fe'llari: kesmoq, buzmoq, suymoq, yemirmoq,
yo‘qotmoq;
-o‘zgartirish harakati fe'llari: bo‘yamoq, bezamoq, kertmoq, yamamoq,
buklamoq, gijimlamoq, dazmollamoq, yeymoq;
-ta'sir etishga bog‘liq harakat fe'llari: yubormoq, eltmoq, jo‘natmoq,
tikmoq, ag‘darmoq, oqizmoq, tashlamoq, keltirmoq;
6

-zarb berish bilan bog‘liq harakat fe'llari: urmoq, savalamoq, tepmoq,
zarb bermoq, tarsakilamoq, bug‘moq, do‘pposlamoq;
-jamlash harakati bilan bog‘liq fe'llar: yig‘moq, to‘plamoq, jamlamoq,
jamg‘armoq.
Bular ichida yaratish va buzish harakati fe'llari o‘zaro zidlanish
munosabatida bo‘ladi: ko‘rmoq-buzmoq, yasamoq-yemirmoq, tuzmoq-yo‘qotmoq.
O‘zbek tilida yo‘nalma harakat fe'llari1 munosib o‘rin tutadi. Bu fe'llarga bormoq,
yurmoq, ketmoq, jo‘namoq, suzmoq, egilmoq, uchmoq singarilar kiradi. Ular
o‘rtasidagi qarama-qarshilik vektor antonimlarni ifodalaydi: bormoq-kelmoq,
kirmoq-chiqmoq.Nutq fe'llari1 nutqiy jarayon bilan bog‘liq harakatni o‘z ichiga
oladi, bunday fe'llar inson faoliyati bilan aloqador bo‘ladi:
-so‘zlashuv fe'llari umumiy: gapirmoq, so‘ylamoq, so‘zlamoq;
-axborot anglatish bilan bog‘liq fe'llar: bildirmoq, aytmoq, ta'kidlamoq,
xabar bermoq;
-nutqiy aloqa fe'llari: gaplashmoq, suhbatlashmoq, so‘ramoq,
surishtirmoq, bahslashmoq;
-nutqiy undash fe'llari: targ‘ib qilmoq, tashviq qilmoq, iltimos qilmoq,
undamoq, buyurmoq, da'vat qilmoq;
-nutqqa xos baholash fe'llari: so‘kmoq, urishmoq, jerkmoq, maqtamoq,
yomonlamoq, qarg‘amoq;
-talaffuz darajasi bilan bog‘lik, fe'llar: baqirmoq, qichqirmoq,
qiyqirmoq, dodlamoq, shang‘illamoq, ming‘illamoq, pichirlamoq;
Nutq fe'llari doirasidagi ayrim so‘zlar darajalanish munosabatini hosil
qiladi: pichirlamoq, shivirlamoq, mingillamoq, so‘zlamoq, baqirmoq,
dodlamoq.Sezgi fe'llari inson yoki hayvonga xos sezish ifodasini namoyon qiladi:
-ko‘rish sezgisi fe'llari: ko‘rmoq, qaramoq, boqmoq, tikilmoq,
javdiramoq, nazar solmoq, ko‘z tashlamoq;
-eshitish sezgisi fe'llari: tinglamoq, eshitmoq, quloq solmoq;
-ta'm-maza sezgisi bilan bog‘liq fe'llar: totmoq, ichmoq, chaynamoq,
yutmoq;
7

-hid bilish bilan bog‘liq sezgi fe'llar: hidlamoq, iskamoq.
Tafakkur bilan bog‘liq fe'llar inson faoliyati, mushohodasi bilan
aloqador tushunchalarni qamraydi:
-fikr yuritish bilan bog‘liq fe'llar: o‘ylamoq, fikrlamoq mulohaza
qilmoq;
-xotirlash bilan bog‘liq tafakkur fe'llari: eslamoq, xotirlamoq esga
tushirmoq, yodlamoq;
-anglash bilan bog‘liq, tafakkur fe'llari: tushunmoq, anglamoq, uqmoq,
fahmlamoq.
Hayvonot dunyosi, jonzotlar faoliyati bilan bog‘liq fe'llarga xos bo‘lgan
turlicha xususiyatlarni gavdalantiruvchi harakatlar mansubdir:
-hayvonlar, qushlar ovozi bilan bog‘liq faoliyat: kishnamoq, akillamoq,
ma'ramoq, miyovlamoq, hangramoq, bo‘kirmoq, sayramoq;
-hayvonlar, qushlar, harakati bilan bog‘liq fe'llar: yo‘rtmoq, uchmoq,
lo‘killamoq, qanot qoqmoq, kemirmoq, chaqmoq, qopmoq, tishlamoq, suzmoq
(shox bilan), kavlamoq.
Tabiat hodisalari bilan bog‘lik, fe'llarga o‘simliklar dunyosi, osmon
jismlari faoliyatiga taallukli so‘zlar kiritiladi:
-o‘simliklar o‘zgarishi bilan aloqador fe'llar: ko‘karmoq, gullamoq,
o‘smoq, ochilmoq, qizarmoq, sarg‘aymoq, urug‘lamoq, ildiz otmoq;
-ob-havo o‘zgarishlari, osmon jismlari faoliyati bilan bog‘liq fe'llar:
yog‘moq, esmoq, guldiramoq, miltiramoq, charaqlamoq (oy, quyosh), nur
sochmoq, yorishmoq, botmoq.
Umumiy holat anglatuvchi fe'llar jonli va jonsiz dunyodagi o‘zgarishlar
asosida ajratiladi:
-organik dunyodagi jismoniy holat o‘zgarishi fe'llari: yashamoq,
o‘lmoq, og‘rimoq, hayot kechirmoq; mavjlanmoq, sog‘aymoq, xastalanmoq;
-noorganik dunyodagi jismoniy holat o‘zgarishi fe'llari: aynimoq,
ko‘karmoq, buzilmoq, xidlanmoq, chirimoq.
8

Ruhiy holat fe'llari insonga xos ruhiy-psixologik faoliyat bilan bog‘liq,
tushunchalarni qamraydi:
-quvonch bilan bog‘liq ruhiy holat fe'llari: shodlanmoq, zavqlanmoq,
xursand bo‘lmoq, quvonmoq, sevinmoq;
-qayg‘u-tashvish bilan aloqador ruhiy holat fe'llari: yig‘lamoq,
tashvishlanmoq, o‘kinmoq, o‘ksimoq, bo‘zlamoq;
-umumiy ruhiy holat fe'llari: uyalmoq, ikkilanmoq, bezovtalanmoq,
berilmoq, ardoqlamoq.
Iqtisodiy holat bilan aloqador fe'llarga kishining iqtisodiy o‘zgarishi
bilan aloqador fe'llar kiradi: boyimoq, kambag‘allashmoq, kasodga uchramoq,
zariqlamoq. Munosabat fe'llariga so‘zlovchining ijobiy va salbiy bazholashi
e'tiborga olingan fe'llarni kiritish mumkin: aljimoq, anqaymoq, vaysamoq,
kekkaymoq, jilpanglamoq, laqillamoq 5
.
O‘zbek tilida fe'llar leksik-grammatik xususnyatlariga ko‘ra ikki asosiy
guruhga bo‘linadi: 1) mustaqil fe'llar; 2) yordamchi fe'llar.
Mustaqil fe'llar quyidagi xususiyatlarga ega: 1) harakat bildiradi
(mustaqil ma'noga ega bo‘ladi) va gapning biror bo‘lagi vazifasida keladi: O‘rta
maktabni a'lo baholar bilan bitirdi; 2) biror so‘zni boshqarib keladi (boshqarish
xususiyatiga ega): vazifani bajarmoq, ekskursiyaga chiqmoq kabi; 3) ob'ektga
munosabatda bo‘ladi. Bu nuqtai nazardan fe'llar ikki turga bo‘linadi; a) ob'ektli
fe'llar, b) ob'ektsiz fe'llar. Ob'ektli fe'llar bildirgan harakat ob'ekt tushunchasi bilan
bog‘langan bo‘ladi va ular tushum kelishigidagi so‘zni boshqaradi. Ob'ektsiz fe'llar
bunday xususiyatga ega bo‘lmaydi. qiyoslang: ayt (gapni), o‘rgan (hunarni), yoz
(xatni)—ob'ektli fe'l; seskan, qayt, kul, yugur — ob'ektsiz fe'l; 4) mustaqil fe'llar
fe'lga xos grammatik kategoriyalarga, shuningdek, vazifa shakllarga ega va shu
shakllarga xos vazifalarda qo‘llanadi: keldim — bosh daraja, bo‘lishli, ijro mayli,
o‘tgan zamon, birinchi shaxs, birlik (demak, bu fe'l daraja, bo‘lishli-bo‘lishsizlik,
mayl, zamon va shaxs-son kategoriyalari va shu kategoriyaga xos ma'nolarni
ifodalovchi shakllarga ega); kelgan — sifatdosh shakli, kelgach— ravishdosh
shakli, kelishik — harakat nomi shakli (vazifa shakllar). Yordamchi fe’llar harakat
9

bildirmaydi (mustaqil ma'noga ega emas). Ular turli grammatnk ma'nolar ifodalash
uchun yoki boshqa vazifada xizmat qiladi.Yordamchi fe'llar asosiy xususiyatlerig‘a
ko‘ra uch turga bo‘linadi: 1) so‘z yasash- uchun xizmat qiluvchi va bog‘lama
vazifasini bajaruvchi yordamchi fe'llar: bo‘l, qil (ayla, et): xabar qilmoq, xursand
bo‘lmoq, tasdiq etmoq kabi; 2) fe'llarga birikib, turli qo‘shimcha ma'no ifodalovchi
yordamchi fe'llar: chiq (o‘qib chiq), qol (uxlab qoldi) kabi. Bular fe'lning analitik
shakllarini hosil qiladi va yordamchi fe'llarning boshqa turlaridan farqlagan holda
«ko‘makchi fe'llar» deb yuritiladi; 3) fe'l va fe'l bo‘lmagan so‘zlar bilan qo‘llanib,
turli ma'nolar ifodalovchi, yordamchi vazifalarda qo‘llanuvchi edi, ekan, emish
yordamchi fe'llari «to‘liqsiz fe'l» deb nomlanadi.Hozirgi o‘zbek adabiy tilida
to‘liqsiz fe'ldan hosil bo‘lgan edi, ekan, emish, emas, esa shakllari qo‘llanadi.
Bulardan emas bo‘lishsiz shakl yasovchi vositaga, esa bog’lovchiga aylangan.
To‘liqsiz fe'lning edi, ekan, emish shakllari ham harakat ma'nosiga ega
emas. Ular turli ma'nolarni ifodalaydi va har xil grammatik; vazifalarda qo‘llanadi.
To‘liqsiz fe'llar otlar bilan ham (otlar —keng ma'noda), fe'llar bilan ham
qo‘llanadi: bog’ edi, ishlar edi; go‘zal ekan, kelgan ekan kabi 6
.
To‘liqsiz fe'l har bir shaklining o‘ziga xos xususiyati bilan birga
ularning uchalasn uchun umumiy bo‘lgan xususiyatlar ham bor. Ular quyidagilar:
To‘liqsiz fe'l mustaqil ma'noga ega emas. Lekin tarixan mustaqnl
ma'noli bo‘lgan. To‘liqsiz fe'l o‘zicha harakat bildira olmasligi sababli fe'llarga
xos bo‘lishsizlik, daraja, zamon kabi ma'nolarga va bu ma'noni ifodalovchi
shakllarga ega bo‘la olmaydi. Garchi shaxs-son qo‘shimchalari to‘liqsiz fe'lga
qo‘shilsa-da, lekin ular bildirgen shaxs ma'nosi to‘liqsiz fe'lga emas, balki
kesim vazifasidagi butun so‘zga oid bo‘ladi: xabardor ekan Q man, xabardor
ekan + san, bilgan edi+m, bilgan edi + ng; bilar emish+man, bilar emish + san.
To‘liqsiz fe'l yakka holda tuslanmaydi.To‘lnqsiz fe'l shakllarida o‘zak va unga
qo‘shilgan affiks tashqi tomondan aniq ajralib turadi: edi (e + di), ekan (e + kan)
kabi 7
. Lekin hozirgi o‘zbek tilida to‘liqsiz fe'lning o‘zi mustaqil ma'nosini
saqlamagani kabi, unga qo‘shilgan affikslar ham shu shakl doirasida o‘z
xususiyatiii to‘la saqlamagan yoki butunlay yo‘qotgan. To‘liqsiz fe'l shakllaridagi
10

birinchi tovush (v) noturg‘un, u ma'lum fonetik sharoitlarda, boshqa tovushning
ta'siri bilai yoki pozitsion holatiga qarab, boshqa tovushga o‘tishi yoki tushib
qolishi mumkin. Bu hodisa, ayniqsa, og’zaki nutqda ko‘p uchraydi: yig‘lardi,
ishlarkan, ishlarmish; ishlaganakan, ishlasaydi, ishlayotganmish va h. To‘liqsiz fe'l
shakllari uyushiq kesimlar uchun umumiy bo‘lganda oxirgi kesim tarkibida
qo‘llanadi 8
. Fe'l so‘z turkumi boshqa so‘z turkumlariga nisbatan boy va murakkab
grammatik kategoriyalar tizimiga ega. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida fe'lga xos
grammatik kategoriyalar quyidagilar: 1) nisbat, 2) bo‘lishli- bo‘lishsizlik, 3) mayl,
4) zamon, 5) shaxs-son.
1.2. Boshlang’ich sinflarda turkumini o'qitishning zamonaviy
usullari.
Zamon kategoriyasi harakatning nutq paytiga munosabatini ifodalaydi.
Nutq payti ham bajaruvchi tomonidan belgilanadigan qandaydir vaqt bo‘lagi
bo‘lmay, ob'ekt zamon (vaqt)ning so‘zlovchi gapi, so‘zi (nutqi) to‘g‘ri kelgan
bo‘lagidir. Harakat bajarilish vaqtining nutq paytiga munosabatiga qarab fe'lning
uch xil zamoni farqlanadi: 1) nutq paytigacha bo‘lgan harakat— o‘tgan z a m o n;
2) nutq paytida davom etayotgan (tugamagan) harakat — hozirgi z a m o n; 3) nutq
paytidan keyin bo‘ladigan harakat — ke l a s i z a m o n. Zamon ma'nolari maxsus
grammatik shakllar orqali ifodalanadi va bu shakllar fe'lning zamon shakllari deb
ataladi.Harakatning nutq paytiga munosabatini ko‘rsatish xususiyatiga ko‘ra
hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi fe'lning ( zamon shakllari uch asosiy guruhga
bo‘linadi: 1) o‘tgan z a m o n shakllari (bordi, borgan, boribdi, borgan edi vab.);
2) hozirgi zamon shakllari (boryapti, bormoqda, borib turibdi va b.); 3)
hozirgi -k ye l a s i z amon shakli (boradi, ishlaydi kabi).
O‘tgan zamon shakllari. Hozirgi o‘zbek tilida o‘tgan zamon
fe'lining bir necha shakllari bo‘lib, ular o‘zlariga xos ma'no va boshqa
xususiyatlari bilan bir-biridan farqlanadi. Bu shakllari quyidagilar: -di affiksi
yordamida yasaluvchi shakli: yozdim, yozding, yozdi; -gan affiksi yordamida
yasaluvchi shakli: yozganman, yozgansan, yozgan; -(i)b affiksli ravishdoshni
11

shaxs-son bilan tuslash orqali hosil qilinuvchi shakli: yozibman, yozibsan,
yozibdi; edi to‘liqsiz fe'li yordamida hosil qilinuvchi shakllar: yozgan edim,
yozgan eding, yozgan edi; yozib edim, yozib eding, yozib edi; yozayotgan edim,
yozayotgan eding, yozayotgan edi; yozayotgan edim, yoziyotib eding, yozayotib
edi; yozmoqda edim, yozmoqda eding, yozmoqda edi; yozar edim, yozar eding,
yozar edi; yozguvchi zdim, yozguvchi eding, yozguvchi edi. Ko‘rinadiki, o‘tgan
zamon fe'lning uchta shakligina affikslar yordamida yasaladi. qolgan yetti
shaklining yasalishida edi to‘liqsiz fe'li qatnashadi. Bu shakllarning har biri ma'no
va boshqa jihatdan o‘ziga xos farqli xususiyatlariga ega bo‘lsada, edi to‘liqsiz fe'li
yordamida yasaluvchi shakllarning hammasi uchun umumiy bo‘lgan belgi-
xususiyatlari ham bor. Bu belgi xususiyatlar o‘tgan zamon fe'lining affikslari
yordamida yasaluvchi (sintetik) shakllarning birortasida ham yo‘q. O‘tgan
zamon fe'lining sintetik shakllarida harakatning nutq momentiga munosabati
bevosita ifodalanadi. Edi to‘liqsiz fe'li yordamida yasaluvchi o‘tgan zamon
shakllarida esa harakatning nutq momentiga munosabati bavosita, ya'ni nutq
momentini ham o‘z ichiga olgan hozirgi vaqt orqali yoki boshqa biror shakl
ifodalagan vaqt orqali bo‘ladi. O‘tgan zamon fe'lining sintetik shakllar bildirgan
harakat «hozir» (hozirgi vaqt) doirasida bajarilishi mumkin. Bunday hollarda
harakatning bajarilish vaqtiga nisbatan qo‘yiladigan so‘roqqa «hozir» so‘zi javob
bo‘ladi: keldi, qachon.
Endi to‘liqsiz fe'li yordamida yasaluvchi shakllar faqat harakatning
o‘tgan zamonda bajarilganligi ma'nosini ifodalovchi shakl sifatida qo‘llanganda,
ular bildirgan harakatning bajarilish vaqti hech kachon «hozir» (hozirgi vaqt)
doirasida bo‘lmaydi va ular anglatgan harakatning bajarilish vaqtiga nisbatan
qo‘yiladigai so‘roqqa ilgari, bir vaqtlar kabi so‘z yoki so‘z birikmalari javob
bo‘ladi: U jimib qolgan dalada yaralanib yotarkan, shunaqa xayollarni ko‘p surgan
edi. Dadasi kuzda daladan qaytishda to‘ni yo plashini ana shunday «to‘rva» qilib,
ichiga qovun, tarvuz solib kelguvchi edi.Endi to‘liqsiz fe'li yordamida yasaluvchi
shakllar qandaydir boshqa harakat-hodisaga munosabat, aloqadorlik ifodalashi ham
mumkin. Bunday hollarda harakatning bajarilish vaqti ob'ektiv vaqtnnng «hozir»
12

qismiga to‘g‘ri keladi: Siz bilan xayrlashay deb kelgan edim, bunaqa mojaroning
ustidan chtsqib qolibman. O‘tgan zamon fe'lining sintetik shakllari: -di affiksi yo
rdamida yasaluvchishakl: o‘qidim, o‘qiding, o‘qidi; o‘qidik, o‘qidingiz, o‘qidi(lar).
Bu shakl odatda so‘zlovchi ko‘rgan, bilgan harakatning nutq momentigacha
bajarilganini aniq, qat'iy tarzda ifodalaydi. Bunday harakat so‘zlovchi va
tinglovchinipg bevosita ko‘z oldida bajarilishi ham (Ana keldi). yoki harakatning
bajarilgan yoki bajarilmaganligini so‘zlovchi o‘zgadan eshitib bilgan bo‘lishi ham
mumkin. Masalan, tinglovchining kecha uyidan chiqmagailigini o‘zgadan eshitib,
aniq bilib olgan so‘zlovchi Kecha uyingdan hech qaerga chiqmading deyishi
mumkin. Umuman, -di affiksi bilan yasalgan shakl ifodalagan harakat uzoq
o‘tmishga emas, yaqii o‘tmishga oid bo‘ladi. Shu xususiyatiga ko‘ra bu shakl
harakatni so‘zlovchining o‘zi kuzatgan harakat sifatida ifolalashda keng qo‘llanadi:
Gulsum opa Barnoni bir ko‘ray deb buxgalteriyaga kirdi. Barno yo‘q ekan, bir oz
kutdi, kelavermagach, o‘tirishga sabri chidamay, idoradan chiqdi. Hamshira qiz
qo‘lidagi harorat o‘lchagichini qo‘ltig‘imga qo‘ydi. Boshqa to‘larog‘i stulga
o‘tardi-da, so‘roq qila boshladi.-gan affiksi yordamida yasaluvchi shakl:
o‘qiganman, o‘qigansan, o‘qigan; o‘qiganmiz, o‘qigansiz, o‘qigan(lar). Bu shakl
quyidagi xususiyatlarga ega:
Bu shaklda qo‘llangan fe'l bildirgan harakat hech vaqt so‘zlovchi va
tinglovchi o‘zaro suhbatlashib turgan vaqtda (hozir) bajarilgan harakat
bo‘lmaydi. Shuning uchun quyidagi misollarda –di affiksi yordamida yasalgan
shakl o‘rnida –gap affiksi vositasida yasalgan o‘tgan zamon shaklsini qo‘llab
bo‘lmaydi: Tanidi, tanidi!— Cho‘lbobo bir qop semirib ketdi 10
.
Matchonov S., O‘ulomova X. va boshqalar. Boshlang‘ch sinf o‘qish
darslarini pedagogik texhologiyalar asosida tashkil etish.- Toshkent: , “Yangiyul
Poligraph servise”, 2008.
Kapalagimni uchirib yubording-ey! Yuragim orqamga tortib ketdi.
Harakatning bajarilganligi va undan yuzaga kelgan holatning hozir ham mavjud
ekanini bildiradi. Bunda harakat-holatning bajarilgani ma'nosidan uning hozir
mavjudligi ma'nosi ustunroq bo‘ladi: Yo‘lning ikki tomoniga cho‘zilgan qir
13

yonbag‘irlarini endigina yorib chiqayotgan o‘tlar qoplagan. O‘rinda ham
gaplashaveramiz, sen juda charchagansan.
-di va -gan affikslari yordamida yasalgan shaklning ikkalasida ham
harakatning bajarilganligi aniq tarzda ifodalanadi. Lekin -gan affiksli shakl
so‘zlovchiiing harakatning bajarilganiga ishonchini qat'iy ifodalashi shart emas.
Bu harakatning bajarilganini so‘zlovchi o‘zicha (ba'zi mulohazalarga ko‘ra)
aniq deb hisoblashi mumkin. qiyoslang:
1. — Bormadim.
— Bording (aniq bilaman, o‘zim ko‘rdim).
2. — Bormadim.
— Borgansan (bo‘lmasa eshitmas edim).
-gan affiksi bilan yasalgan o‘tgan zamon fe'li so‘zlovchi o‘zi kuzatmagan,
keyin xabardor bo‘lgan harakatni ifodalashda ham qo‘llanishi mumkin: Seldan
keyin g‘o‘zalarni o‘t bosgan, hasharot oralagan. Dehqonlar juda shoshib
olishibdi.
-(i)b affiksli ravishdoshni shaxs-son bilan tuslash orqali hosil bo‘luvchi
shakl: o‘qibman, o‘qibsan, o‘qibdi; o‘qibmiz, o‘qibsiz, o‘qibdi(lar). O‘tgan zamon
fe'lining bu shakli:
1. Harakatni bevosita kuzatmaganlik, undan keynn xabardor bo‘lganlik
ma'nosini bildiradi. Bu ma'no ikki xil ottenkaga ega: 1) o‘zgadan eshitib bilganlik
ottenkasi: Eshitishimga qaraganda, qo‘chqor tuman markaziga ketganicha qaytib
kelmabdi. Ularning paroxodlari Oltiquduqda hukumatga o‘tib ketibdi, endi bizning
davlatga sotgan balig‘imizni tashirmish.; 2) harakatning bajarilganidan
so‘zlovchining o‘zi keyin xabardor bo‘lganlik ottenkasi: Kechirasiz, o‘rtoq
Zunnunov, yoshlarning mojarosi bilan bo‘lib sizni mahtal qilib qo‘yibman. O‘zim
ko‘rdim, tosh chap yelkasiga tushibdi. O‘tgan zamon fe'lining «yetakchi fe'l
+ qo‘y» ko‘makchi fe'lidan tashkil topgan shakli harakat-holatdan keyin xabardor
bo‘lganlikni emas, balki bu harakat-holatning hozir mavjudligi ma'nosini
bildiradi: Rahmat davlatimizga, yetarli mashina berib qo‘yibdi. Meni daraxt
ekmagan deb o‘ylaydi, shekilli, boboy, qirq gektar bog‘ni yashnatib qo‘yibman.
14

Payt ergash gapning kesimi -ki bog‘lovchisi bilan qo‘llanganda, bosh
gapdagi harakat, hodisaning ergash gap kesimi bildirgan harakat
bajarilgandan beri davom etayotganligi ma'nosi ifodalanadi: Aqlimni tanibmanki,
shu joyda ishlab kelyapman. Shu uyga tushibmanki, mehmon kutaman. To‘siqsiz
ergash gap kesimi funktsiyasida kelib, to‘siqsizlik ma'nosini ifodalaydi: Yopiray,
bunaqa battol o‘g‘rini umrimda ko‘rgan emasman, ustidan oshirib o‘q otibman-u
kiprik qoqmadi-ya!—degan edi. Ko‘rdim deb gerdayma, na ko‘ribsan—kam.
O‘tgan zamon fe'lining edi to‘liqsiz fe'li yordamida yasaluvchi shakllari:-gan+edi
yordamida yasaluvchi shakl: yozgan edim, ishlagan eding, yozgan edi kabi. Bu
shakl quyidagi ma'no va vazifalarda qo‘llanadi:
1. Harakat-holatning hozirgi emas, balki o‘tgan, avvalgi vaqtga oidligini
ifodalaydi: Bizning yigitni xam, katta masofani piyoda bosgani uchunmi, kun xiyla
betoqat qilgan edi. Yerni yumshatib, bahorda to‘qayni buzish maqsadida qayta-
qayta qo‘yilgan suv endi yerga singmay, muzlab qolgan edi.
gan + edi tipida yasalgan shakl harakatning bajarilishi o‘tgan vaqtlarga
oid ekanligini ifodalaganligi sababli uning -di va -(i)b affikslari yordamida
yasaluvchi o‘tgan zamon shaklidan farqli xususiyatini sezish (farqlash) qiyin emag.
-gan va -gan + edi yordamida yasaluvchi shakllar o‘rtasida esa ma'lum umumiylik
borligidan ularning farqli xususiyatlarini farqlash bir oz qiyinroq. Bu xususiyatlar
quyidagilardan iborat:
1) -gan affiksi bilan yasalgan shakl ifodalaydigap harakatning bajarilish
vaqtining uzoqlik darajasi har xil bo‘lishi mumkin. Bundan bir necha asrlar ilgari
yuz bergan hodisani ifodalash uchun ham -gan affiksi bilan yasalgan shaklini
qo‘llash mumkin (Beshinchi asrda yashagan kabi). -yot shaklidan oldin a unlisi
orttiriladi: surishtirayotgan edi, ko‘tarayotgan edi, o‘tirayotgan edi kabi. Bu shakl
quyidagi ma'no va vazifalarda qo‘llanadi: 1. Harakatning o‘tmishda davom
etayotgan, bajarilayotgan holda ekanini bildiradi: Adir boshida zo‘r otishma
bo‘layotgan zdi. g‘ira-shira tong yorishib kelayotgan zdi. Ikromjon qamishlar
orasida uzoq kezdi. Ovoz chiqarib o‘g‘lini chaqirdi: hech qanday javob bo‘lmadi.
15

Nizomjon to‘nini apil-tapil kiyib sexga yugurdi. Tungi smena tanaffusga chiqqan,
hamma bir-birini yangi yil bilan tabriklayotgan edi.
2. Payt ergash gapning kesimi vazifasida keladi va ergash gapni bosh
gapga bog‘lash uchun xizmat qiladi. Bunday hollarda ergash gapning kesimi
vazifasidagi fe'l bildirgan harakat bilan bosh gap kesimi vazifasidagi fe'l bildirgan
harakatning bir paytda bajarilishi ifodalanadi: Suluv omonat qamish bostirma
tagida bug‘doy tortayotgan edi, bolacha kirib qoldi. Ariq qaziyotganlarga choy olib
borayotgan edi, qo‘sh tarafga ketayotgan Zebixonni ko‘rib qoldi... (S. Ahm.)
-yotib Q edi yordamida yasaluvchi shakl: borayotib edi, ishlayotib edi
kabi. Ma'no va vazifasi jihatdan bu shakl -yotgan Q edi tipida yasaluvchi shakldan
farqlanmaydi. Shu sababli aynan bir harakatni ifodalashda bu shakllar aralash
qo‘llanaverishi mumkin:
-— qayoqqa ketayotgan edingiz?
— Shaharga.
— Men ham shaharga ketayotuvdim.
-moqda edi yordamida yasaluvchi shakl: kelmoqda edi, ko‘rmoqda edi.
Bu shakl oddiy so‘zlashuvda qo‘llanmaydi, obrazli ifodalarda, ko‘tarinki
nutqlarda uchraydi. -moqda + edi yordamida yasalgan shakl, xuddi -yotgan + edi
tipida yasaluvchi shakl kabi o‘tmishdagi biror vaqtda davom etayotgan,
tugallanmagan harakatni, shuningdek, munosabatni ifodalash uchun qo‘llanadi:
Uzilib ketgan yer parchasi xuddi solday sekund sayin dengiz ichkarisiga qarab
ketmoqda edi. (As. M.) Aftidan Safarov ikkovi og‘ilga tomon kelmoqda edi.
Mirhamidxo‘ja shoshib qambarali akaning qo‘lidan pulni oldi-da, uning qo‘yniga
tiqdi. (A. Q.) 11
-moqda + edi yordamida yasaluvchi shaklning payt ergash gapni bosh
gapga bog‘lash uchun qo‘llanishi (payt ergash gapning kesimi vazifasida kelishi)
deyarli uchramaydi.
Hozirgi o‘zbek tilida holat fe'llaridan to‘rttasining — yot, tur, yur, o‘tir
fe'llarining — hozirgi zamon shakli umumiy holatdan istisno tarzida, yotibdi,
turibdi, yuribdi, o‘tiribdi shaklida yasaladi. Boshqa fe'llarda -yotgan + edi, -yotib +
16

edi shakli oro‘ali ifodalanadigan ma'no bu fe'llarda -gan + edi yoki -(i)b + edi
(turgan edi, turib edi) shaklida ifodalanadi: Ikromjon bolalik izlari tushgan
yo‘llardan, tor ko‘chalardan yog‘och oyoq bilan allavaqtgacha kezib o‘yiga qaytdi.
Xotini uxlamay taq etsa eshikka qarab, o‘tirgan edi. Hali pochtalon Marhamat
opadan ...yangi adresingni so‘rab turuvdi-ku. Judayam borgim kelyapti.
qachondan beri u bilan va'dalashib yuruvdim. -(a)r + edi (-mas+di) yordamida
yasaluvchi shakli: ishlar edi, kelmas edi. Hozirgi o‘zbek tilida -(a)r affiksi
yordamida yasaluvchi sifatdoshning edi to‘liqsiz fe'liga birikishida hosil bo‘luvchi
shaklning ijro mayli va shartli mayl shakli bo‘la olishini ko‘rdik. Ijro mayli shakli
sifatida u:
1. Harakatning o‘tgan zamondagi biror vaqtda tugamaganligini,
bajarilishda davom etganligini bildiradi: Mana endi Komil katta yo‘lda ...borarkan,
Barnoning qarashi yuragini bir g‘amgin hislarga to‘ldirar, bir xayolida alamli
o‘ylar qo‘zg‘ardi. Ular bir partada o‘tirishar, birga dars tayyorlashar, maktabni
bitirgandan keyin qaerga o‘qishga borish haqida maslahatlashar, xayol surishardi.
-(a) r + edi yordamida yasaluvchi shakl o‘tgan zamondagi ma'lum bir
vaqtda tugamagan, davom etgan harakatni bildirishiga ko‘ra –yotgan + edi,
-yotib + edi, -moqda + edi yordamida yasaluvchi shakllarga juda yaqin
turadi. Lekin o‘ziga xos ayrim xususiyatlari bilan ulardan farqlanadi. Bu shakl
bildirgan harakat odatdagi (tipik xarakterdagi) harakat yoki o‘tmishdagi ma'lum bir
vaqtda bajarilayotgan, davom etayotgan holdagi harakat bo‘lishi mumkin.
Odatdagi (doimiy) harakatni bildirgan hollarda uning o‘rnida -yotgan + edi (-yotib
+ edi, -moqda + edi) yordamida yasaluvchi shaklni qo‘llab bo‘lmaydi:
Kichkinaligimda dadamlar bilan otga mingashib qovun sayliga
chiqardik, ...odamlar kechalari gulxan yoqishib suhbat qilishardi, men bo‘lsam eski
jangnomalarni eslardim.
-yotgan + edi yordamida yasaluvchi shaklda harakatning bajarilish vaqti
ta'kidlanadi. Badiiy ifodada harakatning bajarilish vaqtini (momentini) ta'kidlash
emas, balki harakat-hodisalarning bayoni asosiy o‘rinda bo‘ladi. –(a)r + edi
yordamida yasaluvchi shaklda ham harakatning bajarilish vaqti aniqlashtirilmaydi,
17

balki harakatning bajarilishi asosiy e'tiborda bo‘ladi. Shunga ko‘ra badiiy ifodada
o‘tgan vaqtda ma'lum bir paytda bajarilayotgan harakatni ko‘rsatish uchun -yotgan
+ edi yordamida yasaluvchi shaklga nisbatan (a)r + edi bilan yasaluvchi shakl mos
keladi. Harakatning ma'lum aniq vaqtga (momentga) oidligi umumiy holatdan
sezilib turaveradi: Mana, yo‘ldan salgina narida bo‘ron jarchisi paydo bo‘ldi.
Osmon bilan tutashib ketgan quyun yer bag‘rini qirtshlab, xas-hashak bormi,
chang-to‘zon borni — xamma bo‘lib, yozuvda asosan gazeta materiallarida, poetik
asarlarda uchraydi:
Biz, mana bir butun quvvatini to‘plab, shu oliy jahonni qurayotirmiz.
Hozirgi zamon fe'lining -moqda affiksi bilan yasaluvchi shakli kitobiy
uslubga xos. Bu shakl obrazli ifodalarda, tantanali, ko‘tarinki nutqlarda qo‘llanadi:
Chimlarning maysasiga asta urilib tushayotgan suv egatlarda jildirab oqmoqda,
qaqragan tuproqqa singib, egatning paynoviga tomon asta yo‘l olmoqda. Kech kuz.
Oltindek sap-sariq barglar daraxt shoxlaridan chirt-chirt uzilib yerga tushmoqda.
qushlar shoxdan-shoxga sakrashib quvnoq sayrashmoqda. qishloq ustida kishiga
huzur beruvchi tong shabadasi g‘ir-g‘ir esmoqda. (H. N.) Bu misollardagi -moqda
affiksi bilan yasalgan fe'l shakli -yap affiksi yordamida yasaluvchi shakl bilan
almashtirilsa, voqea oddiy bayon tusini oladi. -moqda affiksi bilan yasaluvchi
shaklning birinchi va ikkinchi shaxsga nisbatan uchinchi shaxsda, birinchi va
ikkinchi shaxsning birligiga nisbatan ko‘pligida ko‘p qo‘llanishing sababi ham
uning yuqorida aytilgan xususiyatidan kelib chiqadi.
-moqda affiksi bilan yasaluvchi shaklning o‘ziga xos xususiyatlaridan
yana biri uning bo‘lishsizlik (inkor) shakliga ega emasligidir.
To‘rt holat fe'lining — yot, tur, yur, o‘tir fe'llarning hozirgi zamon
shakli alohida ko‘rinishga ega. Bularning hozirgi zamon shakli -(i)b affiksi bilan
yasalgan ravishdosh shakliga shaxs-son qo‘shimchalarining qo‘shilishidan hosil
bo‘ladi: yotibman, yotibsan, yotibdi; turibman, turibsan, turib-di; yuribman,
yuribsan, yuribdi; o‘tiribman, o‘tiribsan, o‘tiribdi kabi: Respublikamiz oldida juda
azim, yuksak vazifalar turibdi. ...chirmandangni sekinroq chert, dalada hali el
yuribdi. Katta uyda eshon oyimlar,... Marhamat Sharif qizining qizlari o‘tirishibdi.
18

Ko‘rsatilgan fe'llarning bu shakli o‘tgan zamon ma'nosini -ham ifodalaydi. O‘tgan
zamon yoki hozirgi zamon ifodalaganligi matnda aniqlashadi: Xon bir begunoh
odamni g‘azabga olib toshbo‘ron qildiribdi, «tosh otmagan odam qolmasin» deb
uning tepasida turibdi. O‘ktam elektr fonarchasini yoqib soatga tutdi, ikki soat
yurishibdi. Mulla Burxon ham Sitoraning kelishini kutib chillaxonadan biroi joyga
chiqmay o‘tiribdi, Sitora ko‘p kuttirmabdi. Bu misollarning uchalasida ham o‘tgan
zamon ma'nosi ifodalangan. Bu holat fe'llarining ko‘rsatilgan hozirgi zamon shakli
bo‘lishsiz shaklda qo‘llanmaydi. Agar bo‘lishsizlik ko‘rsatkichini olsa, o‘tgan
zamon ifodalanadi: yotmabdi, turmabdi, yurmabdi, o‘tirmabdi kabi.Yot, tur, yur,
o‘tir fe'llarining harakat yoki holat ifodalashini farqlash kerak. Harakat
bildirganda, jo‘nalish yoki chiqish kelishigidagi so‘zni boshqaradi va ularning
hozirgi zamon shakli -ya Hozirgi zamon fe'lining analitik shakllari yot, tur, yur,
o‘tir ko‘makchi fe'llari yordamidi yasaladi: yozib yotibman, yozib turibman kabi:
Qishloqning keng, ufqqa tutashgan yaxlit maydoni... quyosh, taftida ko‘pchib
yotibdi. Hali dushmanlarimiz tinchigani yo‘q, ...hushyorlikni qo‘ldan berding,
kallangga solaman deb poylab turibdi. Hali kelishgani yo‘q, o‘zim xam xavotir
bo‘lib o‘tiribman.p, -yotib, -yotir affikslari yordamida yasaladi. Holat bildirganda
esa o‘rin kelishigidagi so‘zni boshqaradi. qiyoslang: o‘rniga yotyapti — o‘rnida
yotibdi, o‘rnidan turyapti — o‘rnida turibdi. Analitik shaklning yot, tur, yur, o‘tir
ko‘makchi fe'llari yordamida yasaluvchi har bir turi o‘ziga xos qo‘shimcha
ma'nolari va boshqa xususiyatlari bilan bir-biridan farqlanadi. Masalan, yot
ko‘makchi fe'li yordamida yasaluvchi shakl harakat-holatni kuchaytirib ifodalaydi:
yozib yotibdi, ishlab yotibdi, yog‘ib yotibdi kabi; yur ko‘makchi fe'li bilan
yasaluvchi shakli harakatning uzoq davomini bildiradi: ishlab yuribdi va h. Bu
farqli xususiyatlar har bir ko‘makchi fe'lga xos.Yuqorida ko‘rsatilgan to‘rt
ko‘makchi fe'l yordamida yasaluvchi hozirgi zamon fe'lining inkor shaklida
bo‘lishsizlik ko‘rsatkichi yetakchi fe'lga qo‘shiladi; ishlamay turibdi, bormay
yuribdi kabi. Bo‘lishsizlik shakli ko‘makchi fe'lga qo‘shilsa, o‘tgan zamon
ifodalanadi: ishlab turmabdi. Hozirgi-kelasi zamon shakli. Hozirgi-kelasi zamon
fe'lining ikki forkasi bor:
19

1) h o z i r g i-kelasi zamon aniqlik shakli; 2) h o z i r g i-k yelasi
zamon gumon shakli.
Hozirgi-kelasi zamon aniqlik shakli -a, -y affiksi bilan yasalgan
ravishdoshni shaxs-son bilan tuslash orqali hosil qilinadi: yozaman, yozasan,
yozadi; yozamiz, yozasiz, yozadi-(lar); ishlayman, ishlaysan, ishlaydi; ishlaymiz,
ishlaysiz, ishlaydi(lar). Bu shakl quyidagi ma'nolarni ifodalash uchun qo‘llanadi:
1. Hozirgi zamonni bildiradi. Bunda quyidagi holatlar bo‘lishi mumkin:
1) harakatning bajarilishi biror vaqt bilan chegaralanmaydi, u predmetning
qonuniy, doimiy belgisiga aylangan bo‘ladi: qush uchadi, yozda havo isiydi, kulgi
umrni uzaytiradi va b. Inson yuragi — nozik rubob. Uni muhabbat bilan chertsang,
ishq qo‘shig‘ini, vafo dostonini eshitasan. O‘zbek qizlari sevgisini aytmaydi. Bir
umr pinhon tutadi. qush uyasida ko‘rganini qiladi.
Harakat predmetning doimiy belgisi, odatdagi harakati bo‘lganida ham
bu harakatning hozirgi zamonga oidligi inkor etilmaydi, balki bu harakat hozirgi
zamon uchun ham xarakterli bo‘ladi.Shu sababli qush uchadi, odam gapiradi kabi
gaplardagi uchadi, gapiradi fe'llari hozirgi zamon ma'nosini ifodalovchi shakllar
hisoblanadi (grammatik jihatdan fe'lning o‘tgan zamon, hozirgi zamon va kelasi
zamonidai boshqa yana qandaydir zamoni yo‘q) Hozirgi-kelasi zamon shakli
hozirgi zamon ma'nosini ifodalagan hollarda harakatning bajarilishini ma'lum vaqt
doirasida aniqlashtirmasligi bilan hozirgi zamon fe'l shakllaridan farqlanadi.
Shunga ko‘ra harakat-holat hozirgi vaqtga oid bo‘lgan hollarda ham hozirgi-kelasi
zamon shakli bilan almashtirilsa, ma'noda ma'lum o‘zgarish seziladi. qiyoslang:
nega indamaysan— nega indamayapsan. Xuddi shu xususiyatiga ko‘ra quyidagi
misoldagi hozirgi-kelasi zamon shaklini hozirgi zamon shakli bilan almashtirib
bo‘lmaydi: Ko‘kragingiz yarq-yarq qiladi-yu, yana yayov kelyapsiz.
2. Kelasi zamonni bildiradi: Bolang uch-to‘rt kun qiynala-di, keyin
o‘rganib ketadi. Ishontirib aytaman, Ko‘kbuloqdan ham suv chiqadi.
Kelgusida bajarilishi aniq bo‘lgan har qanday harakat hozirgi o‘zbek
tilida shu shakl orqali ifodalanaveradi. Hozirgi-kelasi zamon gumon shakli
sifatdoshning -(a)r (-mas) affiksi bilan yasaluvchi turini shaxs-son bilan tuslash
20

orqali hosil qilinadi: yozarman, yozarsan, yozar; yozarmiz, yozarsiz, yozar(lar);
yozmasman, yozmassan, yozmas; yozmasmiz, yozmassiz, yozmas(lar). Zamon
ifodalashiga ko‘ra bu shakl yozaman, ishlayman tipidagi shakldan farqlanmaydi,
ya'ni bu shakl ham hozirgi zamon va kelasi zamon ma'nolarini ifodalash uchun
qo‘llana oladi: Bolalar! Mening so‘zlarim hozircha sizlarga bir tush, bir xayol
bo‘lib ko‘rinar balki. qaerdan bilasan, balki hozir ham yuqoridan qararman. Shu
atrofda yurgandir, kelib qolar. Agar yaram juda xam bezovta qilsa, do‘xtirga o‘zim
bora qolarman. (I. S.)Hozirgi-kelasi zamon fe'lining yozaman, ishlayman tipidagi
shakli bildirgan harakatni gumon tarzida ifodalashda yozarman, ishlarman tipidagi
shakl qo‘llanaveradi: ishlaydi — ishlar, ertaga keladi — ertaga kelar kabi. Lekin
hozirgi zamonga oid harakatning gumon tarzida ifodalanishida, asosan, -dir affiksi
va -sa kerak yordamida yasaluvchi shakl qo‘llanganligi sababli (ishlayotgandir,
ishlasa kerak kabi) ishlar, kelar tipidagi shaklning hozirgi zamon ma'nosida
qo‘llanishi nisbatan kam uchraydi. Hozirgi-kelasi zamon gumon fe'li shakli shart
ergash gapli qo‘shma gaplarda bosh gapning kesimi vazifasida, ko‘pincha, fikrning
qat'iy ifodasi uchun ham qo‘llanadi: Agar o‘lgan kishi qayta tirilsa, bundan ortiq
ajoyibot bo‘lmas. Hozirgi-kelasi zamon gumon shakli kelasi zamon ma'nosida
o‘llanganda, u bildirgan «gumonlik»ning darajasi har xil bo‘lishi mumkin: Balki
zavod qurish uchun ovora bo‘lishga to‘g‘ri kelmas, biz tayyor zavodni, ishlab
turgan zavodni qo‘lga olarmiz va juda xam arzonga olarmiz. Birinchi misolda
harakatning bajarilish-bajarilmasligini haqiqatda ham so‘zlovchining bilmasligi
ifodalangan va shuning uchun bu gapda «gumon», «bilmaslik» ma'nosini
ifodalovchi balki so‘zini qo‘llash mumkin 12
. Keyingi gapda esa bunday emas.
Unda ishlarsan shakli harakatning bajarilishiii aniq tarzda ifodalamaydi. Lekin u
harakatning bajarilishi noaniq ekanini (so‘zlovchining bilmasligini) ta'kid bilan
ifodalamaydi ham. Shu sababli bu gapda ham balki so‘zini qo‘llab bo‘lmaydi.
Birinchi holatda hozirgi-kelasi zamon gumon shakli o‘rnida -sa kerak yordamida
yasaluvchi shaklni qo‘llash mumkin; ertaga kelar—ertaga kelsa kerak. Ikkinchi
holatda esa hozirgi-kelasi zamon shakli o‘rnida bu shaklni qo‘llab bo‘lmaydi.
Misollar: qadr-qimmatlaringni tushirmanglar, bo‘tam. Yana tanangizga o‘ylab
21

ko‘rarsiz. Mana o‘g‘lim, ertaga o‘zing olib yersan morojenoeni. Yo‘q, aya, choy
bo‘lsa boshqa payt icharmiz, hozir fursat yo‘q.Hozirgi-kelasi zamon fe'lining ekan,
emish to‘liqsiz fe'llari bilan yasalgan eshitilganlik, keyin bilganlik ma'nosini
ifodalovchi shakli gumon ma'nosini ifodalamaydi: ishlar ekan, kelar ekan; ishlar
emish, kelar emish kabi. Hozirgi-kelasi zamon gumon fe'lining aniqlik ma'nosida
qo‘llanish hollari she'riyatda eski uslubga xos nutqlarda uchraydi: Yallalar aytib
kezarman, Shu go‘zal bo‘stonda men. Lekin hozirgi o‘zbek adabiy tili nuqtai
nazaridan uning gumon ma'nosida qo‘llanishi normal holat hisoblanadi.
Demak, hozirgi-kelasi zamon fe'l shakllari, ayrim farqli modal ma'nolaridan qat'i
nazar, hozirgi va kelasi zamon ma'nolarini ifodalaydi va xuddi shu xususiyatiga
ko‘ra «hozirgi-kelasi zamon shakli» deb ataladi 13
. O‘tgan, hozirgi va kelasi zamon
ma'nolarining har biri maxsus grammatik shakl orqali ifodalanishi ko‘rsatildi.
Lekin bir zamon shaklining boshqa zamon shakliga xos ma'noda qo‘llanishi ham
uchrab turadi. Bu hodisa ma'lum uslub talabi bilan bo‘ladi. Harakatning qaysi
zamonga oidligi esa umumiy holatdan sezilib turadi. O‘tgan zamon fe'l
shakllaridan -di affiksi yordamida yasaluvchi shaklining kelasi zamon va hozirgi
zamon ma'nolarida qo‘llanish hollari uchraydi: Hozir qorong‘ida qayoqqa bordigu,
nimayam qildik. qayoqqa boramizu, nimayam qilamiz. Shundan so‘ng bilmadim,
qancha vaqt shirin xayollar osmonida qanot qoqib yurdim. —bilmadim —
bilmayman. Hozirgi zamon fe'lining kelasi zamonga oid harakatni ifodalash uchun
qo‘llanishi asosan ket, bor, yubor, boshla kabi fe'llar doirasida uchraydi. Bunda
so‘zlovchi sub'ektni, harakatni bajarishga kirishgan kabi tasvirlandi: Bularni
boshqa polkka yuboryapmiz. Ertaga shaharga ketyapman, uka. Sizdan fotiha olay
deb keldim, bugun terimni boshlayapmiz 14
. Hozirgi zamon shaklining o‘tgan
zamonga oid harakatni ifodalash uchun qo‘llanishi juda ko‘p uchraydi. Bunday
hollarda so‘zlovchi o‘zini o‘tgan zamonga oladi va harakatni uning bevosita
kuzatuvchisi sifatida bayon etadi: Kecha dalada chunonam chekanka qilyaptiki,
bamisoli usta sartarosh g‘o‘zani tekislayapti deysan. Bir kun qarasam, darchani
buzaman deb bolta ko‘tarib kelayotibdi 15

22

Shaxs va son ma'nosini ifodalash imkoniga ega birliklar o‘zbek tilida bir
qancha bo‘lib, ular nogomogen tabiatlidir: shaxs olmoshlari, ayrim mayl
ko‘rsatkichlari, kesimlik shakllari shular jumlasidandir. Bu ko‘rsatkichlar shaxs va
son (yoki boshqa) ma'noni ifodalashda birgalikda, shuningdek, yakka amal qila
oladi. Quyida aynan shaxs-son ma'nosini anglatish kategorial xususiyati bo‘lgan
shakllarni tahlil etamiz. Shaxs-son kategoriyasi shakllari quyidagicha ziddiyatlar
tizimini hosil qiladi: shaxs ma'nosini ifodalashga ko‘ra kategoriya shakllari uch
guruhga birlashib, o‘zaro ekvipolent ziddiyatga kirishadi. -man, -miz, -m, -k I
shaxs ifodalaydi; -san, -siz, -ng, -ngiz II shaxs ifodalaydi, Sh III shaxs ifodalaydi.
Son ifodalashda ham ekvipolent ziddiyat yuzaga keladi. Ammo bu ziddiyatga
shakllar ikki guruhga bo‘linib kirishadi: -man, -san, -Sh, -m, -ng birlik ifodalasa, -
miz, -siz, -k, -ngiz ko‘plik ifodalaydi. Sh birlik ham, ko‘plik ham ifodalovchi
shakl sifatida faqat birlik ifodalovchilar bilan birlik ifodalash, faqat ko‘plik
ifodalovchilar bilan ko‘plik ifodalash belgisiga ko‘ra qisman ziddiyat hosil qiladi.
Bunda O har ikki ziddiyatning ham kuchsiz a'zosi bo‘ladi. Mayl-zamon, shaxsiy
munosabat ifodalash ushbu shakllar uchun kategorial belgi emas. Xususan, mayl-
zamon ma'nosi yuzaga chiqishi uchun fe'l bo‘lmagan so‘zlar (nomlar) tarkibida
kelishi shart. Shuningdek, mayl-zamonning faqat bir qismi (harakatning hozirgi
kelasi zamonda aniq amali) yuzaga chiqadi. Masalan, - Gulmisiz, rayhonmisiz,
jambilmisizg’ Aytganingizman (Xalq og‘zaki ijodidan). Shaxsiy munosabat
ifodalash belgisiga ko‘ra ham bu shakllarni izchil, nisbatan muntazam
ziddiyatlarda ko‘rib bo‘lmaydi. Hurmat, piching, kesatiq, ijtimoiy munosabatlarga
ishora kabilarni ifodalashda matn va sharoitning o‘rni hozirgi o‘zbek adabiy tilida
bu ma'nolarni kategoriallik darajasiga ko‘tarishga to‘siq bo‘larli darajada ustun.
quyida shaxs-son shakllari mohiyati tarkibida mayl-zamon va shaxsiy
munosabatning ham aks etishi ularning kategorial ma'no emas, ma'no ottenkalari
sifatida baholanishga ta'sir ko‘rsatmasligi lozim:
Demak, shaxs-son kategoriyasining mohiyatida semantik jihatni shaxs
va son ifodalash, sintaktik jihatni gap kesimini shakllantirihda qatnashish tashkil
qiladi. Har bir mayl turida harakatning bajaruvchisi (bajaruvchi shaxs) ham
23

ko‘rsatiladi. Harakat bajaruvchisi so‘zlovchi, tinglovchi yoki o‘zaro suhbatda
ishtirok etmovchi o‘zga shaxs bo‘lishi mumkin. Bu ma'nolar maxsus shakllar
yordamida ifodalanadi. Shaxs bildiruvchn grammatik shakllar ayni vaqtda
bajaruvchining son-miqdorini ham ko‘rsatadi: bordim I shaxs, birlik; bording
— II shaxs, birlik; bordi—1P shaxs, birlik; bordik—I shaxs, ko‘plik; bordingiz—II
shaxs, ko‘plik; bordi(lar) yoki borishdi— Sh shaxs, ko‘plik. Demak, harakatning
bajaruvchi shaxsga va bu shaxsning son-miqdoriga munosabati shaxs-son
kategoriyasi bo‘ladi. Bu ma'nolarni ifodalovchi shakllar shaxs-son qo‘shimchalari
deyiladi. Birinchi shaxs birlik shakli harakatning bajaruvchisi so‘zlovchining o‘zi
ekaniii bildiradi: bordim, kelganman kabi. Uning ko‘pligi esa harakatni so‘zlovchi
mansub bo‘lgan jamoa bajarishini anglatadi: bordik, borganmiz, boramiz
kabi.Ikkinchi shaxsning birligi harakatning bajaruvchisi tinglovchi ekanini,
ko‘pligi esa tinglovchi mansub bo‘lgak jamoa ekanini bildiradi: bording,
bordingiz, borasiz kabi. Uchinchi shaxs shakli so‘zlovchi va tinglovchidan
boshqa shaxs yoki shaxslar harakat bajaruvchisi ekanini ko‘rsatadi. Uchinchi
shaxsda ko‘plik ma'nosining ifodalanishida -lar affiksi ham qatnashadi: boradi,
boradilar kabi. Fe'lning birinchi va ikkinchi shaxs shakli kishi (odam)-larga
nisbatan, uchinchi shaxs shakli esa kishi (odam) va predmetlarga nisbatan ham
qo‘llanadi: keldim, kelding, keldi, gulladi. Badiiy ifodalarda —«jonlantirish» bilan
bayon etishda birinchi va ikkinchi shaxs shakli narsalarga nisbatan ham qo‘llanadi:
Birinchi va ikkinchi shaxsning birlik va ko‘pligi maxsus
ko‘rsatkichlarga ega. Uchinchi shaxs ko‘pligi esa shaxs ko‘rsatuvchi maxsus
ko‘rsatkichga ega emas. Bunda ko‘plik ma'nosi birlikka -lar affiksini qo‘shish
orqali yoki birgalik daraja shakli orqali ifodalanadi. Ko‘pgina hollarda esa
birlikning o‘zi ko‘plik uchun ham qo‘llanaveradi: bolalar keldilar, bolalar kelishdi,
bolalar keldi. Hozirgi o‘zbek tilida shaxs-son ko‘rsatkichlarining bir necha turi bor.
Ularni o‘z xususiyatlariga ko‘ra to‘rt asosiy turga bo‘lish mumkin:
1. Ijro maylining sifatdosh va ravishdosh shakllaridan yasalgan o‘tgan
zamon turlarida, hozirgi zamon fe'lining barcha shakllarida, hozirgi-kelasi zamon
shaklida va maqsad mayli shaklida birinchi shaxsning birligi -man, ko‘pligi -miz;
24

ikkinchi shaxsning birligi -san, ko‘pligi -siz ko‘rsatkichiga ega bo‘ladi. Uchinchi
shaxs ba'zi zamon turlarida -di affiksli bo‘ladi, ba'zn zamon turlarida esa uning
maxsus ko‘rsatkichi bo‘lmaydi:
I SHAXS, BIRLIK: yozib-man, yozayotib-man, yoza-man yozyap-man
I SHAXS, KO‘PLIK: yozib-miz, yozayotib-miz, yoza-miz, yozyap -miz
II SHAXS, BIRLIK: yozib-san, yozayotib-san, yoza-san, yozyap –san
II SHAXS, KO‘PLIK: yozib-siz, yozayotib-siz, yoza-siz, yozyap -siz
III SHAXS, BIRLIK: yozib-di, yozayotib-di, yoza-di, yozyap –ti
III SHAXS, KO‘PLIK: yozibdilar, zayotibdilar, yozadilar, yozyaptilar
yozgan-man, yozar-man, yozadigan-man, yozmoqda-man, yozmoqchi-man
yozgan-miz, yozar-miz, yozadigan-miz, yozmoqda-miz, yozmoqchi-miz
II yozgan-san, yozar-san, yozadigan-san, yozmoqda-san, yozmoqchi-san
yozgan-siz, yozar-siz, yozadigan-siz, yozmoqda-siz, yozmoqchi-siz
III yozgan, yozar, yozadigan, yozmoqda, yozmoqchi
yozgan-lar, yozar-lar, yozadigan-lar, yozmoqda-lar, yozmoqchi-lar
2. Ikkinchi guruh tuslovchilar aniqlik va shart-istak maylidagi -di, -sa
qo‘shimchalarini olgan sof fe’l negizidan so‘ng va edi to‘liqsiz fe’liga qo‘shiladi:
keldi-m, keldi-ng, keldi; kelsa-k, kelsa-ng, kelsa(lar) kabi.
I shaxs, birlik: yozdim, yozsam, yozgan edim
I shaxs, ko‘plik: yozdik, yozsak, yozgan edik
II shaxs, birlik: yozding, yozsang, yozgan eding
II shaxs, ko‘plik: yozdingiz, yozsangiz, yozgan edingiz
III shaxs, birlik: yozdi, yozsa, yozgan edi
III shaxs, ko‘plik: yozdi(-lar), yozsa(-lar), yozgan edi(-lar)
Uchunchi guruh tuslovchilar buyruq maylidagi sof fe’l negizidan so‘ng
qo‘shiladi.
Fe’llarning uchunchi guruh tuslovchi bilan tuslanishi quyidagicha:
I yozay, yozayin, o‘qiy, o‘qiyin yozaylik, o‘qiylik
II yoz, yozgin, o‘qi, o‘qigin yozingiz, o‘qingiz,
III yozsin, o‘qisin yozsinlar, o‘qisinlar,
25

Shaxs-son shakllarining ko‘chgan ma'noda qo‘llanishi ham ko‘p
uchraydi. Bu hodisa, asosan, ikkinchi va uchinchi shaxs shakllarida kuzatiladi.
Uchinchi shaxs shaklining birinchi shaxs ma'nosida qo‘llanishi eski uslubga xos
bo‘lib, hozirgi kunda juda kam uchraydi. Bunday hollarda gap ichida kamina, faqir
so‘zlari ham qo‘llanadi: kamina aytdi — men aytdim. Uchinchi shaxs ko‘plik
shaklining ikkinchi shaxs birlik («sizlash») ma'nosida qo‘llanishi ham ko‘proq eski
uslubga xos: Nima xohlaysalar hammasi bor. Assalomu alaykum, Jiyanboy aka,
sog‘-salomat bormilar, eson-omon yuribdilarmig’ Kulmasinlar, boy afandi,
sipohlarning ...nomi vahmalari ham yuraklarni besaranjom qiladi-ya.Ikkinchi
shaxsning birlik shakli na birlik ma'nosida «sizlash» uchun qo‘llanuvchi Shaxs-son
shakllaridan birinchi shaxsniig birlik shakli faqat shu shaxsning birligini ifodalash
uchun, ikkinchi shaxsning birlik shakli esa shu shaxsning ko‘pligi uchun ham
qo‘llanadi. Bu holat, asosan, sensirash, hurmatsizlik, do‘q-po‘pisani ifodalovchi
munosabatlarda uchraydi. Ko‘plik ma'nosi -lar affiksini olgan olmosh yoki boshqa
vosita orqali ifodalanadn: senlar aytgansan, hammang kel kabi.Uchala shaxsning
ko‘plik shaklining qo‘llanishida ayrim xususiyatlar bor. Birinchi shaxsning
ko‘pligi shu shaxsning birligi uchun qo‘llanadi. Bunday hollarda kamtarlik, o‘zini
yuqori olish yoki kinoya, kesatiq ma'nolari ifodalanadi: O‘sha bog‘bon biz bo‘lsak
deb keldik. (Sh. Sa'dullaev.) Tushki payt, soch-soqolli oldirdik, mo‘ylovni
qaychilatdik, atirri septirdik. Keyin do‘ppini chakkaga qo‘ndirib, bunday
mehmonxonaga kirsak, hech kim ko‘rinmadi. Sizga yoqmabmiz, xolos! (Ya.)
Ikkinchi shaxsning ko‘pligi birdan ortiq ko‘rinishga ega. Birinchi turdagi shaxs-
son ko‘rsatkichlarida ikkinchi shaxs ko‘pliginnng quyidagi ko‘rsatkichlari bor: -
siz, -sanlar, -sizlar: borgansiz, borgansanlar, borgansizlar kabi. -siz ko‘rsatkichli
shakl ikkinchi shaxsning birligi uchun ham keng qo‘llanadi. Bunday hollarda
hurmat yoki kesatiq, kinoya ma'nolari ifodalanadi: Siz nega bizlarni o‘zingizga
o‘gay ko‘rasiz. O‘zidan katta yoshdagi suhbatdoshning harakatiga nisbatan va
umuman hurmat ifodalashda har qanday yoshdagi suhbatdoshning harakatiga
nisbatan ikkinchi shaxs ko‘plik shaklining qo‘llanishi hozirgi o‘zbek adabiy tilida
odatiy holat hisoblanadi. Bu hodisa ikkinchi shaxs birlik shaklining qo‘llanishida
26

o‘zgarish yuz berishiga sabab bo‘lgan. Ikkinchi shaxs ko‘pligining shu shaxs
birligi uchun hurmat ma'nosida qo‘llanishi birlik shaklining hurmatsizlik,
mensimaslik ifodasi uchun qo‘llanishiga olib kelgan: Yana tutab bermoqchimisan,
nomard?
Lekin o‘zidan kichik yoshdagi yoki tengdosh suhbatdoshning harakatiga
nisbatan ikkinchi shaxs birligining qo‘llanishi oddiy (odatiy) holat hisoblanaveradi.
Demak, -san va -siz shakllari birlik va ko‘plik ifodalash jihatidangina emas,
shuningdek, «sizlash» va «senlash» xususiyati jihatidan Ham differentsiatsiyaga
uchragan.Matndan tashqari holatda -siz affiksli shaklning ko‘plik yoki birlik
ma'nosida qo‘llangani aniq bo‘lmay qoladi. Shuning uchun ko‘plikpi aniq
ifodalashda bu shaklning o‘zi ham -lar affiksini oladi: borgansizlar kabi. Bu
shaklda hamma vaqt hurmat (aniqro?i, «sizlash») ham bo‘ladi: Ro‘zg’or
tirikchiliklaring qalay, qiynalmayapsizlarmi? (H. Nu'mon, A. Shorahmedov.)
Shaxs-son ko‘rsatkichlarining ikkinchi turida ham ikkinchi shaxsning
ko‘pligi birdan ortiq shaklga ega. Bu turda ham ko‘pliknipg -lar olmagan shakli
ikkinchi shaxsning birligi uchun qo‘llanishi mumkin: bordingiz — ko‘plik yoki
birlik «sizlash» ma'nosi bilan. Ikkinchi turda bir farqli xususiyat bor, ya'ni ikkinchi
shaxsning birligi «sizlash» ma'nosidagi ko‘p-likni ifodalovchi shakl tarkibida
qatnashadi. qiyoslang: bording — birlik ma'nosi ifodalangan, bordinglar — ko‘plik
va «sizlash» ma'nolari ifodalangan, bordilaring — ko‘plik va «senlash» ma'nolari
ifodalangan: Sizlar mushkul operatsiyani bajarib, qo‘mondonlikning ishonchini
oqladinglar. (A. Ubaydullaev.) Nimaga ruxsat so‘ramasdan o‘rdilaring? (0. Ye.)
Ikkinchi shaxs ko‘pligining -ngiz affiksli shakliga -lar affiksining qo‘shilishidan
hosil bo‘luvchi turi ham qo‘llanadi. Bunda -lar affiksining -ngiz affiksidan oldin yo
keyin qo‘shilish hollari uchraydi: bordilaringiz yoki bordingizlar kabi: qanday
bo‘lsa ham dushman ko‘rmaganday qilib ishlasalaringiz yaxshi bo‘ladi-da. (II.
S.) Uchinchi turda ham ikkinchi shaxs ko‘pligining xuddi yuqoridagi kabi
ko‘rsatkichlari bor: -ingiz, -inglar. -laring, -ingizlar, -laringiz: borganingiz yo‘q,
borganinglar yo‘q, borganlaring yo‘q, borganingizlar yo‘q, borganlaringiz yo‘q.
Bularning ma'no va qo‘llanish xususiyatlari yuqorida ko‘rsatilgan turlarning
27

xususiyatlari kabidir. Buyruq maylida ham ikkinchi shaxsning ko‘pligi birdan
ortiq shakllar bilan ifodalanadi: boring, boringlar, boringiz, borlaring, boringizlar.
Ko‘rinadiki, buyruq maylida ikkinchi shaxsning bor, borgin tipidagi birlik
shaklidaa -lar affiksi yordamida ko‘plik shakli yasalmaydi.Ikkinchi shaxsning -ing
affiksi yordamida yasaluvchi shakli ko‘plikka pisbatan birlikning hurmat (sizlash)
ma'nosina kfodalash uchun ko‘p qo‘llanadi: qani, mehmon, qand tishlab iching.
(Sh.) Ko‘plikning «sizlash» ma'nosida, asosan, -inglar, senlash» ma'nosida -laring
shakllari yordamida yasaluvchi shakli qo‘llanadi: Shunday qilinglarki, bir o‘q bilan
ikki quyon nishonga olinsin! (N. S.) Chuldirayvermalaring chugurchuqday! quloq
kesish bo‘lsa, kesib ollaring. (H. N.) Ko‘plikning -ingiz va -ngizlar shakli nisbatan
kam qo‘llanadi.Shaxs-son shakllarining yuqoridagi to‘rtala turida ham uchinchi
shaxs ko‘pligi bir xil xususiyatga ega, ya'ni uchinchi shaxsning ko‘pligi: 1) shu
shaxsning birlik shakli orqali ifodalanadi: ular keldi, ular kelgan, ular kelsin va b.;
2) -lar affiksi yordamida ifodalanadi: ular kelganlar (keldilar, kelsinlar); 3)
birgalik daraja shakli orqali ifoda-lanadi: kelishdi, kelishyapti, kelishsin. Birinchi
va ikkinchi holatda birlik yoki ko‘plik ifodalangani matndan tashqarida juda aniq
bo‘lmaydi. Chunki -lar affiksi birlikning hurmati uchun ham qo‘llanadi: Otam
keldilar kabi.
Birgalik daraja shakli qo‘llanganda hamma vaqt ko‘plik ma'nosi
ifodalanadi. Bu shaklda hamma vaqt «sizlash» ham bo‘ladi: borishsin,
kelishyapti.Uchinchi shaxs ko‘pligining borganlar, borishgan tipidagi shakli
«sizlash» ma'nosini ifodalash xususiyatiga ega. Shuning uchun harakat narsa-
predmetlarga oid bo‘lganida, ko‘plik uchun ham birlik shaklining o‘zi
qo‘llanaveradi: mevalar pishdi, gullar ochildi kabi. Bunday hollarda ko‘plik
shaklining qo‘llanishi odatiy holat hisoblanmaydi. Shaxs-son shakllarining
ko‘chgan ma'noda qo‘llanishi ham ko‘p uchraydi. Bu hodisa, asosan, ikkinchi va
uchinchi shaxs shakllarida kuzatiladi.Uchinchi shaxs shaklining birinchi shaxs
ma'nosida qo‘llanishi eski uslubga xos bo‘lib, hozirgi kunda juda kam uchraydi.
Bunday hollarda gap ichida kamina, faqir so‘zlari ham qo‘llanadi: kamina aytdi —
men aytdim. Uchinchi shaxs ko‘plik shaklining ikkinchi shaxs birlik («sizlash»)
28

ma'nosida qo‘llanishi ham ko‘proq eski uslubga xos: Nima xohlaysalar hammasi
bor. (N. S.) Assalomu alaykum, Jiyanboy aka, so?-salomat bormilar, eson-omon
yuribdilarmi? (3. Fatxullin.) Kulmasinlar, boy afandi, sipohlarning ...nomi
vahmalari ham yuraklarni besaranjom qiladi-ya. (Ya.)Ikkinchi shaxsning birlik
shakli va birlik ma'nosida «sizlash» uchun qo‘llanuvchi shakli umumshaxs
ma'nosida qo‘llanadi: qayta-qayta hidlaganingda yer mehriga to‘yganday bo‘lasan.
(Sayyor.) Goho, ko‘pincha sahar paytida, to‘satdan sovqotganingizni sezib
uyg‘onasiz, ...baland ko‘tarilgan hulkarga tikilib uzoq yotasiz, ...porlab turgan tong
yulduzni ko‘rasiz, keyin chakmonga yaxshiroq o‘ralib, yana uxlab qolasiz. (0. Ye.)
Bunday hollarda gapda ko‘pincha odam yoki kishi so‘zlari qo‘llanadi: Shunchaki
ishning beliga tepganiga achinasan kishi. (S. An.) Ish shunday ko‘paydiki, ovqatni
ham ko‘chalarda yurib yeysan kishi. (Ya.)
II.Bob. Boshlang’ich sinflarda turkumini o'rgatishning hozirgi
holati.
2.1. Boshlang’ich sinflarda turkumini pedagogik texnalogiyalar
asosida o'rgatish.
Fe'l ustida ishlashda izchillik, bo‘limlar orasidagi bog‘lanish, dastur
materialining hajmi, uni har bir sinfda o‘rganish usullari va vositalari shu so‘z
turkumini o‘rganish vazifasi, uning lingvistik xususiyatlari va kichik yoshdagi
o‘quvchilarning bilish imkoniyatlariga qarab belgilanadi.«Fe'l» mavzusini
o‘rganishda asosiy vazifalar: so‘z turkumi sifatida fe'l haqida dastlabki
tushunchasini shakllantirish, o‘quvchilar nutqini fe'llar bilan boyitish hamda
og‘zaki va yozma nutqda fe'ldan to‘g‘ri foydalanish ko‘nikmasini o‘stirish,
o‘quvchilarning aqliy faoliyatini rivojlantirish, grammatik mavzu bilan bog‘liq
holda ayrim imloviy g‘oidalarni o‘zlashtirish qisoblanadi 17
. Bu vazifalar bir-biri
bilan bog‘liq holda hal etiladi. Fe'lning lingvistik xususiyatlari xiyla murakkab,
shuning uchun boshlang‘ich sinf o‘quvchilari faqat uning muhim nazariyalari bilan
tanishtiriladi. Material tanlashda shu materialning nutq va imloga oid vazifalarni
29

hal qilishda qanchalik zarurligi hisobga olinadi.Fe'lni o‘rganishda izchillik. 1-
sinfda fe'l ustida ishlash. Fe'l ustida ishlashga tayyorgarlik savodga o‘rgatish
davrida boshlanadi. Bu davrda o‘quvchilarning diqqati fe'lning leksik ma'nosiga
qaratiladi; fe'l uchvun tipik hisoblangan leksik-grammatik ma'noni, ya'ni
predmetning harakatini bildirishni umumlashtirish imkonini beradigan aniq
material yig‘iladi. Fe'l ustida ishlash mashqlarini «Alifbe»dagi so‘z va mashqlarni
o‘qish, rasmga qarab gap tuzish bilan o‘tkaziladi 18
. Bunda o‘qituvchi o‘quvchilar
gap tuzishda mazmuniga mos fe'lni topishga, so‘z nimani bildirishini va qanday
so‘roqqa javob bo‘lishini aniqlashga yordam beradigan sharoit yaratadi. Masalan,
bolalar kuzda meva va sabzavotlarni, daraxtlarni kuzatib yoki rasmlarni ko‘rib,
gapni mazmuniga mos so‘zlar bilan to‘ldiradilar: Kuzda mevalar nima qiladi? …
(pishadi), sabzavotlar nima qiladi?... (yetiladi), daraxt barglari nima qiladi?...
(sarg‘ayadi). Bolalar nima qilyaptilar? … (dam olyaptilar), … (o‘ynayaptilar), …
(ishlayaptilar).Fe'lni o‘rganishda maqsadga qaratilgan ishlar harakatni bildirgan
so‘zlar mavzusini o‘rganishdan boshlanadi (1-sinf, o‘quv yilining 2-yarmi). Fe'l
leksik ma'nosi bilan grammatik ma'nosi (harakat bildirishi) mos keladigan (nima
qilyapti) yuguryapti, arralayapti, sakrayapti, (nima qildig’) yugurdi, arraladi,
sakradi, (nima qiladi) yuguradi, arralaydi, sakraydi kabi misollardan foydalanish
bilan, o‘quvchilar o‘zlari bajargan harakatlarni aytishni so‘rab, ular bergan javobini
(fe'lni) so‘roqlari bilan xattaxtaga yozib, so‘hbat o‘tkazish bilan tushuntiriladi.
O‘quvchilarni so‘roq berish bilan holatni bildiradigan uxlayapti, o‘ynayapti,
faxrlandi kabi fe'llarni ham tanlashga o‘rgatib borish muhim ahamiyatga ega.
Bunday mashqlar quvchilarda predmet harakatini keng ma'noda tushunish
ko‘nikmasining shakllana borishiga yordam beradi. Dastur o‘quvchilarda so‘zlarga
so‘roq berib, ularni bir-biridan farqlash ko‘nikmasini shakllantirishni talab etadi.
Buning uchun o‘qituvchi fe'lning har xil shakllaridan foydalanib, maxsus mashqlar
o‘tkazadi. Nimag’ So‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘z bilan nima qildig’ (nima
qilyaptig’ nima qiladig’) so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlar taqqoslanadi: nimag’
so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlar guruhi predmetni bildirishi, nima qildig’
so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlar esa predmet harakatini bildirishi aniqlanadi.
30

Taqqoslash ot va fe'lni ajratishga o‘rgatadi, ularning nutqda bir-biriga ta'sir etishini
aniqlashga imkon beradi.Fe'lga so‘roq berishga o‘rgatish yuzaki bo‘lmasligi,
o‘quvchilar harakat bir kishi tomonidan bajarilsa, nima qildig’, nima qilyaptig’,
nima qilmoqchig’ so‘roqlarini, ikki va undan ortiq kishi tomonidan bajarilsa, nima
qildilarg’, nima qilyaptilarg’, nima qilmoqchilarg’ so‘roqlarini berishni bilishlari
zarur. Bunday so‘roqlarga javob berishga o‘rgatish o‘z navbatida, fe'l zamonlarini
o‘rganishga tayyorlash demakdir.1-sinfda morfologik so‘roq so‘z nimani
bildirishini aniqlash maqsadida beriladi. O‘quvchilarni so‘roq berishga, o‘qituvchi
bergan so‘rog‘iga javob bo‘ladigan so‘zlarni tanlashga, so‘zni so‘roqqa mos
ravishda o‘zgartirishga (nima qildig’ –o‘qidi, nima qilamizg’ – o‘qiymiz, nima
qilmoqchig’ –o‘qimoqchi kabi) o‘rgatiladi.2-3-sinflarda fe'lni o‘rganish. Bu
bosqichning asosiy vazifasi «Fe'l –so‘z turkumi» degan tushunchani shakllantirish,
bo‘lishli va bo‘lishsiz fe'llarning ma'nosi va shakliga qarab farqlash hosil qilish,
bo‘lishsizlik qo‘shimchasi (-ma) ning talaffuzi va imlosini o‘rgatish hisoblanadi.
Fe'lning harakat bildirishi yuzasidan o‘quvchilarda aniq tasavvur hosil qilish uchun
o‘qituvchi ularga shu darsdagi meqnat jarayonini tasvirlashni, ya'ni
o‘quvchilarning o‘zlari bajarayotgan ish-harakatni aytishni so‘raydi, so‘hbat
o‘tkazadi. Suhbatda «O‘qituvchi nima qildig’ O‘quvchilar nima qildilarg’ Hozir
o‘qituvchi nima qilyaptig’ O‘quvchilar nima qilyaptilarg’ Endi o‘quvchilar nima
qiladilarg’ O‘qituvchi nima qiladig’» kabi savollardan ham foydalanadi. Suhbat
jarayonida o‘quvchilar o‘qituvchi rahbarligida fe'llarni so‘rog‘i bilan yozib
boradilar. Masalan, nima qildig’ –so‘zladi, tushuntirdi; nima qildilarg’ –tingladilar,
yozdilar; nima qilyaptig’ –tushuntiryapti, so‘rayapti; nima qilyaptilarg’ –javob
beryaptilar, yozyaptilar; nima qiladig’ –tekshiradi, ko‘radi; nima qiladilarg’ –
ishlaydilar, bajaradilar.Suhbatdagi yoki o‘quvchilar aytgan gaplardan birini gap
bo‘lagi jihatdan tahlil qilish asosida xulosa chiqariladi: nima qildig’ nima
qilyaptig’ nima qiladig’ nima qiladig’ kabi so‘roqlarga javob bo‘lib, predmet
harakatini bildirgan so‘zlar fe'l deyiladi. Fe'l gapda kesim vazifasida keladi.
Mavzu yuzasidan o‘quvchilarda ko‘nikma hosil qilish uchun so‘roq berib fe'lni
aniqlash, gap mazmuniga mos fe'lni tanlab qo‘yish, aralash berilgan so‘zlardan,
31

shuningdek, rasmga qarab gap tuzish kabi mashqlardan foydalaniladi.Dasturga
ko‘ra 3-sinfda bo‘lishli va bo‘lishsiz fe'llar o‘rganiladi. Mavzu suhbat asosida
tushuntiriladi. Suhbat uchun «O‘qish darslarida kimlar o‘qidi? Shokir ham
o‘qidimi? Kim so‘zladi? Alisher so‘zladimi? Barno kutubxonaga boradimi?
Abdullachi? U qachon bormoqchi? Horzir kim tushuntiryapti? Hozir Tohir
gapriyaptimi?» kabi savollardan ham foydalaniladi. O‘quvchilar so‘roq berib
fe'llarni topadilar, ma'nosini qiyoslaydilar va o‘qituvchi rahbarligida
tushuntiradilar. Xulosa chiqariladi: fe'l harakatning yuzaga chiqqanini, ya'ni
bajarilganini (o‘qidi, so‘zladi), hozir bajarilayotganligini (tushuntiryapti), endi
bajarilishini (boradi, o‘qiydi) bildiradi. Bu fe'llar bo‘lishli fe'llar deyiladi. Ayrim
fe'llar harakatning bajarilmaganligini (o‘qimadi, so‘zlamadi), hozir
bajarilmayotganligini (o‘qimayapti), keyin ham bajarilmasligini (bormaydi)
bildiradi. Bunday fe'llar bo‘lishsiz fe'llar deyiladi.O‘quvchilar bo‘lishli va
bo‘lishsiz fe'llarni so‘roqlari bilan ikki ustun shaklida yozadilar va so‘roqlarini
bo‘lishsiz fe'l qanday hosil bo‘lganini aytadilar. O‘quvchilar bilimi mashqlar bilan
mustahkamlanadi, bo‘lishsizlik qo‘shimchasi –ma –mi shaklida talaffuz qilinsa
ham, doim aslicha –ma shaklida yozilishi tushuntiriladi.O‘quvchilarda bo‘lishli va
bo‘lishsiz fe'llarni ma'nolariga qarab farqlash ko‘nikmasini o‘stirish uchun
bo‘lishli fe'ldan bo‘lishsiz fe'l hosil qilish, bo‘lishsiz fe'llarning talaffuzi va
yozilishini qiyoslash, bo‘lishsiz fe'llar bilan gaplar tuzish mashqlaridan
foydalaniladi.
4-sinfda fe'lni o‘rganish. Bu sinfda fe'lni o‘rganishning vazifalari
quyidagilar:
1.Fe'lning shaxs-son qo‘shimchalari bilan tuslanishi, zamon
qo‘shimchasi bilan o‘zgarishi haqidagi tushunchani berish va dastlabki ko‘nikma
hosil qilish; fe'lning leksik ma'nolari, bo‘lishli va bo‘lishsizligi, gapdagi vazifasi
haqidagi bilimni chuqurlashtirish.
2.Nutqda fe'ldan ongli foydalanish malakasini rivojlantirish. Shu
maqsada nutqda ma'nodosh va zid ma'noli fe'llardan matn bilan bog‘liq holda o‘z
32

va ko‘chma ma'noda ishlatilgan fe'llar bilan tanishtirib borishga qaratilgan
mashqlardan foydalanish.
3. Zamon qo‘shimchalarining talaffuzi va yozilishi haqidagi ko‘nikmani
hosil qilish.
4. Qo‘shma fe'llar va ularning doim alohida yozilishi haqidagi
tushunchani berish va dastlabki ko‘nikmani hosil qilish hisoblanadi.
Fe'l zamoni shaklining mohiyati ish-harakatning qachon bajarilishini,
ya'ni ish-harakatning nutq so‘zlanib turgan paytda, undan oldin va keyin
bajarilishini taqqoslash asosida ochiladi. O‘quvchilar o‘zlari bajargan yoki
bajarayotgan harakatlarini kuzatadilar, shuningdek, keyin nima qilishlarini
muhokama qiladilar. Xuddi shunga o‘xshash kuzatishni tabiatda bo‘layotgan
o‘zgarishlar yuzasidan ham o‘tkazadilar. Bu mavzu bahorda o‘tiladi. Shuning
uchun o‘quvchilar kuzatish asosida «Bahor keldi. O‘rik, olcha gulladi. Gullar
ochilyapti. Endi gilos pishadi. Bahordan so‘ng yoz keladi. Yozda bolalar
oromgohga bormoqchi» kabi gaplar tuzadilar. Gapdagi fe'llarga so‘roq berib, ish-
harakatning bajarilish payti, ya'ni ish-harakat bajarilayotganini (nima qilyaptig’ -
o‘qiyapti, ochilyapti), oldin bajarilganini (nima qildig’ –o‘qidi, keldi, gulladi) va
keyin bajarilishi (nima qilmoqchig’ –yodlamoqchi, bormoqchi) aniqlanadi. Aniq
kuzatish asosida yig‘ilgan bu leksik materiallar o‘qituvchi rahbarligida
umumlashtiriladi va xulosa chiqariladi:
1.Fe'llar zamon bilan o‘zgaradi. Fe'l uch zamonni bildiradi: hozirgi
zamon, o‘tgan zamon, kelasi zamon.
2. Hozirgi zamon fe'llari nima qilyaptig’ so‘rog‘iga javob bo‘ladi,
hozirning o‘zida, ya'ni nutq so‘zlanayotgan vaqtda bajarilayotgan harakatni
bildiradi.
3.O‘tgan zamon fe'li nima qildig’ so‘rog‘iga javob bo‘ladi, harakatning
oldin, ya'ni nutq so‘zlanayotgan vaqtdan oldin bajarilganini bildiradi.
4. Kelasi zamon fe'li nima qilmoqchig’ so‘rog‘iga javob bo‘ladi,
harakatning keyin, ya'ni nutq so‘zlanayotgan vaqtdan keyin bajarilishini bildiradi.
33

Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari fe'l zamonlarini unga beriladigan savoldan bilib
oladilar. So‘roqdan uning leksik ma'nosi ham bilinib turadi.
Fe'lning zamon shaklini yasash va bilib olish uchun o‘quvchilarni
so‘roqlardan to‘g‘ri foydalanishga o‘rgatish muhim ahamiyatga ega. Bu maqsadga
erishish uchun avval jamoaviy ravishda ishlanadi va o‘quvchilar e'tibori so‘roq
bilan fe'l zamonining bog‘lanishini aniqlashga qaratiladi. Zamon shaklini hosil
qilish uchun fe'lning 2 shaxs birlik shakli asos qilinib olinadi (Boshlang‘ich
sinflarda fe'lning bosh shakli o‘rganilmaydi). Fe'lga so‘roq berish bilan fe'l zamoni
hosil qilinadi. Bir fe'ldan uch zamonni hosil qilib, ularni taqqoslash mashqi
fe'lning zamon kategoriyasining mohiyatini tushunishga yordam beradi. Shuning
uchun «Fe'l» mavzusini o‘rganish jarayonida fe'lni zamon qo‘shimchasi bilan
o‘zgartirish mashqi muntazam o‘tkazib boriladi.O‘quvchilarni fe'l zamonlarini
ongli qo‘llashga o‘rgatish maqsadida matnlardan foydalaniladi. Bunda fe'l
zamonini aniqlash va biror fe'l shaklidan foydalanishni asoslash, shuningdek, fe'l
zamonini o‘zgartirish, fe'llarni muayyan bir zamonda ishlatib hikoya tuzish
topshiriladi. Dasturga ko‘ra, bu sinfda fe'llarda shaxs-son haqida tushuncha
beriladi. O‘quvchilarda o‘zbek tilida III shaxs: so‘zlovchi (I shaxs), tinglovchi (II
shaxs), o‘zga (III shaxs) mavjudligi haqidagi dastlabki ko‘nikma «Otlarning
egalik qo‘shimchalari bilan o‘zgarishi» va «Kishilik olmoshlari» mavzulari
o‘rganilayotganda hosil qilingan. «Fe'llarda shaxs-son» mavzusi shu ko‘nikmaga
asoslangan holda tushuntiriladi.
Suhbat asosida kishilik olmoshlari III shaxsni, birlik va ko‘plikni
bildirishi eslatilgach, o‘quvchilarga men olmoshini qatnashtirib gap tuzish
topshiriladi. Ular tuzgan gap o‘qituvchi rahbarligida tahlil qilirnadi (Men kitobni
o‘qidim). O‘quvchilar men shaxs birlikdagi kishilik olmoshi ekanini aytadilar;
o‘qidim fe'lini so‘z tarkibi bo‘yicha tahlil qilib, o‘qi –o‘zak, -di –o‘htgan zamon
qo‘shimchasi, -m ham qo‘shimcha ekanini aniqlaydilar. O‘qituvchi quyidagi
mazmunda tushuntiradi: ish-harakat so‘zlovchi (1 shaxs), tinglovchi (2 shaxs),
o‘zga (3 shaxs) tomonidan bajarilishi mumkin; ikkinchidan, ish-harakat yakka (bir)
yoki bir necha shaxs tomonidan bajarilishi ham mumkin. Fe'llarga qo‘shilib, ish-
34

harakatni bajargan shaxsni va sonni (ko‘plik va birlikni) ham bildiradigan
qo‘shimchalar bor. Masalan, o‘qidim fe'lidagi –m qo‘shimchasi shunday ma'noni
bildiradi, u shaxs-son qo‘shimchasidir. Chunki –m o‘qish harakatni bajargan
shaxsni (1 shaxsni ) va sonini (bir shaxs bajarganini) bildiryapti, ya'ni ham shaxsni,
ham soni ifodalayapti. O‘qituvchi (xattaxtaga yozilgan gaplarni ko‘rsatib)
«Nuqtalar o‘rniga gapning mazmuniga mos bo‘lgan fe'llarning shaxs-son
qo‘shimchasini topib qo‘yib, gaplarni o‘qish» vazifasini beradi. Mashq o‘qituvchi
bilan birgalikda bajariladi. Suhbat asosida xulosa chiqariladi: Fe'llar shaxs-son
qo‘shimchalari bilan o‘zgaradi. Shaxs-son qo‘shimchalari zamon
qo‘shimchalaridan keyin qo‘shiladi.Fe'llarda shaxs-son haqidagi ko‘nikmani
shakllantirish uchun mazmunga mos shaxs-son qo‘shimchalarini qo‘yish, berilgan
fe'llarni hozirgi, o‘tgan, kelasi zamonda shaxs-son qo‘shimchasi bilan tuslash,
fe'llarni so‘z turkumi jihatdan tahlil qilish mashqlaridan foydalaniladi.Bu sinfda
fe'llarning yozilishi haqida ham ko‘nikma hosil qilinadi. Mavzu tushuntirish uchun
fe'llar ko‘proq bo‘lgan matn tanlanib, matnni o‘qish, so‘roq berib fe'llarni topi shva
qanday yozilganini aytish topshiriladi. O‘quvchilar o‘qituvchi rahbarligida vazifani
bajaradilar.
2.2. Tajriba sinov.
Boshlang’ich sinflarda fe’llarning shax-son shakllari fe’l atamasi, fe’l
haqidagi asosiy tushunchalar, fe’llarning yasalishi kabi mavzular 3-sinfda o‘tilsa
ham, fe’llarning shaxs-son va zamon qo‘shimchalari bilan o‘zgarishi 4-sinfda
o‘rgatiladi. Undan oldin maktab darsi tushunchasi haqidagi fikrlarni bayon
etmoqchimiz. Darsning umumiy tasnifi. Maktabda dars o‘quv - tarbiya jarayonini
tashkil qilishning asosiy shakli hisoblanadi. Dars ta’lim-tarbiyani amalga
oshirishning eng qulay va eng zarur omilidir. Darsga qo‘yiladigan umumiy talablar
quyidagilar:
1.Ta’limiy talab. Har bir dars o‘quvchiga qandaydir bilim berishi lozim.
Har bir darsning asosiy maqsadi ham shu.
2.Tarbiyaviy talab. Bu har jihatdan komil shaxsni tarbiyalash demakdir.
35

3.Didaktik talablar. Bu o‘qituvchiga darsni to‘g’ri tashkil qilish: dars
maqsadlarini, turini to‘g’ri belgilash, darsda u yoki bu materialni o‘quvchilarga
yetkazib berish usullarini to‘g’ri tanlash, o‘quvchilar bilimini tekshirish va
baholash shakllarini aniqlab olish demakdir.
4. Psixologik talablar. Bu talab shuni nazarda tutadiki, o‘qituvchi o‘z
o‘quvchilarining xarakter-xususiyatini qanchalikdarajada yaxshi bilishi juda katta
ahamiyatga ega. O‘z o‘quvchilarini psixologik xususiyatlarini yaxshi bilgan
o‘qituvchigina to‘laqonli dars uyishtirishi mumkin.
5.Gigiyenik talablar. Bu o‘quvchilar salomatligi haqida qayg’urish
demakdir. Sinfda yorug’lik, toza havo har doim yetarli bo‘lishi lozim.
Boshqa fanlar kabi, ona tili o‘qitishning samaraliligi darsning sifatiga
bevosita bog’liqdir.Darsga qo‘yilgan umumdidaktik talablar asosida tuzilgan
fe’llarning zamon shakllari haqidagi bir soatlik dars ishlanmasini keltiramiz.
Mavzu: Fe’l zamonlari. (1-soat) (10 soat ajratilgan
O‘quv materiali: Fe’l zamonlarining qo‘shimchalarini o‘tish.
Darsning turi: yangi bilim beruvchi.
Dars shakli: Noan’anaviy dars.
Asosiy masalalar: O‘quvchilarning grammatik bilim, ko‘nikma va
malakalarini shkallantirish; harakat bildiruvchi so‘zlar haqidagi tasavvurlarini
kengaytirish; harakatning qay paytda bajarilishini o‘rgatish; zamon tushunchasini
va zamon qo‘shimchalarini o‘rgatish.Tayanch tushunchalar: harakat bildiruvchi
so‘zlar, harakatning bajarilish yoki bajarilmaslik payti, fe’lning zamon anglatishi,
fe’llarning uchta zamonga bo‘linishi, o‘tgan zamon, hozirgi zamon, kelasi zamon,
zamon qo‘shimchalari.Darsda foydalaniladigan turli ta’limiy vositalar: turli
harakatlar aks etgan rasmlar, savollar kartochkalari, kitoblar, ko‘rgazmali qurollar.
Dars merodi: tarmoqlash, muammoli o‘qitish metodi.
Darsning maqsadi: O‘quvchilarning grammatik bilim, ko‘nikma va
malakalarini shkallantirish; harakat bildiruvchi so‘zlar haqidagi tasavvurlarini
kengaytirish; harakatning qay paytda bajarilishini o‘rgatish; zamon tushunchasini
va zamon qo‘shimchalari haqidagi bilimlarni shakllantirish, nutqini o‘stirish.
36

Darsning borishi
Uy vazifasini tekshirish:
Uy vazifasini tekshirish uchun o‘quvchilarga savollar kartochkalari
tarqatiladi. Kartochkalardan namunalar:
Nima qildi? So‘rog’iga javob bo‘ladigan so‘zlarga misollar ayting. Nima
qilyapti? so‘rog’iga javob bo‘ladigan so‘zlarga misollar ayting.Nima qilmoqchi?
so‘rog’iga javob bo‘luvchi so‘zlarga misollar ayting. Fe’l turkumi deb ni,aga
aytiladi?Harakat bildirgan so‘zlar qanday bo‘lak vazifasida keladi?Harakat
bildirgan so‘zlarga gapda qanday chiziq chiziladi?Fe’llarga qo‘shiladigan –ma
qo‘shimchasi qaysi ma’nodagi harakatni bildiradi. Bo‘lishli fe’llar deb nimaga
aytiladi?Jismoniy harakatni bildirgan so‘zlarga misollar ayting. Tafakkurni
bildirgan so‘zlarga misollar ayting. O‘quvchilar savollarga javob berishgach, ularni
rag’batlantirish uchun qizil, yashil va sariq rangli kartochkalar tarqatiladi. Qizil –
a’lo baho uchun, yashil –yaxshi baho uchun, sariq –qoniqarli baho uchun.
2. Yangi mavzu bayoni: Fe’l zamonlari
Yangi mavzuni o‘tishga o‘quvchilarni tayyorlash. Sinfni guruhlarga
bo‘lib dars o‘tish. O‘quvchilar 1, 2, 3, 4 deb sanaydilar. O‘z raqamlari bo‘yicha
guruhlanib, stol atrofiga o‘tiradilar. Har bir guruh o‘zlariga nom beradilar. Har bir
stol atrofidagi o‘quvchilarga alohida savollar kartochkalari tarqatiladi.
Berilgan gaplardagi fe’llarni so‘roqlar yordamida aniqlang.
Maktabimiz badiiy havaskorlari tuman ko‘rigida birinchi o‘rinni egalladilar.
Dehqonlar ariqlarni tozalayaptilar.
Sayyora kelajakda shifokorlik kasbini egallamoqchi.
Tilla sandiq ochildi, Ichidan zar sochildi.
Kechqurun Mannon akaning oldiga bordim
Bilim yaqin qarindoshlarga o‘xshaydi.
Hamma yogim og’riyapti.
Yorug’ berar derazam, oynalari sinmasin.
37

O‘quvchilar savollarga javob berishgach, o‘qituvchi yuqorigidagidek,
qizil, yashil va sariq kartochkalarni o‘quvchilarga beradi.
Shundan so‘ngra doskadagi ko‘rgazmali qurol orqali o‘quvchlarga
bugungi yangi mavzuni tushuntiradi.
Fe’lda uchta zamon bor: 1) o‘tgan zamon; 2) hozirgi zamon; 3) kelasi
zamon.
Fe’l zamonlari nutq so‘zlab turgan vaqt (payt)ga nisbatan belgilanadi.
-di, -gan, -yap, -moqda, -moqchi –zamon bildiruvchi qo‘shimchalar
hisoblanadi
Shundan so‘ng, bolalarga turli rasmlar tarqatiladi, shu rasmlar asosida
matn tuzing va gaplardagi fe’llarning zamon qo‘shimchalarini aniqlang.
1-guruhga “Dehqonbobo” nomli rasm, 2- guruhga “Qanotli
do‘stlarimiz”, 3-guruhga “Bahor fasli”, 4-guruhga “Assalom, navro‘z” nomli
rasmlar tarqatiladi.
Har bir guruh o‘z rasmlariga qarab qisqa gaplar tuzadi va fe’llarni
aniqlab, ularga qo‘shilib kelgan qo‘shimchalarni aniqlaydilar.
Masalan: Dehqonbobo bahorda daraxtlarni nima qiladi? ... (oqlaydi),
Qushlar bahorda nima qiladi?... (uchib keladi),
Bahorda daraxt barglari nima qiladi?... (ko‘karadi),
Navro‘zda boychechaklar nima qiladi?... (ochiladi)
O‘qituvchi ularning gaplarini tahlil qilib, baholarini e’lon qiladi.
Shundan so‘ng 4-sinfning ona tili darsligidan 383-mashqni guruh a’zolari
tomonidan daftarlariga yozishlari aytiladi.Mavzu: Fe’lning shaxs-son
qo‘shimchalari bilan qo‘llanishi. (1-soat) (10 soat ajratilgan)
O‘quv materiali: Fe’lning shaxs-son qo‘shimchalarini o‘tish.
Darsning turi: yangi bilim beruvchi.
Dars shakli: Noan’anaviy dars.
Asosiy masalalar: O‘quvchilarning grammatik bilim, ko‘nikma va
malakalarini shkallantirish; harakat bildiruvchi so‘zlar haqidagi tasavvurlarini
38

kengaytirish; harakatning kim tomonidan bajarilishini o‘rgatish; shaxs va son
tushunchasini va uning qo‘shimchalarini o‘rgatish.
Darsda foydalaniladigan turli ta’limiy vositalar: turli harakatlar aks
etgan rasmlar, savollar kartochkalari, kitoblar, ko‘rgazmali qurollar.
Dars merodi: tarmoqlash, muammoli o‘qitish metodi.
Darsning maqsadi: O‘quvchilarning grammatik bilim, ko‘nikma va
malakalarini shkallantirish; harakat bildiruvchi so‘zlar haqidagi tasavvurlarini
kengaytirish; harakatning kim tomonidan bajarilishini o‘rgatish; shaxs va son
tushunchasini va uning qo‘shimchalari haqidagi bilimlarni shakllantirish, nutqini
o‘stirish.
Darsning borishi
1.Uy vazifasini tekshirish:
Uy vazifasini tekshirish uchun o‘quvchilarga savollar kartochkalari
tarqatiladi.
Kartochkalardan namunalar:
Nima qildi? So‘rog’iga javob bo‘ladigan
so‘zlarga misollar ayting. Nima qilyapti? so‘rog’iga javob
bo‘ladigan so‘zlarga misollar ayting.
Nima qilmoqchi? so‘rog’iga javob
bo‘luvchi so‘zlarga misollar ayting. Fe’l turkumi deb nimaga aytiladi?
O‘tgan zamon fe’llari deb nimaga
aytiladi? Hozirgi zamon fe’llari deb nimaga
aytiladi?
Kelasi zamon fe’llari deb nimaga
aytiladi? -di qo‘shimchasini qatnashtirib gaplar
tuzing.
-gan, -kan, -qan qo‘shimchalarini
qatnashtirib gaplar tuzing. -yap qo‘shimchasini qatnashtirib
gaplar tuzing.
-moqda qo‘shimchasini qatnashtirib
gaplar tuzing. -moqchi qo‘shimchasini qatnashtirib
gaplar tuzing.

39

O‘quvchilar savollarga javob berishgach, ularni rag’batlantirish uchun
qizil, yashil va sariq rangli kartochkalar tarqatiladi. Qizil –a’lo baho uchun, yashil
–yaxshi baho uchun, sariq –qoniqarli baho uchun.
2. Yangi mavzu bayoni: Fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari bilan
qo‘llanishi.
Yangi mavzuni o‘tishga o‘quvchilarni tayyorlash. Sinfni guruhlarga
bo‘lib dars o‘tish. O‘quvchilar 1, 2, 3, 4 deb sanaydilar. O‘z raqamlari bo‘yicha
guruhlanib, stol atrofiga o‘tiradilar. Har bir guruh o‘zlariga nom beradilar.
Har bir stol atrofidagi o‘quvchilarga alohida savollar kartochkalari
tarqatiladi.
Gaplarni o‘qing. Harakatni bildirgan so‘zlarni toping. Ularni ega bilan
birga ko‘chiring.
M e n q u sh l a r g a d o n b e r d i m.
S e n k e l g u s I d a q a y s I k a s b n I t a n l a y s a n.
U k a t t a l a r m e h n a t I n I q a d r l a y d i.
B I z o z o d v a o b o d V a t a n d a y a s h a y m I z.
S I z q a y s I k I t o b l a r n i o‘ q I g a n s I z ?
U l a r q I s h l o q t o n g I n i k u z a t d I l ar.
Ega orqali harakatni qaysi shaxs bajarayotganligini aniqlang. Gapning
egasi bilan kesimini birga ko‘chiring.
O‘qituvchi fe’llardagi oxirgi qo‘shimchalar nimani bildirishini so‘raydi?
O‘quvchilar savollarga javob berishgach, o‘qituvchi yuqorigidagidek,
qizil, yashil va sariq kartochkalarni o‘quvchilarga beradi.
Shundan so‘ngra doskadagi ko‘rgazmali qurol orqali o‘quvchlarga
bugungi yangi mavzuni tushuntiradi.
JADVALNI KUZATING. SHAXS-SON QO‘SHIMCHALARINI BILIB
OLING.
SHAXSLAR SONLAR
Birlik qo‘shimchalari Ko‘plik qo‘shimchalari
40

I O‘qidim, ishlayapman,
O‘qimoqchiman. O‘qidik, ishlayapmiz,
O‘qimoqchimiz.
II O‘qiding, ishlayapsan,
O‘qimoqchisan. O‘qidingiz, ishlayapsiz,
O‘qimoqchisiz.
III O‘qidi, ishlayapti,
O‘qimoqchi. O‘qidilar, ishlayaptilar,
O‘qimoqchilar.

Fe’llardagi –m, -man, -ng, -san, -di (-ti), -k, -miz, -ngiz, -siz, -di(lar) shaxs-
son qo‘shimchalaridir.
Shaxs-son qo‘shimchalari harakatning uch shaxsdan biri tomonidan birlik va
ko‘plikda bajarilgan yoki bajarilmaganini bildiradi.
Shundan so‘ng har bir guruhga savollar konverti tarqatiladi. Harakatni
bildirgan so‘zlar oldiga kishilik olmoshlaridan mosini qo‘yib, gaplar tuzing.
Fe’lning qaysi shaxs-sonda ekanini ayting.
1-guruhga: aytdi, yozmoqchi, arralayapti….
2-guruhga: ekdi, gapiryapti, bormoqchi….
3-guruhga: tashiydi, so‘radi, chaqirgan…
4-guruhga: ko‘rgan, kuzatyapti, tanlamoqda…
Jadvaldan foydalangan holda shu fe’llarni I va II shaxs birlik va ko‘plik
qo‘shimchalari bilan qo‘llab yozing.
Guruh a’zolari yuqoridagi topshiriqlarni tugatgandan so‘ng, o‘qituvchi
ularni tahlil qilib, baholaydi.
O‘quvchilarga keying topshiriq beriladi.
415-mashqni daftaringizga bajaring. Ajratib ko‘rsatilgan fe’llarga so‘roq
bering.
TIL VA TISH
Til tishlarga dedi:
41

________ qachon o‘z holimga qo‘yasiz. Siz doim yo‘limni to‘sasiz. Men
o‘zim xohlaganimdek sizning manfaatingizga xizmat qilishni istayman.
________ aqlning yo‘l-yo‘rig’I bilan ish tutamiz Arzingni aqlga ayt,-
chug’urlashdi tishlar.
Til bu javobdan o‘ng’aysizlandi va Aqlga yorildi. Aql uqtirdi:
________ seni o‘z vaqtida tiyib turmasak, sen egamizning yuzini shuvut
qilasan, uni elning nazaridan qoldirasan.
Shaxs-son qo‘shimchalari yordamida harakatning qaysi shaxs tomonidan
bajarilganligini aniqlang va namunadagidek yozing.
Siz qo‘yasiz. Biz tutamiz. Biz tiyib turmasak.
3. O‘tilganlarni umumlashtirish. O‘qituvchi o‘tilgan mavzuni va
qoidalarni umumlshtiradi.
Guruhlarning umumiy ballarini e’lon qiladi.
4. Uyga vazifa berish.
416- mashq. O‘qing. Matndagi fe’llarning shaxs-sonini ayting.
Dam olish kuni men do‘stim Rahmatilla bilan Parkentga bordim. Biz bu
yerda har xil dorivor o‘tlarni terib yurgan bolalarni uchratdik. Ular bilan tanishdik.
-Sen nima teryapsan? –deb so‘radim Rustamdan. U momaqaymoq –
qoqi o‘t terayotganini aytdi.
-Sen nima teryapsan? –so‘radi Rahmatilla To‘lqindan.
-Men qora o‘t teryapman, -deb javob berdi u.
Fe’llarni ko‘chirib, shaxs-son qo‘shimchalarini tegishlicha belgilang.
Siz qanday dorivor o‘simliklarni bilasiz.
42

XULOSA
Maktablarda ona tili o‘rgatishning mazmuni jamiyat rivojlanishining
hozirgi bosqichida davlatimizning maktab oldiga qo‘ygan vazifasiga moslangan.
Bu vazifalar ko‘p qirrali bo‘lib, ularni bajarish o‘quvchilar ongini o‘stirishga,
ularga g‘oyaviy-siyosiy, axloqiy, estetik, mehnat tarbiyasini berishga
yo‘naltirilgan. Ona tilini o‘rgatish natijasida o‘quvchilarda o‘z fikrini grammatik
to‘g‘ri, uslubiy aniq, mazmunli, ohangga rioya qilib ifodalay olish va uni imloviy
to‘g‘ri yoza olish ko‘nikmalari shakllantiriladi. Bu vazifa o‘quv predmeti sifatida
o‘zbek tilining o‘ziga xos xususiyati bo‘lib, o‘quvchini shaxs sifatida
shakllantirishga yo‘naltirilgan umumta'lim vazifalari bilan bog‘liq, holda amalga
oshiriladi.
1 Ona tili kursida beriladigan bilimlar mazmunini o‘zbek tilining
tovush tuzilishi va yozma nutqda tovushlarni ifodalash usullari haqidagi (fonetik
va grafik); so‘zlarning o‘zgarishi gapda so‘larning bog‘lanishi haqidagi
(grammatik, ya'ni morfologik va sintaktik); so‘zning morfemik tarkibi va so‘z
yasalish usullari haqidagi (so‘z yasalishiga doir); so‘zlarning leksik-semantik
guruhi haqidagi (leksikologik); o‘zbek tili to‘g‘ri yozuv tamoyillari va tinish
belgilarning ishlatilishi haqidagi (orfografik va punktuastion) bilimlar tashkil etadi.
Bu bilimlar, birinchidan, grammatik, fonetik, so‘z yasalishiga oid tushunchalarda,
ikkinchidan, grafik, orfografik, punktuastion qoidalarda namoyon bo‘ladi. Bundan
tashqari, o‘zbek tili kursi (fonetik, grafik, morfologik, sintaktik va boshqa
ko‘nikma va malakalarni ham o‘z ichiga oladi.
2. Bizning Kurs ishining ham aynan shu maqsadga, ya’ni ona tili ta’limi
jarayonida boshlang’ich sinflarda grammatik tushunchalarni shakllantirishga,
fe’llar haqidagi va fe’llarning zamon va shaxs-son qo‘shimchalri bor ekanligini,
ulardan nutqda to‘g’ri foydalanish kerakligini boshlang’ich sinf o‘quvchilariga
o‘rgatishni maqsad qilib qo‘ydik. Va baholi qudrat shu yo‘lda o‘z fikrlarimizni
aytishga harakat qildik.

43

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoyev Sh. Adabiyot va san’at, madaniyatni rivojlantirish –
xalqimiz ma’naviy olamini yuksaltirishning mustahkam poydevori // Xalq so‘zi. –
Toshkent, 2017. – 4 avgust.
2. Karimov I.A. O‘zbek tili imlosini tasdiqlash haqida. – Toshkent,
1995 yil.
3. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g’risida”gi qonuni. //
Barkamol avlod O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. T.: SHarq, 1997.
4. Sodiqov A. va boshqalar. Tilshunoslikka kirish. Toshkent, 1981.
72 87-
5. Zunnunov va boshq. Adabiyot o‘qitish metodikasi. T.: O‘qituvchi,
1992.
6. Abdullayeva Q., Nazarov K., Yo‘ldosheva SH.
Savod o‘rgatish metodikasi.- Toshkent, “O‘qituvchi”, 1996.
INTERNET MANZILLAR
7. www.ziyonet.uz
8. www.savod.o‘rgatish.uz
9. www.arxiv.uz
44

Boshlang‘ich sinflarda fe'l mavzusini o‘rgatish metodikasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish