Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 27.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

Bohodir Jalolov

Boshlang‘ich sinflarda grammatika, imlo va nutq o‘stirish dasturini o‘quvchilar bilimiga qo‘yiladigan talablar va boshlang‘ich sinf o‘quvchilari so‘z minimum nuqtai nazaridan tahlil qilish

Купить
Boshlang‘ich sinflarda grammatika, imlo va nutq o‘stirish dasturini o‘quvchilar bilimiga qo‘yiladigan talablar va boshlang‘ich sinf o‘quvchilari so‘z minimum nuqtai nazaridan tahlil qilish. Reja: 1. Boshlang’ich sinflarda grammatika o’qitishning maqsadi va vazifalari. 2. Grammatika va so’z yasalishiga oid tushunchalarni shakllantirishning metodik asoslari. 3. Grammatika va so’z yasalishiga oid tushunchalarni shakllantirish bosqichlari. 4. Boshlang‘ich sinflarda grammatika, imlo va nutq o‘stirish dasturini o‘quvchilar bilimiga qo‘yiladigan talablar va boshlang‘ich sinf o‘quvchilari so‘z minimum nuqtai nazaridan tahlil qilish. Boshlang’ich sinfl arda grammat ik a o’qit ishning maqsadi v a v azifalari. Boshlang’ich sinflarda grammatika o’qitish, asosan, amaliy nuqtai nazardan amalga oshiriladi. Grammatik bilimlar o’quvchilarning nutqini o’stirish, savodxonligini oshirishga qaratilgan. Dasturda bog’lanishli nutq ustida ishlash, u yoki bu (morfologik va sintaktik) birliklarning yozilishi, qo’llanilish shakllari, tinish belgilarining o’rinli ishlatilishini o’rganish bo’yicha maxsus soatlarning ajratilishi ham bejizga emas. Umuman, maktabda grammatika o’qitishning maqsadi o’quvchilarga so’z tuzilishi va gap qurilishi haqidagi qonun-qoidalarni o’rgatishdan iborat bo’lib, ona tili fanini o’rganishning eng asosiy qismi sifatida muhim ahamiyatga ega. Prof.A.M.Peshkovskiyning fikricha, grammatika har qanday bilimni egallashga o’tadigan bir ostona kabidir. Grammatikani yaxshi o’zlashtirmasdan o’z ona tilini ham, boshqa fan yoki tillarni ham o’rganib bo’lmaydi. Ulug’ rus metodisti K.D.Ushinskiy ta’kidlaganidek: ”Grammatika – hatto insonni o’zini o’ziga tanitishdek qobiliyatni tarbiyalashda juda muhim rol o’ynaydi”. O’quvchilarning to’g’ri so’zlay olishi, xatosiz yozishi hamda boshqalarning fikrini to’gri tushunishi uchun ham grammatikadan olgan bilimlarini amalda tatbiq eta olishi zarur. Demak, har qanday nutq malakasi asosida grammatik bilim yotadi. Boshlang’ich ta’limda o’quvchilarga grammatika bo’yicha bilim berish didaktik prinsiplar asosida, shulardan biri elementarlik prinsipi asosida olib boriladi. Tilning grammatika bo’limiga oid hodisa va tushunchalar lingvistik nuqtai nazaridan tilshunoslikda turlicha ta’rif-u tavsifga ega bo’lgan ilmiy asarlar yaratilgan. Bu asarlarda o’zbek tilidagi morfologik va sintaktik birliklar haqida atroflicha ilmiy izohlar berilgan. Biroq boshlang’ich sinf dasturi va darsliklarida mazkur ilmiy xulosalarning hammasini kiritish shart emas, aksincha, ulardan faqat kichik yoshdagi bolalarning yoshi, saviyasini hisobga olgan holda aqliy tafakkuriga sig’dira oladigan darajada amaliy va qisman nazariy faktlar, qoidalar hamda misol va mashqlar kiritilgan va o’rganish bo’yicha sinflar kesimida taqsimlangan. Grammat ik a v a so’z y asalishiga oid t ushunchalarni shak llant irish bosqichlari. Grammatikaning qismlari bo’lmish morfologiya va sintaksis teng huquqli bo’lib, ularning har biri o’ziga xos xususiyat va tushunchalarga ega. Boshlang’ich sinflarda morfologiyadan “ot”, “sifat”, “son”, “fe’l”, “olmosh” tushunchalarini; siktaksisdan “gap”, “ega”, “kesim”, “ikkinchi darajali bo’lak”, “uyushiq bo’lak”, “undalma” kabi tushunchalarni; so’z yasalishidan “o’zak”, “qo’shimcha”, “o’zakdosh so’zlar” kabi tushunchalarni shakllantirish ustida ish olib boriladi. O’qituvchi mazkur tushunchalarni shakllantirish jarayonini boshqarish, o’quvchilar aqliy faoliyatini to’g’ri tashkil etish uchun tushuncha nimaligini, tushunchani bilib olish jarayonining xususiyatlarini, tushunchani o’zlashtirish qanday sharoitda natijaliroq bo’lishini yaxshi bilishi lozim. Ma’lumki, tushuncha atrof-muhitdagi predmet va hodisalarning muhim belgilari va o’zaro aloqadorligi aks ettirilgan tafakkur shakli sanaladi. Grammatik tushuncha (GT) larda ham, boshqa tushunchalar kabi, hodisalarning muhim belgilari umumlashtirilgan holda aks ettiriladi. Til hodisalarining o’ziga xos xususiyati, ya’ni tushunchaning mazmun tomoni grammatik tushunchaning o’ziga xos xususiyatini keltirib chiqaradi. Til hodisalari, til kategoriyalari boshqa hodisalarga nisbatan juda mavhumligi bilan farqlanadi. Biologik tushunchalarni shakllantirishda belgilarini kuzatish, bir tizimga solish va umumlashtirish mumkin bo’lgan aniq hodisalar va predmetlar material sifatida asos qilib olinadi. Grammatik tushunchalar esa so’z, so’z birikmasi, gap, mor fema, leksema, fonema va boshqalarning o’ziga xos muhim belgilarini aniqlash va umumlashtirish natijasi hisoblanadi. Boshqacha qilib aytganda, kishilar tomonidan yaratilgan grammatik tushunchaga asos bo’lgan dastlabki materialning o’zi yetarli darajada mavhumdir. Demak, grammatik tushunchalar umumlashtirilgan tushunchalarning yana umumlashtirilgani hisoblanadi. Grammatik tushunchaning bu xususiyatlari tufayli o’quvchilarda juda ko’p qiyinchilik bilan shakllanadi. Grammatik tushunchani bilib olish uchun mavhum tafakkur ma’lum daraja da rivojlangan bo’lishi lozim. Mav hum t afak k ur ta’lim jarayonida vujudga keladi va maxsus mashqlarni talab qiladi. Bu mashqlar muayyan aqliy ko’nikmalarni va lingvistik tasavvur hamda bilimlar yig’indisini shakllantirishga qaratilgan bo’lishi zarur. Ko’pgina ruhshunos olimlarning tekshirishlari natijasida aniqlanishicha, tushunchani shakllantirish jarayoni ta - fakkurga oid analiz, sintez, taqqoslash, umumlashtirish, aniqlashtirish amallarini bilib olish jarayoni ham hisoblanadi. O’quvchilarda GTni shakllantirishning natijasi ularning mavhumlashtirish faoliyatining qay darajada o’sganligiga bog’liq. Mavhumlashtirishda qiynaladigan o’quvchilar so’zlarni taqqoslay olmaydilar va ularning muhim grammatik belgilariga ko’ra bir guruhga birlashtira olmaydilar, tushunchani shakllantirishda qiynaladilar va xatoga yo’l qo’yadilar. Masalan, sifat o’rganilganda o’quvchilar sifat predmetning belgis ini bildirishini bi lib oladilar. Oq, qora, sariq kabi sifat larda leksik ma’no grammatik ma’noga mos keladi. Ko’p sifatlarda bunday moslik bo’lmaydi: loqayd, g’amx’r, hasadgo’y, muattar kabi sifatlarda belgi mavhumlik kasb etgani sababli predmet belgisini bunday keng ma’noda, umumlashtirilgan holda tushunish endigina tilni o’rgana boshlagan o’quvchilarga qiyinlik qiladi, ular belgini ko’proq rang-tasvir ma’nosida aniq tasavvur qiladilar. Bunday hodisani ot , son, fe’l ni o’rganishda ham uchratish mumkin . GT ni shakllantirish uchun o’quvchilarda mavhumlashtirish ko’nikmasini o’stirish, ular diqqatini so’zning aniq leksik ma’nosidan grammatik ma’nosiga qaratish va shu guruhdagi so’zlarga oid umumiy, grammatik belgilarni hisobga olgan holda, ularni bir guruhga birlashtirish talab etiladi. Masalan, k i m? yoki n i m a? so’rog’iga javob bo’ladigan barcha so’zlar “ot” turkumiga birlashadi; predmet bildirish, son (birlik va ko’plikda kelish), egalik qo’shimchalari bilan o’zgarish, kelishiklar bilan turlanish bu so’zlar uchun umumiy gram matik belgilar hisoblanadi. Grammatik tushunchani o’zlashtirish uzoq davom etadigan va kichik yoshdagi o’quvchilar uchun ancha murakkab jarayondir. GTlarda til hodisalarining muhim belgila ri umumlashtiriladi. Tushunchani o’zlashtirish ustida ishlash jarayonida o’rganiladigan tushunchaning muhim belgilarini ajratish maqsadida muayyan til materiali analiz qilinadi. Tushunchani o’zlashtirishga oid ishlarda o’qituvchi muayyan bir tushunchaning muhim belgilarini aniqlab oladi, dastur talabiga ko’ra, shu sinf o’quvchilarini tushunchaning qanday belgilari bilan tanishtirishni, foydalanganda yaxshi natija beradigan leksik materiallarni, metodik usul va vositalarni belgilab oladi. Til materialini analiz qilish jarayonida o’rganiladigan tu - shunchaning muhim belgilari ajratiladi (t ushuncha ust ida ishlashning birinchi bosqichi) , so’ng belgilar o’rtasidagi bog’lanish topiladi, bir tushunchaning xususiyati sifatida ular orasidagi o’zaro munosabati aniqlanadi, atama beriladi (t ushuncha ust ida ishlashning ik k inchi bosqichi) . O’quvchilar o’rganilgan tushuncha mohiyatini anglashlari va bilimlarni nutq tajribasiga tatbiq etishlari uchun tushuncha ta’rifini aniq ifodalash ustida ishlanadi (t ushuncha ust ida ishlashning uchinchi bosqichi) ; t o’rt inchi bosqich da o’rganilgan kategoriyani bilib olish uchun mashq qilinadi; amaliy vazifani hal qilish maqsadida (fikrni aniq ifodalash, so’zni va gapni to’g’ri yozish uchun) o’quvchilarda tushunchaga asoslanish ko’nikmasi shakllantiriladi. Shunday qilib, tilga oid GTlarni shakllantirish jarayoni shartli ravishda to’rt bosqichga bo’linadi: Birinchi bosqich – tushunchaning muhim belgilarini ajratish maqsadida til materialini tahlil qilish. Bu bosqichda ma’lum so’z va gaplarning leksik ma’nosidan kelib chiqib mavhumlashtirish amalga oshiriladi va shu til hodisasi, til kategoriyasi uchun umumiy hisoblangani ajratiladi. O’quvchilar tahlil qilish va mavhumlashtirish aqliy amalini bilib oladilar. Ikkinchi bosqich – tushunchaning belgilarini umumlashtirish, ular orasidagi bog’lanishni aniqlash (tushunchalarning ichki bog’lanishini aniqlash), atamani berish. O’quvchilar taqqoslash va tarkib amalini bilib oladilar. Uchinchi bosqich – tushuncha ta’rifini ifodalashni tushunish, belgilar mohiyatini va ular orasidagi bog’lanishni aniqlash. To’rtinchi bosqich – yangi til materiali asosida o’rganilayotgan tushunchani aniqlashtirish, bilim tajribaga tatbiq etiladigan mashqlar ishlash, o’rganilayotgan tushunchaning ilgari o’zlashtirilgan tushunchalar bilan bog’lanishini aniqlash. Ko’rsatilgan bosqichlarni “fe’l” grammatik tushunchasini shakllantirish jarayoni misolida ko’rib chiqaylik: Tushuncha ustida ishlash til materialini tahlil qilish va tushunchaning muhim belgilarini aniqlashdan boshlanadi. Ko’pgina tekshirishlar, agar o’quvchilar o’qituvchi rahbarligida muayyan vazifani bajarish bilan dastlabki til materialini o’zlari tuzsalar yoki tanlasalar, ularning analitik faoliyati samaradorligi ortishini ko’rsatdi. Masalan, o’quvchilar harakatlarini kuzatish asosida gap tuzadilar. Darsda o’quvchilarni fe’ldan foydalanish va e’tibor bilan yozishga undaydigan qulay nutqiy vaziyat yaratiladi. Ekskursiya, yaqinda ko’rilgan film, shu darsda ko’rsatilgan filmning biror qismi, o’qilgan hikoya, rasm materiali yuzasidan gaplar tuzish ham mumkin. Gap tuzishda fikrni aniq ifodalaydigan kerakli so’z (fe’l)ni jamoa bo’lib topish imkonini beradigan vaziyat yaratish muhimdir. Masalan, mavzuni o’rganishdan oldin o’quvchilar bahorda tabiatda yuz beradigan o’zgarishlarni kuzatadilar. O’qituvchi: – Bahorda tabiatda qanday o’zgarishlar yuz beradi? O’quvchilar: – Kunlar isiydi. – O’tlar ko’karadi. – Dara x tlar k u rtak chi q ar a di. – B odom gulla y di. – Dastlab sh af to li, o’ riklar gull ayd i. O’quvchilar o’qituvchi tavsiya qilgan bir necha gapni izohlab yozadilar. O’qituvchi: – Narsaning harakatini ifodalash uchun siz qaysi so’zlardan foydalandingiz? Ularning tagiga ikki to’g’ri chiziq chizing (O’quvchilar vazifani bajaradilar). – Harakatni bildirgan so’zlarga so’roq bering va taqqoslang (O’quvchilar nima qildi? nima qilyapti? nima qiladi? so’roqlarini beradilar). – Endi darslikda fe’l haqida nima deyilganini o’qing. – S h axs va narsaning harakatini bildirgan so’zlar qanday ataladi, ular qanday so’roqlarga javob bo’ladi? – Bodom gulladi. Olma gullaydi gaplarini gap bo’laklariga ko’ra tahlil qiling (O’quvchilar eganing tagiga bir, kesimning tagiga ikki to’g’ri chiziq chizadilar) – Gulladi, gullaydi fe’llari gapda qaysi bo’lak vazifasida kelgan? (Kesim.) – Endi fe’l haqida nimalarni bilib oldingiz? Rejadan foydalanib ayting (umumlashtiring): 1. Fe’l nima? (So’z) 2. Nimani bildiradi? (S h axs va narsaning harakatini) 3. Qanday so’roqlarga javob bo’ladi? (Nima qildi? Nima qilyapti? Nima qiladi?) 4. Qaysi gap bo’lagi vazifasida keladi? (Kesim) – Kitobdagi qoidada rejaning qaysilariga javob berilgan? Rejani o’qing va unga javob bering. O’quvchilar kitobdagi va qo’shimcha mashqlarni ishlaydilar. – Fe’ldan boshqa yana qanday so’z turkumlarini bilasiz? (Ot, sifat, son, olmosh) – So’zlarni taqqoslang: gul, gulli, gulladi. So’z turkumlari (ot, sifat, fe’l) bir-biridan qanday farqlanadi? (O’quvchilar rejadan foydalanib javob beradilar). O’quvchilar mustaqil bir necha gap tuzadilar, ayrimlarini yozib, fe’llarning tagiga chizadilar. Bu dars fragmentida tushuncha bilan tanishtirish jarayonining yuqoridagi to’rt bosqichi qisqa shaklda o’z aksini topgan. Biroq bu darsda o’quvchilar tushuncha bilan faqat tanishtirildi, uni o’zlashtirish uchun esa dasturda mavzuni o’rganishga ajratilgan barcha darslardagi mashqlar tizimini bajarish lozim. Mavzuni o’rganish jarayonida “Fe’l” tushunchasi chuqurlashadi va kengayadi, o’quvchilar fe’lning yangi belgilarini o’rganadilar (fe’llarda bo’lishli va bo’lishsizlik, ularning shaxs- son qo’shimchalari bilan tuslanishi, fe’l zamonlari). O’quvchilarda fe’llarni shaxs-son, zamon, bo’lishsizlik qo’shimchalari bilan o’zgartirish va fikr bayon etish maqsadiga mos fe’l shakllaridan nutqda to’g’ri foydalanish ko’nikmasi shakllantiriladi. T ushunchani shakllantirish jarayonida so’zning leksik ma’nosi, uning gap tarkibida boshqa so’zlar bilan birga kelgandagi ma’nosi asta- sekin aniqlanib, oydinlashtirilib boriladi, og’zaki va yozma nutqda so’zni uslubiy to’g’ri ishlatish ko’nikmasi orta boradi. Buning uchun o’quvchilar so’zning ko’p ma’noliligi, o’z va ko’chma ma’noda ishlatilishi, sinonim va antonim so’zlar bilan elementar tanishtiriladi. O’rganilgan grammatik belgilarni amalga keng tatbiq etish va ulardan jonli nutqda aloqa maqsadida bevosita foydalanish uchun grammatik tushunchani shakllantirishda o’quvchilarda mavhumlashtirishni va so’zlar uchun xarakterli bo’lgan umumiy gram - matik belgilarni sintezlashni o’stirish zarur, shuningdek, ular so’zning leksik ma’nosini chuqur bilishlariga erishish muhimdir. Bular o’quvchilarning nutqini o’stirish mohiyatini aks ettiradi, o’quvchilar nutqda so’zlardan amaliy foydalanishga, so’zning leksik ma’nosini tor tushunishdan chuqurroq tushunishga o’tadilar, so’zning leksik va grammatik ma’nolari bir-biriga ta’sir qilishini tushuna boshlaydilar, natijada nutqda so’zlardan ongli foydalanishga asos yaratiladi. Boshlang‘ich sinfda grammat ik a, imlo v a nut q o‘st irish dast urini o‘quv chilar bilimiga qo‘y iladigan t alablar v a boshlang‘ich sinf o‘quv chilari so‘z minimum nuqt ai nazaridan t ahlil qilish. Boshlang‘ich sinfda grammatika o’qitishning muvaffaqiyati uni tilning boshqa leksikologiya, imlo, punktuatsiya kabi bo’limlari bilan bog’liqlikda olib borishga bog’liq. Jumladan, o’quvchilar leksikologiya bo’yicha yetarli bilim va malakaga ega bo’lsa, lug’at boyligi qanchalik keng bo’lsa, unga grammatik bilim berish shunchalik oson va samarali bo’ladi. S o’zga boy o’quvchilarning orfografik va punktuatsion malakasi ham mustahkam bo’ladi. Shu sababli grammatik tushunchalarni shakllantirish jarayonida lug’at ustida ishlashga alohida o’rin beriladi. Bunda o’quvchilar har darsda ma’lum miqdordagi so’zlarni o’rganishi, nutqda faol qo’llay olishi va uning semantikasini yaxshi o’zlashtirib borishi lozim. Morfologiya va sintaksis elementlari fonetika, imlo, nutq o’stirish va punktuatsiyaga oid bilimlar asosida kengaytirib boriladi. O’quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirish va orfografik savodxonligini oshirish grammatik bilimlarga asoslaniladi. O’quvchilarda adabiy tilning qonun-qoidalarini o’rgatish turli xil orfografik, punktuatsion va nutq o’stirishga oid mashqlar orqali amalga oshiriladi, shu asosda o’z fikrini (og’zaki va yozma) to’g’ri ifodalay olish malakasi hosil qilinadi. Aslida o’quvchilar nutqidagi xato va kamchiliklar yetarli grammatik bilimga ega bo’lmasligidan kelib chiqadi. Boshlang’ich sinf o’quvchilari o’quv jarayonida bir necha marta yozishga to’g’ri kelgan so’zlarni xatosiz yozadilar. Lekin ularning so’z boyligi ortib borgan sari so’zlarni to’g’ri yozishni o’rganishi zarur. So’zlarni to’g’ri yozish uchun grammatik-orfografik qoidalarni ongli o’zlashtirish hamda ko’plab mashqlar ustida ishlash talab etiladi. Bunda eng avvalo so’zlarning talaffuzi bilan imlosi o’rtasidagi tafovutni farqlash ko’nikmasiga ko’proq ahamiyat beriladi. Agar o’quvchilar orfografik xatolarga yo’l qo’ysa, ularning mazkur xatolari orfografik-grammatik qoidalar asosida izohlash; xato yozilgan so’zlarni to’g’ri yozilgan so’zlar bilan taqqoslash orqali o’rgatish muhim. Lekin to’g’ri yozilgan so’zning yoniga xato shaklini yozib ko’rsatmaslik kerak, bu o’quvchining xotirasida saqlanib yana shu xatoni takrorlashiga olib keladi. Adabiy ot lar ro` y xat i. 1. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti. – T.: Yangiy o` l poligraf service, 201 7 . – 14-79 b. 2. Uzviylashtirilgan o`quv dasturi. – T.: Yangiy o` l poligraf service, 201 7 . – 14-79 b. 3. Qosimova K., Matjonov S., G`ulomova X., Yo`ldosheva Sh., Sariyev Sh. Ona tili o`qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009. – 163 b. 4. Raxmatullaeva L.I. Metodika prepodavaniya rodnogo yazыka rodnogo yazыka. – T.: Uchebnoe posobie. Moliya Iktisod, 2007. 5. Husanboeva.Q, Shodiyev.F, Hazratqulov.M. Boshlang`ich sinflarda adabiyot o`qitish metodikasi. SamDU.2019.332 b. 7. Ikromova R., Gulomova X., Yo’ldosheva.Sh., Shodmonqulova D. Ona tili (4-sinf uchun darslik). – T.: “O’qituvchi”,, 2020. 8. Fuzailov S., Xudoyberganova M., Yo’ldosheva.Sh. Ona tili (3-sinf uchun darslik). – T.: “O’qituvchi”,, 2019. 9. Qosimova K., Fuzailov S., Ne’matova A. Ona tili (2-sinf uchun darslik). – T.: Cho’lpon nomidagi NMIU, 2018. 10. G’afforova. T., Shodmonov E., G’ulomova X. Ona tili (1-sinf uchun darslik). – T.: “Sharq”, 2019.

Boshlang‘ich sinflarda grammatika, imlo va nutq o‘stirish dasturini o‘quvchilar bilimiga qo‘yiladigan talablar va boshlang‘ich sinf o‘quvchilari so‘z minimum nuqtai nazaridan tahlil qilish

Купить