Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 142.3KB
Покупки 21
Дата загрузки 30 Апрель 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Boshlangʼich sinflarda integratsiyalashgan darslarni tashkil etishning pedagogik shart sharoitlari

Купить
2O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI URGANCH INNOVATSION UNIVERSITETI ___________________ fakulteti ___________________yo‘nalishi _____________________________________ning ______________________________________ fanidan K URS ISHI M avzu: Boshlang ich sinflarda integratsiyalashgan darslarniʼ tashkil etishning pedagogik shart sharoitlari Bajardi: ____________________ Qabul qildi: _____________________ ______________ 2024 MUNDARIJA: 2KIRISH.....................................................................................................................3 I BOB. BOSHLANG`ICH SINF DARSLARINI INTEGRATSIYALASHGAN HOLDA TASHKIL ETISH ………………………………………………………7 1.1. Boshlang’ich sinflarda integratsiyalashgan dars berishning zamonaviy metodlari ……………………………………………………………………………7 1.2. Boshlang‘ich ta’limda integratsiyalashgan darslarni tashkil etish …………...14 II BOB. BOSHLANG‘ICH SINFLARDA INTEGRATSIYALASHGAN DARSLARNING MAQSAD VA VAZIFALARI HAMDA FANLARARO ALOQALARNING AHAMIYATI ……………………………………………..21 2.1. Boshlang‘ich sinflarda integratsiya lashgan darslarni hosil qilishda hoz i rgi zamon muammolari ……………………………………………………………….27 2.2. Boshlang ’i ch maktabni integratsiya qilish bo’yicha amalga oshirilgan islohotlar tahlili……………………………………………………………………27 XULOSA................................................................................................................3 1 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.............................................................3 2 2Kirish. Mavzuning dolzarbligi. Hozirgi kunda jamiyatimizning har bir sohasida eng ko’p qo’llanilayotgan atama bu – integratsiyadir. Shu qatorida ta’limni integratsiylashga oid ko’plab ishlar amalga oshirildi va oshirilmoqda. Bu tushunchani boshlang’ich ta’limga kiritilishi endigina jamiyatni tushunishga va uning haqiqiy, jonkuyar a’zosi bo’lib yetishishga xizmat qiladigan murg’ak qalb sohiblariga atrof muhit haqidagi bilimlarni to’liq va aniq qilib berishga sharoit yaratadi. Integratsiya jarayoni orqali kichik maktab o’quvchilari olamni bir butunligicha qabul qilish bilan xarakterlanadi. Ularning aqliy salohiyati, dunyoqarashini boshlang’ich ta’limdanoq kelajakka raqobatbardosh, o’tkir zehnli qilib tarbiyalash integratsiyaning asosiy funksiyasi hisoblanadi. Yurtimizda yoshlarning bilim olishlariga keng imkoniyatlar yaratilgan va bular qonuniy asoslarga ega. Muhtaram Prezidentimizning 2018-yil 5- sentyabrdagi “Xalq ta’limi tizimiga boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PQ-3931 sonli qarori intelektual, yuksak ma’naviyatli barkamol avlodni tarbiyalashga qaratilgan. Boshlang’ich ta’limda integratsiyalashgan darslarning asosi keng qamrovli tushunchalarni o’quvchilarga o’rgatilishidir. Tushunchalarning turli jabhalarda qo’llanilishi o’quvchilarning qiziqishini ortiradi. Qiziqish bu- olingan bilimlarni xotirada uzoq muddatga saqlanilishini kafolatlaydi. Qiziqish-shaxsning o zi uchunʻ qimmatli va yoqimli bo lgan muayyan narsa va hodisaga munosabati. Bunda ʻ insonning o ziga xos xususiyati bevosita mujassamlashadi. Qiziqish bilimlarni ʻ ongli, puxta, barqaror, anglagan holda o zlashtirishda, ko nikma va malakalarni ʻ ʻ shakllantirishda qo l keladi, shaxs qobiliyati, zehni, uquvchanligini ʻ rivojlantirishga, olamni mukammalroq tushunishiga yordam beradi. Qiziqish insonda intilish, faollik, ichki turtki, ehtiyojni ro yobga chiqarish manbai vazifasini ʻ bajaradi. Qiziqish shaxsning borliqqa tanlab munosabatda bo lishida, o ziga xos ʻ ʻ qaror qabul qilishida, o zini o zi nazorat eta bilishida, maqsadga intiluvchanligida, ʻ ʻ yuzaga kelgan to siqlarni yengishida ifodalanadi. ʻ Qiziqishlar shaxsiy va ijtimoiy, 2bevosita va bilvosita, keng va tor, beqaror va barqaror bo ladi. Qiziqishʻ sinchkovlik, qiziquvchanlik, bilishni o z ichiga oladi. Odamlarni shaxsiy ʻ qiziqishini idora qilishga o rgatish, bu yo nalishda mashqlantirish, treninglar, ʻ ʻ testlardan foydalanish intiluvchan, to’liqmas xislatlarni shakllantirishga yordam beradi. Shaxsning individual xususiyati bo’lgan qiziqish-havaslar uning hamma psixik jarayonlariga ta’sir ko’rsatadi. Kishining qobiliyatlarining o’sishi ham ma’lum darajada undagi qiziqishlar bilan belgilanadi. Bizdagi idrok etish, esda qoldirish, esga tushurish, xayol, tafakkur va iroda jarayonlari qiziqish orqali faollashadi. Qiziqish kishi diqqatining kuchli va barqaror bo’lishiga yordam qiladi, bizning tuyg’u-hissiyotlarimizning, shuningdek, qiziqishlarimizning ham kuchli va barqaror bo’lishiga yordam beradi. Integratsiyalashgan darslarda o’quvchilarning psixik jarayonlari haqida ko’plab olimlar izlanishgan. Maktab ta’limini integratsiyalash jarayonining psixologik asosi sifatida olim Y.A. Samarinning assotsiativ tafakkur to’g’risidagi fikrlari olinishi mumkin. Bu fikrlarning mazmuni shundaki, har qanday bilim bu o’xshatish, bilimlar tizimi esa o’xshatishlar tizimidir. Y.A. Samarin o’xshatishlarning quyidagi turlarini ajratadi:   lokal (mahalliy, ma’lum bir joy, narsa bilan chegaralangan);   biror tizimga tegishli bo’lgan; tizim ichidagi;    tizimlar orasidagi;   aqliy faoliyat darajalarini o’xshatishlarining mos keladigan darajasiga birlashtirish xususiyatiga qarab tasniflaydi. Y.A.Samarin g’oyalariga ko’ra bu punktlar asosida darslar olib borilsa, o’quvchilar ma’lumotlarni xotirada tezroq va uzoq muddatga saqlab qolishini takidlagan. Ya’niki, berilayotgan integratsion bilimlar bolaning atrofidagi tabiat muhit bilan bog’liq bo’lgan, murakkablikni o’z ichiga olmagan va bola har kuni duch kelayotgan tushunchalar majmui mahalliy tasavvuridir. 2Kurs ishning maqsadi. Birinchi navbatda, fanlararo aloqadorlikni yo’lga qo’yish uchun qaysi darslarning bir biriga mos kelishini aniqlash lozim. Tushunchalarning, ma’lumotlarning mazmuni o’zaro yaqinligi va mantiqiy aloqalariga qarab integratsiyalash jarayoni amalga oshiriladi. Integratsiyalash jarayonida dars va darsliklar orasida vertikal va gorizontal yo’nalishlarda mos tushushini aniqlash juda muhim hisoblanadi. Aloqaga kirishayotgan tushunchalar bir-biriga mos bo’lishi, birbirini to’ldirishi ahamiyatlidir. Darsliklar asosida integratsiyalashning vertikal uslubi o’quvchi bir tushuncha o’rganib bo’ldi, keyinroq boshqa fanda shu tushunchaga mos bo’lgan atamaga duch kelsa, ma’lumot sifatida oldin o’rganilgan tushuncha yodga olinadi va bu tushuncha bilan birlashtiriladi. Kurs ishning vazifalari: – Boshlang ich sinflarda integratsiyalashgan darslarni tashkil etishningʼ pedagogik shart sharoitlari haqida ma’lumotlar yig‘ish; – Boshlang ich sinflarda integratsiyalashgan darslarni tashkil etishning ʼ pedagogik shart sharoitlari bilan tanishish; – Boshlang ich sinflarda integratsiyalashgan darslarni tashkil etishning ʼ pedagogik shart sharoitlarini o ‘rganishdagi samaradorligini o ‘rganish. Kurs ishining ob’ekti: Boshlang ich sinflarda integratsiyalashgan darslarni ʼ tashkil etishning pedagogik shart sharoitlari haqida umumiy tushuncha va bilim hosil qilish hisoblanadi. Kurs ishning predmedi: – Boshlang ich sinflarda integratsiyalashgan darslarni tashkil ʼ etishning pedagogik shart sharoitlari haqida maqolalar mavjud bo‘lgan ta’lim jurnallari va maqolalari; –Maktabgacha ta'lim adabiyotlari; –Ta’limiy o‘quv saytlar; 2–Ishga oid ilmiy ishlar va dissertatsiyalar. Kurs ishi tuzilishi: 1. Kirish; 2. I.BOB.( Ilovalar); 3. I.BOB. boyicha xulosa; 4. II.BOB. (Ilovalar ); 5. Xulosa; 6. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati; 7. Rejadagi savollar mantiqan bir- birlari bilan bog‘langan bo‘lishi, har bir keyingi savol o‘zidan oldingi savolning mantiqan davomi bo‘lib, bir butunni tashkil etishi kerak. 2I BOB. BOSHLANG`ICH SINF DARSLARINI INTEGRATSIYALASHGAN HOLDA TASHKIL ETISH 1.1. Boshlang’ich sinflarda integratsiyalashgan dars berishning zamonaviy metodlari Respublikamizda mustaqillik yillarida kadrlar tayyorlash va ta’limni tashkil etishning jahon standartlariga javob beradigan samarali tizimi yaratildi va bugungi kunda ham oliy ta’limni modernizatsiyalashga davlat siyosatining ustuvor yo`nalishi sifatida e’tibor qaratilmoqda. Xususan, O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 20- apreldagi “Oliy ta’lim tizimida yanada rivojlanish chora-tadbirlari to`g`risida“gi PQ-2909-son qarori, 2017 yil 27-iyuldagi “Oliy ma’lumotli mutaxassislar tayyorlash sifatini yanada kengaytirish choratadbirlarlari to`g`risida”gi PQ-3151-son qarori, 2017 yil 9 avgustdagi “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim sifatini oshirish va ularning mamlakatda amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlarda faol ishtirokini ta’minlash bo`yicha qo`shimcha chora-tadbirlar to`g`risida“gi PQ-3775-son qarori qabul qilindi. Davlatimiz rahbari bolalar tarbiyasi jarayonida o`z ishini puxta biladigan, malakali va har bir bolaga individual yondasha oladigan pedagog-kadrlarni jalb qilgan holda, ularni go`daklardan fikr va tafakkurni to`g`ri shakllantirib bormasak, kelajakda yuksak saviya, bilim va ma’naviyatga ega bo`lgan barkamol avlodni tarbiyalash, yosh avlodni tarbiyalashning asosiy bo`g`ini bo`lgan boshlang`ich ta’lim tizimini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratiliщi lozimligini ta’kidlaganlar. Zamonaviy boshlang`ich sinf o`qituvchilari ushbu vazifalarni hal etish uchun tashkiliy jihatdan ham, mazmuniy jihatdan ham boshlang`ich ta’limning integrativ xarakterini, o`zining bo`lajak kasbiy faoliyatining integrativ yo`nalganligini aniq his qila olishi zarur. Bo`lajak boshlang`ich sinf o`qituvchilarining kasbiy tayyorgarligida integratsiyalash zarurati unda kasbiy kompetentlikni shakllantirish samaradorligini belgilab beruvchi asosiy shartlardan biri hisoblanadi. Boshqacha aytganda, integrativ yondashuv nuqtai nazaridan ko`rib chiqilgandagina bo`lajak boshlang`ich sinf o`qituvchilarining metodik tayyorgarligi samarali bo`ladi. 2I.G.Pestalossi katta didaktik material asosida o`quv fanlarining turli yo`nalishdagi o`zaro bog`liqliklarini yoritib berdi. Bunda u quyidagi tamoyillarga amal qildi: shaxsning o`z qadrqimmatini anglashi; bolani tabiat ato etgan qobiliyat va imkoniyat asosida tarbiyalash; bolani har tomonlama tarbiya etishga qaratilgan ko`rgazmalilik. U bir fanning ikkinchi fandan ajratib olinishidagi alohida noo`rin jihatlarini ham asoslab berdi. O`z davrida Y.A.Komenskiy, K.D.Ushinskiy kabi mashhur G`arb ilg`or pedagoglari ma’lum muddat ta’lim tizimida ustuvor o`ringa ega bo`lgan suhbatga asoslangan metodlarni keskin qoraladilar va bu metodlarning mutlaqligini inkor etdilar. Ular o`z qarashlari hamda tajribalari bilan bu metodlarni amaliy va ko`rgazmali metodlar bilan to`ldirish shartligini isbotlashga harakat qildilar. Bugungi kunga kelib, an’anaviy o`qitish o`rnini shaxsga yo`naltirilgan yondashuvlar egallamoqda. Shu nuqtai nazardan qayd etish lozimki, XX asrning yakuni texnokratik taraqqiyotga nuqta qo`yib, gumanitar madaniyatning ibtidosiga yo`l ochdi. Kuch va qo`rquv mantig`ining ong va muhabbat falsafasiga almashingani XXI asrning o`ziga xos strategiyasidir. Demak, ta’lim-tarbiyada ham amalga oshiriluvchi islohotlar mana shu mantiqqa mos tarzda, jamiyatga xizmat ko`rsatishi lozim. Bu o`rinda noan’anaviy o`qitish shakli – integratsiyaning ahamiyati yanada oshib boradi. Negaki, integratsiyaning darajasiga qarab, uning qo`llanilish texnikasiga ko`ra, amalga oshirilgan texnologiyaning istiqbolini belgilash mumkin bo`ladi. Zero, integratsiya yetarlicha namoyon bo`la olgan, turli xarakterli mazmunning singdirilishi natijasida yangi sifatiy holatga o`tishda asosiy omil bo`lib yuzaga chiqa oluvchi faktor hisoblanadi. Integratsiya chuqur, noan’anaviy ta’lim bilan tavsiflana oluvchi, turfa xarakterdagi katta hajmli o`quv materialining uyg`unlashuvini o`zida namoyon etadi. Integrativ ta’limni yo`lga qo`yishdan oldin, uning tasnifi – integrativ ta’limning sinflarga bo`linishi (klassifikatsiya) borasida ma’lum tushuncha hosil qilish lozim bo`ladi. Pedagogika fanlari doktori, professor R.A.Mavlonovada bu tasnif quyidagicha ifoda etiladi: chegaradosh fanlar asosida tuzilgan kurslar; – asosiy fanlar asosida tuzilgan kurslar; – umumiy ilmiy 2tushunchalar, qonuniyatlar, nazariyalar asosidagi kurslar; – fan evolyusiyasi bilan bog`liq muammolarni, tabiatni ilmiy nuqtai nazardan o`rganish uslublari, olamning ilmiy ko`rinishini o`rganish asosidagi kurslar; – kompleks ob’ektlar asosida; – turli muammolar asosida; – faoliyat asosida. Binobarin, mazkur tadqiqotda urg`u berib qaralayotgan boshlang`ich ta’limdagi integratsiya o`z atrofida: o`qish, matematika, tabiatshunoslik, rasm, mehnat singari o`quv fanlari hamda ingliz tilini jamlaydi. O`z darsini integratsiyalashgan usulda tashkil etayotgan o`qituvchi boshlang`ich sinf o`quvchisining yoshi, aqliy rivojlanish darajasi va albatta qiziqishlari doirasiga mos tarzda vosita va usullar tanlaydi. Integratsion dars loyihasining tematikasi o`quv dasturining qaysidir masalasiga tegishli bo`lishi mumkin, bunda alohida qaralgan iqtidorli o`quvchilar va umuman, sinf o`quvchilaridagi mazkur mavzu yuzasidan o`zlashtirish darajasini belgilovchi bilimni chuqurlashtirish, o`rganish jarayonini differensiallashtirish maqsad qilib olinadi. Integratsiya tushunchasi quyidagi ikki xil jarayon sifatida talqin etiladi:  birinchidan, tizim, organizmning alohida tabaqalashtirilgan qism va vazifalarning bog`liqlik holatini bildiruvchi tushuncha va shu holatga olib boruvchi jarayon;  ikkinchidan, tabaqalashtirish jarayonlari bilan birga amalga oshirilayotgan fanlarni yaqinlashtirish jarayoni. Genetik jihatdan integratsiya-uzviylik, predmetlararo aloqadorlik, o`zaro aloqadorlik va nihoyat o`zaro bir-birini to`ldiruvchi, kengaytiruvchi hamda chuqurlashtiruvchi, o`quv predmetlari mazmunini eng kamida ta’lim standartlari darajasida sintezlab, mantiqan tugallangan mazmun shakli va oliy darajasidir. Chunki predmetlararo aloqadorlikning har qaysi quyi darajasi, o`rganilayotgan o`quv predmetlari doirasida ma’lum didaktik birliklar orasida o`rnatilib, ularni o`rganish mazmunini va muddatlarini muvofiqlashtirishni ko`zda tutadi, bundan farqli o`laroq integrativ aloqadorlik asosida tashkil etilgan o`quv predmeti yoki integratsiyalab o`rganilayotgan predmet, hodisa yoki jarayonlarni yaxlit tizim shaklida har tomonlama aloqadorlik va munosabatlar nuqtai nazaridan talqin 2etishni talab etadi. Bu o`z navbatida hozirgi va istiqbol talablariga javob beradigan, mustaqil fikr yurituvchi va ijodiy faoliyat ko`rsatuvchi, etuk shaxsni shakllantirishga imkon beradi. Zero u tahsil oluvchilardan faqatgina tahlil qilish va sintezlash operatsiyalarini talab qilish bilan chegaralanib qolmasdan, balki mavhumlashtirish, algoritmlashtirish, turkumlash, shartli belgilar yordamida ifodalash, sabab oqibatli aloqadorlikni aniqlash, tahlil etish, sintezlash, tizimlashtirish, modellashtirish kabi yuksak darajali tafakkurlash operatsiyalarini talab etadi. Bu operatsiyalar o`rganilayotgan ob’ektni barcha muhim jihat va xususiyatlarini ajratib olib (tabaqalashtirib), mohiyati va mazmunini anglab etish va ularni umumlashtirish orqali amalga oshiriladi. Demak, integratsiya har doim ham uning ikkinchi tomoni bo`lgan tabaqalashtirish (differensiatsiya)ga tayangan holda rivojlanib boradi yoki aksincha. Boshlang`ich sinf o`quvchilarida fikrlash qobiliyatining har xil turlarini shakllantirish integratsiyaning negizi hisoblanadi. Asosiy fanlarni o`zlashtirish va olamdagi bor narsalar qonuniyatlarini tushunishda predmetlar ichidag va predmetlararo aloqalarini o`rnatish ta’limni integratsiyalashga yondashuvning metodik asosidir. Bunda turli darslar tushunchalariga ko`p marta qaytish, ularni chuqurlashtirish va boyitish, shu yoshga tushunarli bo`lgan muhim belgilarni aniqlash orqali erishish mumkin. Shunday qilib, tarkibiga shu o`quv predmetiga tegishli bo`lgan tushunchalar guruhi kiritilgan har qanday dars integratsiyaga asos qilib olinishi mumkin. Demak, darslarni integratsion shaklda tashkil etish nafaqat darsning maroqli va sermazmun o`tishini, balki o`quvchilar dunyoqarashining har tomonlama rivojlanishini kafolatlaydi. Fanlararo bog`liqlik, fanlararo falsafiy masalalarni shaxsan his etmay turib, o`quvchiga integratsion mashg`ulotni taqdim etmaslik to`g`ri bo`ladi, zero, anglanmagan integratsiya o`quvchi ongidagi bilish jarayonini mavhum holatga, u orqali chalkash xulosalarga taqab qo`yadi. [7. 120-128-betlar] Inson va butun jamiyatning shakllanish, rivojlanish sharti doimo ta’lim bo‘lgan va shunday bo‘lib qoladi. Bugungi kunda 21-asr ta’lim tizimi ancha murakkablashgan va texnologiyalar rivojlangan asri desak mubolag‘a bo‘lmaydi. 2Ayni damda istalgan sohamizda yangilik, imkoniyat, qulayliklarni ko‘rishimiz mumkin. Shuningdek O‘zbekistonda ham ta’lim sohasida islohat, innovatsiyalar amalga oshirilmoqda va qonun bilan jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeidan qat iy nazar, har kimga ta limʼ ʼ ʼ olish uchun teng huquqlar kafolatlanadi. 2021-2022 -o‘quv yilida ishlab chiqilgan milliy dasturda joriy etilgan qo‘llanma pedagok xodimlar uchun bir qancha qulayliklar yaratdi. Unga ko‘ra, 1- va 2- sinflarda o‘qish savodxonligi va ona tili fanlarining birlashtirilishi fikrimizga dalil bo‘la oladi. Fanlarni o‘zaro integratsiyalashdan asosiy maqsad o‘quvchilarga berilayotgan bilimlar takrorlanishining oldini olish, bir xillikka barham berishdir. Ta’lim integratsiyasi chuqur ildizi klassik pedagogikaga borib taqaladi va o‘zaro fanlararo bog‘liqlik, umumiylikni g‘oyasini ilgari suradi, o‘quv materiali mazmunini tahlil qilish, shuningdek tabiat bilan uzviy bog‘liq holda yaxlit o‘rganish tushunilanadi. Integratsiya darslari bugungi o‘quvchilar uchun ayni muddao bo‘lib, ularni zamon bilan birgalikda darslar orqali rivojlanishiga olib keladi. Ya’ni integratsiyaga oid, milliy dasturimiz asosida tuzilgan qo‘llanma kitoblardagi har bitta mashqlar, rasmlar, turli qizaqarli savollar o‘quvchilarni har tomonloma chet mamlakatlar yoshlari bilan ayni boshlang‘ich sinfdan boshlab raqobatlashaoladigan darajaga olib keladigan darsliklar tuzilgan. Yondosh fanlarni uyg‘unlashtirish asosida tuzilgan kurslar yangi tabiiy fanlar va ilmiy yo‘nalishlar hosil bo‘lishiga olib keldi. Yuqoridagi fikrlarga tayanib, integratsiyani o‘qituvchilarning turli fanlar bo‘yicha kuzatishlari va xulosalarini tasdiqlab yoki chuqurlashtirib beruvchi yangi dalillarni topib berish manbai deb baholash mumkin. Integratsiya fanlarning mexanik birlashishi bo‘lmay, balki fanlararo sintez bo‘lib, alohida tizimlarning yaqinlashishi, bog‘lanishi va yagona bir yangi narsaning yaratilishidir. Integratsiya ta’lim maqsadi sifatida olam tizimining alohida qismlari bog‘liqligini ko‘rsatuvchi bilimlarni berish emas, bolani barcha elementlari bir-biriga bog‘lik yaxlit olamni tasavvur qilishga birinchi qadamlarida o‘rgatish kerak. Bu maqsadni boshlang‘ich 2maktab amalga oshirishi kerak. Integratsiya-predmetli bilimlar chegarasida yangi tasavvurlarni qabul qilish vositasi. Birinchi navbatda tabaqalashni bilimlar orasida bilmagan joylarni to‘ldirish, ular orasidagi aloqalarni o‘rganish lozim. Integratsiya - “butun” degan ma’noni bildiradi, demak, u tafakkurning o‘sish jarayonlari turli qism va elementlarini bitta butunga birlashtirish, alohida tizimlarning yaqinlashishi bog‘lanishi va yagona narsaning yaratilishilidir. Maktabda o‘qitiladigan barcha fanlarda integratsiyalashning ma’lum bir imkoniyatlari aks etib, darsni integratsiyalashgan holda tashkil etish bir qator shartlarga bog‘liq. Shuning uchun pedagog va metodistlar yangi dasturni yaratishdan avval, ana shu holatlarning barchasini e’tiborga olishlari lozim. Buning uchun eng avvalo o‘qituvchi sinfning tayyorgarlik darajasini, o‘quvchilarning psixologik xususiyatlarini, qiziqishlarini hisobga olishi zarur. Jahon ta’lim tizimini o‘rgangan holda, O‘zbekistonda integratsiyalashgan ta’lim 2022- yildan boshlang‘ich sinflarga joriy etildi. Bu jarayon boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijobiy natijalar ko‘rsatdi. Boshlang‘ich sinflarda tasavvur olamlari kengaya boshladi, ko‘proq ma’lumotlar va bilim ola boshlashdi. Boshlang‘ich sinflarda integratsiyalashgan ta’lim berishning zamonaviy metodlarining o‘rni va ulardan foydalanishda quyidagi tavsiyalarni beramiz: 1. Vaqtdan unumli foydalanish kerak; 2. Fanlarning o‘zaro bir -biri bilan bog‘ligiga ahamiyat berish zarur; 3. Integratsiya darslari aynan o‘quvchilarda o‘z natijasini ko‘rsatyotganligini tahlil qilish lozim; 4. O‘qituvchining o‘z ustida ishlashi(rivojlanishi); 5. O‘quvchilarning psixologik xususiyatlarini inobatga olish zarurligi; 6. Yosh hususiyatlariga alohida e’tibor berishi lozim; 7. O‘quvchilarning qiziqishlariga o‘qituvchi ahamiyat berishi kerak; 8. O‘qituvchi fikrlash qobilyatini rivojlantirishi, yangilik yaratishga moyil bo‘lishi kerak; 9. Har bir dars muayyan yo‘naltirilgan maqsadga ega bo‘lishi lozim; 210.O‘qituvchi darsga bir kun oldindan tayyorgarlik ko‘rishi kerak; 11.O‘qituvchi integratsiya darslarida metodlardan foydalanishni bilishi shart; 12.Darsni qiziqarli qilib tashkillashtirish zarur; 13.Sinfdagi o‘quvchilar faolligini oshirish uchun har bitta o‘quvchining dars jarayoniga qatnashishini inobatga olish kerak; O‘qituvchilar integratsiyalashgan darslarni o‘tishda yuqoridagi takliflarni inobatga olsa, shuningdek dars o‘tish jarayoni va o‘quvchilarning darsni tushunishi murakkab bo‘lmaydi, hamda darsning samaradorlik darajasi ko‘tariladi. [ 9 . 20-28- betlar] 21.2. Boshlang‘ich ta’limda integratsiyalashgan darslarni tashkil etish Jahonda globallashuv jarayonining jadal sur'atlarda rivojlanib borish sharoitida ta'limtarbiya oldiga qo'yiladigan vazifalar sifat jihatidan yangilanishni, kam vaqt sarflab, ko'p va kerakli bilimlar berish imkoniyatlarini izlab topishni va ularni ilmiy jihatdan ishlab chiqishni nazarda tutadi. Qo'yilgan bu savollarga darslarni, bilimlarni integratsiyalash orqali erishish mumkin. Hozirgi vaqtda dunyoning eng rivojlangan davlatlaridan Buyuk Britaniya, Koreya va Shveysariya, Avstraliya Yaponiya, Shimoliy Irlandiya, Uels, Gong-Kong va Germaniya, Vengriyada turli fanlarni integrativ shaklda o'qitish yo'lga qo'yilgan. Ta`lim sohasida integratsiya masalalari bilan bir qator chet el va o'zbek olimlari T. Kun va V.S. Stopin, N.N. Skatkin, I.Y. Lemer, Y.K. AJeksyut, Y.K. Babanskiy, R Mavlayanova, M, Shomaxmudova tadqiqot ishlari olib borganlar. Davlat ta'lim standartlari qabul qilingach, ta'lim mazmuni qisman yangilandi. Davlat ta'lim standarti talablari asosida yangi o'quv dasturlari va darsliklar ish lab chiqildi. Lekin kuzatishlar shuni ko'rsatadiki, o'quv rejasida o'quv predmetlarning soni ortib ketgan. Chunonchi, 1992-yilga qadar o'quv rejasida fanlarning soni 21 tani tashkil etgan bo'lsa, bugungi kunda esa o'quv rejasida 27 ta o'quv fani mavjud. O'quv fanlari miqdorini ko'paytirishi o'quvchining bilim darajasini oshirishga asos bo'la olmaydi. Chunki:  o ' quv fanlari ko ' paygan sari o ' quvchilarga taqdim etiladigan bilimlar maydalashib bormoqda;  o'quv darsliklarda takror materi-allarning miqdori ortmoqda; o'quvchining ijtimoiy tajribasiga kirmay qolayotgan bilim va tushunchalar ko'paymoqda;  DTSlari bilan o'quv dasturlari orasida nomuvofiqlik vujudga kelmoqda. Hukumat tomonidan qabul qilingan boshlang'ich ta'lim Davlat ta'lim standartida 4 ta ta'lim sohasi, ya'ni “Ona tili” , "Matematika”, “Tabiat” , «Inson va jamiyat ta'tim sohalari berilgan holda bugungi kunda o'quv rejasida 10 ta o'quv predmeti mavjud. 2Bu sohada jahon tajribasiga nazar tashlaydigan bo'lsak, Singapur ta'lim tizimida boshlang'ich sinflar uchun boryog'i 4 ta o'quv predmeti mavjud ekan. Ular "Ona tili”, “Matematika” , "Estetika hamda dismoniy tarbiya. Ma'lumki, ta'limjarayonida muayyan o'quv fani “Ona tili”, ”Tarix”, ”Adabiyot” kabilarga oid bilimlar bilan bir qatorda xalqning ijtimoiy tajribasi, til boyligi, ma'naviy, madaniy qadriyatlari, axloqiy me'yorlari bilim va tushunchalar shaklida o'rgatilishi lozim. Amaldagi ta'lim jarayonini tahlil qilish natijalari shuni ko'rsatadiki, u yoki bu o'quv fani mazmunida o'quvchining ijtimoiy tajribasiga kirmay qolgan bilim va tushunchalar mavjud. Buning asosiy sababi o'quv fanining mazmunini o'ta murakkab yoki haddan tashqari sodda ekanligidadir. Agar o'quv materiali o'ta murakkab bo'lsa, o'quvchi uni to'iq o'zlashtirishga qiynaladi. Agar sodda va takror holda ifodalangan bo ' lsa, bunday o ' quv materialini o ' zlashtirishga ehtiyoj sezmaydi, undan bezadi. Bugungi kunga kelib, jahondagi mamlakatlarning 70 foizi ta 'lim tizimida integrativ xarakterdagi o'quv dasturlari va darsliklardan foydalanib kelmoqda. Har bir mamlakat ayni shu davlatning ta'lim tizimiga qo'yilgan buyurt-maning tabiatidan kelib chiqqan holda integratsiyaning turli darajalarini ishlab chiqqan va joriy qilib kelmoqda. Masalan, Buyuk Britaniya ta'lim tizimida asosan integrativ fanlar joriy qilingan bo'lsa, Koreya va Shveysariyada integratsiyalashgan fanlar yoki alohida o'quv predmetlari, Avstraliyada integratsiyalashtirilgan fanlar, Yaponiya, Shimoliy Irlandiya, Uels, Gong-Kong va Germaniyada ham alohida fanlar, Vengriyada madaniyat yo'nalishidagi o'quv predmetlari, inson va tabiat, integrativ fanlar, Niderlandiyada alohida o'quv predmetlari, lrlandiyada fan va texnika kabi bloklarda barcha o'quv fanlari mujassamlashtirilgan holda o'qitiladi. O'zbekistonda bu sohada dastlabki qadamlar qo'yilmoqda. Jumladan, boshlang'ich ta'lim Davlat ta'hm standartlarida “Ona tili”, "O'qish”, “Matematika”, “Tabiat” hamda “Inson vajamiyat” ta'lim sohalari belgilab berilgan. "Inson va jamiyat “ta'lim sohasi o ' zida bir qator o ' quv predmetlariga oid tushunchalarini mujassamlashtirgan. Axloq, nafosat tarbiyasi, iqtisodiy bilimlarga 2oid tushunchalar, jismoniy tarbiya, badiiy ta'lim, huquqiy bilimlar va h.k. Ta'lim jarayonini integrativ dasturlar va darsliklar asosida tashkil etish orqali o'quvbilish jarayoni natijasida sama-radorlikka erishish nazarda tutilar ekan, bunda integratsiyaning turli darajalaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Masalan: Mavzularni ketma-ket taqdim etish asosidagi integratsiya, bunda o'quv materiallarini bayon qilishda konsentrizm prinsipiga amal qilinadi, ya'ni oldingi o'quv materiali keyingisini to'ldiradi. Lekin hech qachon bir-birini takrorlamaydi. Bunday integrativ natijasida o'quvchilaming bilim, ko'nikma va malakalari hamda ijodiy faoliyatlari muntazam ravishda rivojlanib, boyib boradi. O'quv dasturlarida o'zaro uyg'unlashgan nuqtalarni vujudga keltirishga asoslangan integratsiya, bunda ham takror tarzda beriladigan taftalogiya asosidagi o'quv materiallarining oldini olish uchun dasturlarda mavzulararo uyg'unlikni ta'minlash muhim ahamiyatga ega. Masalan, 1-sinfda oqish fasli haqida (“Atrofimizdagi olam” , "O'qish” , Ona tli darsliklarida turli xildagi, ammo mohiyati va ma'lumot berish darajasi bir xiI bo'lgan matnlar o'niga faqat “O'qish kitobi”ning o'zida qishning barcha xususiyatlarini ochib bera oladigan badiiy matn va rasmlami berish maqsadga muvofiqdir. Buning afzalligi shundaki, o'quvchining vaqti va kuchi tejaladi, darsliklaming hajmi ixchamlashadi va tannarxi arzonlashadi. Modullashgan integratsiya, bunday integratsiya doirasida turdosh o ' quv fanlariga oid bilim va tushunchalar bir tizimga solingan holda, uzviy tarzda o ' quvchilarga taqdim etiladi. Chunonchi, aniq fanlar blokida "Matematika”, "Algebra”, "Geometriya” va "Chizmachilik”ka oid bilim va tushunchalar muayyan bir tizimga solinadi va ayni bir mavzu mazkur tizim doirasida o'quvchiga bir marta, ammo uzviy tarzda taqdim etiladi. Integrativ dasturlar, ushbu turdagi dasturlar bir necha o'quv predmeti yoki o'quv fanlariga oid mavzulami uyg'unlashgan holda taqdim etishni nazarda tutadi. Bugungi kunga kelib, o'quv rejasida o'quv predmetlarining soni maksimum ko'payib ketganligini hisobga oladigan bo'lsak, bunday turdagi dasturlar yaratishga kuchli ehtiyoj sezilmoqda. 2Dastur va darsliklami o'rganish, tahlil qilish natijalari shuni ko'rsatadiki, boshlang'ich sinflardagi yo'l harakati qoidalari, odobnoma, konstitut-siya saboqlari, salomatlik darsliklariga oid tushunchalami yagona holda “Ona tili”, “O'qish” dasturlariga uyg'unlashtirish lozim. Bunday tadbirni amalga oshirish ayni bir vaqtning o'zida ham pedagogik, ham iqtisodiy nuqtayi nazaridan samaralidir. Mavzulararo integratsiya, bunda ayni bir kurs doirasida beriladigan o'quv materiallari boshqa bir kurs doirasidagi mohiyatan yaqin bo'lgan o'quv materiallari bilan uyg'unlashtiriladi. Masalan, matematik muloqot madaniyatini shakllantirishga oid mashqlarni “Ona tili” darsliklarida iqtisodiy bilim va ko'nikmalarini rivojlan-tirishga yo'naltirilgan masalalar, mashqlar va matnlami “Matematika” va “Ona tili”, “O'qish” darsliklarida berish mumkin. XULOSA Xulosa sifatida aytish mumkinki, ta'limda integratsiyani amalga oshirish ham iqtisodiy jihatdan, ham pedagogik, gigiyenik va fiziologik jihatdan muhim ahamiyatga ega. Masalan, “Atrofimizdagi olam” hamda “Odobnoma” kabi o'quv pred-metlarini “O'qish” va “Ona tili” mazmuni bilan uyg'unlashtirish natijasida faqatgina 1-sinfda 63 soat iqtisod qilinadi. Shuningdek, o'quvchini vaqti va kuchi tejaladi, ortiqcha zo'riqishning oldi olinadi. O'quv-bilish jarayonining samaradorlik darajasi ortadi. Dasturda o'quv fani mazmunining maksimum darajasi hamda sinfma-sinf belgilab berilgan DTS asosida o'quvchining bilim hamda tayyorgarlik darajasiga qo'yiladigan minimum talablar o'z ifodasini topmog'i lozim. [13. 13-16-betlar] Qiziqishlar shaxsiy va ijtimoiy, bevosita va bilvosita, keng va tor, beqaror va barqaror bo ladi. Qiziqish sinchkovlik, qiziquvchanlik, bilishni o z ichiga oladi.ʻ ʻ Odamlarni shaxsiy qiziqishini idora qilishga o rgatish, bu yo nalishda ʻ ʻ mashqlantirish, treninglar, testlardan foydalanish intiluvchan, to’liqmas xislatlarni shakllantirishga yordam beradi. Shaxsning individual xususiyati bo’lgan qiziqish- havaslar uning hamma psixik jarayonlariga ta’sir ko’rsatadi. Kishining qobiliyatlarining o’sishi ham ma’lum darajada undagi qiziqishlar bilan belgilanadi. Bizdagi idrok etish, esda qoldirish, esga tushurish, xayol, tafakkur va iroda jarayonlari qiziqish orqali faollashadi. Qiziqish kishi diqqatining kuchli va 2barqaror bo’lishiga yordam qiladi, bizning tuyg’u-hissiyotlarimizning, shuningdek, qiziqishlarimizning ham kuchli va barqaror bo’lishiga yordam beradi. Integratsiyalashgan darslarda o’quvchilarning psixik jarayonlari haqida ko’plab olimlar izlanishgan. Maktab ta’limini integratsiyalash jarayonining psixologik asosi sifatida olim Y.A. Samarinning assotsiativ tafakkur to’g’risidagi fikrlari olinishi mumkin. Bu fikrlarning mazmuni shundaki, har qanday bilim bu o’xshatish, bilimlar tizimi esa o’xshatishlar tizimidir. Y.A. Samarin o’xshatishlarning quyidagi turlarini ajratadi: lokal (mahalliy, ma’lum bir joy, narsa bilan chegaralangan); biror tizimga tegishli bo’lgan; tizim ichidagi; tizimlar    orasidagi; aqliy faoliyat darajalarini o’xshatishlarining mos keladigan darajasiga  birlashtirish xususiyatiga qarab tasniflaydi. Y.A.Samarin g’oyalariga ko’ra bu punktlar asosida darslar olib borilsa, o’quvchilar ma’lumotlarni xotirada tezroq va uzoq muddatga saqlab qolishini takidlagan. Ya’niki, berilayotgan integratsion bilimlar bolaning atrofidagi tabiat muhit bilan bog’liq bo’lgan, murakkablikni o’z ichiga olmagan va bola har kuni duch kelayotgan tushunchalar majmui mahalliy tasavvuridir. Bu mahalliy tasavvurlarni bola anglagani sayin, ularni biror tizimga taqsimlab boradi, bu orqali u tushunchalarni tez yodda saqlash va tez yodga tushirishni amalga oshiradi. Xotirada saqlangan bilimlarni endi tizim ichida va tizimlar orasida farqlarga ajrata boshlaydi. Ma’lumotlarni tahlil qiladi va umumlashtiradi. Buning natijasida olingan bilimlar aqliy faoliyat darajalarini o’xshatishlarining mos keladigan darajasiga birlashtirish xususiyatiga qarab integratsiyalash jarayonini ongda amalga oshiradi. Bu ilmiy asoslangan manbalar asosida kichik maktab yoshidagi o’quvchilarga integratsiyalashgan bilimlarni berishga, ta’lim sifatini yaxshilashga yordam beradi. Birinchi navbatda, fanlararo aloqadorlikni yo’lga qo’yish uchun qaysi darslarning bir biriga mos kelishini aniqlash lozim. Tushunchalarning, ma’lumotlarning mazmuni o’zaro yaqinligi va mantiqiy aloqalariga qarab integratsiyalash jarayoni amalga oshiriladi. Integratsiyalash jarayonida dars va darsliklar orasida vertikal va gorizontal yo’nalishlarda mos tushushini aniqlash 2juda muhim hisoblanadi. Aloqaga kirishayotgan tushunchalar bir-biriga mos bo’lishi, birbirini to’ldirishi ahamiyatlidir. Darsliklar asosida integratsiyalashning vertikal uslubi o’quvchi bir tushuncha o’rganib bo’ldi, keyinroq boshqa fanda shu tushunchaga mos bo’lgan atamaga duch kelsa, ma’lumot sifatida oldin o’rganilgan tushuncha yodga olinadi va bu tushuncha bilan birlashtiriladi. Natijada, ma’lumotlar bazasi kengayadi, o’quvchilar bilimlarni aniqroq va puxtaroq egallaydi. Gorizontal yo’nalishda integratsiyalash ma’lum bir kichik davr oralig’ida bir tushunchaning ko’plab variantlari bilan ishlash jarayoni tushuniladi. Vertikal bog’lanishda oldinroq olingan bilim to’liq holda yodda saqlanmay qolishi mumkin, gorizontal yo’nalishda bir vaqtning o’zida bir necha ma’lumotlar bilan ishlanadi. Bugungi kunda ta’limning rivojlanayotganini o’quvchilarning intelektidan bilish qiyin emas. Endilikda sodda, odatdagidek darslar o’quvchilarni qoniqtirmaydi. Ta’lim ham zamon bilan hamnafaslikda o’sib bormoqda, o’quv jarayonini mukammal va sifatli bo’lishi uchun kerakli barcha jihozlar bor. Faqatgina metodist ulardan to’gri foydalanib, mavzuga mos bo’lgan metodlarni tanlab, bilim berish jarayonida to’g’ri qo’llay olsa bo’lgani. Ta’lim berish jarayonida integratsiyalashgan bilimlardan foydalanish, odatdagidan ko’proq ma’lumotlar olish mumkinligi hammaga ayon. Integratsiyalashgan darsda o’quvchi o’rganayotgan tushunchasini bir tomondan emas, balki boshqa sohalarda ham shu tushunchani qo’llanilishini va olayotgan bilimlari to’liq va asosli bo’lishini ta’minlaydi. Integratsiyalashgan darslar o’quvchilarning hayotida barcha narsalar uzviyligini tabiatan tushunib yetishga o’rgatadi. Kichik maktab yoshidagilar uchun fanlararo aloqadorlik kam ishlab chiqilgan. Integratsiyalash asosida o’rganilayotgan obyektning butunligi tartibga solinadi va o’quv fanlari mazmunini tizimli yondashish asosida soddalashtiriladi va aniqlashtiriladi. Zamonaviy metodikada o’quvchilarning bilimlarni o’zlashtirishga ko’maklashuvchi eng sodda va eng samarador yo’li tanlab olinadi. Ma’lumotlarni integratsiyash zamonaviy metodikaning asosiy bo’g’ini hisoblanadi. 2O’qituvchi darslarni integratsiyalash orqali turli fanlarni kuzatishlari mumkin va olingan xulosalar asosida ma’lumotlarni kengaytirib, tasdiqlab olish imkoniyatiga ega. Ammo ma’lumotlar bazasini o’quvchilarning yosh xususiyatiga moslab jamlagan ma’qul. Negaki, haddan tashqari ko’p ma’lumotlar va bolaning yoshiga mos bo’lmagan tushunchalarning dars davomida qo’llanilishi o’quv faoliyatining inqiroziga olib kelishi aniq. Bu jarayonda o’quvchiga mavzu qiziq tuyilmaydi. Haddan tashqari ko’p ma’lumotlar uni charchatadi, zeriktiradi, asabiylashtiradi. Eng asosiysi, bola asosiy negizidagi sodda tushunchani farqlamaydi va o’zlashtira olmaydi. Buning oldini olish uchun o’qituvchi yuqorida keltirilgan ilmiy asoslangan manbalar va berilgan takliflarni inobatga olishi kerak. Bayon qilingan pedagogik va psixologik dalillar ta’limning barcha bosqichlarida integratsiyalashning mazmunini yoritib bera olishga xizmat qiladi. [ 10 . 13-16-betlar] 2II BOB. BOSHLANG‘ICH SINFLARDA INTEGRATSIYALASHGAN DARSLARNING MAQSAD VA VAZIFALARI HAMDA FANLARARO ALOQALARNING AHAMIYATI 2.1. Boshlang‘ich sinflarda integratsiyalashgan darslarni hosil qilishda hozirgi zamon muammolari Ta’limni integratsiyalash fikri xalq ta’limida tabaqalashtirish va individuallashtirish bilan birga muhokama qilina boshlandi. Agar kichik maktab ta’limini tabaqalashtirish asosida kitob, darslik va boshqa adabiyotlar bilan mustaqil ishlashga tayyorgarlik darajasi hamda kichik maktab yoshida qiziqishlarni faol shakllantirishni taqozo etsa, integratsiyaning asosi qilib, turli fanlarni o‘rganish obyektlari bo‘lgan ba’zi umumiy tushunchalarni chuqurlashtirish, aniqlashtirish va kengaytirish mumkin. Ta’limni integratsiyalashtirishdan ko‘zlangan asosiy maqsad boshlang‘ich maktabdayoq tabiat va jamiyat haqidagi tasavvurni yaxshi shakllantirish va ularning rivojlanishi qonunlariga o‘z munosabatini bildirishga yo‘naltirishdan iboratdir. Shuning uchun ham kichik maktab o‘quvchisi predmet yoki voqeahodisalarni bir necha tomondan ko‘rishi muhimdir. Asosiy fanlarni o‘zlashtirish va olamdagi bor narsalar qonuniyatlarini tushunishda predmetlar ichidagi va predmetlararo aloqalarini o‘rgatish ta’limni integratsiyalashga yondashuvning metodik asosidir. Bunga turli darslar tushunchalariga ko‘p marta qaytish, ularni chuqurlashtirish va boyitish, shu yoshga tushunarli bo‘lgan muhim belgilarni aniqlash orqali erishish mumkin. Shunday qilib, yaxshi shakllangan, tuzish va o‘tkazish tartibiga ega bo‘lgan, tarkibiga shu o‘quv predmetiga tegishli bo‘lgan tushunchalar guruhi kiritilgan har qanday dars integratsiyaga asos qilib olinishi mumkin. Biroq, integratsiyalangan darsga boshqa fanlar, boshqa o‘quv predmetlari bilan bog‘liq tushunchalar tahlil qilinishining natijalari kiritiladi. Masalan, "qish", "sovuq", "bo‘ron", kabi tushunchalar o‘qish, rus tili, tabiatshunoslik, musiqa, tasviriy san’at darslarida ko‘rib chiqiladi. Tushunchalarning tahlil qilinishi boshqa o‘quv 2darslarida o‘zlashtirilgan bilimlarga murojaat qilinadigan darslar integratsiyalangan hisoblanadi. Dars ijodiy, erkin bo‘lishi bilan birga, yaxlit, mantiqan ketma-ket, o‘ziga xos o‘tish metodologiyasiga ega bo‘ladi. Umumiy ta’limning poydevorini qo‘yadigan boshlang‘ich maklabdagi ko‘p tushunchalar tabiatshunoslik, rus tili, musiqa, tasviriy san’at va boshqalar uchun umumiydir. Hozirgi kunda bir qator o‘quv predmetlari uchun umumiy bo‘lgan tushunchalar orasidagi aloqalarni o‘rnatish psixologik va metodik asos bo‘lgan integratsiyalangan darslar tizimini ishlab chiqish va sinovdan o‘lkazish lozim. Shu bilan birga predmetlararo aloqalar dars tarkibi darajasida o‘rgatilishi va zarur o‘qitish vositalari bilan ta’minlanishi kerak. Integratsiyalashgan darslar – interaktiv ta’lim tizimi bo‘lib, integrativ bilimlarni chuqurlashtirish va kengaytirish asosida ko‘rgazmali mahoratni vujudga keltirish sirlarini o‘rganadi. Ko‘rgazmali ta’lim tizimi turli xildagi turlar, shakllar, usullar, obyektlar asosida qurilgan. Integratsion kursning maqsad va vazifalari maktab tabiiy-ilmiy ta’lim tizimida tavsiflanadi. Bilimning integratsiyalashgan (ko‘rgazmali) tarmog‘ida integratsiyalashning usul va vositalari: ta’lim rejasidagi o‘qitish joyida vaqtning hajmiga qarab, shu kursni to‘la o‘zlashtrish vaqti o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi ko‘p maqsadli va rang-barangliligi bilan tavsiflanadi. Har bir o‘quv predmetini o‘qiyotgan paytda o‘quvchilarga to‘g‘ri keladigan psixik qo‘zg‘alish hosil qilishi, bu materialni o‘zlashtirilishiga katta yordam beradi, uni tez yodda saqlashga, emotsional anglashga, fikrlash qobiliyatining o‘sishi, nutq va tasavvurning rivojlanishiga olib keladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida fikrlash qobiliyatining har xil turlarini shakllantirish integratsiyaning negizi hisoblanadi. Asosiy fanlarni o‘zlashtirish va olamdagi bor narsalar qonuniyatlarini tushunishda predmetlar ichidag va predmetlararo aloqalarini o‘rnatish ta’limni integratsiyalashga yondashuvning metodik asosidir. Bunda turli darslar tushunchalariga ko‘p marta qaytish, ularni chuqurlashtirish va boyitish, shu yoshga tushunarli bo‘lgan muhim belgilarni aniqlash orqali erishish mumkin. Shunday qilib, tarkibiga shu o‘quv predmetiga tegishli bo‘lgan tushunchalar guruhi 2kiritilgan har qanday dars integratsiyaga asos qilib olinishi mumkin. Bugungi kunda fan rivoji va ishlab chiqarishdagi ulkan o‘zgarishlar tufayli kelib chiqayotgan talablar maktab ta’limi oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Buni muhtaram prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyevning ta’lim to‘g‘risida qabul qilayotgan qaror va farmonlarida ham ko‘rib turibmiz. 2017-yil 7-fevralda qabul qilingan. Harakatlar strategiyasining 4-yo‘nalishida ham ta’lim tizimi to‘g‘risida fikr yuritilgan. vazifasini o‘qituvchining o‘zi amalga oshiradi. U bolalarning arifmetikaga, yozishga, tabiat va ko‘pgina boshlang‘ich tushunchalarga o‘rgatadi. O‘z kuch va imkoniyatlari darajasida bu ishni amalga oshiradi. Boshlang‘ich ta’limda integratsiyani bir-biriga nisbatan yaqin fanlarni birlashtirish asosida ko‘rish maqsadga muvofiq. Ta`limning keyingi pog‘onalarida u asosiy fanlarning chegaralarini birlashtirishga harakat qiladi. Boshlang‘ich ta`lim-tarbiyani integratsiyalashda ijobiy va salbiy omillar mavjudligini hisobga olish kerak. Bu omillar integratsiyaning usullarini belgilab beradi. Maktablarda o‘rgatiladigan fanlarning tarqoqligi maktab bitiruvchisida bir ko‘rinishli (fragmentar) dunyoqarashni keltirib chiqaradi. Maktab umumta’lim fanlarining tarqoq holda o‘rgatilishi, ularni bir- biriga uzviy bog‘liqlikda o‘rgatilmasligi o‘quvchilar bilimini to‘la bo‘lishi va butun borliqni bir butun holda anglashlariga to‘sqinlik qilib, o‘quvchilarda qiyinchilik uyg‘otadi. Olimlarimizning fikricha, integratsiya didaktik prinsiplar qatoriga kiradi va ular orasida yetakchi o‘rin egallaydi .Bunday tushuncha ta’lim tizimida integratsiya masalasini, fanlararo uzviylik va bog‘liqlik masalasini yana bir bor ko‘rib chiqish zaruratini yuzaga keltiradi. Ta’lim sistemasiga integrasiyani kiritish maktab va jamoatchilik o‘rtasida turgan ta’lim va tarbiyaga oid vazifalarni hal etishda asosiy vositalardan biridir. Integrasiyalashtirilgan darslar bolalar dunyoqarashida bir butunlikni, voqealar uzviyligini tushunishini tabiatan anglab yetishga o‘rgatadi. Integratsiya- bu fanlarning differensial jarayon davomida yaqinlashuvi va bog‘liqligidir. Integratsiya jarayoni fanlar orasidagi aloqani yangi, yuqori sifatda birbiriga 2bog‘lash bosqichi bo‘lib, o‘zini yuqori ko‘rinishda namoyon etadi. Shuni alohida qayd etish kerakki, integratsiya jarayoni asoslari uzoq o‘tmishdagi xalq pedagogikasi va ilmiy pedagogikaga asoslangan. Integrasiya fanlararo bog‘liqlikdir. Fanlararo bog‘liqlik asoslari tabiatni to‘la holda o‘quv darsliklarda ko‘rsatish va tushuntirish zaruratidan paydo bo‘lgan. Ulug‘ didaktik Yan Amos Komenskiy ta’kidlashicha: "Birbiri bilan bog‘liq bo‘lgan hamma narsa, xuddi shunday holda o‘rganilishi kerak". Fanlararo bog‘liqlik g‘oyasiga keyinchalik juda ko‘p pedagoglar yondoshib, uni rivojlanishi va umumlashtirilishiga hissa qo‘shdilar. D.Lokk g‘oyasiga ko‘ra: "Ta’lim mazmunining aniqlanishida bir fan boshqa fanlar elementlari va faktlari bilan to‘ldirilishi kerak". Pestalossi bir fanning boshqa bir fandan uzoqlashuvi hatto xavfliligini ta’kidlaydi. Bolgariyalik olimlar tabiiy-ilmiy bilimlarni o‘z ichiga olgan, 10-12 yoshli bolalarga mo‘ljallangan integratsiyalangan kurs yaratishdi. AQSH o‘rta maktablarining katta sinflarida o‘z ichiga fizika, kimyo, geografiya, geologiya, kristallografiya, tuproqshunoslik, poletalogiya va shu kabilarni o‘z ichiga oluvchi "Yerni o‘rganish" fani kiritilgan. Chexoslovakiyada ham shunday umumlashtiruvchi integratsiyalangan "Fuqaro tarbiyasi" deb nomlangan kurs katta sinflarda kiritilgan. Boshlang‘ich ta’limda integratsiyani amalga oshiruvchi bo‘g‘in vazifasini o‘qituvchining o‘zi amalga oshiradi. U bolalarning arifmetikaga, yozishga, tabiat va ko‘pgina boshlang‘ich tushunchalarga o‘rgatadi. O‘z kuch va imkoniyatlari darajasida bu ishni amalga oshiradi. Boshlang‘ich ta’limda integratsiyani bir-biriga nisbatan yaqin fanlarni birlashtirish asosida ko‘rish maqsadga muvofiq. Ta`limning keyingi pog‘onalarida u asosiy fanlarning chegaralarini birlashtirishga harakat qiladi. Boshlang‘ich ta`lim-tarbiyani integratsiyalashda ijobiy va salbiy omillar mavjudligini hisobga olish kerak. Bu omillar integratsiyaning usullarini belgilab beradi. Y.M.Kolegin va O.L.Aleksenko integratsiyaning salbiy omillarini ko‘rsatib beradilar: o‘quv predmetlarining chegaralangan soni - olinayotgan katta hajmdagi bilimlarning mazmuni olamning haqiqiy ko‘rinishini, qismlarining o‘zaro bog‘liqligini aks 2ettirish bilan to‘ldirish mumkin. Juda muhim bo‘lgan o‘qish, yozish va sanoq ko‘nikmalarini shakllantirish zarurati. Bu narsalar xuddi fanlarga bo‘linib o‘qitishni talab qiladiganga o‘xshaydi. Lekin o‘qish va matematikani o‘qitishning an`anaviy tajribasi ham keng integratsion imkoniyatlar haqida dalolat beradi. Bunda o‘qish fan sifatida o‘z ichiga faqat badiiy matnlarni emas, tarix, tabiatshunoslik bo‘yicha materiallarni oladi. Matematika, arifmetika, algebraik va geometrik materiallarni o‘z ichiga oladi. Bunday integratsiya muhim ko‘nikmalar hosil qilishga halaqit bermaslik, aksincha, ularni shakllantirishga kafolat beradi. Ta’limni integratsiyalashning asosiy maqsadi boshlang‘ich maktabdayoq tabiat va jamiyat haqidagi yaxshi tasavvur asoslarini qo‘yishi va ularning rivojlanishi qonunlariga o‘z munosabatlarini shakllantirishdir.Mana shuning uchun kichik maktab o‘quvchisi predmet yoki voqelik hodisalarining bir necha tomondan ko‘rish muhimdir:mantiqiy va ematsional tomondan,badiiy asarda va ilmiy ommabop maqolada,biolog,so‘z ustasi, rassom, musiqachi nuqtai nazaridan va boshqalar. Asosiy fanlarni o‘zlashtirish va olamdagi bor narsalarning qonuniyatlarini tushinishda predmetlar ichidagi va predmetlararo aloqalarni o‘rnatish ta’limga integratsiyalashga yondashuvning metodik asosidir.Bunga turli darslarga tushunchalarga ko‘p marotaba qaytishi,ularni chuqurlashtirish va boyitish,shu yoshga tushunarli bo‘lgan muhim belgilarni aniqlash orqali erishish mumkin. Shunday qilib,yaxshi shakllangan tuzilish va o‘tkazish tartibiga ega bo‘lgan,tarkibiga shu o‘quv predmetiga tegishli bo‘lgan tushunchalar guruhi kiritilgan har qanday dars integratsiyasiga asos qilib olinishi mumkin.Lekin integratsiyalashgan darsga boshqa fanlar,boshqa o‘quv predmetlari bilan bog‘liq tushunchalar tahlil qilishning natijalari kiritiladi. Masalan, “qish”, “sovuq”, “bo‘ron” kabi tushunchalar o‘qish, rus tili, tabiatshunoslik, musiqa, tasviriy san’at darslarida ko‘rib chiqiladi. Tushunchalarning tahlil qilish boshqa o‘quv darslarida o‘zlashtirilgan bilimlarga murojaat qilinadigan darslar integratsiyalashgan hisoblanadi. Dars ijodiy, erkin bo‘lishi bilan birga,yaxlit,mantiqan ketma-ket, o‘ziga xos o‘tishi metodikasiga ega bo‘ladi. 2Umumiy ta’limning poydevorining qo‘yadigan boshlang‘ich maktabdagi ko‘p tushunchalar tabiatshunoslik, rus tili, musiqa,tasviriy san’at va boshqalar uchun umumiydir. Hozirgi kunda bir qator predmetlari uchun umumiy bo‘lgan tushunchalar orasidagi aloqalarni o‘rnatish psixologik va metodik asosiy bo‘lgan integratsiyalangan darslar tizimini ishlab chiqish va sinovdan o‘tkazish lozim.Shu bilan birga predmetlararo aloqalar dars tarkibi darajasida o‘rgatilishi va zarur o‘qitishning vositalari bilan ta’minlanishi kerak. [8. 15-21-betlar] 22.2. Boshlang’ich maktabni integratsiya qilish bo’yicha amalga oshirilgan islohotlar tahlili Boshlang’ich sinflarda integratsiyalangan ta`limni amalga oshirish metodikasi Integratsiya,integratsiyalash jarayonlari zamonaviy maktabga kirib kelib,faqat uning mazmunini emas,balki kichik maktab o‘quvchilarini ekologik ta`limining tashkiliy shakl va uslublariga ham faol kirib boryapti. O‘qituvchi bilim olish jarayonini shunday tashkil etish kerakki, unda öquvchilar köproq mustaqil izlanishlari, o‘z harakat va faoliyatlarining oqibatlarini oldindan bilishga örganishlari, bahsmunozaralarda ishtirok etishlari, tabiiy va ijtimoiy muhitni yakunlashlari kerak.Shuning uchun öqish vaqtining yarmini öquvchilar tabiat va ijtimoiy muhitda ötkazishlari, amaliy-ijodiy va tekshirish ishlari olib borishlari kerak. Bu vazifani ta`limning turli shakllarida bajarish mumkin:kuzatishlar, tajriba va sinovlar ötkazish,san`at asarlarini qayta tiklash,modellashtirish, ijtimoiy muhitdagi öz harakat va faoliyatlarini natijasini köra bilish, kitob bilan ishlash. O‘qituvchi dars samaradorligini oshiruvchi, matematika, rus tili,öqish, tabiatshunoslik fanlarini öqitishning turli-tuman shakllariga ega har bir dars o‘quvchiga ilmiy bilim, tasavvur va tushunchalarning ma’lum bir yig’indisini berishi, hamda tarbiyalash va rivojlantirishi kerak. Dasturdagi materialni ular dars davomida o‘zlashtirishlari kerak. Bu o‘quvchilarning o‘quv mashg’ulotlari bilan ortiqcha yuklanmasligining muhim shartidir, chunki yaxshi o‘zlashtirilgan dars uy vazifasini bajarish uchun ketadigan vaqtni ancha qisqartiradi. Bu holatda asosiy prinsip : kichik maktab o‘quvchilarining eng muhim vazifasi – o‘qish, mustahkam bilim olish, darsdagi vazifa esa o‘qituvchi boshchiligidagi mehnat. Darsga tayyorlanar ekan,o‘qituvchi birinchi navbatda uning maqsadini anglaydi va shu asosida darsning mazmuni tanlanadi, asosiy savollar belgilanadi. Bunda o‘qituvchi faqat darslik matnini gapirib berish bilan cheklanmasligi kerak. O‘quvchilarni qo‘shimcha material bilan ko‘mib tashlamagan holda, ularga kitobda yo‘q misollarni ham berib borishi kerak: turli she’rlar, badiiy asarlardan parchalar, maqollar, topishmoqlar va boshqa materiallar o‘quvchilarda jonli qiziqish 2uyg’otadi va ta’sirlantiradi.Har bir dars mazmuni belgilanayotganda predmet ichidagi va predmetlararo aloqalar hisobga olinadi. Darsning mazmuni belgilangach o‘qituvchi qanday tasavvur va tushunchalar unda o‘z rivojini topishini, o‘quvchi qanday bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishini aniqlaydi. Darsning maqsadi va mazmuniga mos ravishda o‘qituvchi ta’lim metodlarini tanlaydi. Darsda o‘qituvchi va o‘quvchining faoliyatlari bir-biri bilan uzviy bog’liq bo‘lganligi sababli, bu faoliyatlarning aniq bosqichlarini belgilab olish kerak. Butun dars davomida sinfning faol ishlashi uchun usul va vositalarning to‘g’ri almashinuvini aniqlab olish kerak. Boshlang’ich sinflarda integratsiyalashgan darslarni amaliyotda qo‘llash. 3-sinfda integratsiyalashgan dars( matematika+tabiatshunoslik) fragmenti Darsning mavzusi: Harakatga doir masala. O‘qituvchi:- keling,ko‘phadli sonlarni eslaylik. Daftaringizga quyidagi sonlarni yozing: 40204506,326925,150000000,32482. Sonlarni ortib borish tartibida o‘qing. Eng katta sonni o‘qing.Bunday katta son nimani bildirish mumkin(bolalar o‘z taxminlarini aytadilar). O‘qituvchi:- bu son yerdan- quyoshgacha bo‘lgan masofani bildiradi.Bu juda katta km lar soni,uni tasavvur qilish qiyin. Agar biz quyoshga aravada boradigan bo‘lsak,bizga 500 yil kerak bo‘lar edi. Bu necha asrga teng? Bolalar:- 5 asrga. O‘qituvchi: - odamlar avtomabilni ixtiro qildilar. Endi bu yo‘lni bosib o‘tish uchun 5 marta kam vaqt kerak bo‘ladi. Bu qancha? B: 100 yil. O‘: - samolyotda esa 10 yil uchishi kerak.Bu necha oy? B:-120 oy. O‘- raketa esa, bu yo‘ni 1 yilda bosib o‘tadi.Agar yilni kun hisobida o‘lchasak, bu necha kun? B:- 366 kun Og’zaki ish.Yer yaqinidagi orbitaga chiqish uchun bir kosmik tezlikda harakat qilish kerak.U 8km/s ga teng.Hisoblab ko‘ringchi,bu bir minutdan keyin bizning kemamiz Yerdan qanday masofada bo‘ladi? B: - 60*8=480 km O‘: - biz hayot sharoitlari bo‘yicha Marsga Yerdagi hayot sharoitlariga yaqinligi haqida gapirgan edik.Kemamiz Marsga yetishi uchun kema ikkinchi tezlikda harakat qilishi lozim.Ikkinchi kosmik tezlik birinchisiga qaraganda 3km/s ga ko‘p.Raketa 3 minut ichida qancha masofani bosib o‘tadi? B: - 3 min.180sek,demak masofa 1980km ga teng. O‘: - biz Yerdan Marsgacha bo‘lgan masofaning qanchaligini,kema qanday tezlik bilan harakat 2qilishini bilamiz.Marsga yetib borish uchun qancha vaqt talab etilishini uyda mustaqil ravishda hisoblab chiqishga urinib ko‘ring. Bugungi zamonaviy darsliklarimizda ham turli xil fanlar integratsiyasini ko‘rishimiz mumkin. Bu darsliklarimiz o‘quvchilarni har tomonlama yetuk,dunyoqarashi keng inson qilib tarbiyalashga yordam beradi. [12. 5-7-betlar] Integratsiya bir o'quv predmetida chegaradosh fanlarni, yirik. g'oyalar, omillar, xulosalarni cheklab birlashtirishdir. Masalan, tarix kursining mtegrativligi arxeologiya, etnografiya, san'atshunoslikka tegishli dalil va nazariy xulosalarni okz ichiga oladi. Umumiy o'rta ta’lim mazmunini shakilantirish barcha maktab predmetlarini o'qitishni insoniylashtirish, ijtimoiyiqtisodiy jihatlarini kuchaytirishni ta’mmlashga qaratilgan. Jamiyatshunoslik, tarix, o‘qish, sinfdan tashqari o'qish, musiqa, tasviriy san’at jamiyatimizning chuqur insonparvarlik tabiatini yorqin aks ettirishga qaratilgan. O'quvchilarni insonparvarlik ruhida tarbiyalashda tabiiy-matematik fanlar sikli muhim rol oVnaydL Umumiy taiim mazmuni o'quvchilarni har tomonlama ruhiy rivojlanishga. ularda turli xil tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan. Har bir o’quv predmetini o'rganish bolaning mavzuni anglash jarayonini, uni eslab qolishni, ta’sirchanlikni faollashtiruvchi tafakkurni, nutq va tasavvurni rivojlantiruvchi ruhiy diqqatni yaratishga imkon beradi. Ayniqsa. bilish jarayonida bir-biri bilan uzviv bogiiq boigan tafakkurning turlarini rivojlantirish juda muhimdir. Tajribaga asoslangan tafakkur umumlashtirish va xulosalar uchun tirik mushohada. dastlabki maiumotlarni yigish vazifasini bajaradi. U bolalarni real voqealarni, hodisalarni o'qishga, ularni qavd qilish va yigishga oi'gatadi. Abstrakt tafakkur ajratib olingan voqea. hodisalarda ularning mohiyatini koura bilishga. aniqlashga imkon beradi. O‘quv predmeti mazmunini. tuzish pedagog amaliyoti shu fanning asosiy kategoriya. tushunehalarming rivojlanish mantiqini hisobga oladi. Shu bilan birga, o’qituvchi va psixologlar o’quvchilar tomonidan mavzuni o'zlashtirishning yosh xususiyatlarini hisobga oladilar. San'at sohasidagi umumiy o'rta taiim mazmuni g’oyaviy tomoni va to'kis badiiy shakli birligini hosil qiluvchi asarlarni o'z ichiga oladi. 2Badiiy jihatdan bo'sh, g'oyaviy jihatdan haqiqatga to'g^ri kelmaydigan asarlar bolalarning ruhiyatiga ta'sir qila olmaydi, tasavvur va tafakkurni rivojlantirmaydi, go’zallik va badbasharalik to4g;risidagi tasavvurni shakllantira olmaydi. Bolalar bilan ishlashda sairat asarlarining chin badiiyiigini hisobga olish. shakl va mazmunning birligi, maiiaviyat va haqchillik prinsiplarini amalga oshirish muhimdir. [ 8 . 5-7-betlar] 2XULOSA Xulosa qilib shuni aytish lozimki, O’qituvchi darslarni integratsiyalash orqali turli fanlarni kuzatishlari mumkin va olingan xulosalar asosida ma’lumotlarni kengaytirib, tasdiqlab olish imkoniyatiga ega. Ammo ma’lumotlar bazasini o’quvchilarning yosh xususiyatiga moslab jamlagan ma’qul. Negaki, haddan tashqari ko’p ma’lumotlar va bolaning yoshiga mos bo’lmagan tushunchalarning dars davomida qo’llanilishi o’quv faoliyatining inqiroziga olib kelishi aniq. Bu jarayonda o’quvchiga mavzu qiziq tuyilmaydi. Haddan tashqari ko’p ma’lumotlar uni charchatadi, zeriktiradi, asabiylashtiradi. Eng asosiysi, bola asosiy negizidagi sodda tushunchani farqlamaydi va o’zlashtira olmaydi. Buning oldini olish uchun o’qituvchi yuqorida keltirilgan ilmiy asoslangan manbalar va berilgan takliflarni inobatga olishi kerak. Bayon qilingan pedagogik va psixologik dalillar ta’limning barcha bosqichlarida integratsiyalashning mazmunini yoritib bera olishga xizmat qiladi . Demak, darslarni integratsion shaklda tashkil etish nafaqat darsning maroqli va sermazmun o`tishini, balki o`quvchilar dunyoqarashining har tomonlama rivojlanishini kafolatlaydi. Fanlararo bog`liqlik, fanlararo falsafiy masalalarni shaxsan his etmay turib, o`quvchiga integratsion mashg`ulotni taqdim etmaslik to`g`ri bo`ladi, zero, anglanmagan integratsiya o`quvchi ongidagi bilish jarayonini mavhum holatga, u orqali chalkash xulosalarga taqab qo`yadi. 2FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI: 1. Boshlang ' ich sinflarning takomillashtirilgan davlat ta'lim standarti. Boshlang ' ich ta'lim. 2005-yil, 5- son. 2. K. Qosimova, S. Matchonov, X. G ' ulomova, SH. Yo ' ldosheva, Sh. Sariyev. Ona tili o ' qitish metodikasi. -T.: Noshir ,2009. 3. T. G ' afforova, E. Shodmonov , X. G ' ulomova, Ona tili, 1-sinf uchun.-T.: 2019-yil 4. K. Qosimova, S.Fuzailov, A.Ne matova, Ona tili, 2-sinf uchun. -T,:2018 5‟ 5. S. Fuzailov, M. Xudoyberganova, Sh. Yo ' ldosheva, Ona tili,3-sinf.- T.:2019 6. R. Ikromova, X. Gulomova, Sh. Yo ' ldosheva, D. Shodmonqulova, Ona tili, 4-sinf uchun, T.,2020 7. J. G ' . Yo ' ldoshev, S. A. Usmonov. Pedagogik texnologiya asoslari. — Т.:2010 8. R.Mavlyanova, N.Raxmankulova. "Boshlang'ich ta'lim pedagogikasi, innovatsiya va integratsiyasi, Toshkent "Voris nashriyot", 2013. 9. R.A.Mavlonova, N.H.Rahmonqulova. "Boshlang'ich ta'limning integratsiyalashgan pedagogikasi", Toshkent "Ilm ziyo", 2009. 10. T.G'afforova, E.Shodmonov, G.Eshturdiyeva. 1-sinf "O'qish kitobi", "Sharq" Nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati, Toshkent-2018. 11. T.G'afforova, E.Shodmonov, X.G'ulomova. 1-sinf "Ona tili", "Sharq" Nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati, Toshkent-2018. 12. ZiyoNet.uz 8. Saloydinov, S. Q. (2021). Paxta tozalash zavodlarida energiya sarfini kamaytirishning texnik-iqtisodiy mexanizmini yaratish. “Academic research in educational sciences”, 2(9), 886-889. https://doi.org/10.24412/2181-1385-2021- 9- 886-889 13. Saloydinov, S. Q. (2021). Creation of feasibility studies to reduce energy costs in ginneries. "Экономика и социум", 9(88), 147-149. 14. Caлойдинов, C. К. (2021). Образовательные кредиты в Узбекистане. "Экономика и социум", 12(91), 470-472. 215. Caлойдинов, C. К. (2021). Спрос на рынке дифференцированных продуBов. "Экономика и социум", 12(91), 473-476. 16. Салойдинов, С. К. (2022). С паровой турбиной 471 МВт на Талимарджанской ТЭЦ расчет элеBрических режимов при максимальной зимней нагрузке. “Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS)”, Special issue, 116-121. 17. Сaрдoржoн Кoдиржoн Yгли Сaлoйдинoв. (2022). Иннoвaциoннoе решение для пoлyчения биoгaзa. “Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS)”, 2(3), 280-285. https://doi.org/10.24412/2181- 2454-2022-3-280-285 Qo‘shimcha adabiyotlar: 18. R.A.Mavlonova, D.Abdurahimova “Pedagogik mahorat” O‘quv qo‘llanma. T. Fan va texnologiya. 2012 yil 19. R.A.Mavlonova, D.Abdurahimova. Pedagogik mahorat. O‘quv qo‘llanma T:. Fan va texnologiya 2012- yil 20. R.A.Mavlonova, N.H.Vohidova, Ijtimoiy pedagogika. O‘quv qoilanma. Т.:Noshir 2009-yil 21. R.A.Mavlonova, N.H.Vohidova, N.H.Raxmonqulova. Pedagogika nazariyasi va tarixi. Darslik T:. Fan va texnologiyalar. 2010-yil 22. R.A.Mavlonova, O.To‘rayeva, K.M.Xoliqberdiyev. Pedagogika. Darslik. T:. O‘qituvchi 2008-yil 23. R.A.Mavlonova,B.Normurotova. Tarbiyaviy ishlar metodikasi. O‘quv qo‘llanma.Toshkent. “Fan” 2008 y. 24. S.Nishonova, M.Imomova, R.Hasanov. Pedagogika tarixi. Darslik. T. O‘qituvchi. 1996 yil. 25. S.Nishonova, M.Imomova, R.Xasanov. Pedagogika tarixi. Darslik Т.: O‘qituvchi 1996-yil 26. S.Nishonova. M.Imomova, R.Hasanov. Pedagogika tarixi. Do‘stlik T. O‘qituvchi 1996 yil. 227. TARBIYA JARAYONINING ASOSIY QONUNIYATLARI Gulruh Zaynitdinovna Mirzayeva Navoiy viloyati Navbahor tumani 27-umumiy o‘rta ta’lim maktabining boshlang ich sinf o‘qituvchisiʻ https://doi.org/10.5281/zenodo.6954504 28. TEACHING AND LEARNING Pedagogy, Curriculum and Culture by Alex Moore 2012. 29. Xalq pedagogikasi. O‘quv qo‘llanma. M.Mutalipova. –Toshkent, 2015 30. Z. K. Ismailova. Pedagogikadan amaliy mashg‘ulotlar. — T.: “Fan”, 2001. 31. www.ziyouz.com 32. www.tdpu.uz . 33. www.pedagog.uz . 34. www.Ziyonet.uz . 35. www.arxiv.uz 36. www.zamin.uz

Boshlangʼich sinflarda integratsiyalashgan darslarni tashkil etishning pedagogik shart sharoitlari

Купить