Boshlang‘ich sinflarda miqdorlarni o‘rgatish metodikasining umumiy masalalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	173.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Boshlang‘ich sinflarda miqdorlarni o‘rgatish metodikasining umumiy masalalari

Купить

Mav zu: Boshlang` ich sinfl arda miqdorlarni o` rgat ish
met odik asining umumiy masalalari.
Reja:
1.Asosiy miqdorlar haqida tushuncha.
2.Uzunlik va uning birliklari bilan tanishtirish metodikasi.
3.Massa va hajm, ularning birliklari bilan tanishtirish metodikasi
Foydalaniladigan adabiyotlar

1.Asosiy miqdorlar va ular haqida tushunchalar
Boshlang’ich sinflarning dasturida matematik material bilan uzviy
bog’liqlikda turli miqdorlarni ham o’rganish nazarda tutilgan.
Miqdorlarsiz tabiatni, borliq olamni o’rganish mumkin emas. Chunki
miqdorlarda turli narsalarning, borliq dunyoning xossalari aks etgan.
Miqdor tushunchasi narsa yoki hodisaning xossasi bo’lib, bu
tushunchalar o’quvchilarning butun o’qishi davrida shakllanadi.
Biz o’quvchilarga uzunlik, jismning massasi (og’irlik), hajmi, vaqt,
figuraning yuzi kabi miqdorlar to’g’risida tushuncha berishimiz kerak.
Bu tushunchalarni o’rganish arifmetik material bilan qo’shib o’qitiladi.
Masalan: o’lchashni o’rganish, sanashni o’rganish bilan, o’lchov
birliklari sanoq sismavzusi bilan, ismli sonlar abstrakt sonlarni
nomerlash bilan miqdorlar ustida amallar arifmetik amallar bilan
parallel o’qitiladi. Miqdorlarni o’qitish matematikani hayot, sharoit
bilan bog’liq holda o’qitib, politexnik bilimlar berish demakdir.
Hisoblash va yasash ishlarini bajarilishini, mehnat tarbiyasini,
estetik ta’lim berishni kuchaytiradi. Ayniqsa miqdorlarni ko’rgazmali,
aynan o’zini va laboratoriyalarda tushuntirish imkoni mavjud. Atrof
muhitdagi mavjud miqdorlar va ularni o’lchashni amaliyotda ko’radilar,
kuzatadilar, haqiqatligiga ishonadilar. Hisoblash ishlarini yakka
bajaradilar. Miqdorlarni tushuntirishda figuralar modellar, chizmachilik
va o’lchash asboblaridan keng foydalanish kerak.
2.Uzunlik va uning biliklari bilan tanishtirish metodikasi
Kesma uzunligini eng avvalo taqqoalash bilan kesmalarning
“teng”, “katta”, “uzun”, “qisqa”, “kalta” kabi tushunchalarini beramiz.
Amaliy ishlar bilan bir-birining ustiga qo’yib taqqoslaydigan
uzunliklarni tayoqcha yoki metallar yordamida solishtiradilar. Turli xil
o’lchov birliklarini tanlash mumkin.
Masalan: sanoq cho’pini uzunlik birligi qilib, u bilan boshqa
uzunliklarni o’lchab taqqoslaydilar. Bularga daftarning uzunligi, qarich,
qadam kabi birliklarni ham tushuntirish kerak. Shundan keyin sanoq
cho’pining uzunligini sm bilan o’lchash va u bilan boshqa uzunliklarni
sm bilan aniqlash imkoni tug’iladi. Sm moduli orqali o’quvchilar:
1.Berilgan kesmani o’lchash.
2.Berilgan uzunlik masalasini hal qiladi.
1 smli kesmani ketma-ket 10 marta qo’yish bilan 1 dm ni o’lchab
kesib oladilar. Tayoqchalardan 1 sm, 1 dm o’lchov birliklarini namuna
sifatida yasab ular bilan atrofdagi turli xil narsalarning uzunligini

o’lchaydilar. O’lchashda kesmada o’lchash necha marta joylashish
malakasi berilgandan keyin sm yoki dm li bo’linmalarni raqamlar bilan
belgilashga o’tiladi. Shu asosda sm li, dm li o’lchov birliklari hosil
qilinadi. Chizg’ich qanday yasalgani hamda chizg’ich bilan o’lchash
malakalari beriladi. Chizg’ich bilan qog’ozda kesmalar chizish va
o’lchash, turli xil uzunliklarni o’lchashga doir amaliy mashqlar
bajartiriladi. Dm bilan 2-o’nlikni o’tishda tanishtirish amalga oshiriladi.
Metr bilan tanishtirish 100 likni o’tishda tanishtiriladi.
Navbatdagi bosqich o’nliklarni hisoblashda dm va sm ni
birgalikda ishlatishdir. O’lchatishlar asosida 5 dm va 4 sm kabi
uzunliklar hosil qilinadi va aksincha chizdiriladi. Eng kichik uzunliklarni
o’lchashda va 1000 liklar mavzusida km tushunchalari beriladi.
O’quvchilar chamalash yordamida uzunliklarni o’lchash,
qadamlarni metrga aylantirib, uylarigacha yoki boshqa
obyektlarigacha bo’lgan masofalarni m va km lar bilan aniqlaydilar. 4-
sinfda uzunlik birliklari va ular orasidagi bog’lanishni biladilar va daftar
orqasidagi jadvalni bilib olish topshiriq qilib beriladi. Bunda quyidagi
topshiriqlar bajariladi:
a. 1 m 1 sm dan qancha katta,
b. 1 dm 1 m dan necha marta kichik,
v) 1 mm 1 sm ning qanday qismini, 1 dm 1m ning qanday
qismini tashkil qiladi.
g) 36647 m, 3807 m kabilarni km va m larda ifodalang.
Kesmalarni o’lchashning puxta ko’nikmalarini shakllantirish
maqsadida bolalarni faqat qog’ozga chizilgan kesmalarni o’lchash
bo’yicha mashq qildirib qolmay, balki bu maqsadda boshqa obyektlarni
masalan, qalam, daftar va boshqa uncha katta bo’lmagan obyektlarni
o’lchash bo’yicha ham mashq qildirish kerak.
Ko’pincha chizish ishlarini bajarishda santimetr modelidan
foydalaniladi. Chizg’ich o’rniga katakli daftarning bir necha varag’ini
buklab har ikki katak 1 sm ekanligidan foydalaniladi. 20 katak yoki 10
sm 1 dm ga tengligini qog’ozda raqamlar bilan ham belgilab chizg’ich
yasash mumkin. Bunda o’lchov boshini 0 bilan ham belgilamasdan 1
bilan belgilab xato o’lchashga yo’l qo’yishi mumkin. Shuning uchun
qog’ozda sm larni raqamlar bilan belgilashda shoshmasdan nol soni
o’tilganidan keyin raqamli uzunlikni hosil qilish mumkin. Shuning
uchun qog’ozda sm larni shoshmasdan 0 soni o’tilgandan keyin
raqamli uzunlikni hosil qilishi foydalidir.

Dm modeli yordamida o’lchashlarga doir ba’zi mashqlarni
keltiramiz.
1.Dm ning uchta modelini ketma-ket qo’ying, qanday uzunlikdagi
yo’lakcha hosil bo’ladi.
2.Qog’oz lenta yoki ip uzunligi 3 dm bo’lgan bir bo’lak o’lcham va
yo’lakchaning yoki ipning shu qismini qirqib oling.
3.To’g’ri chiziqda berilgan nuqtadan boshlab ikki marta dm
qo’ying va boshqa bir nuqta qo’ying. Hosil bo’lgan kesma uzunligini
ayting.
4.Partaning, doskaning, stolning uzunligini toping.
Agarda o’lchashda dm butun son marta joylashmasa, o’lchash
natijasi taqriban ifodalanadi.
Masalan, 3 dm ga 5 sm dan ozgina ortiq yoki kam va hokazo.
Uzunlik o’lchovining yangi birligi km bilan tanishtirilayotganda bu
birlik haqidagi tasavvurlarni shakllantirish maqsadida yer ustida amaliy
ishlar o’tkazish tavsiya qilinadi. 1 km masofani qadamlab o’tib, necha
qadam km bo’lganini, bir qadam uzunligi qancha uzunlikka egaligini
keltirib chiqaradilar. Bir qadamning uzunligi chizg’ich, ruletka, o’lchov
lentasi bilan taxminan hisoblangandan keyin turli masofalarni
qadamlab, keyin m yoki km ga aylantiradilar.
1 km=1000 m, 1 m=10 dm, 1 dm=10 sm, 1 sm=10 mm, 1 m=100
sm=1000 mm.
3.Massa, hajm va ularning birliklari bilan tanishtirish metodikasi
Massani jismning yerga tortilish xossasidan kelib chiqadi, deb
o’rgatish osondir. Boshlang’ich sinflarda faqat jismning massasi
o’rganiladi, shu sababli, “og’irlik”, “og’irlikni tortish”, “og’irlik toshlari”,
“og’irlikni tenglashtirish”, so’zlarini iloji boricha ishlatmay, “massa”,
“jismlarning massasini o’lchash”, “massani o’lchash asboblari” kabi
so’zlardan foydalanish kerak.
Narsalarni massasiga ko’ra “og’ir”, “yengil” so’zlari bilan
farqlaymiz. Massa birliklari qilib, kg, g, s, t lar qabul qilingan.
Shulardan keyin massa o’lchovlari jadvali kiritiladi, daftar
orqasidan massa jadvalini tushuntiradi, uni bilish va yodda saqlash
tavsiya qilinadi.
1 t = 10 s, 1 s = 100 kg, 1 kg = 1000 g.
Maktabgacha bo’lgan yoshdayoq bolalar, “yengil”, “og’ir”, “bir xil
og’irlikda” kabi so’zlarni eshitib, shug’ullanib massa haqida
boshlang’ich tushunchalarni egallaganlar. 1-sinfda massa birligi 1 kg

bilan tanishadilar. Tarozilar yordamida tortish bilan turli xil
predmetlardan 1 kg haqida tushunchani amaliy ko’rsatish mumkin.
Navbatdagi darsda hajm (sig’im) o’lchov birligi litr bilan tanishadilar.
Bunda litrning har xil namunalarda bo’lishi, ya’ni 1 litrli banka, krujka,
shuningdek ular yordamida chelak, kastryulka, bidon kabilarni o’lchab
to’ldirish ishlari amalga oshiriladi.
O’qituvchi amaliyotdan misollar keltiradi. Masalan, suvni, yog’ni,
kerosinni nima bilan o’lchab, nimaga solib olib kelamiz, degan suhbatni
tashkil qiladi.
“Idishlarning sig’imi”, va “litr” tushunchalarining kiritilishi
narsalarning xossalari haqida fazoviy tasavvurlarning rivojlanishiga
yordam beradi.
“Litr” darsiga o’quvchilarni tayyorlash uchun hajmga ega bo’lgan
jismlar haqida tushuncha berish maqsadida quyidagi mashqlarni
berish mumkin.
1.Qaysisi, ya’ni shar yoki kub kattami?
2.G’isht quyadigan qoliplardan qaysi biri kattaq
3.Choy qoshiq va osh qoshiq bilan suvni o’lchab stakanni to’ldir,
qaysi qoshiq bilan ko’p miqdordagi suv quyiladiq
O’qituvchi 1 litr yozuvli metall krujkani ko’rsatadi va umum qabul
qilingan o’lchovning nomini aytadi. Suyuqliklar yoki sochiluvchan
jismlar sig’imini o’lchash zarur bo’lgan holatlar sig’imlarni o’lchash yoki
hajmlarni o’lchash deb ataladi. So’ngra 1 l li krujka bilan suvni bankaga
quyamiz. Banka to’ladi. Nima uchun banka 1 l li deb atalishini endi
tushunadilar, keyin o’quvchilarga topshiriq beradi: 1 l li krujka va 1 l li
banka bilan paqir va bidon kabi boshqa idishlarning sig’imini aniqlash
topshiriladi.
O’qituvchi amaliy ish sifatida quyidagilarni uyushtirishi mumkin.
1)magazin o’yini. Sotuvchi va oluvchi sifatida sut, kerosin, yog’
kabilar o’lchashni bilib olishadi;
2)banka, kostryulka, chelakka suyuqliklarni litrlab o’lchab solish;
3)bir chelakda 5 l, 2-chelakda 3 l suv bo’lsa, ularni tenglashtirish
uchun nima qilish kerak, degan masalalar berish.
2-sinfda o’quvchilari gramm bilan tanishadilar. Bolalarga bir
tiyinning massasi 1 g, 2 tiyinniki 2 g, 3 tiyinniki 3 g deb tangalarni
o’lchab, ularning qanday og’irlikka ega ekanligini amaliy ko’rsatadi.
Shulardan keyin savdo tarozisi va katta tarozi bilan tanishtiriladi.
Buning uchun yaqin oraga ekskursiya o’tkazish maqsadga muvofiqdir.

3-sinfda “sentner”, “tonna” kabi massa o’lchovlari tushunchalari
bilan tanishadilar.
Mav zu: Uzunlik v a y uza o’lchov lari birlik lari.
Reja:
1.O’quvchilarda uzunlik haqidagi tasavvurni shakllantirish.
2. Uzunliklarni o’lchov birliklari bilan tanishtirish metodikasi.
3. Yuza haqidagi tushunchalari o’qitish metodikasi.
Foydalaniladigan adabiyotlar : { A: 1,2,3, Q: 1,2,3,4,5,6,7,8}
1. Kesma uzunligi tushunchasi predmetlarni uzunligi bo`yicha
taqqoslash asosida kiritiladi. Masalan, o`qituvchi bolalarga ikki bo`lak
lentani ihtiyoriy uzunlikdagi ikkita qog`oz poloskani va hokazolarni
ustma-ust qo`yish yo`li bilan taqqoslashni (qaysi lenta uzun, qaysinisi
qisqa ekanini bilishni) taklif qilishi mumkin. Amaliy ishlar bunda ular-
ning so`zlar yordamidagi ifodalari bilan kuzatiladi. "Uzun-liklari
bo`yicha teng", "Uzunliklari bo`yicha teng emas" so`zla-rining
mazmunlari "bir xil", "uzunroq", "qisqarog" kabi tushunarliroq so`zlar
orqali aniqlanadi.
shundan keyin, yana amaliy ishlar asosida, masalan, poloskalar
yordamida bolalar kesmalarni taqqoslashni, kesmalardan birini
ikkinchisi ustiga bevosita Qo`yib Bo`lmaydigan hollarda, o`rganadilar.
Shu. maqsadda o`quvchilar qog`oz poloskaning chetiga qalam bilan
bir kesmaning boshi va oxirini belgilaydilar, so`ngra poloskani boshqa
kesma yoniga qo`yadilar. Ko`pburchak tomonlarini taqqoslashni
shunday usul bilan bajarish maqsadga muvofiq
Shunday mashqlarni bajarish natijasida bolalarda kesmalarni
taqqoslashning amaliy tajribasi to`planadi. Shunga asoslanib o`qituvchi
konkret g`ayotiy misollar asosida masalan, ma`lum uzunlikda lenta
sotib olish kerak bo`lganda va shunga o`hshash holatlarda kesmalarni
taqqoslash uchun ma`lum uzunlikdagi o`lchov birligidan foydalanish
kerak, degan fikrga olib keladi. Bu erda o`qituvchi rahbarligida amaliy
ish o`tqazish foydali: har bir o`quvchiga, masalan, sanoq cho`pi
uzunligini o`lchashni taklif qilish mumkin. Buning uchun oldin o`lchov
(birlik kesma) - qog`oz poloskani (bir bo`lajak kanop, tasma va h. k.)
tanlab olish kerak. har qaysi o`quvchi o`zida bor poloskalardan o`z
o`lchovini tanlaydi. Natijada har hil sonlar hosil bo`ladi, chunki

o`quvchilar bir miqdor qiymatini topish uchun har hil .o`lchov tanlab
oldilar. Bunday ishlar o`z-o`zidan foydali, chunki bolalarga o`lchash
protsessi haqida dastlabki tasavvurlarni beradi va ularni uzunlik birligi
sifatida har qanday kesma uzunligini olish mumkin, degan hulosaga
olib keladi. Shunga asoslanib o`qituvchi kesmalarni taqqoslash uchun
aniq o`lchov yordamida o`lchashlardan foydalanilishini aytadi.
Oldin uncha katta bo`lmagan predmetlarning masalan, cho`plarning,
qalamning va boshqa narsalarning uzunliklarini topishni o`rganib
olamiz. Buning uchun aniq, umumiyat tomonidan qabul qilingan
uzunlik birligi - santimetrdan foydalanilishini o`qituvchi aytadi.
2. O’quvchilar santimetr haqida ayoniy tasavvur olishlari uchun,
ular o`qituvchi rahbarligida santimetrning bir qancha modelini
tayyorlashlari lozim. Buning uchun katakli qog`oz varag`idan eni bir
katakka teng bo`lgan uzun poloska qirqishlari va so`ngra undan 1 sm li
poloska qirqishlari kerak. Poloskalarni ustma-ust qo`yib, bolalar ular
o`zaro teng ekaniga ishonch hosil qiladilar. Bunday poloskalarning har
biri santimetrning modeli ekanini o`qituvchi aytadi.
Santimetr modeli yordamida o`quvchilar: 1) berilgan kesmani o`lchash;
2) berilgan uzunlikdagi kesmani yasash (chizish) masalasini hal qilishni
o`rganib olishlari kerak, Bu masalalarni echishning ikkita usulini
ajratish mumkin. Birinchi usul ustiga qo`yish usuli. Bu usulning
mohiyati shundan iboratki, o`lchanayotgan yoki ajratib o`lchab
olinayotgan kesma santimetrning modellari bilan qoplanadi va so`ngra
ularning soni sanab chiqiladi. Bunday ish bolalarning har bir santi-
metrni "payqashlariga", "sezishlariga" yordam beradi. Bu metodni
kiritishdan oldin ushbu ko`rinishdagi mashqlarni bajartirish mumkin:
santimetrning ikkita modelini ketma-ket qo`ying. qanday uzunlikda
poloska hosil bo`ldi.
Ikkinchi usul - qo`yib borish usuli. Yuqoridagi ikki masalani echishda
bu usuldan qanday foydalanilishini ko`ramiz 1. O’qituvchi bolalarga
berilgan kesmani o`lchashni o`rgatar ekan, ularning har biri santimetr
modeli oxirini o`lchanayotgan kesmalardan biriga aniq qo`yilishini;
o`lchanayotgan kesmaga qalam bilan modelning ikkinchi uchini
belgilashlarini; hosil bo`lgan nuqtaga model` oxirlaridan birini yana
qo`yish-
larini va kesmaga yanqa bitta belgi qo`yishlarini (ikkinchi uchida)
kuzatib boradi. Ikkinchi belgi 2 sm ajratib sanalganini bildiradi. Shunga
o`xshash ish (har gal belgi qo`yib) qo`yilayotgan belgilardan oxirgisi

o`lchanayotgan kesmaning keyingi uchi bilan ustma-ust
tushmaguncha bajarilaveradi. Bu holda o`quvchi kesmaga qo`yilgan
santimetrlar sonini sanab, santimetrlarning butun sonini topadi. Agar
belgilar ustma-ust tushmasa, o`lchash natijasi taqriban ifodalanadi:
5 sm cha, 5 sm dan biroz kam yoki biroz ortiq Berilgan uzunlikdagi
kesmani santimetr modeli yordamida yasashda, shuni kuzatib borish
kerakki, har qaysi o`quvchi oldin to`g`ri chiziq o`tkazsin; to`g`ri chiziqda
nuqta (kesma uchlaridan biri) belgilasin va bu nuqtadan boshdab biror
yo`nalishda santimetrlarni keragicha sonda qo`yib chiqsin (har gal
qalam bilan belgilab); qalam bilan kesmaning ikkinchi uchini belgilasin.
Shuni ta`kidlash kerakki, berilgan kesmani o`lchashda (1-masala) har
doim ozmi-ko`pmi sezilarli qoldiqlar chiqadi. Bu bajarilayotgan ish
mohiyatini tushunishni qiyinlashtiradi. Shu sababli, ishni berilgan
uzunlikdagi kesmani ko`rsatilgan ikki usul bilan yasashdan boshlash
maqsadga muvofiq (2- ma-sala). Kesmalarni o`lchashning puxta
ko`nikmalarini shakllantirish maqsadida bolalarni faqat qog`ozga
chizilgan kesmalarni o`lchash bo`yicha mashq qildirib qolmay, balki bu
maqsadda boshqa obektlarni, masalan, qalamdon, daftar va boshqa
uncha katta bo`lmagan predmetlarni o`lchash bo`yicha ham mashq
qildirish kerak. Ko`pburchakning tomonlari o`lchash obektlari bo`lishi
ham juda muhimdir.
Bundam keyin yuqorida aytib o`tilgan ikki masalani yechishda
santimetr modelidan foydalanishdan chizg’ichdan foydalanishga o`tish
tavsiya etiladi, chizg`ichni o`quvchilar katakli qog`oz varag`idan
yasashadi. Bunday chizg`ich hosil qilish uchun o`qituvchi katak
daftarning bir necha varag`ini poloskalar shaklida qirqadi va
o`quvchilarga tarqatadi va poloskalarda santi-metrlarni qanday
belgilashni ko`rsatadi (bunda u qog`oz kataklarini bitta oralatib sanaydi
yoki santimetr modelidan shu maqsadda foydalanadi).
Bir santimetrli kesma bu poloskaga hammasi bo`lib 10 marta ketma-
ket qo`yiladi. Uzunligi 1 dm bo`lgan poloskaning oxirlari kesilishidan
hosil bo`lgan qog`oz polosa chizg`ichning modeli bo`ladi. Bunday
chizg`ichning santimetrli shkalasi bo`linishlarini raqamlar bilan
belgilash tavsiya etilmaydi. Bu sanoq va o`lchash protsesslarini
birlashtirish uchun ham, bolalarning kesma uzunligi bilan son
orasidagi moslikni tushunishlari uchun ham foydali.
Tajriba shuni ko`rsatmoqdaki, o`lchashga oid birinchi mashqlarni
raqamlar qo`yilmagan chizg`ich yordamida ham, santimetr modeli

yordamida ham bajarish foydali ekan. Bu bolalarga amalda
chizg`ichdan foydalanishning afzalligini ko`rsatish imkonini beradi, bir
xil modeldan foydalanishda boshqa modeldan foydalanishga uzluksiz
va to`la qonuniy o`tishni amalga oshirish imkonini beradi.
Shuni ta`kidlab o`tamizki, raqamlangan shkalali lineykadan foydalanib
o`lchamga o`tishga shoshilmaslik kerak. Bu shunday kam uchraydigan
hatoga yo`l qo`yishga olib keladiki, bunda kesma yasash yoki
o`lchashda sanoq boshini chizg`ichda noldan emasg birdan
boshlaydilar. Bundan keyin shkalasi raqamlangan chizg`ich bilan
ishlashda o`lchashda hatolarga yo`l qo`yuvchi o`quvchilarga individual
yaqinlashish maqsadida santimetr modelidan yoki santimetr shkalali
qog`oz poloskadan foydalanish zarurligini ham ta`kidlab o`tamiz.
O’quvchilar o`lchashda chizg`ichdagi chiziqchalarni emas, balki
kesmaga o`lchov necha marta joylashishini aniqlashni o`rganib
olganlaridan keyin santimetrli bo`limlarni raqamlar bilan belgilash
mumkin. Uqituvchi o`quvchilarning e`tiborini har gal o`lchashda
santimetrlarni sanash juda noqulay ekaniga qaratadi va ularga bunday
savol beradi: "o’lchashni tezlatish va oson-lashtirish uchun nima qilish
kerak`". Bolalar odatda to`g`ri javob beradilar: bo`linishlarni raqamlar
bilan belgilash kerak. O’qituvchi chiziqchalarni emas, balki kesmalarni-
santimetrlarni sanash kerakligini yana bir marta ta`kidlaydi. Sanoq
boshlanadigan chiziqcha 0 raqami bilan belgilanadi. Ba`zi
mamlakatlarda, masalan, Chexoslovakiyada santimetrlar shkalasining
boshlang`ich chiziqchasini nol` bilan belgilanmaydigan maxsus
chizg`ichdan foydalanilishini aytib o`tish bolalar uchun qiziqarlidir.
Uqituvchining muhim vazifalaridan biri bu bolalarga chizg`ichdan
foydalanish qoidasini tushuntirishdir: chizg`ichning bo`linishlari
tushirilgan qirrasi faqat o`lchashlar uchun hizmat qiladi, to`g`ri chiziq
kesmalarini chizishda shkalali qirrasiga qarama-qarshi qirrasidan
foydalaniladi. Chizg`ich kir-bo`lib qolmasligi, o`tkaziladigan kesma aniq
bo`lishi uchun chi-zishni faqat qalamda bajarish kerak. Chizg`ich
qog`ozga shunday joylanishi kerakki, o`lchanayotgan yoki chizilayotgan
kesma uning yoritilgan qirrasi tomonida bo`lsin. Uqituvchi
o`quvchilarga chizmachilik asboblarini tartibli saqlash kerakligini
tushuntirishi kerak: chizg`ich va go’niya toza bo`lishi kerak,
chizqichning bo`linmalari aniq ko`rinib turadigan bo`lishi, qalamlarning
uchlari o`tkir qilib chiqarilgan bo`lishi lozim.

O’quvchilarni uzunlikning yangi birligi - dedsimetr bilan tanishtirish
ikkinchi o`nlikni o`rganish munosabati bilan boshlanadi. Yuqorida
qaralgan chizg`ich (qog`oz poloska) aslida dedsimetrning
raqamlanmagan qog`oz modelidir. har bir o`quvchi shunday
modellardan bir qanchasini yasashi muhimdir. O’quvchilar detsimetr
modeli bilan ham santimetr modeli yordamida bajarganlaridek ishlarni
ya`ni o`lchashlar va yasashlarni bajarishadi.
Dedsimetr modeli yordamida o`lchashlarga doyr ba`zi mashqlarni
keltiramiz:
1. Detsimetrning uchta modelini bir qatorga qo`ying. qanday
uzunlikda poloska hosil bo`ldi.
2. Qog`oz lenta (ip yoki kanop) dan uzunligi 3 dm (yoki bosh-qa
songa teng) bo`lgan bir bo`lak o`lchang va poloskaning shu qismini
qirqib oling. / i
3. To`g`ri chiziqda berilgan nuqtadan boshlab ikki marta dedsimetr
qo`ying va boshqa bir nuqta qo`ying, hosil bo`lgan kesma uzunligini
ayting.
4. Partaning, stolning eni va bo`yini,, portfel` uzunligini toping.
Agar o`lchashda dedsimetr butun son marta joylashmasa, o`l-chash
natijasi taqriban ifodalanadi: 3 dm cha, 5 dm dan ozgina ortiq, yoki
ozgina kam.
Ishda navbatdagi qadam - kesmalarni santimetr dedsimetr modellari
yordamida yasashlar va o`lchash. Bu erda ushbu mashqlar o`rinli
bo`ladi:
1. 2 dm 4 sm necha santimetrga teng
2. Uzunligi 7 dm (2 dm) bo`lgan kesma necha santimetr bo`ladi
3. Uzunligi 86 sm bo`lgan kesma necha detsimetr va santimetr
bo`ladi va hokazo.
100 ichida nomerlash o`rganilayotganda yangi chizigqli birlik - metr
o`rganiladi. Bu o`lchov bilan tanishtirishning etarlicha ma`lum bo`lgan
usuli ushbudan iborat. O`qituvchi sinfga bunday savol bilan murojaat
qiladi: sinf xonasining bo`yi va enini santimetr yoki dedsimetr modeli
bilan o`lchash qulaymi Nega noqulay? U bunday hollarda yirikroq
chiziqli birlikdan foydalaniladi, buni metr deb ataladi, deydi. O`qituvchi
bir metrli yog`och chizg`ichni ko`rsatadi va bu chizg`ich metrning
modeli ekanini aytadi. Metr bilan tanishtirishda bolalarga bir metrli
yog`och chizg`ichni ko`rsatibgina qolmay, u bilan qanday o`lchashni
ko`rsatishni, bunda bolalarning o`zlari sinfning, doskaning, eshikning

va hokazolarning eni va bo`yini mustaqil topa oladigan bo`lishi
muhimdir. Buning uchun ularning har birida o`zlari (mehnat darsida)
yasagan bir metrli qog`oz lineyka bo`lishi kerak. Metrning modelini
hosil qilish uchun o`quvchilar o`qituvchi boshchiligida uzunligi 10 dm
bo`lgan qog`oz lenta oladilar va dedsimetrlarga, bo`ladilar.
Detsimetrga teng bo`limlar chizig`chalar bilan belgilanadiL Bu
chizig`chalar bo`yicha poloska buklanadi va "garmoshka" kilib tahlab
qo`yiladi. Yig`ma qog`oz metr hosil bo`ladi. Shundan ke-yin
o`quvchilarga ushbu ma`lumotlarni aytish foydali: qo`llar ikki yon
tomonga cho`zib turilganda bir qo`lning panjasidan boshqa qo`l
tirsagigacha bo`lgan masofa bir metrga teng; poldan 8-9 yoshdagi
o`quvchining ko`kragicha bo`lgan masofa bir metrga teng. Shundan
keyin ish santimetr va dedsimetrlar bilan tanishtirilgandagidek davom
ettiriladi. Bunda ushbu ko`-rinishdagi mashqlar o`rinli bo`ladi: metrning
qog`oz modeli yordamida uzunligi 3 m (4 m) bo`lgan kanop (lenta va h.
k.) o`lchang, sinf polining plintusiga ko`ra uning bo`yini topiig, bunda
har bir o`lchashdan keyin bo`r bilan belgi qo`ying.
Bu ish o`quvchilarni qizig`tirishi uchun metr bilan o`lchamlarni ko`zda
chamalab o`lchashga oid mashqlar bilan qo`shib olib borish kerak.
Bolalar berilgan masofani ko`zda chamalab o`l-chaydilar, so`ngra
haqiqatda masofa qanchaligi metrda o`lchab ko`radilar. Shu yo`l bilan
bolalar masofani ko`zda chamalash malakasinigina egallab qolmay,
balki metr bilan o`lchash bo`yicha ham mashq qiladilar. Bunday
savollar ham foydali: "Ovqatlanish stoli bir metrdan balandmi yoki
pastmig`", "Utiriladigan stullar yoki kursilar poldan qancha baland (bir
metrdan yuqori yoki past) qilib yasaladi", "Oddiy karavotning uzunligi
qancha va hokazo.
II sinfda uzunlik o`lchov birliklari bilan tanishish davom ettiriladi:
bolalar millimetr bilan, keyinrog` esa kilometr bilan tanishadilar.
Uquvchilarni millimetr bilan tanishtirish o`quvchilarni uzunlik
o`lchovlari bilan tanishtiripg ishining eng qiyin qismidir. Tanishtirshnni
santimetrga Qaraganda ancha mayda bo`lgan yangi o`lchov birligini
kiritish amaliyotning talabi ekanini ko`rsatishdan boshlash kerak. Buni
o`quvchilarga santimetrlarga bo`lingan qog`oz poloskalar yordamida
oldindan qog`oz. varag`lariga chizilgan, masalan, uzunliklari .8 sm 7
mm va 9 sm 2 mm bo`lgan kesmalarni o`lchashni taklif qilb amalga
oshirish mumkin. Kesmalar tagma-tag chizilgan bo`lib, bir xil emasligi
yaxshi ko`rinib turadi. Buning ustiga santimetrlarda hisoblangan

uzunlik bir sonning o`zi bilan ifodalanadi, bu son taxminan 9 ga teng
(bunda o`quvchilar hali millimetr bilan tanishmagan bo`lishadi).
Bundan ushbu xulosa chiqariladi: aniqroq o`lchashlar uchun
santimetrga qaraganda kichikroq o`lchov zarur.
Odatda masshtabli chizg`ichdagi bo`linishlarni qarab, o`qituvchi, bitta
mayda bo`linish, ya`ni chizg`ichning ikkita chiziqchasi orasidagi bitta
kesma millimetr deb atalishini aytadi. Bolalar 1 sm da 10 ta mm
borligiga ayoniy ishonch hosil qiladilar. Shundan keyin o`quvchilar
o`lchamlarga o`tishadi. Ular darslikda berilgan kesmalarni va shu
darslikda chizilgan fi-guralarning tomonlarini o`lchashadi. Oldin bitta
asosiy operatsiya - bo`linishlarni hisoblash uzlashtiriladi. O`qituvchi, bir
metrli chizg`ichdagi kabi (bu chizg`ichda hisoblash qulay bo`lsin uchun
har 5 sm dan keyin uzunroq shtrix o`tkazilgan) o`quvchilar chizg`ichida
har 5 mm dan keyin kattaroq chiziqcha qo`yilishini tushuntiradi.
Eng muhim narsa shuki, o`quvchilar sanash vaqtida ko`z to`g`ri
joylashtirish malakasini egallab olishlari kerak. Nol belgili nuqtani
kesma oxiri bilan ustma-ust tushurishda va millimetrli bo`linishlarni
hisobga olishda parallaks hodisasi ta`sirini yo`qotish uchun ko`z bilan
shunday qarash kerakki, u holda qam, bu holda ham ko`zni
o`lchanayotgan kesmaga shu. kesma oxiridan o`tkazilgan
perpendikulyarga tikib turish kerak. Bu ishning muhim va tushuntirish
uchun qiyin bo`lgan elementidir. Buning qanchalik muhim ekanini
shundan ham bilsa bo`ladiki, millimetrli chizg`ichlar bilan o`lchashda
ko`zning perpendikulyardan 5 sm gina chetlashishi 0,6 mm hatoga yo`l
qo`yishga sabab bo`ladi. Tushuntirish g`iyinligi shundan iboratki,
o`quvchilar hali perpendikulyar tushunchasi bilan tanishmagan
bo`ladilar. Shu sababli o`q uvchi bir muncha "hirarog`", tarqoq
k o` rsatmalar berishga t o` g`ri keladi. Masalan, "kesma oxiriga
qarayotgan ko`zingizni shu nuqta ustiga aniq tiking", "Millimetrli
bo`linishlarni hisoblayotganda yon tomondan qaramang", va h. k.
Uzunlik o`lchovining yangi birligi - kilometr bilan tanishtirilayotganda
uzunlik o`lchovining bu birligi haqidagi tasavvurni shakllantirish
maqsadida yer ustida amaliy ishlar o`tkazish tavsiya etiladi. Bu
maqsadda o`quvchilar o`qituvchi boshchiligida 1 km ga (500 m ga teng)
masofani o`tishlari va bu masofani qancha vaqtda o`tganlyaklarini
aniqlashlari foydalidir. O`tilgan masofani, yo qadamlar bilan (taxminan
2 qadam 1 m ga teng), yoki ruletka, yoki o`lchov lentasi bilan
o`lchaydilar.

Y o` lma-y o` lakay o` quvchilar ba`zi masofalarni k o` zda chamalab mashq
qiladilar. Agar imkoniyati bo`lsa, yaqindagi aholi yashaydigan punkt va
shaharlargacha bo`lgan masofalarga oid ma`lumotlarni bilish
maqsadida avtobus vokzaliga yoki temir yo`l vokzaliga ekskursiyalar
o`tkaziladi. Bu materialdan keyinchalik darslarda masalalar tuzishda
foydalaniladi,
III sinfda o`quvchilarning uzunlik o`lchovlari birliklari orasidagi
munosabatlarga oid byumlari mustahkamlanadi va uzunlik o`lchovlari
jadvali kiritiladi:
1 km = 1000 m 1 dm =10 sm
1 m = 10 dm 1 sm = 10 mm.
1 m = 100 sm = 1000 mm.
Bu jadvalni o`quvchilar eslab qolishlari kerak.
Uzunlik o`lchovlari jadvaliga oid bilimlaridan bolalar har xil mashqlarni
bajarishlarida foydalanishlari kerak. Bunda quyidagidek mashqlar
o`rinli bo`ladi:
a) 1 m 1 sm dan necha marta katta 1 dm 1 m dan necha marta
kam va h. k.
b) 1 mm santimetrning qanday qismini tashkil qiladi
1 dm (1 sm, 1 mm) metrning qanday qismini tashkil qiladi
va hokazo.
v) Sonlarni kilometr va metrlarda ifodalang: 36647 m; 3807 m va
hokazo.
Oxirgi mash1ni bajarishda bolalar taxminan bunday mulohaza
yuritadilar: "36647 sonida nechta minglik va birlik 'borligini bilish kerak.
Bu sonda 36 ta minglik va 647 ta birlik bor, 1 km bu 1000 m, demak, 36
ming metr bu 36 km; 36647 m esa 36 km647 m ga teng" va hokazo.
3.Geometrik figuralarning yuzi haqida tushunchalarni o’qitish
metodikasi . Yuza to’g’risida bilimlar IV sinf matematikasida “yuz”, “yuz
birliklari” mavzusida o’rganiladi. Lekin bu tushunchaga tayyorgarlik
ishlari I-II sinfdan boshlanadi.
Masalan, mehnat darslarida qog’ozdan yuzaga ega bo’lgan
figulalarni qirqib olish tasviriy san’at darslarida ba’zi figuralarni bo’yash
bo’yoqning ko’p yoki kam ketishi nimaga bog’liqligini bilib boradilar.
Rasm solish bilan biror figurani yopiq chiziqlar bilan chegaralaydilar,
qog’ozning ko’p yoki kam ketganligini bilish asosida yuzlarning katta,
teng munosabatlar bilan taqqoslashini bilib oladilar.

Geometrik figuralarga taalluqli uchburchak, kvadrat, doira to’g’ri
to’rtburchak kabi figuralarni chizib, uni qog’ozdan kesib oladilar.
Mehnat darslarida ham bichish-tikish ishlarini bajarganda ko’p
yoki mato ketganligi bilan yuza tushunchasini bog’laydilar.
1-2 sinflarda figuralardagi kataklarni sanash, kataklar bo’yicha
figura yasash, figuralarr qirqish, ustiga qo’yish yo’li bilan figuralarni
taqqoslashga oid mashqlar beriladi.
“Figuralarning yuzlari” mavzusi quyidagi reja asosida o’qitiladi:
1.Taqqoshlash bilan qaysi figura ko’proq o’rin egallashini bilib
olish.
2.Birlik kvadrat yordamida figuralar yuzasining katta, kichikligini
bilish, кв .c м bilan tanishish.
3. к v .s m bilan turli figuralar yuzlarni hisoblash, paletka.
4.To’g’ri to’rtburchakning yuzini к v.sm da hisoblash.
5. To’g’ri to’rtburchakning yuzini kv . dm da hisoblash.
6. To’g’ri to’rtburchakning yuzini к v.m da hisoblash.
Har qaysi bosqichga alohida to’xtalamiz:
Figuralarning yuzi haqida tasavvurlarni shakllantirishdan oldin
o’quvchilarda kesmalarni taqqoshlash, kesmalar va kesmalarning
uzunliklariga nisbatan >,< = munosabatlari haqida o’quvchilarda
to’plangan ma’lumotlarni eslash kerak. Ayniqsa amaliy mashqlardan
foydalanish zarur.
Misol: A, B, V, G, D, Y figuralarni chizamiz, ularni qog’ozdan qirqib
olib ustma-ust qo’yib taqqoslashadi.
А B V G D Y
B- uchburchakni A kvadrat ustiga qo’yadi. Uchburchak kvadrat
ichida joylashganiga ishonch hosil qilganidan keyin <
ko’rinishda xulosa chiqaradi.
G -ni B- ni qo’yib boshqa kombinasiyalar bilan >,< = kabi
munosabatlar o’rnatiladi.
Lekin har doim ham shakllarini ustma-ust qo’yib, figuralar
yuzlarini taqqoslab bo’lmaydi.
Misol: 1,2,3,4 figuralarni olamiz.
1 2 3 4
Endi bunday figuralar qanday taqqoslanadiq –degan savol
qo’yiladi. Bu yerda figura yuzlarini o’lchash, o’lchov birligini kiritish

zarurligini kelib chiqadi. Bunday yuzlarni o’lchash usullaridan osoni
figura yuzlarini teng kvadratchalarga bo’lish orqali bajariladi. Bu misol
quyidagicha bajariladi. Bir o’quvchi 6 tadan katagi bor 4 ta qatorni, 2-
o’quvchi 9 tadan katagi bor 3 ta qatorni daftarga chizadi. Qaysi
o’quvchi ko’proq katakni va qancha ko’p katakni chizgan?
9*3=27; 6*4=24; 27-24=3 kabi hisoblash bajariladi.
Yuzani o’lchash uchun yuza birligi кв .c м ni kiritishdan boshlash
kerak. Tomonning uzunligi 1 sm yoki daftarga 2 katak uzunligiga teng
bo’lgan uzunlik orqali kvadrat chizdiriladi. Bu kvadrat ichida 4 ta katak
joylashgan bo’ladi. Shundan keyin daftarning yuzini o’lchashdan
boshlash kerak.
1) eng bo’yicha 30 ta, bo’yi 40 ta katak joylashgan bo’sa,
30*40=1200 katak. Har to’rttasi 1 kv sm.bo’lsa, 1200:15=300 kv sm.
hisoblash mumkin.
2) eni 15 sm, bo’yi 20sm bo’lsa, 15*20=300 kv sm.
Endi o’quvchilarga eng sodda figura-to’rtburchakning yuzini
topishdan amaliy ishni boshlash kerak.
Endi kitobning eni 12 sm, bo’yi 18 sm deb qizg’ich bilan o’lchash
orqali yuzini keltirib chiqaradi. Yuzi 12*18=216 kv sm.
To’g’ri to’rtburchak yuzlarini hisoblashdan boshqa ixtiyoriy
yuzlarini hisoblashda paletkadan foydalanishni o’rgatish zarur. Paletka
kvadratlarga bo’lingan shaffof plastinkadir. Mehnat darslarida bunday
asboblarni yasatish mumkin. Eng osoni berilgan figurani katakli
daftarga qo’yib chizib olamiz. To’la joylashgan kataklar 52 ta bo’lsin.
52:4=13 kv. sm. To’la joylashmagan kataklarni sanab, ularning yarmini
olamiz. 24:2=12 кв .c м 12 katakni кв .c м ga aylantiramiz 12:4=3 kv.sm
Jami: 13+3=16 kv sm.
Shunga o’xshash кв . дмкв . м kabi o’lchov birliklarini ketma-ket
kiritish mumkin. O’quvchi bu yuzalar qanday kattalikka ega ekanligi
to’g’risida tasavvur hosil qilishi uchun uzunliklari 1 см 1 dm1 м bo’lgan
kvadratlar chizdiriladi, iloji bo’lsa ular qog’ozda chizdirilib, kesib olinadi.
mmli qog’oz haqida tushuncha berish kerak.
Endi amaliy ish sifatida doska, stol va hokazolarning enda va
bo’ylarini sm yoki dm o’lchov birligida o’lchab, ularni ko’paytirish
asosida yuzlarini hisoblab chiqadilar, shuningdek daftar, kitob va
boshqalarning yuzlari hisoblash mustaqil ish sifatida beriladi.
Endi vazifa kv.dm ni kv.sm ga, kv.sm ni kv.sm ga aylantirish
masalasidir. Buning uchun quyidagi masalalarni yechish mumkin.

1.Matematika darsligi muqovasining bo’yi va enini см larda
o’lchash va yuzini дм larda ifodalash.
2.Gazeta sahifasining bo’yi va enini dm larda o’lchash va yuzini sm
larda ifodalash.
Shu kabi mashqlar asosida kichik birliklardagi yuzani katta
birlikdagi va aksincha aylantirishi, shu asosida yuza o’lchov birliklari
jadvali haqida tushuncha beriladi.
Endi kattaroq yuzlarni o’lchashga o’tiladi. Unda sinfning yuzi, yer
uchastkasi va boshqa yuzalar o’lchab ko’rsatiladi.
Mavzu: Massa va sig`im o’l chov birliklari.
Reja:
1. Massa o`l chov birli gi haqidagi tasavvurlarni tarkib topt irish,
buo’lchov birliklari- bil an tanishtirish met odi kasi
2. Vaqt o`l chov birli gi haqidagi tasavvurlarni tarkib topt irish, buo’ lchov
birliklari- bil an tanishtirish met odi kasi
Foydalaniladigan adabiyotlar : { A: 1,2,3, Q: 1,2,3,4,5,6,7,8}
1. M a s s a o ` l c h o v b i r l i g i haqidagi tasavvurlarni tarkib t o p t i r i s h , b u o ’ l c h o v birliklari-
b i l a n tanishtirish m e t o d i k a s i .
Bolalar 1- sinfda t anishadi gan bir inchi m a s s a , bir li gi bu" kil ogr am mdir.1
kg l i massa xaqi dagi tasavvo’r ni bsl al ar faqat o’zlar i- ni ng amali y ishl ar i
asosida ol ishl ar i kerak. Bol al ar massal ar i 1 kg ga teng bo’l gan (masalan,
bir pachka shakar) predm et larni qo’l lar ida* ushl ab ko’r ishl ar i va bu
predm et larni ogir yoki yengi l predm et lar bil an t aqqosl ashl ar i ker ak.
Taqoslash oper adiyasi asosidagina bolalar 1 kg li m assa haqida r eal
tuyruni sezadil ar .
Bi ri nchi dar sning o’zidayoq bol al arni pal lali (richagl i) tar ozida xar xi l
predm et larni (paket ga sol ingan 1 kg, 2 kg, 3 kg shakar, tuz, yorm al ar va
"boi щ a narsal ar ni ) 1, 2, 5 kg li t oshl ar nabor idan foydal anib tort ish bil an
tani shti ri sh ker ak. ' '
Tort ish j arayoni da bolalar ni ng o’ zl ar i qagnashi shi muxi mdi r. Albat ta,
bunda o’qi tuvchi ol di ndan tarozi da tor ti sh qoi dalar ini gapiri b ber ishi
kerak. Tor ti sh nati jalar i doskaga va daft ar lar ga yozi ladi . "U
Navbat dagi dar sda bolalar * hajm ( si g’ i m ) o’l chovi bir li gi — Li tr bil an
tani shadil ar . Bunda litr ni har xil nam unal ar ining bo’l ishi , ya’ ni bir lit rli
banka, kr ushka, shuni ngdek idishl ar ni ng (banka, chelak, kastr yulka,
st akanlar) bul ishi juda ahami yatga ega:)
O’qit uvchiga mo’l jall angan metodi k qo’l lanm ada «darsn suxbat dan
boshlash» tavsiya qil inadi, — bu suxbagda «bolalar dan oldi n, kim ular dan
sut yoki lampa m oy (kerosi n) soti b olganini, unda sotuvchi sut yoki

kerosi nni ni ma bil an o’ lchashini» sur ab oli sh tavsiya eti ladi .shundan
keyi n l itr ni ko’r sati sh va li tr yordam ida har xi l i dishl ar ni ng haj minga
( si g’ i m i ni ) o’l ch as hg a o’ t i sh tavsiya qi l i na di . A m a l i y i sh l a r n i x ar x i l
shakl- da o’tqazish mumkin. SH ul ar d an ba’ zi l a r i n i ke l t i r a m i z:
1 ) «Magazin» uyini. o’quvchilardan biri sotuvchi qilib ta- yinlanadi.
CHelaklarga «sut» (suv) quyilgan. Bir necha o’quv- chi bidonlar va
bankalar olishadi — ular xaridorlar. Xaridorlarning talabiga binoan
sotuvchi ularga 1 l, 2 l, 3 l «sut» quyi b beradi. qolgan xamma o’quvchilar
sotuvchi «sutni» to’g’ri quyib berayotganini kuzatib borishadi.
2 ) Bankaga, kastryulkaga (boshqa idishga) qancha suv si g’ i shi - ni
o’lchash taklif qilinadi. Bunda oldin o’quvchilardan biror idishga necha litr
suyuqlik sig’ishi haqida qanday fikrda ekanliklarini so’rash kerak. Ular
o’zlari o’ylagan sonni yozib q0’yishsin, o’lchashlardan keyin o’zlarining
qanchalik turli o’ylaganliklarini tekshirib ko’radilar.
3 ) Bir chelakka 5 l ikkinchi chelakka 3 l suv quying. Chelak- lardagi
suvlar teng bo’lishi uchun nima qilish kerak? (1 l suv- ni birinchi
chelakdan ikkinchisiga quyish, birinchi chelakdan 2 l suvni to’kib yuborish
mumkin, ikkinchi chelakka yana 2 l suv iquyish mumkin). /
i
O’qituvchi bulardan ba’zi mashqlarni tanlab olishi, o’z mashqlaridan
foydalanishi mumkin, ammo bolalar o’lchashni mashq qilishlari va
si g’ i m ni ko’zda chamalab aniqlashri muhimdir.
| Ikkinchi sinfda o’quvchilar yangi massa birligi — gramm bilan
tanishadilar. Bunda ish metodikasi kilogramm bilan tanishishdagidekdir.
Masalan, gramm haqida konkret tasavvur hosil qilish uchun bolalar qo’llari
bilan massasi 1 g bo’lgan toshni ushlashlari va uning ogirligini boshqa
predmetlariing og’irliklari bilan taqqoslashlari kerak. Bolalarga 1 tiyin- lik
tanganing massasi 1 g, 2 tiyinlikniki 2 g, 3 tiyinlikniki 3 g, 5 tiyinlikniki 5
g ekanini aytish va bu chahalardan tosh- lar o’rnida foydalanish
mumkinligini aytish foydali. Sinf- ga dorixona tarozisini olib kirish,
bolalarga bu tarozida dorilar tortilishini tushuntirish kerak. Dorilarni
o’lchash uchun 1 g, 2 g, 5 g, 10 g, 20 g, 50 g, 100 g, 500 g li mayda toshlar
ke- rakligini aytadi (va ko’rsatadi). Shundan keyin tortishga oid amaliy
mashqlar o’tqazish kerak: Masalan, 300 g shakar, 200 g yorma tortib olish
va xokazo.. Bu proqressda o’quvchilarning o’zlari ishtirok etishlari
muhimdir.
I kk i n ch i si nf da o’ q uv ch i l ar n i sa vd o t ar oz i s i b i l a n tanish- t i r i s h t av si ya
qi l i na di . SH u m a qs ad da ya qi n joydagi o vq at m ag az i n i g a e ks ko ’ r si ya
t a sh ki l k i l i sh va - bo l a l ar ni b un da y t ar o zi l ar ni ng t uz i l i s hi va i sh l a t i l i sh i
bi l a n t a ni sh t i r i sh ke da k.
Uc hi nc hi si nf da , bi r i n ch i da n «m as sa o’ l ch ov l ar i » t us hu nc ha si
ki r i t i l a di , ikkinchidan, o’ q uv ch i l ar o’ zl ar i u ch un b i r l i k — ts en t n er v a
t o nn a bi l a n t a ni sh ad i l ar , u ch i n ch i d an , m a ss a o’ l c ho v- l a r i jadvali
ki r i t i l a di .
«M as s a o’ l c ho vl ar i » t e r m i ni nk q uy i d ag i c ha t u sh un t i r i s h y or - d am i d a
ki r i t i s hi t av si ya q i l i na di : «I k ki k es m a ni t aq qo s -

lab, ulardan qaysinisi uzun. qaysinisi qi sq a e ka nl i g i n i bi l i sh za r ur "
bo’ l g an da ularning uz un l i kl ar i ni bi r xi l b i r l i k m as a- lan, sa nt i m et r bilan
ulchab t a qq os l a ym i z . q ay si bo’lak no i - ning massasi ortiq, qaysinisiniki
ka m e ka nl i g i n i b i l i s h za r ur bo’lganda esa, buni tarozi va toshlar
yordamida hal qilamiz. Siz qanday massa birliklarini bilasiz? 1 kg da
qancha gramm bor?...» 1
.
Massasi 1 ts va 1 t bo’lgan predmetlarni qo’lda «ushlab tu- rish» mumkin
emas. Shu sababli o’quvchilarda yangi o’lchov bir liklari xaqida konkret
tasavvurlar hosil qilishi uchun meto dik adabiyotda ilgaridan o’quvchilarga,
masalan, bunday ma’lumotlarni aytish tavsiya qilinadi: ikki qop
kartoshkaning massasi taxminan 1 ts, «Moskvich» avtomobilining massasi
(passajirlarsiz) taxminan 1 t ga teng; sinfdagi hamma o’quvchilarning (30
—35 ta o’quvchi) massasi taxminan 1 t ga teng.
Shundan keyin massa o’lchovlari jadvali tuziladi va bola larga uni eslab
qolish tavsiya etiladi.
2. IV si nf da “Vaqt o’l chovlari ” mavzui ni yil , oy haft a, sutka, soat mi nut
kabi o’l chov bi rli kl ari haqi da t ushuncha ber il adi. Ko’r gazm al i tushuncha
berish uchun soat va undan foydalani shga kengroq to’ xt at ili sh kerak.
Mavzuni o’rganishning asosiy vazifasi bolalarni vaqt birliklari va ularning
munosabatlari bilan tanishtirish, vaqt soat bo’yicha aniqlashga o’rgatishdir.
Ularga minut, sekund, soat, kun, hafta, oy, yil kabi vaqt o’lchovlarini uy
sharoitida o’rganib kelish topshiriladi.
Birinchi sinfning tayyorgarlik davridayoq “oldin”, “keyin” tushunchalari
kiritiladi. Masalan, to’rtta faslga doir rasmli ko’rgazmadan foydalanib, qaysi fal
oldin keladi, qaysisi keyin keladi, degan savollarni tushuntirish mumkin.
1-sinfdan boshlab, tong, kunduz, kechqurun, tun bugun, kecha, ertaga
tushunchalari bilan tanihib boradilar. Sinfda kalendardan (taqvim) foydalanish, shu
asosda xafta, oy, yil kabi ularning orasidagibog’lanishni o’rganish mumkin.
“Vaqt o’lchovlari” mavzusi bo’yicha darslarda odamlar turmushida vaqtning
qanday rol o’ynashini, kichik chaqaloqligidan keksa bo’lgunga qadar o’tgan
oraliqdagi odamlarning yohi bo’yicha bosqichlarini tuhuntirish suhbat uyushtirish
mumkin.
Sinfda vaqtning o’lchov asboblari : soat va sekundomerlar bo’lishi
maqsadga muvofiqdir. Ko’proq hisoblash ishlarida soat siferblatining bo’lishi
shart. Vaqtni hisobga oladigan quyidagi qo’llanmalar haqida tushunchlar berish
mumkin:
1.Tabel
2.Soatning demonstrasion modeli (sifrblat).
3.”Maktab o’quvchisining kundalik rejimi” jadvallari.
Shuningdek, sekund va asr bilan tanishadilar. O’quv yilning oxirida quyidagi
vaqt o’lchovlari jadvali beriladi.
1 asr = 100 yil 1 sutka = 24 soat
2 yil = 12 oy 1 soat = 60 minut
1 oy = 30 yoki 31 sutka 1 minut = 60 sekund.

Fevral oyi 28 yoki 29 kun. 1 oddiy yil 365 sutka. Kabisa yili 366 kun.
Asosiy birliklar – yil va sutka
Darslikda berilgan jadvaldan foydalanib
12 oy va har biro y necha kundan iboratligini
ko’rsatish zarur. Bu mavzuga oid darslarda
yirikroq vaqt o’lchovlarini maydaroq vaqt
o’lchovlariga va aksincha almashtirishga
oid mashqlarga katta e’tibor bergan.
Misol. 1 yil 2 oy necha sutka ?
2.Vaqt birliklari bilan amallar bajarish.
Bir necha dars vaqt birligi qatnashgan ismli sonlar
ustida amallar bajarishga ajratiladi.
12 soat 45 minut 15 soat 35 minut
10 soat 30 minut 8 soat 48 minut
Vaqtni qo’shishni o’rganishdan oldin, ana shunday mashqlar qaraladiki,
ularda minutlar yoki sekundlar yig’indisi 24 soat dan kam, kunlar yig’indisi 30 dan
yoki 31 dan kam,…
Ayrishni qarashda quyidagi misollar tavsiya qilinadi:
1 soat -34 min, 3 m 26 sekund
Bular uchun
1soat-34 min =60 min -34 min=26 sekund
3 min-26 sek= 2 min 60 sek-26 sek = 2 min 34 sek deb tushuntirish lozim.
Bu mavzuni o’rganishda vaqt hisobini 1 sutkani 24 soat hisobida olib
boorish malakasi quyidagicha chizma bilan tushuntiriladi.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
Bu chizma yordamida kechki soat 7-bu soat; 19;11 esa kechki soat 23;
Kunduzi 3-bu soat 15; ekanligini tushuntiriladi.
Vaqt hisobiga oid masalalarni yechishda ham o’quvchilar shu chizmadan
foydalanishadi. IV sinfda sutka ichida hisoblashga oid quyidagi masalalar qaraladi.
1) Hodisaning boshlanishi bilan oxiri orasida o’tgan vaqtga ko’ra uning
oxirini topishga oid masalalar.
Misol: 1-soat 8 s 30 min boshlanadi, dars 45 minut davom etadi, tanaffus
qachon bo’ladiq
2) Hodisaning boshlanishini uning oxiri va hodisa davom etgan vaqtga ko’ra
toppish. Misol katta tanaffus 30 minut davom etdi, kirish 11 s 45 minut bo’ladi.
Katta tanaffusga chiqish qachon bo’lgan?
3) Berilgan hodisalar orasida o’tgan vaqtini hisoblash. Misol: Mustaqillik
kuni 1991 yil 1-sentyabrda bo’lgan. 2000 yil 1 dekabrda mustaqillikka qancha vaqt
bo’lan?
Bu uchala masala a+b = с ko’rinishda qo’shish komponentlarda
no’malumlarni topishga asoslanadi.

a+b=x x+b= с a+x= с
Vaqt o`lchov birliklari
Reja:
1. Vaqt haqidagi dastlabki tasavvurlarni tarkib toptirish.
2. Vaqt va uning o lchov birliklari bilan tanishtirish.‟
Tayanch iboralar sekund, minut, soat, sutka, hafta, oy, yil, asr, oddiy va kabisa yili.
Vaqt tushunchasini uzunlik, massa tushunchalariga nisbatan ancha
murakkab
bo lgan kattalik miqdor sifatida qaraladi, chunki vaqt oraliqlari uzunlik, yuz,
‟
og irlikxossalariga o xshash masalalariga ega. Kundalik hayotda vaqt bir voqeani
‟ ‟
ikkinchivoqeadan ajratib turadi. Vaqt birliklari taqqoslash, qo shish, ayirish
‟
mumkin.
Insonning butun umri vaqt bilan, vaqtni o lchash, taqsim qilishi, qadrlash
‟
o quvibilan bog liq. Vaqt uzluksiz o tadi, uni to xtatish ham, qaytarish ham
‟ ‟ ‟ ‟
mumkin emas.
Vaqt oraliqlari o lchanadi. Birlik sifatida qabul qilingan vaqt oralig idan
‟ ‟
birmartagina foydalanish mumkin. Shuning uchun vaqt birligi muntazam
ravishdatakrorlanuvchi jarayon bo lishi kerak. Xalqaro sistemada bunday birlik
‟
qilib sekund
olingan. Sekund bilan bir qatorda vaqtning boshqa birliklari minut, soat, sutka, yil,
hafta, oy, asr ishlatiladi. Yil va sutka birliklari tabiatdan olingan, soat, minut,
sekund
birliklari kishilar o ylab topgan. Yil Yerning Quyosh atrofida aylanish vaqti, sutka
‟
Erning o z o qi atrofida aylanish vaqti. Yil taxminan
‟ ‟ 365 sutkaga teng.
Lekinkishilarning bir yilgi hayoti sutkalarning butun sonlaridan tuzilgan. SHuning
uchun
har yilga olti soatdan qo shish o rniga har to rttinchi yilga butun sutka qo shiladi.
‟ ‟ ‟ ‟
Buyil 366 kundan iborat bo lib, kabisa yili deyiladi. Bizning eramizgacha 46 yilda
‟
RimImperatori YUliy Sezar ь o sha paytda chalkashib ketgan kalendarni tartibga
‟
solishmaqsadida yillar shunday navbat bilan keladigan kalendarni yaratdi.
SHuning uchunbu yangi kalendar yulian kalendari deyiladi. SHu kalendarga
asosan yangi yil 1-yanvardan boshlanadi va 12 oy davom etadi. Bu kalendarda
vavilonlik astronomlaryaratgan vaqt o lchovlardan hafta ham saqlanib qolgan. Oy
‟
vaqtning uncha aniqbo lmagan birligidir, u 31, 30, 28, 29 kundan iborat. Ammo bu
‟
birlik qadimzamonlardan beri mavjud va u oyning Er atrofida aylanishi bilan
bog liq. Oy
‟
taxminan 29,5 sutkada Erni to la bir marotaba aylanib chiqadi va bir yilda
‟
taxminan
12 marta aylanadi. SHu ma lumotlar qadimgi kalendarni tuzishga asos bo ldi.
‟ ‟
Ko p
‟

asr davomida izlanish, mukammallashtirish natijasida-hozirgi kalendar ь
vujudgakeldi. Sutkaning hozirgidek 24 soatga bo linishi ham qadimgi davrdan‟
kelib chiqqan
bo lib, u qadimgi Misrda kiritilgan. Minut, sekund qadimgi Vavilonda kelib
‟
chiqqan.
1 soatni 60 minutligi, 1 minutni 60 sekundligini Vavilonlik olimlar topganlar. 1
soat
= 60 minutga, 1 minut=60 sekundligiga vavilonlik olimlar yaratgan oltmishli sanoq
sistemasining ta siri bor faraz qilinadi.
‟
I-IV sinflarda bolalar yil, oy, hafta, sutka, soat, minut, sekund, asr “vaqto lchovi”
‟
ning asosiy birliklari haqida aniq tasavvurga ega bo lishlari kerak.
‟
Insonning butun umri vaqt bilan, qadrlash o quvi bilan bog liq. Vaqt beto xtov
‟ ‟ ‟
o tadi,uni to xtatish ham, qaytarish ham mumkin emas. SHuning uchun vaqt
‟ ‟
oraliqlariniqabul qilish, voqealarni davom etishi bo yicha taqqoslash ham qiyin.
‟
Vaqtni qabulqilishimiz mukammal emas, vaqtning u yoki bu oralig ida nima
‟
bo layotganligigabog liq ravishda vaqt dam tez dam sekin o tayotgandek bo lib
‟ ‟ ‟ ‟
tuyuladi. SHuninguchun vaqt o rganish qiyin bo lgan miqdorlardan biridir.
‟ ‟
Bolalarda vaqt haqidatasavvurlar uzoq kuzatishlar, turmush tajribalarining
jamlanib borishi jarayonida astasekinrivojlanadi. Vaqt haqidagi dastlabki
tasavvurlarni bolalar maktabgacha bo lgan59davrda oladilar. Tun va kunning, yil
‟
fasllarining almashinishi, bolalar hayotidagirejimli momentlarning takrorlanishi
vaqt haqidagi tasavvurlarni shakllantiradi.
Voqealarning vaqt bo yicha ketma-ketligi ham (nima avval bo lgan edi, nima
‟ ‟
keyin
bo lgan edi) va xodisalarning davomiyligi haqidagi tushuncha ham bolalar
‟
tomonidanqiyin o zlashtiriladi. Birinchi sinf o quvchilarida vaqt haqidagi
‟ ‟
tasavvurlarmaktabgacha yoshdagi bolalardagi kabi eng avvalo ularning amaliy
faoliyatlaridashakllanadi; kun rejimi, tabiat kalendarining yuritilishi, hikoyalar,
ertaklaro qiganlarida va kinofil
‟ ь mla ko rganlarida voqealarning ketma-ket ‟
kelishini qabulqilinishi, har kuni dafarlarda ish kunining yozib borilishi-bola vaqt
o zgarishiniko rishga, vaqt o tishini his qilishga yordam beradi. Dastur 1-sinfda
‟ ‟ ‟
bolalarni haftakunlari va ularnig kelish tatibi bilan tanishtirishni ko zda tutadi.
‟
SHu bilan birgadastur yildagi oylarning nomlarini va ularni kelish tartibini bilib
olishlarini, tanishvaqt oraliqlarini taqqoslashni ya ni nima uzoq davom etadi:
‟
darsmi yoki tanaffusmi,o quv choragimi yoki kanikulmi, yoshi bir xil, yoshi
‟
kichik, yoshi har xil kabitushunchalarni o rgatishni nazarda tutadi. Bolalarda
‟
yig ilgan bunday tasavvurlarikkinchi sinfda vaqt o lchovlarini o rganishga zamin
‟ ‟ ‟
bo ladi. Berilgan mavzunio rganishga bag ishlangan birinchi darsda bolalarda yil,
‟ ‟ ‟
oy, hafta haqidagitasavvurlarni shakllantirishga doir ishlar bajariladi. Yil, oy, hafta
bilan tanishtirishdao qituvchi tabel
‟ ь kalendardan foydalanadi. Bolalar tabel ь –
kalendar ь yordamida biryilda o n ikki oy borligi, davomiyligi bir xil bo lgan
‟ ‟
oylarning nomini
o zlashtiradilar, ajratadilar: aprel
‟ ь , iyun ь , sentyabr, noyabr 30 kundan, qolgan 7
oy

esa 31 kundan, oddiy yilning fevrali 28 kundan, kabisa yili esa 29 kundan iborat.
SHubilan birga kalendardan oyning tartib raqamini aniqlash o rgatiladi. Masalan‟
yilningbeshinchi oyi qanday ataladi? Iyul ь , avgust, oktyabr tartib bo yicha
‟
nechanchi oylar?
Agar oy va chislo ma lum bo lsa, haftaning kunini aniqlaydilar va
‟ ‟
aksinchahaftaning kunlari ma lum bo lsa, bu kun oyning qaysi chislosiga to g ri
‟ ‟ ‟ ‟
kelishini
aniqlash mumkin?
Bolalarni kalendar ь bo yicha quyidagi savollarga javob berishga o rgatiladi:- Bu
‟ ‟
yil Mustaqillik bayrami, Navro z bayrami, Xotira kunlari haftaningnechanchi
‟
kunigan to g ri keladi?
‟ ‟
- YAnvar, mart, may, dekabr yilning nechanchi oylari?
- Yilda ikkinchi, to rttinchi, sakkizinchi bo lib keluvchi oyning nomi nima?
‟ ‟
- Kalendardan biling-chi bahorgi kanikul ь necha kun davom etarkin? (bahorgi
kanikul ь 21 martdan boshlanib 1 aprelgacha davom etadi.)
Bunday savollarni yana davom ettirish mumkin, yilda oyning kelish
tartibinibelgilashda rim raqamlaridan foydalaniladi. Sutka tushunchasi sutkaning
bolalargayaqin bo lgan qismlari-ertalab, kunduzi, kechqurun, tun (yoki eralabdan
‟
kechgacha
bo lgan kun va tun) orqali ochib beriladi. Bundan tashqari davomiyligining
‟
tartibihaqidagi tasavvurga tayaniladi: kecha, bugun, ertaga, ertadan keyin, oldingi
kun,indini, o tgan kuni.Bolalarga kecha ertalabdan bugun ertalabgacha o tgan vaqt
‟ ‟
oralig i sutka debataladi deb tushuntiriladi. Tabel
‟ ь -kalendardagi chislolar
sutkalarni ifodalashinisutkalar kechasi soat 12 da boshlanishi tushuntiriladi:
shundan keyin soat va minuttushunchasi o rgatiladi. Bolalarning bu vaqt oraliqlari
‟
haqidagi aniq tasavvurlariularning amaliy faoliyatlari, kuzatishlari asosida
shakllantiriladi. Masalan: 1 soat bitta60dars bilan katta tanaffusning davom
etishidir. Bir minutning qancha davom etishinishakllantirish uchun mashqlar
kiritiladi. Bu mashqlar yordamida bolalar bir minutdanima qilish mumkinligini
bilib oladilar. Masalan bir minutda qancha sanay olasan?Nechta misol echa
olasan? O rtacha qadam bilan bir minutda necha metr bosishmumkin? Soat va
‟
minut bilan tanishtirishga bag ishlangan birinchi darsdayoq vaqto lchovlari
‟ ‟
orasidagi munosabatlar aytiladi: bir sutka yigirma to rt soatdan, bir soatoltmish
‟
minutdan iborat. Bu bosqichda soat bilan tanishtirish asosiy ish bo libhisoblanadi.
‟
Soatning demonstrasion modeli yordamida o qituvchi soatning tuzilishi,ishlashini,
‟
hamma soatlar shunday yasalganini, ya ni katta strelka bir kichikchiziqchadan
‟
ikkinchi kichik chiziqchagacha bir minutda o tishini, kichik strelka esabir katta
‟
chiziqdan ikkinchi katta chiziqgacha bir soatda o tishini aytadi. SHuninguchun
‟
katta strelkani minut strelkasi kichik strelkani esa soat strelkasi deyiladi.
SHundan keyin o qituvchi bolalarga vaqt hisobi yarim kechadan yoki
‟
tushdanboshlanishini aytadi. Bolalar vaqtni soatga qarab aniqlashni o rganishlari
‟
uchunsiferblatli soat modellaridan foydalanadilar. So ngra soat modellaridan
‟
foydalanishgadoir mashqlar tavsiya qilinadi: masalan belgilangan vaqtini aytish va
o qituvchiaytgan vaqtni belgilash taklif qilinadi. So ngra vaqtni soat va minutlar
‟ ‟
bilananiqlashning turli ifodalanishi o rgatilinadi: masalan: “9-u 30 minut, soat 9
‟

dan 30minut o tdi, 9 yarim”, “soat 4-u 45 minut, 15 ta kam 5, chorakam 5”. SHu‟
bilan birgadastur bolalarni kunduz yoki kechani birdan o n ikkigacha bo lgan
‟ ‟
soatlarningaytilishi ham o rgatiladi. YA ni soat modelida birdan o n ikkigacha
‟ ‟ ‟
bo lgan sonlarbor. SHuning uchun vaqtni aytishdan oldin hozir ertalab yoki
‟
kechqurun, kunduziyoki kechasi ekanligini aniqlab olish lozim. Masalan kunduz
soat 4 yoki kechasi soat4. Sutka tungi soat 0 dan boshlanadi. Soat 0 dan kunduz
soat 12 gacha sutkaningbirinchi yarmi o tadi. Bir soatdan keyin soat 13 (yoki
‟
kunduz soat 1) bo ladi. Sutkaboshidan 24 soat o tgandan keyin soat yana soat 0 ni
‟ ‟
ko rsatadi. 3-sinfda o quvchilaro zlari uchun yangi vaqt birliklari-sekund va asr
‟ ‟ ‟
bilan tanishadilar. Sekundningdavomiyligi haqida aniq tasavvurlarga ega bo lishi
‟
uchun bolalarga 1 sekunda 1-2qadam bosish, 1 metr o tish mumkinligi, 1 sekund
‟
ichida nima qilish mumkinligio rgatiladi. Asr tushunchasini kiritish ancha
‟
murakkab, chunki bolalar bu ulkan vaqtoralig ini fikran qamrab olishlari ancha
‟
qiyindir. O qituvchining vazifasi vaqtningyilga nisbatan eng katta o lchov birligi
‟ ‟
asrni tushuntirishda shunday misollarnitanlashdan iboratki, ular bolalarga ozgina
bo lsa ham 100 yilga teng vaqt oralig I davomiyligi qancha bo lishi haqida
‟ ‟ ‟
tasavvur bersin. Demak, 100 yil vaqt oralig I davomiyligi haqida tasavvurni
‟
bolalar o z yoshlarini, yaqin kishilarning yoshlarini asrbilan taqqoslash asosida
‟
oladilar. Asr ko rilayotgan vaqt birliklari oarsidagi engyirigidir. “Vaqt
‟
o lchovlari” mavzusini o rganish uchun bir qator darslar ajratiladi.Bu darslarning
‟ ‟
vazifasi vaqt o lchovlari haqidagi bilimlarni kengaytirish va ularnisistemaga
‟
solishdan iborat. Bu mavzuni o rganish vaqt o lchovlari jadvalini tuzish vauni
‟ ‟
o zlashtirishdan boshlanadi:
‟
1 asr = 100 yil 1 sutka = 24 soat
1 yil = 12 oy 1 soat = 60 minut
1 oy = 30 yoki 31 sutka 1 minut = 60 sekund
Fevral oyi 28 yoki 29 sutka.
Oddiy yil 365 sutka, kabisa yili 356 sutka. Bir necha dars vaqt o lchovlari
‟
qatnashgan ismli sonlarni qo shish va ayirish bilan bolalarni tanishtirishga
‟
bag ishlanadi.
‟
4 soat 13 minut-59 minut = 3 soat 14 minut
194
56
253
194 minut = 3 soat 14 minut
1 soat-34 minut = 60 minut-34 minut = 26 minut.
Boshlang ich sinflarda vaqt o lchovlariga oid masalalar quyidagi
‟ ‟
mazmundabo ladi:
‟
I. Hodisaning boshlanishi va boshlanishi bilan oxiri orasidagi o tgan vaqtga ko ra
‟ ‟
uning oxirini topishga oid masalalar.
II. Hodisaning boshlanishini uning oxiri va boshlanishi bilan oxiri orasidagio tgan
‟
vaqtga ko ra topishga doir masalalar.
‟
III. Berilgan hodisalar orasida o tgan vaqtni hisoblashga oid masalalar. Bu o zaro
‟ ‟
teskari masalalarni bir vaqtga kiritiladi va echishga o rgatiladi.
‟
Nazorat savollari

1. Boshlang ich sinflarga qaysi vaqt o lchovlari o rgatiladi?‟ ‟ ‟
2. Vaqt o lchovlarini o rganish nechanchi sinfdan boshlanadi?
‟ ‟
3. Birinchi bo lib qaysi birliklar o rgatiladi?
‟ ‟
4. Vaqt o lchovlarini o rganish uchun qanday ko rgazmali qurollardan
‟ ‟ ‟
foydalaniladi?
5. Sutka nima asosida o rganiladi?
‟
6. Soat va minut qanday o rgatiladi?
‟
7. Asr va sekund o lchov birliklari qanday o rgatiladi?
‟ ‟
8. Vaqt o lchov birliklari ustida qaysi amallar bajariladi?
‟
9. Vaqt o lchovlariga oid masalalar qanday mazmunda bo ladi?
‟ ‟

Boshlang‘ich sinflarda miqdorlarni o‘rgatish metodikasining umumiy masalalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish