Boshlang‘ich sinflarda o‘zlashma so‘zlarni o‘rgatish metodikasi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	2.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Boshlang‘ich sinflarda o‘zlashma so‘zlarni o‘rgatish metodikasi

Купить

Boshlang‘ich sinflarda o‘zlashma so‘zlarni o‘rgatish metodikasi
MUNDARIJA
KIRIS H 3-8
I.BОB TEXNOLIGIYA TA’LIMI DARSLARIDA “XALQ
HUNARMANDCHILIGI” MAVZUSINI
UMUMNAZARIY MASALALARI 9-
1.1 . O’zbek hunarmandchiligining o’ziga xos xususiyatlari 9-13
1.2. Zardo‘zlik san'ati va zardo‘zlikda zar tikish usullari 13-30
II.BОB. UMUMIY O‘RTA TA’LIM MAKTABLARIDA
TEXNOLOGIYATA’LIMI DARSLARIDA XALQ
HUNARMANDCHILIGINI O‘QITISHDA BILIM VA
KO‘NIMALARINI RIVOJLANTIRISH METODIKASI 31-58
2.1. Texnologiya darslarida o‘quvchilarning xalq
hunarmandchiligiga oid tasavvurlarini shakllantirish
shart-sharoitlar 31-40
2.2. Umumta’lim maktablarida o‘quvchilarning xalq
xunarmandchiligiga oid bilim va ko‘nikmalarini
shakllantirish metodikasi 40-58
Х ulosa 59
Fоydalangan adabiyotlar ro`yхati 61-63

K I R I SH
Bitiruv malakaviy ishining dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasida ta’lim
sohasida bo‘layotgan o‘zgarishlar davlatimizning istiqbolini taminlovchi asosiy
omillardan biri sifatida jahon ommasi tomonidan e’tirof etilmoqda. O‘z navbatida
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ning qimmati unda har bir shaxsni jamiyat
ehtiyojiga javob beruvchi kasb egasi qilib tarbiyalashga asosiy e’tibor
qaratilganligi bilan belgilanadi. Ushbu asosda o‘quvchilarni ijodkorlik faoliyatiga
tayyorlash ishlarining samarali yo‘lga qo‘yilishi ta’lim islohotlari muvaffaqiyatini
taminlovchi muhim omil vazifasini o‘taydi.
Ta’lim islohotlarining hozirgi bosqichida erkin fikrlovchi shaxsni tarbiyalash
muammosi alohida dolzarblik kasb etmoqda. Bu boradagi milliy ta’lim
modelimizning asosiy g‘oyasi va mazmuni «Ta’lim to‘g‘risida»gi qonun hamda
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da o‘z ifodasini topgan.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarining texnologiya darslarida
hamda darsdan tashqari to‘garaklarini tashkil qilish jarayonida o‘quvchilar
ijodkorlik faoliyatini rivojlantirishda xalq hunarmandchiligiga oid bilim, ko‘nikma
va malakalarni shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Islohotlar natijasida
maktablarning yangi sharoitlarda ishlashga o‘tishi o‘qituvchi faoliyatiga, uning
kasbiy-pedagogik tayyorgarligi mazmuni va darajasiga, o‘z bilimlarini
takomillashtirib borishiga yuqori talablar qo‘ymoqda.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ta’lim islohotlari asosida
texnologiya mashg’ulotlarida o‘quvchilar ijodkorlik faoliyatini xalq
hunarmandchiligi asosida rivojlantirish metodlarini ishlab chiqilishi amalga
oshirilgan tadqiqot ishining dolzarbligini belgilaydi.
Ma’lumki, o‘qitish usullari o‘qituvchining o‘quvchilar bilan muayyan
maqsadlarga erishish yo‘lidagi faoliyatidan tarkib topgan pedagogik jarayonni
muvofiqlashtiruvchi subekt bo‘lib, “nimani?”, “kimga?”, “qanday?” va “qancha?”
o‘rgatish zarurligi haqidagi masalalarni yechib berishga xizmat qiladi. Shuning
uchun ham ta’lim jarayonida o‘quvchilarning bilish faoliyatlarini faollashtirish,
ularning mustaqil, ijodiy fikrlashlari uchun qo‘llaniladigan shakl va usullarni mos

ravishda tanlash kelgusida kadrlar tayyorlashni yanada takomillashtirishda o‘z
samarasini beradi. Shu sababli o‘qitish ishlarini takomillashtirish borasida ko‘plab
ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Boshqa o‘quv predmetlari qatori texnologiya
darslarida ham o‘quvchilar ma’lum hajmdagi bilim, ko‘nikma va malakalarni
egallashlari kerak. Bir qator yetakchi nazariyotchi olimlardan M.M.Rubinshteyn,
P.T.Magzumov, N.Talizina, O’.Tolipovlar tomonidan ta’lim metodlari tadqiq
etilgan. Shuningdek, R.X.Juraev, Z.Ismoilova kabi novator o‘qituvchilar
tomonidan maktab amaliyotida o‘quvchilarga o‘tiladigan darslarning qiziqarli va
samarali bo‘lishiga xizmat qiladigan bir qator o‘ziga xos bo‘lgan o‘qitish usullari
ishlab chiqilgan va amalda sinab ko‘rilgan. Mamlakatimiz olimlari, tadqiqotchilari
N.Azizxodjaeva, A.Abduqodirov, B.Adizov, K.Zaripov, J.Yo‘ldoshev, J.Ikromov,
B.Mirzahmedov, R.Mavlonova, Z.Ismoilova, U.Inoyatov, F.Yuzlikayev,
N.G‘aybullayev va boshqalar tomonidan didaktika hamda xususiy metodikalarda,
R.X.Djurayev, X.Ibragimov, P.Magzumov, U.Nishonaliyev, A.Choriyev,
N.Shodiyev, A.Xodjaboyevlar va boshqalar esa mehnat va kasb ta’limi nazariyasi
bo‘yicha ilmiy tadqiqot ishlari olib borishgan. Ta’limda pedagogik
texnologiyalarni qo‘llash bo‘yicha N.Azizxodjayeva, L.V.Golish, I.I.Karimov,
N.Muslimov, O.Roziqov, N.Saidahmedov, O‘.Tolipov, J.Tolipova, SH.Sharipov,
Q.Abdullayeva, O.Qo‘ysinov, S.X.Yaminova va boshqalar tomonidan ilmiy-
metodik ishlar amalga oshirilgan.
Umumta’lim maktablarida ilg‘or, tajribali, ijodkor o‘qituvchilar zamonaviy
dars talablariga mos keladigan sinov, seminar, konferensiya, musobaqa, test,
teatrlashgan dars kabi noan’anaviy dars turlaridan o‘z o‘rnida foydalanib
kelmoqda. Texnologiyaga oid mashg‘ulotlarni bunday noan’anaviy usullarda
o‘tkazish o‘quvchilarning ijodkorligini, izlanuvchanligini va mustaqil fikrlay olish
qobiliyatlarini shakllantirishga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. Bu sohada olib
borilayotgan ishlarni o‘rganish, ilmiy-uslubiy xulosalar chiqarish, texnologiyaga
oid nazariy darslarda va amaliy mashg‘ulotlarda o‘quvchilarning o‘qishga, mazkur
fanga bo‘lgan qiziqishlarini oshirish, amaliy mehnat jarayonida yuqori
samaradorlikka erishishga yordam beradigan usullarning o‘ziga xos xususiyatlarini

tahlil etish mazkur tadqiqotning muammosi bo‘lib, ayni paytda bu ishning
dolzarbligini ham ko‘rsatadi.
Tadqiq etilayotgan muammoning dolzarbligi yana shundan iboratki, Milliy
dasturda to‘qqiz yillik umumiy o‘rta va uch yillik o‘rta maxsus, kasb-hunar
ta’limiga, shuningdek, o‘quvchilarning qobiliyatlari va imkoniyatlariga qarab
tabaqalashtirilgan ta’limga o‘tishni to‘liq amalga oshirish vazifasi belgilab
berilgan. Ta’lim muassasalarini maxsus tayyorlangan malakali pedagog kadrlar
bilan to‘ldirib, ularning faoliyatida raqobatga asoslangan muhitni yuzaga keltirish
ko‘zda tutilgan. Shu bilan birga bu vazifalarni amalga oshirishning uslubiy asoslari
yetarlicha ishlab chiqilmagan edi. Yuzaga kelgan bunday uslubiy muammolarni
hal qilishda umumiy o‘rta ta’limda dars va boshqa mashg‘ulotlarni amalga
oshirishning maxsus metodlarini ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi.
Amalga oshirilgan pedagogik tadqiqot ishlarida umumiy o‘rta ta’lim jarayonida
yuqoridagi masalalarning dolzarbligi va muhimligi, shuningdek, texnologiya fanini
o‘qitish nazariyasi va metodikasida, didaktikada yetarlicha ishlab
chiqilmaganligini nazarda tutib, tadqiqotimiz mavzusini “O‘quvchilarning xalq
xunarmandchiligiga oid bilim va ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasi”
tarzida belgilashga asos bo‘ldi.
Tadqiqot obekti: Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida o‘quvchilarga
texnologiya darslarini tashkil etishda xalq xunarmandchiligiga oid bilim va
ko‘nikmalarni shakllantirish jarayoni.
Tadqiqot predmeti: sifatida umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5–7-
sinflardagi texnologiya darslari mazmuni, metod hamda shakllari olindi.
Tadqiqot maqsadi : Texnologiya darslarida o‘quvchilarning xalq
hunarmandchiligiga oid bilim va ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasini ishlab
chiqish va amaliyotga tatbiq etish.
Tadqiqot vazifalari. Qo‘yilgan maqsadlarga erishish va tadqiqot farazini
tasdiqlash uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:

- texnologiya ta’limi mashg‘ulotlari jarayonida o‘quvchilarning xalq
xunarmandchiligiga oid qobilyatlarini rivojlantirishning nazariy asoslari tahlil
qilish;
- o‘quvchi yoshlarning xalq xunarmandchiligiga qiziqish va qobiliyatlarini
aniqlab olish uchun so‘rovnomalar o‘tkazish;
- texnologiya darslarini o‘tkazish jarayonida fanlararo aloqadorlikni
ta’minlovchi omillar aniqlandi.
- texnologiya darslari jarayonida o‘quvchilar xalq xunarmandchiligiga oid
ijodiy faoliyatini rivojlantirishning metodik tomonlarini asoslab berish;
- o‘quvchilarning ijodkorlik qobiliyatlarini loyihalar metodi vositasida
rivojlantirish texnologiyasini ishlab chiqish.
Tadqiqotning farazlari. Texnologiya darslarida xalq hunarmandchilgini
o‘qitishda o‘quvchilarning ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantirish muvaffaqiyatli
amalga oshiriladi, agarda:
- o‘quvchilarning xalq xunarmandchiligiga qiziqish va qobiliyatlarini vaqtida
aniqlab ta’lim-tarbiyaga maqsadli yo‘naltirilsa;
- ta’lim jarayoni zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etilsa;
- o‘qituvchi va o‘quvchining kafolatlangan natijaga erishishidagi hamkorlik
faoliyati to‘g‘ri tashkil etilsa;
- o‘qituvchi tomonidan har bir dars jarayoni xalq xunarmandchiligi
elementlariga boyitilgan xolda loyihalashtirib olinsa, ya’ni darsning taxnologik
xaritasi tuzilsa;
- texnologiya darslarini o‘qitish xonalari va jixozlari va ularda mashg‘ulotlar
o‘tkazish xonalari ilmiy asoslangan talablar asosida tashkil etilsa;
-texnologiya darslarining sifat va samaradorligini oshiruvchi uslubiy
tavsiyalar ishlab chiqilib amaliyotga keng tadbiq etilsa;
Mavzu bo‘yicha adabiyotlar taxlili: Birinchi Prezidentimiz
I.A.Karimovning “Barkamol avlod - O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori”kitobi
va Mehnat ta’limidan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun dastur. “Maktab va
xayot” jurnalining maxsus soni tahlil qilindi va o‘rganildi.

A.I.Varobevning «Mehnat politexnika ta’limi didaktikasi» nomli
qo‘llanmasida o‘quvchilarga politexnik ta’lim berish metodikasining asosiy
masalalari ham mehnat darslari bilan bog‘liq holda sinfdan tashqari olib
boriladigan tarbiya ishlari yoritilgan.
D.A.Txorjevskiy taxriri ostida yozilgan «Mehnat ta’limi metodikasi» nomli
o‘quv adabiyotida 5-6 sinf o‘quvchilariga mehnat ta’limi berishning vazifalari,
mazmuni va tamoyillari yoritilgan. Metal va yog‘ochga qo‘lda ishlov berishga,
dastgohlarda ishlashga, elektromontaj ishlarini bajarishga va qishloq xo‘jalik
mashinalarini o‘rgatish metodikasi bayon qilingan, shuningdek laboratoriya
ishlarini, ishlab chiqarish ekskursiyalarini o‘tkazish, kasbga yo‘llash ishlarini,
o‘quvchilarning ijtimoiy foydali, unumli mehnatini tashkil qilish masalalari
yoritilgan.
K.Davlatov, A.Varobev, I.Karimov «Mehnat va kasb ta’limi, tarbiyasi hamda
kasb tanlash nazariyasi va metodikasi» nomli o‘quv adabiyotida mehnat va kasb
ta’limi metodologiyasi, tamoyillari, mazmuni, shakl va metodlari yoritilgan.
Ilovalar asosan talabalarning mustaqil ishlari mazmuni bayon qilingan.
Z. Ochilovning “Sinfdan tashqari ishlarda kasbga yo‘llashni shakllantirish”
nomli kitobidan to‘garak mashg‘ulotlarini tashkil etishga oid materiallar to‘plandi.
Mashg‘ulotlarni tashkil etishda foydalaniladigan Yangi pedagogik
texnologiyalarni yoritishda: N.Sayidaxmedovning «Yangi pedagogik
texnologiyalar», J.G‘.Yo‘ldoshev va S.A.Usmonovning «Pedagogik texnologiya
asoslari» nomli kitobidan, B.L.Farbermanning «Ilg‘or pedagogik texnologiyalar»
kitobidan foydalandik.
Kuzatishlarimizdan shu narsa ma’lum bo‘ldiki, o‘qituvchining dars,
mashg‘ulot olib borish usullaridagi bir xillik o‘quvchilarning mehnat ta’limiga
bo‘lgan qiziqishlarini susaytiradi. Buning oldini olish maqsadida darslarda
o‘quvchilar faoliyatining xilma-xilligini ta’minlash ko‘p o‘quv predmetlari qatori
mehnat ta’limidagi asosiy vazifalardan biridir. Shu sababli hozirgi paytda mehnat
ta’limi darslarida o‘quvchilarning qiziqishini orttirish, ularga bilim berish va
mehnat ko‘nikmalarini singdirish ishlarini yaxshilash, zamon talablariga javob

beradigan mashg‘ulotlarni o‘tkazish uchun o‘qitishning noan’anaviy usullaridan
keng foydalanishga katta ehtiyoj sezilmoqda.
Tadqiqot metodi: tadqiqot mavzusiga doir bo‘lgan ilmiy-metodik
adabiyotlarni, jumladan umumiy o‘rta ta’lim maktablarida texnologiya darslarini
tashkil qilinishini kuzatish, maktab o‘qituvchilari, o‘quv ustalari va o‘quvchilar
bilan suhbat, so‘rovnoma o‘tkazish; maktab hujjatlari va o‘quvchilarning bajargan
ishlarini o‘rganish, texnologiya darslarida va mashg‘ulotlarda o‘qitishning
an’anaviy va noan’anaviy usullaridan foydalanish bo‘yicha pedagogik tajribalar
o‘tkazish, olingan natijalarni matematik-statistik usul yordamida taqqoslash hamda
natijalarning ishonchliligi va asosliligini aniqlash.
Tadqiqot natijalarining nazariy amaliy ahamiyati:
1.Texnologiya darslarini tashkil etishning shart-sharoitlari aniqlashtirib
olinadi;
2.Texnologiya darslarida o‘quvchilarning xalq xunarmandchiligiga oid bilim
va ko‘nikmalarini shakllantirishning nazariy asoslari yaratiladi;
3. Texnologiya darslarida o‘quvchilarning xalq xunarmandchiligiga oid bilim
va ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasi ishlab chiqiladi.
Ilmiy yangiligi:
1. Respublikamizda amalga oshirilayotgan ta’lim islohotlari talablari asosida
V-VII sinflarda texnologiya darslarida xalq xunarmandchiligi bo‘yicha o‘quv
ishlari mazmunini aniqlanganligi.
2. Texnologiya darslarida xalq xunarmandchiligining axamiyati ochib
berilganligi.
3. Texnologiya darslarining turlari, tiplari bo‘yicha olib boriladigan o‘quv
ishlari mazmuniga mos keluvchi zamonaviy pedagogik texnologiya metodlarini
tanlash va qo‘llash yuzasidan nazariy-metodik asoslarning ishlab chiqilganligi.
4.Texnologiya darslarida xalq xunarmandchiligiga oid o‘quv ishlari
mazmunigamos keluvchi zamonaviy pedagogik texnologiya metodlarini tanlash va
qo‘llash yuzasidan uslubiy ko‘rsatma va tavsiyalarning ishlab chiqilganligi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi: Bitiruv malakaviy ishi kirish,
ikki bob, to’rtta qism, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati hamda
ilovalardan iborat.

I.BOB. TEXNOLIGIYA TA’LIMI DARSLARIDA “XALQ
HUNARMANDCHILIGI” MAVZUSINI UMUMNAZARIY MASALALARI
1.1. O’zbek hunarmandchiligining o’ziga xos xususiyatlari
O‘zbekistonda o‘tkazilgan arxeologik tadqiqotlar bu yerda ikki ming yillar
muqaddam keng rivojlangan hunarmandchilik mavjud bo‘lganligini isbotladi. Bu
davrda sinfiy jamiyatlar paydo bo‘lib, yirik mehnat taqsimoti negizida
hunarmandchilik mustaqil soha bo‘lib ajralib chiqqan. Oqibatda shaharlarning
o‘sishi, savdo – sotiqning rivojlanishi ro‘y beradi. Ayniqsa IX–XII asrlarda
hunarmandchilik keng miqyosda rivojlanib, O‘rta Osiyoning, shu jumladan o‘zbek
elining ham chet ellar bilan iqtisodiy – madaniy aloqalari avj oladi. Mahalliy
hunarmandchilk xalq xo‘jaligiga zarur mahsulotlar ishlab chiqarib texnik badiiy
jihatdan yuksak darajaga ko‘tariladi.
Odatda hunarmandchilikning eng kamida 32 xili mavjud bo‘lgan aholi
yashaydigan joyga shahar deb nom berilgan. Katta shaharlarda aholining
ko‘pchilik qismi hunarmandlar hisoblangan. Shuni alohida qayd qilish lozimki,
o‘tmishda o‘troq o‘zbeklar nafaqat qo‘shni ko‘chmanchi elatlar mahsulotini
iste'mol (xarid) qiluvchilar, balki ular uchun zarur hunarmandchilik mahsulotlarini
yetkazib beruvchilar sifatida ham namoyon bo‘lgan. Shuning uchun mahalliy
ustalar ko‘plab teri va jundan, yog‘och va metalldan, paxta va ipakdan turli
buyumlar, kiyim – kechaklarni ishlab chiqib bozorda sotganlar. O‘rta asr
hunarmandlarining yana bir xususiyati (ayrim odatlari bizgacha yetib kelgan)
ularning muayyan ijtimoiy tashkilotlarga ega bo‘lishida edi. Bu o‘ziga xos
jamoachilik an'analariga tayangan maxsus uyushmalarga birikish edi. Asli mazkur
uyushmalar hunarmandchilik va ishlab chiqarish xarakteri bilan bog‘liq va o‘z
hamkasblari manfaatini qo‘riqlash maqsadida tashkil topgan tashkilotlardir.
O‘zbek hunarmandchiligining yana bir xususiyati uning ko‘p sohalarining
bevosita uy – ro‘zg‘or xo‘jaligi bilan bog‘liqligi edi.
Hunarmandchilikning qadimiy davrlardan eng keng tarqalgan sohasi
temirchilik hisoblangan. Bu sohaning rivoji dastavval mahalliy xom ashyoga

bog‘liq bo‘lgan. O‘zbekiston o‘zining yer qazilma boyliklari, oltin, kumush, mis,
temir kabilar bilan ilgaridan mashhur.
Rivojlangan sohalardan biri metall quyish bilan bog‘liq bo‘lib, uni ko‘p
joylarda degrezlik (ya'ni qozon quyish) yoki qozonchi, Xorazm va Buxoroda
omoch tishi quyuvchi deb nomlaganlar. Degrez odatda har xil hajmdagi qozon,
poza (tish), choy idish, obdasta, aspak, shamdon, manqaldon,qorachiroq,arava
g‘ildiragiga takcho‘yon yoki halqa, juvoz boshmog‘i va hokazo ishlab chiqargan.
Ayrim joylarda degrezlar cho‘yandan quyiladigan mahsulotiga qarab cho‘yangar
deb ham nomlangan.
Cho‘yan quyish maxsus loydan qurilgan bosqonli o‘choq (Farg‘onada va
Toshkentda) qumdan yasalgan asbob va idishlarning har xil qoliplarida zarur
mahsulotlar quyilgan.
X1X asr o‘rtalarigacha degrezchilar xom ashyoni mahalliy konlardan olgan,
rus mustamlakachiligi davrida Rossiyadan keltirilgan temir – tersaklardan
foydalanilgan.
Metall buyumlar ishlab chiqarish hunarmandchiligi asosan 4 ta yirik sohaga
bo‘lingan;
1. Temirchilik;
2. Zargarlik;
3. Miskarlik;
4. Tunukasozlik.
Shulardan eng qadimiysi va barcha metall ishlab chiqarish sohalariga zarur
qurol va dastgohlar, xalq xo‘jaligi, ayniqsa dehqonchilik qurollari, uy – ro‘zg‘or
buyumlari yetkazib berib turgan soha temirchilikdir.
X1X acr oxirlari – XX asr boshlarida o‘zbek temirchiligi shunchalik
rivojlanganki, uning ichida mehnat taqsimoti asosida mustaqil sohalar yuzaga
kelgan. Masalan, uy – ro‘zg‘or buyumi va erkak sarposi tarkibi hisoblangan
o‘zbek pichog‘ini maxsus pichoqchilar, qulf – kalitni qulfchi yoki qulfgarlar, igna
– bigizni ignachi yoki ignasozlar, har xil asbob va buyumlarni chilangarlar,
anjomsoz, mixgar, na'lchi, taqachi kabi temirchi ustalar yasaganlar. Temirchi 20 ga

yaqin xildagi ketmon, turli xildagi bel, bolta, tesha, o‘roq, bolg‘a kabilarni ishlab
chiqargan.
Degrezchi va zargardan tashqari barcha temirchi ustalarning ishlab chiqarish
qurollari asosan bir xil bo‘lgan, ammo ular hajmi va ayrim xususiyatlari bilan
farqlangan. Temirchi do‘konida sandon (sandal), bosqonli o‘choq yoki qo‘ra, katta
– kichik bolg‘lar, qisqichlar, egov, zercha, qalam,otashkurak, qayroqli charx va
boshqa asbob – uskunalar mavjud bo‘lgan.
Misgarlik ham juda keng rivojlangan. Masalan, XX asr boshlarida Buxoroda
400 ga yaqin, Xivada 200 ga yaqin misgar bo‘lgan. Ayrim ustalar zo‘r mahorat
bilan badiiy buyumlar yasaganlar. Ayniqsa Buxoro, Farg‘ona va Xiva misgarlari
mashhur bo‘lganlar.Ular har xil ichimliklar uchun idishlar (piyola, kosa, choy
idish, choynak), ovqat va sut idishlari (mis lagan, mis tovoq, mis barakash,la'li, mis
ko‘za,xumcha, g‘umg‘on, satil,oftoba, obdasta, tos, lagan, solobcha, chilopchin,
koshkul), xar hil quticha va sandiqcha, nosvoy idishi va hokazo ishlab chiqarilgan.
Ko‘p buyumlarda bo‘rttirilgan yoki o‘yma naqshlar berilgan.Rossiya xonliklarni
bosib olgandan so‘ng mahalliy misgarlar o‘ziga xos samovar ishlab chiqara
boshlaganlar.
Misgarlar xom ashyo (taxtalangan mis, jez, qizil yoki sariq mis) ni asosan
Rossiyadan keltirilganlar, rux, qo‘rg‘oshin, kislota, nashatir ham tashqaridan
yetkazilgan. Odatda idishlarni qizil misdan yasaganlar, nashatir va tuz bilan olovda
qattiq qizdirib, keyin suvga solib qizartirganlar. Otga solinmasdan yasaladigan
idishlar (ko‘zacha, kosa, piyola, patnus va h.k.) ni qalaylashtirib oqlaganlar.
Barcha manbalarda mahalliy ustallarning zo‘r mahorat bilan badiiy buyumlar
yasaganligi to‘g‘risida gapiriladi. Har xil buyumlarda o‘simliklar, geometrik va
hayvonlar stilidagi islimiy uslubgacha naqshlar o‘zining jozibadorligi va yuksak
saviyasi bilan kishi diqqatini o‘ziga jalb qiladi.
O‘zbek zargarligi ham qadimiy davrlardan o‘zining ajoyib san'ati bilan keng
tanilgan. Zargarlik noyob badiiy asarlarning namunalari ko‘pgina arxeologik
qazilmalardan topilgan. Zargarlar texnik jihatdan umummetall buyumlarni yasash
uslublaridan tashqari o‘ziga xos xususiyatlarga ham ega bo‘lganlar. Hatto oltin

vakumushni bolg‘alash, qizdirish, sayqalash, pardozlash, buyumga ko‘z bosish,
tilla suvi berish kabi ishlarda o‘ziga xos nozik uslub talab qilingan.
Zargarlar boylarning buyurtmasi bilan katta – kichik qimmatbaho bezaklarni
juda chiroyli qilib yasaganlar. Ular xon va beklar uchun anjomlariga oltin, kumush
va qimmatbaho toshlardan turli bezaklar ham ishlab chiqarilgan. Xorazm zargarlari
bosh va ustgi kiyimlar osiladigan bezaklar (duzug, shavkaladuzug, taxyaduzug,
klitbag‘i, tumor, aravak, zirak, bilazik,yuzik kabilar ) ni zo‘r maxorat bilan
yaratganlar.Samarqandning zirak sirg‘alari Toshkentnikida hajmi bilan,
Buxoroning yaproqsimon oltin marvarid yoki yoqut ko‘zli isirg‘alari bir-biridan
farq qilgan. Farg‘ona vodiysida zargarlar qimmatbaho ziynatlangan metallardan
turli uzuklar yasaganlar: shonshanak ko‘zli yoki ko‘zsiz uzuk, tilla uzuk, kumush
uzuk, mis uzuk, qalay uzuk, ovg‘anch uzuk, rumcha uzuk;ish uslubiga qarab-
quyma uzuk, suqma uzuk,muhir uzuk va hokazo; metaliga yoki shakliga qarab turli
bilakuzuklar – tilla bilakuzuk, kumush, mis quyma, tugmali ,yapaloq ,ilon
boshi,baqa bosh, karmanalik ba hokazo. Farg‘onada va Toshkentda qorakumush
bilan ishlab berilgan bezaklar. Xorazmda og‘ir va katta, Buxoroda nozik,
Samarqandda yengil o‘yma naqshli bilakuzuklar mashhur bo‘lgan. Quloqqa
osadigan isirg‘alarning turlari ham ko‘p bo‘lgan: turkiston zira, toshkan zira,
farg‘onacha ziralari osilchoqli, qo‘ng‘iroqli zira, anjirboldoq va hakazo. Burunga
osadigan aravak va lativa, sochga taqadigan metall qismlardan iborat soch popuk,
naycha, pur soch popuk, tilla zulf, kokilli, panjara, qubba; bo‘yinga va ko‘krakka
osiladigan bezaklar (zebigardon, javok, bazuband); peshanaga taqiladigan
tillaqosh, tillabargak va har xil tumorlar zargarlar tomonidan zo‘r mahorat bilan
ishlangan. Oltin, kumush va qimmatbaho toshlar Rossiya, Eron, Hindiston, Qo‘qon
va Buxoradan keltirilgan. O‘zbek zargarlari asosan uyida ba'zilari bozorda do‘kon
qurganlar. Xonlarning ko‘shk va saroylarida maxsus zargarlik do‘konlari bo‘lgan.
va u yerda qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan pichoq va qilichlar yasalgan.
Do‘kon jihozlari kichkina sandon, bir necha xildagi bolg‘a, qaychi, ombur, tutqich,
sim yasaydigan kira, kichkina bosqonli o‘choq va misdan yasalgan bahandam,
arracha va turli naqsh beradigan metall qalamlardan iborat bo‘lgan.

O‘zbeklarda keng tarqalgan qadimiy kasblardan yana yog‘och buyumlari
yasash hunarmandchiligi, duradgorlik, shuvoqchilik, ganjkorlik, marmar
uymakorligi, kulolchilik, to‘qimachilik, ipakchilik, pillakashlik, zardo‘zlik,
to‘nchilik, charmgarlik, qandolatchilik, qassoblik, nonvoylik kabi kasblardir.
1.2. Zardo‘zlik san'ati va zardo‘zlikda zar tikish usullari
Zardo‘zlik san'ati o‘zining uzoq tarixiga ega bo‘lib, deyarli barcha Sharq
mamlakatlari uning vatani hisoblanadi. Pliniyning aytishicha Vavilon kashtachiligi
qadimdan mashhur bo‘lib, matoga turli rangdagi iplar bilan kashta tikishni o‘sha
yerda kashf etishgan. Zardo‘zlikning vatani Vavilon Rim imperiyasi tarkibiga
kirgach, zar, ipak va jun ip qo‘shib tikilgan rang-barang kashtachiligi bilan shuhrat
qozongan. Zardo‘zlik san’atining an’analari Vizantiyada ham rivoj topib, zardo‘ziy
kiyim-kechaklar faqat imperator ayonlari va aslzodalar kiyinishgan. Sosoniylar
davrida Eron podshosining saroyida ham zardo‘zlik san'ati rivoj topgan. Chunki bu
mamlakat Vizantiya bilan muntazam madaniy va siyosiy hamkorlik qilgan. Eronda
zardo‘zlik san'atining rivojlanganligiga 15-17asrlarda ishlangan zardo‘zlik
namunalari misol bo‘la oladi. Qadimgi Rus ham Vizantiyaga taqlid qilib zardo‘zlik
san'atini o‘rgangan. O‘rta Osiyoda zardo‘zlik juda qadimdan rivojlanib kelayotgan

xalq amaliy san'ati turlaridan biridir. Arxeologik topilmalar va tarixiy manbalardan
ma'lumki, O‘rta Osiyo xalqlari orasida qadimdan 1-2 asrlarda zarbof kiyimlar,
badiiy buyumlar keng tarqalgan. 17- asrda yashagan Samarqandlik shoir Fitratning
asosiy kasbi zardo‘zlik bo‘lgan, u matolarga zardan ajoyib kashtalar tikkan.19-20
asr boshlarida zardo‘zlikning o‘ziga xos maktabi yaratilgan.
O‘zbekistonda Buxoro, Samarqand, Farg‘ona va boshqa joylarda zardo‘zlik
maktablari ochilgan. Qimmatbaho matodan tayyorlanadigan zardo‘ziy kiyimlar
mahalliy aholining turli tabaqalari o‘rtasida keng tarqalgan. Qo‘li gul ustalar amir
saroyining ahllari uchun chakmon, kamzul, poyafzal, belbog‘, chalvor, salla quloq
va jul tikkanlar. Boy xonadonning 8-10 yoshdan katta bo‘lmagan o‘g‘il bolalariga
sunnat to‘yi munosabati bilan zarbof to‘n kiydirganlar. Amir Nasrullodan
anchagina zardo‘ziy kiyimlar saqlanib qolgan. 1885-1919 yillar Buxoroda
zardo‘zlik san'ati gullab-yashnagan davr bo‘lgan. 1920 yilda amirlik ag‘darilib,
zardo‘zlik san'ati xalq qo‘liga o‘tdi.
Hunarmandchilik artenari ochilib zardo‘zlar birlashib, dabdabali kimxob
to‘nlar o‘rniga do‘ppi, ayonlar nimchalari, sumka, tufli, choyshablar, ko‘zoynak
g‘iloflari, divan yostiqlarining g‘ilofi tikila boshlandi. 1930 yilda O‘zbekistonda
rassomlar uyushmasi qoshida zardo‘zlik arteli tashkil etilib, unga tajribali
zardo‘zlar taklif etildi. Keyinchalik artel ь kengaytirilib fabrikaga aylantirildi.
O‘sha davrda talantli rassom Omonjon Majidov, talantli zardo‘z Umar
Hayitov va usta Fayzulla G‘aybullayevlar ishga kelgan yoshlar ayniqsa ayollardan
mohir kashtado‘zlar etishib chiqishida o‘zlarining salmoqli hissalarini qo‘shdilar.
Zardo‘z do‘ppilar faqat Buxoroda tikilardi, ustalar yangi ajoyib nushalarini
yaratdilar. Ayniqsa qizlar, kelinchaklar kiyadigan, yoqut, olmosdek charaqlagan
"Gulnoz", "Bahor", "Navro‘z", "Dilorom", "Ra'no", "Festival ь ", "Qo‘shbodom" va
"Baxt" deb nomlangan do‘ppilar tikildi.
1960 yillardan buyon xotin-qizlar tuflilarining zardan uch xil shakli tikila
boshlandi. Zardo‘z buyumlarga lola, oftob, bodom, Minorai Kalon, "Somoniy"
maqbarasi kabi naqsh va rasmlar aks ettirildi. Zardo‘zlik san'atining yirik
namoyandalaridan biri, buxoroIik zardo‘z usta No‘mon Aminovdir.

U 1908 yilda zardo‘zlar oilasida dunyoga keldi. Otasi Omonjon Majidon
Buxoro amirligi ustaxonasida 12 yil ishlagan edi. (Usta Omonjon Majidov 1-rasm)
U Nu'monjonga yoshlik chog‘idanoq zardo‘zlik sirlarini o‘rgatdi. Nu'monjon
gulburIik, rassomlik va zardo‘zlik tikish sirlarini o‘rgandi. N. Aminov ijodidagi
yutug‘i zar tikish xillarining qirralarini izlab, yangiliklar yaratdi.
Toshkentdagi xalq amaliy san'ati muzeyida "Go‘ri Amir" tasviri, hamda
Samarqandning 2500 yiliga bag‘ishlangan tasviri juda chiroyli va ta'sirchan
chiqqan. U yoshlarga xalq amaliy san'atining noyob zardo‘zlik san'atini chin
yurakdan o‘rgatdi va rivojlantirdi.
2-rasm.. ''Davqur,, uslubidagi ``Jomi zardo`ziy – gulduziy,, chopon.

3-rasm. Zardo‘zlik ishida chetdan keltirilgan turli xil fabrika materiallari
singari mahalliy jaydari gazlamalardan foydalanilgan.
Erkaklar cho‘ponlari chetdan keltirilgan baxmal birishim eng a'lo navli
barhutlardan tikiladi. Baxmali farangi deb atalgan rus barhuti ham keng
foydalanilgan. Bu gazlama g‘arbiy Evropadan Rossiya orqali keltirilgani uchun
baxmali zagranish deb yuritilgan (ruscha zagranichniy so‘zidan olingan). Barhutlar
g‘oyat rang-barang tusda bo‘lishiga qaramasdan, kishilarga qizil, binafsha, yashil
va ko‘k rangdagilari ko‘proq yoqqan. Qizil va binafsha rangdagi barhutlardan
ayollar va bolalar kiyimlari uchun qo‘llaniladi. Sof ipak barhutdan tashqari
baxmali musi degan silliq, yarmi ipak barhut erkaklar choponidan boshqa barcha
buyumlar uchun ishlatiladi. Yarim shoyi jaydari olacha gazlama zardo‘zlikda
deyarli barcha buyumlar tayyorlashda ishlatiladi. Undan asosan uy-ro‘zg‘or
buyumlari.
"So‘zana", "Yostiq jildi", "Joynamoz", "lo‘la bolish"lar jildi tikiladi.

4-rasm. Zardo`zlik san`ati namunalari.
Turli navdagi simli iplar zardo‘zlik uchun asosiy xom-ashyo bo‘lib
hisoblanadi. Qadimdan Misr hamda Bobilda zar va kumush ip tayyorlash
texnologiyasi ma'lum bo‘lgan. O‘rama zar simlar dastlab Dehli shahrida ishlab
chiqarilgan. 19 asrning ikkinchi yarmidan boshlab Buxoroga zar iplar faqat
Moskvadan, keyinchalik Angliyadan, hozirda Yaponiyadan keltirilyapti. G‘oyat
momiq zar tolalar buxorolik zardo‘zlar tilida kalyobatun nomi bilan mashhur
bo‘lib, u goh zar, goh kumush ip o‘rnida qo‘llanilgan. U yoki bu navni ajratish
zaruriyati tug‘ilib qolsa zar ipga tilla kalyobatun, kumush ipga kalyobatun safed
(oq) deb ataladi. Kalyobatun ingichka metal ip bo‘lib, shoyi ipga puxta o‘ralgan.
Kalyobatun tayyorlash uchun kumush qotishmasini oz emas, ko‘p emas 84
foizgacha bo‘lgan sifati ishlatilgan.
Birishmi tillo chor tor -u to‘rt yo'lli zar ip va eng yaxshi sifatli ipak ip. Oq
ipak ipdan kumushrang gullar tikiladi. X1X asrning 90-yillari boshida 40-raspoli
pechak g‘altak ip paydo bo‘lgan bo‘lib, zardo‘zlikda keng ishlatiladigan xom
ashyo.

5-rasm. 1. Korcho`b, 2. Patil а . 3. Qaychi, 4. Angishvona.
"Tilla "kalyobatunqilishuchunsimipgatillasuviyugurtirilgan. Kalyobatunning
asosini tashkil etuvchi ipak ipning rangi turlicha bo‘lgan. Kolyobatun bilan sim
Buxoro zardo‘zligining asosiy xom-ashyosi hisoblangan. Ayniqsa, kolyobatun
X1X asrning boshida shu paytgacha bo‘lgan davrga oid barcha buyumlarda
uchraydi. Zardo‘zlikda oltin, kumush rangdagi ipak hamda sun'iy ipak va
tolalardan foydalaniladi.
Zardo‘zlikda yana po‘lakcha, olmos qubbalar, zarhal to‘g‘alar va boshqalar
ishlatiladi.
Po‘lakcha-zardo‘zlikda ishlatiladigan kichkina piston (pirpirak). U mayda oq,
qizil, sariq va boshqa ranglarda bo‘ladi. Buyumga bezash uchun qadaladigan,
o‘rtasidan teshikcha qilingan metall pistoncha.
Olmos qubbalar-turli nav oltindan zardo‘zlaming o‘zlari yasagan zargarlik
taqinchoqlariga o‘xshab ketuvchi bo‘rtma naqshlar, dur, hamda qimmatbaho tabiiy
va sun'iy toshlar, shishadan tayyorlangan munchoqlar ishlatiladi.
6 - rasm . Zardo`zlikd а ishlatiladigan asboblar .

Zarhal to‘g‘alar-mahalliy zargarlar ishlagan, odatda qora sir va feruza bilan
bezatilgan, nafis gul naqshi tushirilgan bo‘ladi.
Zardo‘zlikda o‘ziga xos asbob-uskunalar ishlatiladi. Naqsh kompozisiyalarini
chizish uchun chizg‘ichlar, yumshoq va qattiq qora qalamlar, daftar, al ь bom,
o‘chirg‘ichlar, shaffof, karton qog‘ozlar kerak bo‘ladi. Zardo‘zlik qurollari
unchalik ko‘p emas.
Chambarak, ya'ni korcho‘p, uning to‘n, nimcha va mayda-chuyda buyumlar
uchun mo‘ljallangan uch turi ma'lum. Ular tuzilishi jihatidan bir xil bo‘lib,
hajmlarining katta-kichikligi bilangina bir-biridan farq qiladi.
Korcho‘b uzunligi 320 santimetrgacha bo‘lgan ikki teng yonli silliq yog‘och
dastadan iborat bo‘lib, uchida joylashgan harakatlanuvchi shamshirak yordamida
chambarakni istalgan kattalikka keltirish mumkin.
Chambarakka bo‘zdan qilingan kerish (tavar) tortilib, u tikib tayyor bo‘lgan
buyum bilan birga chiqarib olinadi. Zardo‘zlikda qadimdan patila degan asbob
ishlatiladi. Patila qattiq yog‘ochdan, uzunligi 20 santimetr bo‘lgan, to‘rt qirrali va
nafis qilib tarashlangan, ichini kovlab qo‘rg‘oshin quyib vazminlashtirilgan
bo‘ladi. Unga to‘rt qavat qilib zar ip o‘raladi.
Bunday patilalar ipni zich qilib o‘rashni ta'minlagan. Zardo‘zlikda angishvona
ham ishlatiladi. Ang-forscha, angusht, ya'ni barmoq, vona, bona saqlovchi degan
ma'noni bildiradi.
Qo‘lga igna kirib ketmasligi uchun barmoqqa kiyiladigan metall g‘ilof
Angishvonananing ustki va yoni ignani keti qadaladigan ya'ni igna toyib ketmasligi
uchun chuqurlardan iborat bo‘ladi. Zardo‘zlik ishida ikki xil angishvonadan
foydalaniladi. Biri fabrika angishvona bo‘lib, uni o‘rta barmog‘iga, ikkinchisi
tagsiz, qalin charmdan yasalib, chap qo‘lning uchta barmog‘iga taqilib islanadi.
Chann angishvonani fabrikada metalldan ishlangani ham bo‘ladi.
Zardo‘zlikda ikki xil qaychi bo‘ladi. Qaychi ushtur gardan, ya'ni "Tuya bo‘yin
qaychi" degan ma'noni beradi. Tuya bo‘yniga o‘xshash qaychi bo‘lib, gul qirqishda
ishlatiladi. Oddiy uy ro‘zg‘orda ishlatiladigan metall qaychilar ham ishlatiladi.
Ignalarning fabrikasidan chiqqan, o‘rtacha kattalikdagilari ishlatiladi.

Zardo‘zlik -zar ip bilan naqsh (kashta) tikish kasbi. U forscha zar (tilla), do‘zi
(tikmoq) so‘zini anglatadi.
Zardo‘zlikni bilish uchun asosan quyidagi hunarlami yaxshi bilishi kerak:
1.Rasm solish va naqsh chizishni; 2. Gul kesishni, ya'ni gulbur bo‘lishni; 3.
Kesilgan gulga zarni tika bilishi kerak;
Zardo‘z quyidagi tartibda ishlaydi. Tikiladigan har bir buyum uchun alohida
andoza tayyorlanadi va bichiladi. Axta va Xoka yordamida kartonga naqshi
tushiriladi. Axta, ulgi, nusha -naqsh yoki rasmni qog‘ozga chizib, chiziq
yo'llarigina bilan teshilib, tayyorlangan andoza. Naqsh gullarini tuya bo‘yin qaychi
yordamida kesib olinadi. Bunday ishni gulbur bajaradi. Hozirda kartondan
foydalaniladi. Kartonni yuziga sariq bo‘z yopishtirilsa, bu holatda karton sinmaydi
va bir tekisda chiqadi. Kartondan gul kesish tez va oson, zar bilan tikish qulay
hamda sifatli bo‘ladi. Gullar kesilib, chambarak tayyor bo‘lgach, ya'ni unga
bo‘zdan qilingan (8-rasm.) kerish tortiladi. Kerish (ta'vor) ustiga tikiladigan .
7-rasm. Korcho‘b, patila, tuyabo‘yin qaychi, kerish.
8-rasm. Kerishga gazlama, naqshni joylashtirish va tikish.

buyum gazlamasiga qadab chiqiladi. Gazlama ustidan qo‘yilgan gul bichiqlari
surilib ketmasligi uchun ular yirik qaviqlar bilan chatib qo‘yiladi. Odatda ta'vor ish
batamom nihoyasiga yetgandan keyin olib tashlanadi. Usta zardo‘z ikkita
angishvona yordamida tikib hammamizga ayonki, zardo‘zlik ikki qo‘l bilan tikilib,
ignasi kalta va nozik bo‘lishi lozim. Tilla rangli zami qizil, sariq iplar bilan.
Kumush zarni oq ip bilan tikiladi. Zar ipni to‘rt qavat qilib patilaga ya'ni zar ip
o‘raydigan cho‘pga o‘raladi. Keyin maxsus kartondan kesilgan gullar ustidan tikib
chiqiladi.
Zardo‘zlik ishi quyidagicha olib boriladi: dastlab zar ip bilan asosiy gullar,
keyin to‘ftado‘ziy yoki simdo‘ziy zar ip bilan gulning qismlari tikiladi. Bu iplami
berishimdo‘ziy, ipak, sun'iy ipak ip
aralashgan zarrin sim kabi nomlar bilan
ataladi. Zargarlik ziynatlari, tabiiy va
sun'iy toshlar, shishadan tayyorlangan
munchoqlar, metall po‘lakcha, bo‘rtma
naqshlar tikiladi. Shu tariqa gullaming
barchasi tikilib bo‘lgach, qirg‘oqlarini
pishiqqina yigirilgan zarrin ip tahrir bilan nozik yo'l qilib, qator halqachalar
yordamida aylantirilib chiqiladi. Gullaming girdini aylantirish bilan baravariga
tikilmay qolgan joylami ham marg‘ula, tagalak (jingalak. spiral ь simon jingalak)
nusha gullar bilan to‘ldirib bezatiladi. Erkak va ayollar kiyim-kechaklari, uy-
ro‘zg‘or buyumlari zardo‘zlik ishi tugashi bilan korcho‘pdan birato‘la olinadi.
Ko‘ylak kashtalari, poyafzal, do‘ppilar, peshonaband, ro‘mollar va boshqa
buyumlar qalinroq bo‘lishi uchun teskari tomonidan yelimda bir necha qavat
gazlama yoki qog‘oz qo‘yib yelimlanadi va tayyor buyum holatiga keltirib tikiladi.
Yelimlar-suyuqlangan yuqori molekulyar anorganik va organik moddalar
yoki ulaming eritmalari bo‘lib, turli materiallami bir-biriga yopishtirish uchun
ishlatiladi.

10-rasm. Korcho‘pda buyum tikish.
Zardo‘zlikda o‘ttiz xil klassik tikish usullari mavjud. Bu usullar o‘ziga xos
tomonlarining nomlari bilan bir-biridan farq qiladi. 1.Zardo‘ziy zamindo‘ziy -
tagini yoppasiga zar bilan tikish. 2. Zardoo‘ziy guldo‘ziy –bunda tikilayotgan
naqshning tagi ochiq qolib, faqat gul naqshlarining o‘zi zar bilan tikiladi, biroz
bo‘rtma naqshgul hosil bo‘ladi.
11-rasm
Guldo‘zi usulida karton gullar yuzasi to‘rt qavat qilib o‘ralgan zar ip bir
tekisda, hamda zar ip matodan o‘tmaganligi sababli karton tomoni oddiy iplar bilan
tikib chiqiladi. 3.Zardo‘ziy birishimdo‘ziy -goh ipak ipda, goh zar ipda aralash
tikiladi. 4.Zardo‘ziy pulakchado‘ziy-pulakcha deb ataladigan piston qadab
zardo‘zlik tikish.

12-rasm. Guldo‘ziy-zamindo‘ziy aralash usuli.
Tikilish joyining yuzasi, katta-kichikligiga qarab, o‘lchamga moslab siddilar
sariq bo‘z ustiga 8,20,24 qator qilib tortiladi.
Zamindo‘zi ayollar pesh-matlarida, to‘nlarda, har xil zardo‘z buyumlarda va
zardo‘zi do‘ppilarining jiyaglarida ishlatiladi.
Qalin matodan zar ipning o‘tishi qiyin, o‘tgan taqdirda ham uzoqqa
chidamagan, titilib ketgan. Shuning uchun zar ip pilta, ya'ni tushama yo'llariga
ko‘ndalang tarzda qator qilib yotqizib chiqilgan, ustidan ipak yoki paxta ip
yordamida ilib-ilib tikiladi. Ular baxyalar orasiga joylashganidan chatilgan
ilgaklarning turlicha joylashuvi o‘ziga xos kashtani yuzaga keltiradi. Ipak va paxta
ip zar ipni qisib turganidan qator chuqurchalar hosil qilib, ip o‘tmagan joylar xiyol
do‘ppayib qolavergan, bu keng sath uzra to‘lqinsimon chiziqlar hosil qilgani uchun
tikuvchilar tilida mavj degan nom olgan. Chatib tikish zardo‘zlarning ijodiy
xayolati va kashfiyotchiligi uchun keng imkoniyatlar tug‘dirgan. Mavjning bir
necha turi yuzaga kelganining boisi ham chatishini necha turda amalga
oshirilganligidandir.
Zardo‘zlik san'atida o‘simliksimon, geometrik naqshlar, gulli giruh, ramziy va
boshqa turlardagi naqshlar qo‘llanilladi. Naqshlar buyumga qanday joyning
bezatilishiga qarab o‘ziga xos turli-tuman uslubda bajarilish texnologiyasiga va
mazmuniga ega bo‘ladi.

Naqsh -arabcha tasvir, gul degan ma'noni bildiradi. U elementlari ma'lum
tartibda takrorlanadigan qush, hayvon, o‘simliklar, geometrik shakllar va
boshqalarning ma'lum tartibda takrorlanishidan hosil qilingan bezak. Zardo‘zlikda
chok yordamida turli ko‘rinishdagi barg, band, daraxt, buta, g‘uncha va boshqa
narsalarni naqqosh tomonidan stillashtirib olingan shaklini ma'lum qonuniyatlar
asosida takrorlanishidari hosil qilingan. Meva shakllaridan tuzilgan naqshlarda
marvarid, turunj, anor, olcha, uzum va bosh
qlarni ko‘ramiz. Zardo‘zlikda gullar turidagi
naqshlar uchun barg atamasi nomi bo‘lib
qolgan. Masalan: To‘rt yaproqli gul, olti
yaproqli gul, sakkiz yaproqli gul, lola gul va
hokazolar.
Yaprog‘i
sakkiztadan ortiq bo‘lgan gullarni guli sabdarg-yuz yaproqli gul (V-2).
Keng hajmdagi gullar guli kosagul (V-4) degan nomlar bilan yuritiladi.
Barg turidagi naqshlar quyidagilarga bo‘lingan: dona-dona yaproqlar-yakka
barg, sebarg, majnuntol yaprog‘i bargi majnuntol (7-1,6,9) va hokazolar. Gul
turlari uzoq davomli rivojlanishlarida shu qadar ko‘p uslublarga va geometrik
ko‘rinishlarga ega bo‘lgan. Masalan, to‘rt yaproqli gul naqshi ana shunday
o‘zgarishi sababli, endilikda u kungitador peshtoqni eslatuvchi chor madohil (to‘rt
darvoza) deb atala boshlandi. Agar bitta yaproqli gul naqshini ikkinchisiga ustma-
ust qo‘ndirilgan bo‘lsa, uni chor mado xili durun-badurun deyilgan. (madoxil
arabcha-kirish degani). Bunday gullar mayda islimiy naqshlar bilan tikilib, eng

uchida har ikki tomonga qarab turgan ikki dona yaproq tasviri bo‘lgan. Chinnigul
(xrizantema) va qashqargul singari kashtalar nomi kelib chiqishga Xitoy
chinnisidagi rasmlar asos bo‘lgan
Rang-barang naqshli sirkor me'moriy yodgorliklar ulardagi turli-tuman
geometrik naqshlar zardo‘zlik gullari va kashtalarini ijodiy jihatdan boyitishdagi
boy materiallar bo‘lib xizmat qiladi.
13-rasm Zarduziy chok turlari
Shu siraga kiruvchi mehrob naqshi odatda uchli ark ko‘rinishiga ega bo‘ladi.
Kashta naqshlarining tuzilishiga qarab, zardo‘z ustalar buyumlarni ayrim-ayrim
guruhlarga bo‘ladilar. Bezak gullarining joylanish tartibiga ko‘ra cho‘ponlar bir
necha turlarga bo‘linadi.
Darham turidagi choponlar butun yuzaning bir sidra gul naqshlari bilan
to‘ldirlganligi orqali ajralib turadi. Bunda turli katta-kichiklardagi romblar,

kvadratlar, to‘g‘ri burchaklar va hokazolar yoo‘l-yoo‘l shaklda qator tuzilib, zich
islimiy naqshlar bilan to‘ldirib chiqiladi. To‘rt yaproqli qubba-madoxil, uch
yaproqli qubba, uch-to‘rt yaproqchali buta va butachalari, majnuntol, ayrim-ayrim
joylashgan olti va sakkiz yaproqli gullar, lola shu naqshlarga kiradi.
Ko‘pincha gul va yaproq naqshlari doira markazidagi gul va markaz atrofida
aylana shaklida joylashib, geometrik shakllar tagzamini to‘ldirib turadi. Butador
uslubidagi zardo‘ziy-guldo‘ziy erkakcha cho‘pon (20-rasm). Markaziy qismi va
hoshiyasida "bodom" kashtasi tikilgan.Bu tur naqshlardan yana biri darhali daraxt
kompozisiyasi bo‘lib, unda ham kashtalar bir tekis tushadi. Daraxt islimiy guli
uzun tanadan iborat bo‘lib, unga gul va barglar chatilgan, goho bo‘lak-bo‘lak
shakllardan tana hosil etilgan, goho esa har tomonga osilib turgan katta-katta
sallagul (piongul)lardan tuzilgan chetlari qirqma keng yaproqlar juda ham o‘ziga
o‘xshatib ishlangan. Yuza bo‘ylab bir tekisda har tomonga yoyilib turgan bir dasta
gul aks ettirilgan choponlarni butador deyilgan. Gulning o‘zini esa buta deyilib,
unda gulning poyasi va barglari, majnuntol novdalari, xurmo shoxlari, turli katta-
kichiklardagi guruhlar, qo‘sh bodom va hokazolar ifodalangan bo‘ladi.
Bu tur kompozisiyasiga butador deb atalgan to‘nlar kiradi. Bunday
to‘nlarning butun yuzasi buta naqshi bilan to‘ldirilib, faqat yelkasida tavq (arabcha
xalqa) deb atalgan chiroyli gardishli turunji bo‘lgan. Butador kompozisiyasi katta
yoshdagi erkaklar va bolalar buyumlarida qo‘llanilgan.
Tavq turunji naqshlarining turli-tumanligi va talqini bilan ajralib turadi.
14-rasm. Zardo‘z chopon turlari.

15-rasm. Duxoba. Zardo‘ziy-guldo‘ziy erkaklar choponi.
Ularning ko‘rinishlari bilan bir-biridan farq qiladi. O‘lchamlari diametrda
36X45dan 48X56 santimetr orasida hisob qilinadi. Turunj-arabcha "limon" degan
ma'noni bildiradi. Ruscha medal ь on. Naqshlarda kompozitsiyaning markaziga
chiziladigan naqsh turi. O‘rta Osiyoda o‘ziga xos ko‘rinishiga va mazmunga ega
bo‘lib, qadimdan ishlatilib kelinadi. Turunj hech qanday naqshga ulanmay muallaq
turadigan kompozitsiya bo‘lib, uning shakli asrlar davomida rivojlanib boyigan.
Hozir uning doira, 5-l0 raxli yulduz, oval, romb va elips shakllari bor (l7, 20,2l,22
rasmlar).
Tavq turunjlarining tuzilishi sistemasi bo‘yica ularni ikki turga bo‘lish
mumkin. Birinchi tur turunjlariga yopiq xalqa ichida tuzilgan kompozitsiyalar
kiradi. Eng keng qo‘llaniladigan bu kompozitsiya
umumiy markazga ega xalqanamo kashta gullar
bilan yoki oralari islimiy naqshlarga to‘la olti
burchak qatlamalari bilan to‘ldirib chiqiladi:
Ba'zan bu oraliqlar trapesiyanamo qator yo'llarga
ajratilib, bu butalar naqshi bilan bezab chiqiladi.

Doira ichiga ko‘pincha olti yoki sakkiz qirrali yulduz shakli tushirilgan bo‘lib,
markaziy qismda bo‘rtma girihli xalqa aks ettiriladi.
Naqshlarning har bir qismi mayda gul, barg, butoq va xurmo barglari shaklida
tikiladi.
Ikkinchi tur turunjlarning kashta gullari sernaqsh yo'llardan to‘qima usulida
yasalgan sakkiz qirrali yulduzlar, galma-galdan almashinib keluvchi gulli guruh va
butoqchalar kompozitsiyasi, guldon shakli ichiga joylashtirilgan, yerga qaragan
yarimoy xalqasiga kiydirilgan murakkab islimiy kompozitsiyalardan iborat.
Kompozitsiya (mujassamot) -lotincha "kompositio" so‘zidan olingan bo‘lib,
to‘qish, tuzish, bir-biriga solishtirish, naqshni g‘oyasi, xarakteri va vazifasiga
muvofiq uyg‘un hamda mutanosib joylashtirish degan ma'noni anglatadi.
Zardo‘zlikda kompozitsiya tuzishda simmetriyani, markaz topishni, bezaklarning
davriy takrorlanishi, bezakning dinamikligini,
chiroyliligini, tabiiyligi, g‘oyaviyligini, ranglarning
yorqinligi va uyg‘unligi kabi komponentlarni hisobga
olish kerak. Bulardan har birining ham o‘ziga xos
qonuniyatlari bor. Ustalar chizadigan nushalar o‘z
xususiyatiga ko‘ra namoyon, kitoba, ruta, turunj va
hokazo maxsus kompozitsiyalarga bo‘linadi.
Komponovka ya'ni joylashtirish -chizish kerak bo‘lgan naqsh kompozitsiyasini
karton, tikiladigan buyum yuzasiga to‘g‘ri joylashtirish.
Simmetriya -grekcha so‘zdan olingan bo‘lib, o‘lchovlarning bir-biriga
munosibligi tushuniladi.
Assimmetriya–kompozitsiyada simmetrik qonun - qoidalari muvozanatining
buzilishidir .
Ritm -naqsh kompozitrsiyasining ma'lum bir qismi ma'lum bir masofada
doimiy ravishda bir tekisda takrorlanib kelishi bo‘lib, naqshdagi harakatning
uzluksiz va go‘zal ko‘rinishini ta'minlaydi.
Stilizatsiya -tabiatdagi o‘simlik va boshqalarning tasviri, rangi, shakli va
tuzilishini badiiy usulda umumlashtirishdir.

Turunj kompozitsiyasi amalda quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi.
Tlifunj naqsh kompozitsiyasining tikiladigan buyum yuzasiga, mo‘ljallab
uning hajmi aniqlab olinadi. Shu o‘lcham bo‘yicha bir necha xomaki rasmlar
(ya'ni, eskizlar) tayyorlanadi. Xaqiqiy kattalikdagi o‘lcham bo‘yicha to‘rt, sakkiz,
o‘n, o‘n oltidan bir qismga, ya'ni naqshning taqsimiga turunj kompozitsiyasi
bajariladi. Shu naqsh shaffof qog‘ozga ko‘chirilib, uning axtasi tayyorlanadi.
Naqsh kompozitsiya o‘lchamiga moslab karton qo‘yiladi, unga naqsh nusxasi
tushuriladi va tuya bo‘yin qaychi bilan qirqiladi.
Ayollar va bolalar poyafzali ancha oddiy guruh va xalqalar bilan bezatilib,
ularning oralari yaproq nushalar yoki tagalak gajaklari bilan to‘ldiriladi. Bodom
kashtasi kompozitsiyasi juda ko‘p uchraydi va guldo‘ziy, hamda zamindo‘ziy
usulida tikiladi.
Do‘ppi O‘zbekistonda keng tarqalgan yengil bosh kiyim. Ayollar do‘ppisi
ham, erkaklar do‘ppisi ham sidirg‘a rang barxtga, baxmalga, satinga, sidirg‘a
shoyiga ip, ipak va zar ip bilan gullari tikiladi. Do‘ppilarga islimiy kashtalar, turli
ko‘rinishdagi geometrik shakllar bilan ham oro berib chiqilgan.
Geometrik shakllar olti va sakkiz qirrali shakllar bo‘lib, ko‘pincha ular bir-
biriga qalashtirib tikiladi va oralari gul, yaproq nusha naqshlar bilan to‘ldiriladi.
Do‘ppilar zardo‘ziy, guldo‘ziy va zamindo‘ziy usulida tikiladi. Chorgul naqshi
erkaklar hamda ayollar do‘ppisida barobarbarobar ishlatiladi. Chorgul
kompozitsiyasida zargarlikka yoki zardo‘zlikka oid qubba-bo‘rtma taqinchog‘i
qo‘llanilib, har bir butoq yoki gulga uch donadan qo‘yib tikilgan. Bunday do‘ppilar
o‘n ikki qubbati to‘rtgul deb atalgan (25-rasm). Turli xildagi to‘rt qirrali
yulduzchalar erkaklar do‘ppisi uchun xos kashtalardan hisoblanadi. Erkak va
ayollar do‘ppilarining gardishi zar ipda tikilgan yoki rangli joyi jiyak bilan
aylantirib chiqiladi.
Ko‘zoynak, yelpig‘ich, taroq, pul va cho‘ntak soatlar singari buyumlarni solib
yuradigan turli g‘iloflar bir xil rangdagi silliq barxtdan tikiladi. Bunday g‘iloflarga
islimiy ko‘rinishdagi butoqcha, bodomcha nusha kashtalar bilan bezak beriladi.
Hamyonlar har ikki tomonidan, qolgan barcha buyumlarni faqat bir tomonidan

kashtalar tikiladi. Uy ro‘zg‘or buyumlaridan so‘zana, yostiq jildi, lo‘la-bolish
g‘ilofi, beshik yopg‘ich, igna qadagich, qiyiqcha, choynak yopqich, joynamoz,
ko‘zoynak g‘ilofi, tumorlar guldo‘ziy va guldo‘ziy-zamindo‘ziy usulida zar ipda
tikiladi. So‘zana-forscha so‘zani deb yuritiladi, igna bilan tikilgan ma'noni beradi.
U satin, baxmal, shoyi va boshqa matolarga zar ipda tikib tayyorlanadi.
So‘zana va yostiq jildi uchun kompozitsion joylashgan o‘simliksimon
naqshlardan, turunj yoki burchak-burchagida islimiy naqshlar bilan bezatilib
tikiladi. (29-rasm.)So‘zanadagi butalar orasi ochiq qolgan qismlar ancha mayda
butachalar bilan to‘ldirib tikiladi. Peshonaband barxtga, shoyiga zamindo‘ziy va
guldo‘ziy usulida kashta tikiladi. Peshonaband aslida zardo‘ziy do‘ppi ustidan
o‘ralgan. Majnuntol kashtasi peshonaband uchun eng sevimli mavzu hisoblanib,
moh yarimoy kompozitsiyasi ham tez-tez uchrab turadi. Moh peshonabandi
zargarlik to‘g‘nog‘ichlari bilan bezaladi (16-rasm). Ayollar nimchasi, xalati,
ko‘ylak oldi naqshlari rang-barangli va serbezakli qilib tikiladi.
Joynamozlarning kashtalari uchchala tomondan qirg ‘ oq bo ‘ ylab aylantirilib
tiqilgan enli jiyaklarda o ‘ z ifodasini topgan . Jiyaklarning tagzarnini, alohida
joylashgan butalar bilan kashtalanib, buyumning o‘rtasi ochiq qoldiriladi.
17 - turunj va hoshiya "chinni gul" kashtasi bilan tikilgan.

II.BOB.UMUMIY O‘RTA TA’LIM MAKTABLARIDA
TEXNOLOGIYATA’LIMI DARSLARIDA XALQ
HUNARMANDCHILIGINI O‘QITISHDA BILIM VA KO‘NIMALARINI
RIVOJLANTIRISH METODIKASI
2.1. Texnologiya darslarida o‘quvchilarning xalq hunarmandchiligiga oid
tasavvurlarini shakllantirish shart-sharoitlar
Ta’lim sohasidagi islohotlari natijasi sifatida shakllantiriladigan barkamol
shaxsning mustaqil va ijodiy fikrlash sifatlarini tarbiyalash umumiy o‘rta ta’lim
muassasalarining muhim vazifalaridan hisoblanadi. Bu borada o‘quvchilarning
to‘garak ishlarini samarali tashkil qilish muhim ahamiyat kasb yetadi.
Respublikamizda amalga oshirilayotgan «Ta’lim to‘g‘risida»gi qonun hamda
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ning asosiy maqsadi ham ta’lim tizimini jahon
talablari darajasida isloh qilishdan iborat bo‘lib, bunda amalga oshirilishi lozim
bo‘lgan asosiy yo‘nalishlaridan biri o‘quvchilar mehnat tayyorgarligini
takomillashtirishdan iborat.
Respublikamiz ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlardan kelib
chiqqan holda qo‘yilgan talablar o‘quvchilarni mehnatga tayyorlashning
muammolari yechimini topishga qaratilgan izlanishlar faollashuviga sabab bo‘ldi.
Bu boradagi tadqiqotlarlarning yosh avlodni kasb tanlashga tayyorlashning amaliy
yechimini topishga qaratilgan quyidagi asosiy yo‘nalishlarini qayd yetish mumkin:
- o‘quvchilarning kasblar olamida yo‘nalish olishiga yordam beruvchi hamda
o‘z individual imkoniyatlarini haqqoniy baholay olish ko‘nikmalari zarur
darajasini ta’minlovchi axborotlar tizimini yaratish;
- o‘quvchilarni mehnat tarbiyasiga yordam berish maqsadida shaxsni
o‘rganishning tashhis metodlarini ishlab chiqish;
- yoshlarga kasbiy konsultatsiyalar uyushtirishning nazariy va metodik
asoslari;
- mehnatga tayyorlashning ijtimoiy ahamiyatli motivlarini asoslash;
- O‘zbekiston Respublikasi kadrlar tayyorlash milliy modelini amaliyotga
tadbiq etish sharoitida o‘quvchilarni mehnatga tayyorlashning metodik asoslari;

- alohida olingan hududiy markazlarda yoshlarni kasb tanlashga yo‘llash
ishini boshqarish xususiyatlari.
Mustaqillikka erishgan O‘zbekiston Respublikasida dastlabki davrlaridanoq
jahon sivilizatsiyasining taraqqiyotida muhim o‘ringa ega milliy ma’naviyatimiz
asosida kelajagi buyuk davlatni barpo etish - bosh maqsad etib belgilandi. Ushbu
buyuk maqsadga erishishda asosiy e’tiborning yosh avlodni barkamol, ma’naviy va
jismonan sog‘lom, yuqori malakali kasb egasi qilib tarbiyalashga qaratilganligi
milliy an’analarimiz, mentalitetimizning o‘ziga xos ifodalanishidir. Prezidentimiz
I.A.Karimov tomonidan taklif etilgan va respublikamizda izchil amalga oshirib
borilayotgan kadrlar tayyorlash milliy modeli bugungi kunda jahon miqyosida
e’tirof etildi va o‘zining dastlabki natijalarini bermoqda.
Biroq, qayd etilgan yutuqlar bilan birga kasbiy ta’lim tizimini yanada
rivojlantirish uchun to‘laqonli xizmat qilmayotgan sohalar ham mavjud. Jumladan,
o‘quvchilarning kasbiy bilim va ko‘nikmalarini dars jarayonida bir qadar e’tibor
qaratilayotgan bir davrda, to‘garak mashg‘ulotlarini tashkil qilishda tizimlilik,
maqsadga yo‘naltirilganlik yetarlicha o‘z aksini topmay kelmoqda.
Amalga oshirilgan ishlar natijasida muayyan natijalar olingan bo‘lsada,
bugungi kunda mehnatga tayyorlash ishlarining asosiy maqsadi - har bir
o‘quvchining shaxsiy sifatlariga, jamiyat talablariga hamda kasb talablarga mos
keluvchi sohani ongli ravishda tanlash ko‘nikmalarini shakllantirish muammosi hal
etilgan emas. Muammoning to‘laqonli yechimini topishga to‘siq bo‘layotgan
asosiy holatlardan biri tadqiqotlarning odatda qandaydir tartibda belgilanadigan
o‘rtacha olingan o‘quvchi shaxsiga yo‘naltirilganligi bilan izohlanadi. Natijada:
o‘quvchiga individual, tabaqalashtirilgan yondoshuv joriy etilmayapti; aksariyat
holatlarda quruq so‘zlashuvdan iborat deklarativ metodlar bilan cheklanilmoqda;
o‘quvchini qiziqtirgan va yoki tanlagan kasbi xususiyatlari bilan bevosita
tanishishi uchun keng imkoniyat yaratilmayapti. O‘quvchilarni mahalliy
sharoitlardan kelib chiqib kasb tanlashga yo‘llash uchun zarur bo‘ladigan shahar,
tuman va boshqa hududiy birikmalarning mutaxassislarga bo‘lgan ehtiyoji
to‘g‘risida joriy va istiqbolli dasturlar ishlab chiqilmagan.

O‘quvchilarning o‘qishdan tashqari vaqti ular hayotida katta o‘rin tutadi. Shu
sababli bu vaqtni to‘g‘ri tashkil etishda, undan dam olish uchun, oqilona
foydalanishda ularga yordam berish zarur. Barcha shakllardagi darsdan va
maktabdan tashqari ishlarning chuqur ichki mohiyati o‘quvchilarni ijtimoiy foydali
faoliyatga faol jalb qilish, ularning tashabbusi va mustaqilligini rag‘batlantirish,
individual qiziqishlari, mayl va qobiliyatlarini rivojlantirishdan iboratdir.
O‘quvchilarning o‘qishdan tashqari ishlariga pedagogik rahbarlikning xususiyati
ularga faqat dars mashg‘ulotlarida emas, balki ijtimoiy tashkilotlar orqali, sinfda va
maktabdan tashqari har xil tadbirlar orqali, o‘quvchilarni texnik ijodkorlik va
qishloq xo‘jalik tajribachiligiga bevosita jalb etish orqali ham tarbiyaviy ta’sir
ko‘rsatishni amalga oshirishdir.
Yuqorida bayon etilgan fikrlardan kelib chiqqan holda amaliyotda keng
qo‘llanilayotgan metodlarni asosan quyidagi uch guruhga ajratish mumkin.
O‘quv materialini og‘zaki bayon qilish metodi maktab ta’lim tizimida eng
ko‘p qo‘llaniladigan metodlardan biri bo‘lib, mazkur metodga barcha o‘quv
predmetlari bo‘yicha barcha sinflarda murojaat qilish mumkin.
Ushbu metod bayon qilinayotgan ma’lumotlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri
o‘qituvchining jonli nutqi orqali idrok qilinishi bilan tavsiyalanadi va ana shu
xususiyatiga ko‘ra ta’limning boshqa metodlaridan farq qiladi.
Hikoya qilish – o‘qituvchi tomonidan yangi o‘tilayotgan mavzuga oid fakt,
hodisa va voqealarning yaxlit yoki qismlarga bo‘lib, obrazli tasvirlash yo‘li bilan
ixcham, qisqa va izchil bayon qilinishidir. hikoya qilish davomida o‘quvchilar
passiv tinglovchi bo‘lib qolmasliklariga aksincha ular faolliklarini oshirish,
diqqatni mavzuga safarbar qilish, hodisa va voqealar ustida fikr yuritish, fikr
almashish maqsadida savollar berib borish, ko‘rgazmali qurollardan foydalanishga
ye’tibor berish lozim.
O‘qituvchi muayyan bir kasb-hunarning u yoki bu jihatlariga oid qonun,
qoidalar qanchalik asosli yekanligini dalillar, misollar keltirish yo‘li bilina isbotlab
beradi.

Suhbat metodi ko‘pincha savol-javob metodi deb ham yuritiladi. Chunki bu
metodda dars o‘tilsa, u asosan savol-javob yo‘sinida olib boriladi.
O‘qitish jarayonida o‘rganilayotgan mavzu yuzasidan kirish, asosiy va
yakunlovchi suhbatlar ham qo‘llaniladi, shuningdek, o‘quvchilar tomonidan yangi
o‘tilgan mavzuni qanchalik tushunganlarini tekshirish maqsadida ham suhbat
o‘tkaziladi. Suhbat metodi bilan ish ko‘rganda, mashg‘ulotlarni tashkil qilish va
uni olib borishda o‘qituvchi - quyidagilarga amal qilishi kerak:
1. O‘qituvchining suhbat uchun tayyorlab kelgan savollari sinf
o‘quvchilarining hammasiga taalluqli bo‘lib, savol o‘rtaga tashlanishi kerak.
2. O‘quvchilardan biri javob berish uchun chaqiriladi.
3. Savolga javob berayotgan o‘quvchini qunt bilan tinglash, uning
javobini to‘ldirishi, tuzatishi, oydinlashtirishga yordam berishini ta’minlash lozim.
O‘quvchilarning texnik masalalarni yechish va bu yechimlarni harakatli
modellar yoki tajriba namunalarining texnik loyihalari, maketlari sifatida ifodalash
bilan bog‘liq amaliy faoliyatini o‘quvchilarning texnik ijodkorligi deb atash qabul
qilingan.
Texnologiya o‘qituvchisi ota-onalar va faol o‘quvchilar bilan hamkorlikda
maktabda texnika to‘garaklarini tashkil qiladi. U sinf rahbarlari yordamida fan,
texnika va ishlab chiqarishning ayrim tarmoqlariga ko‘proq qiziqadigan
o‘quvchilarni aniqlaydi hamda ularga tumanda, shaharda joylashgan maktabdan
tashqari muassasalardagi o‘ziga mos to‘garakni topishda yordamlashadi.
Texnologiya o‘qituvchisi o‘quvchilarni maktab fan, texnika va ishlab chiqarish
haftaligini, mamlakatimiz fani va texnikasi tarixidagi atoqli kunlarga
bag‘ishlangan maktab kechalarini tayyorlash va o‘tkazishga jalb qiladi.
Maktabda o‘quvchilarning mustaqil faoliyati, barcha pedagogik jamoa bu
ishga ma’naviy tayyor bo‘lsagina o‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasida o‘zaro
chuqur hurmat, xayrixohlik, ishonch bo‘lgan sharoitdagina tashkil etilishi mumkin.
Hech qanday soxtalik va sun’iylik bo‘lmasligi kerak.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida xalq xunarmandchiligi mavzulari
yo‘nalishlar bo‘yicha quyidagicha o‘tiladi:

5-sinf
TEXNOLOGIYA VA DIZAYN YO`NALISHI
t/r Mavzular Soati
Metalga ishlov berish texnologiyasi
13-14 Metallarga ishlov berishda qo`llaniladigan xalq
hunarmandchiligi elementlari. Metallga ishlov berishga oid kasb-
hunarlar to`g`risida ma`lumot. 2
17-18 Metallarga ishlov berish jarayonlari bilan uyg`unlashtirilgan
xalq hunarmandchiligi texnologiyasi. 2
YOG `ochga ishlov berish texnologiyasi
55-56 Yog`ochga ishlov berishda qo`llaniladigan xalq
hunarmandchiligi elementlari. Yog`ochga ishlov berishga oid
kasb-hunarlar to`g`risida ma`lumot. 2
59-60 Yog`ochga ishlov berish jarayonlari bilan
uyg`unlashtirilgan xalq hunarmandchiligi texnologiyasi. N I-7 2
SERVIS XIZMATI YO`NALISHI
t/r Mavzular Soati
Gazlamaga ishlov berish texnologiyasi 48 soat
49-50 Amaliy mashg`ulot: Kashtachilikda ishlatiladigan
naqshlar, naqsh elementlari. Naqshlar chizish. 2
51-52 Kashtachilik ranglari va rang tanlash. Kashtachilikda
ishlatiladigan chok namunalarini tikish. 2
53-54 Milliy kiyimlardan qiyiqchani bichish va nusxa tushirish.
Qiyiqcha gullarini (naqshlarini) tikish. Dazmollash. 2
55-56 Milliy o`yinchoq (qo`g`irchoq) turlari, ishlatiladigan
asbob, moslamalar, gazlama va ularning turlari. 2

6-sinf
TEXNOLOGIYA VA DIZAYN
Metalga ishlov berish texnologiyasi
17-18 Tayyorlanadigan detal eskizini chizmalarini, texnologik
xaritalarni tuzish va o`qish. Materialni tejamli sarflashni
rejalash. Metallarga ishlov berishga oid xalq hunarmandchiligi
turlariga bo`yicha ish usullarini o`rgatish. 2
Yog`ochga ishlov berish texnologiyasi
55-56 Yog`och va boshqa materiallardan xalq hunarmandchiligi
ish usullari asosida buyumlar tayyorlash. 2
57-58 Yog`och va boshqa materiallardan xalq hunarmandchiligi
ish usullari asosida buyumlar tayyorlash. 2
Uy-ro`zg`or buyumlarini ta`mirlash
65-66 Yurtimiz me`morchiligi tarixiga oid qisqacha ma`lumotlar.
Xona intereri hamda jihozlanish dizayniga talablar. Sohaga oid
yurtimizda tarkib topgan an`analar hamda zamonaviy taraqqiyot
yo`nalishlari. NI-8 2
SERVIS XIZMATI YO`NALISHI
Gazlamaga ishlov berish texnologiyasi
47-48 Zardo`zlik san`ati tarixi va uning rivojlanishi. Zardo`zlikda
ishlatiladigan materiallar (gazlamalar turlari, karton, zar iplar).
Zardo`zlikda ishlatiladigan asbob-uskunalar. Zar ipni o`rash.
NI-6 2
49-50 Zardo`zlikda ishlatiladigan naqsh turlari. Kartonga naqsh
(gul) tushirish va qirqish. Ish o`rnini tashkil qilish. 2
51-52 Bo`zni k o rcho`pd a t a r a ngl a b t o rtish. Z a mindo`zi v a
guldo`zi usulid a tikishni o`rg a tish. 2
53-54 Choynak yopqichining gulnaqshini zar ipdan tikish. 2
55-56 Tikilgan mahsulotni korcho`pdan tushirib, tayyorlash
texnologiyasini o` rganish (astar tikish). Buyumga oxirgi ishlov
berish. 2
57-58 Nozmunchoq (biser) va undan foydalanish haqida
ma`lumot. Nozmunchoq to`qish uchun zaruriy xom- ashyo va
moslamalar. Nozmunchoqdan gul, geometrik va boshqa shakllar
to`qish. 2
59-60 Milliy bosh kiyimlardan do`ppi tikish texnologiyasi.
Do`ppini bichish. Bo`l a kl a rg a t a nl a ng a n n a qsh ele men tl a rini
bise r , pist o n yord a mid a tikib, tug a tish. Bo`laklarni bir-biriga
ulash, ishni yakunlash. NI-7 2
61-62 Qiz bolalar sumkachasini tikish texnologiyasi bilan
tanishtirish. Andoza tayyorlash, zaruriy gazlama, iplar tanlash,
sumkachani bichish. 2
63-64 Sumk a cha bo`l a kl a rig a t a nl a ng a n n a qsh ele men tl a rini bise r , 2

pist o n yord a mid a tikish.
65-66 Qiz b o l a l a r sumk a cha bo`l a kl a rig a t a nl a ng a n n a qsh
ele men tl a rini bise r , pist o n bil a n tikish. Bo`laklarni bir-biriga
ulash, ishni yakunlash. NI-8 2
Buyumlarni ta`mirlash texnologiyasi
67-68 Kiyimlarni saqlash usullari. Kiyimga qarab turish qoidalari.
Yamoq solish texnologiyasi. Amaliy mashg`ulot : yamoq solish. 2
7-sinf
TEXNOLOGIYA VA DIZAYN YO`NALISHI
Metalga ishlov berish texnologiyasi
11-12 Rangli metallarga ishlov berishga oid xalq
hunarmandchiligi turlari bo`yicha ish usullari. NI-2 2
Yog`ochga ishlov berish texnologiyasi
49-50 Yog`och va metallga ishlov berishni uygu`nlashtiruvchi
xalq hunarmandchiligi turlariga bo`yicha ish usullari. 2
55-56 Yog`och va metallga ishlov berishni uygu`nlashtiruvchi
xalq hunarmandchiligi turlariga bo`yicha ish usullari asosida
buyumlar tayyorlash. 2
SERVIS XIZMATI YO`NALISHI
Gazlamaga ishlov berish texnologiyasi
47-48 Xalq hunarmandchiligi “Quroqchilik” haqida umumiy
ma`lumot. Uning t a ri x i, usull a ri, ke ra kli ish qur o ll a ri.
Tikiladigan “Quroq” buyumiga eskiz chizish va shablonlar
tayyorlash. NI-6 2
8-sinf
TEXNOLOGIYA VA DIZAYN YO`NALISHI
Xa lq hun a rm a ndchiligi te x n o l o giyasi
1- 4 Hunarmandlarning bozor munosabatlari asosidagi
faoliyatlari, uyushmalari va uning istiqbollari. 4
5-8 Xalq hunarmandchiligi bo`yicha ko`rgazma va tanlovlarni 4

tashkil qilish va ishtirokchilarni tanlash qoidalari.
9-14 Amaliy mustaqil ishlar: Xalq hunarmandchiligining
tanlangan yo`nalishi bo`yicha zamonaviy dizayn talablari bilan
uyg`unlashtirilgan mahsulot tayyorlashdagi ish usullarini
egallash. 6
SERVIS XIZMATI YO`NALISHI
Xa lq hun a rm a ndchiligi te x n o l o giyasi
1- 4 Hun a rm a ndl a rning b o z o r mun o s a b a tl a ri a s o sid a gi
f ao liyatl a ri, uyushm a l a ri v a uning istiqb o ll a ri. 4
5-8 Xalq hunarmandchiligi bo`yicha ko`rgazma va tanlovlarni
tashkil qilish va ishtirokchilarni tanlash qoidalari. 4
9-14 Amaliy mustaqil ishlar: Xalq hunarmandchiligining
tanlangan yo`nalishi bo`yicha zamonaviy dizayn talablari bilan
uyg`unlashtirilgan mahsulot tayyorlashdagi ish usullarini
egallash. 6
9-SINF
TEXNOLOGIYA VA DIZAYN YO`NALISHI
Xa lq hun a rm a ndchiligi te x n o l o giyasi
1- 2 Xalq hunarmandlari tomonidan eksport va ichki bozor
uchun ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar. 2
3-4 Xalq hunarmandchiligida foydalanilayotgan nodir
materiallar, asbob-uskunalar. 2
5-6 Hunarmandchilik mahsulotlarini tashqi shakli uzviyligi va
yaxlitligi ta`minlanishiga ko`ra baholash. NI-1 2
7-8 Kompozitsion yaxlitlik. Xalq hunarmandchiligiga oid
tanlangan bitta kasb-hunar turini tavsiflash. 2
9-10 Amaliy mustaqil ishlar: Xalq hunarmandchiligining
tanlangan yo`nalishi bo`yicha zamonaviy dizayn talablari bilan
uyg`unlashtirilgan mahsulot tayyorlash bo`yicha ish usullarini 2

egallash. Loyihalash bosqichida mahsulot tashqi shakli uzviyligi
va yaxlitligini ta`minlash.
SERVIS XIZMATI YO`NALISHI
Xa lq hun a rm a ndchiligi te x n o l o giyasi
1- 2 Xalq hunarmandlari tomonidan eksport va ichki bozor
uchun ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar. 2
3-4 Xalq hunarmandchiligida foydalanilayotgan nodir
materiallar, asbob-uskunalar. 2
5-6 Hunarmandchilik mahsulotlarini tashqi shakli uzviyligi va
yaxlitligi ta`minlanishiga ko`ra baholash. NI-1 2
7-8 Kompozitsion yaxlitlik. Xalq hunarmandchiligiga oid
tanlangan bitta kasb-hunar turini tavsiflash. 2
9-10 Amaliy mustaqil ishlar: Xalq hunarmandchiligining
tanlangan yo`nalishi bo`yicha zamonaviy dizayn talablari bilan
uyg`unlashtirilgan mahsulot tayyorlash bo`yicha ish usullarini
egallash. Loyihalash bosqichida mahsulot tashqi shakli uzviyligi
va yaxlitligini ta`minlash. 2

2.2. Umumta’lim maktablarida o‘quvchilarning xalq xunarmandchiligiga
oid bilim va ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasi
Texnologiya darslarida o‘quvchilarni xalq xunarmandchiligi asosida
tarbiyalash metodikasi. O‘quvchilarda o‘zini-o‘zi tanqidiy baholash va
kamchiliklarga nisbatan murosasiz bo‘lish hislarini tarbiyalaydi. Unda, o‘qituvchi
tayyor buyumni tekshirib ko‘radi va uni o‘quvchilarning o‘zlariga mustaqil
ravishda baholashni taklif qiladi. Ilg‘or o‘qituvchilar ish tajribalari bunday usul
muhim tarbiyaviy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. O‘quvchilar tayyorlangan
buyumlarning sifatini aniqlashga doir muntazam mashq qilishlari, ularda o‘zini-
o‘zi nazorat qilish ko‘nikmalari, o‘zini-o‘zi mehnatini tanqidiy baholash hissining
shakllanishiga yordam beradi. Buning uchun, o‘qituvchi-murabbiy dam olish
tanaffuslari vaqtida, mashg‘ulotlar yakunida, ish natijalari tahlilidan keyin,
o‘quvchilarga mehnat ilg‘orlari, fidoyilari foydalanayotgan usullar haqida gapirib
berishi kerak bo‘ladi. Bunday suhbatlar uchun mahalliy korxonalardagi ustalar
hayotini namuna qilib ko‘rsatish ma’qul hisoblanadi. Chunki, bozor
munosabatlarida faqat sifati yuqori, chiroyli, mustahkam qilib tayyorlangan
buyumlargina raqobatbardosh bo‘la oladi.
Hozirgi zamon sharoitida ishlab chiqarish sohalarining kengayishi, xo‘jalik
munosabatlarining murakkablashuvi, fan-texnika rivojining jadallashishi tufayli ish
vaqtining har bir daqiqasi g‘animatdir. Shunday ekan, ichki tartib-qoidalarga,
mehnat intizomiga qat’iy amal qilish zarurligini maktab ta’lim-tarbiyasidan
boshlash kerak bo‘ladi. Buning uchun, mehnat ta’limi va tarbiyasi jarayonida qulay
shart-sharoitlar yaratilishi lozim. Bunda, o‘quvchilarga tushuntirish, ishontirish,
rag‘batlantirish, namuna ko‘rsatish kabi metodlaridan foydalanib, o‘qitish bilan
birga ularning ishlariga yuqori talabchanlik bilan yondashish ham kerak bo‘ladi.
O‘quvchilarning o‘zaro munosabatlarida chetlashishlar bo‘lganda, ijobiy misollar
bilan u yoki bu hollarda o‘zini qanday tutishi kerakligini tushuntirish (ko‘rsatish)
kerak. O‘quvchilar o‘qituvchining tizimli va qat’iy talablarini bajarish natijasida,
ular turli qoidalar va ish usullari aniq va ongli bajarishga asta-sekin ko‘nikadilar.
Ular, ish maromini saqlashga, ish o‘rnini namunali tutishga, asboblarni ehtiyot

qilishga odatlanadilar. O‘quvchilar mustaqil mehnat va turmushga tayyorlashning
muhim shartlaridan biri, bu intizomni yo‘lga qo‘yish va uni asta-sekin saqlashga
erishib borishdir.
O‘quvchilarga nisbatan doimiy izchil talabchanlik ko‘rsatishda,
o‘qituvchining muntazam irodasi bo‘lmog‘i lozim.
O‘quvchilarda jamiyat va shaxslar mulkiga g‘amxo‘rlik munosabatlarini
tarbiyalash, ongli munosabatda bo‘lish, ularda ijtimoiy va shaxsiy mulkka nisbatan
tejamkorlik munosabatini shakllantirish lozim. Shuningdek, ular mehnat kishilarini
hurmat qilishi, o‘z irodasi va xarakterini tarbiyalashi muhim o‘rin tutadi.
O‘quvchilarda ijtimoiy mulkka nisbatan ongli munosabatni tarbiyalashning
ta’sirchan usullaridan biri, ularni unumli mehnat jihozlari va asbob-uskunalarini
ta’mirlashga jalb qilishdan iboratdir. O‘quvchilarni turli materiallarni tejamkorlik
bilan saqlashga, asbob-uskuna, ish kiyimlari kabilarni ehtiyot qilishga o‘rgatish
hamda uning muomala odobi, tartib-intizomi va yuqori mehnat madaniyatini
tarbiyalash kerak. O‘quvchilarni mehnat va kasbga tayyorlash jarayonida yuqori
saviyadagi mehnat madaniyatini tarbiyalash, o‘qituvchi-murabbiyning asosiy
vazifalaridan hisoblanadi. O‘quvchilarda mehnat go‘zalligi, kishilarning o‘zaro
munosabatlarini chuqur va har tomonlama idrok qilishini doimiy va izchil ravishda
tarbiyalab borishi kerak bo‘ladi. Mehnatning nafisligi oddiy buyumlar
tayyorlashdan boshlanadi va bevosita mehnat jarayonida hamda uning natijalarida
namoyon bo‘ladi.
O‘qituvchi dars va darsdan tashqari mashg‘ulotlar jarayonida yaxshi
tayyorlangan hunarmandchilik buyumining go‘zalligi, detallarga ishlov berishning
to‘g‘riligi hamda o‘quvchi mehnat harakatlarining aniqligini doimo ta’kidlab
turishi kerak. O‘qituvchi o‘quvchilar bilan o‘tkaziladigan suhbatlarda, halol
mehnat bizning jamiyatimizda yashashning asosiy mazmuniga aylanishi
lozimligini uqtirishi, ruhlantirishi va bu ularning ijodiy mehnat qilish ko‘nikmasini
shakllantirishga xizmat qilishi kerak. Bizning jamiyatimizda mehnat go‘zalligi
ma’naviy va moddiy rag‘batlantirish bilan uzviy bog‘langan.

Yuksak mehnat madaniyati mehnat kishilarining ajralmas sifatidir. Ushbu
jarayonni o‘quvchilarga texnologiya fani va kasbga yo‘naltirish hamda boshqa
umumta’lim fanlarini o‘qitishda tarbiyalab borish lozim. Mehnat madaniyati
tushunchasiga mehnat shart-sharoitlari, go‘zalligi, qulayligi, mehnat jarayoni,
muomala madaniyati va boshqalar kiradi. Nazariy va amaliy o‘quv
mashg‘ulotlarining xonalari, uning jihozlari va asbob-uskuna (stanoklar) ning
bo‘yalishi nafis hissiyotlarni uyg‘otishi kerak. Chiroyli va qulay asbob-uskuna
bilan tayyorlangan buyumlarning yuqori sifatli bo‘lishi, undan foydalanish
qulayligi, pishiqligi, mustahkamligi va tayyorlangan buyumning go‘zalligi
insonlarga estetik zavq berishi qanoatlantirishi kerak. Asbob-uskunalar har doim
sozlangan va ishga shay bo‘lishi, mashg‘ulotlarga o‘quvchilar qulay maxsus ish
kiyimlarini kiyib kelishlarini kichik maktab yoshidanoq tarbiyalab borish talab
etiladi.
Texnologiya va kasbga yo‘naltirishda o‘quv mashg‘ulotlarining o‘ziga xos
xususiyatlaridan kelib chiqib, ta’lim-tarbiya tizimida xalq hunarmandchiligi
sohalaridan foydalanish uchun eng maqbul mashg‘ulotlar turkumi ushbu
mashg‘ulotlar hisoblanadi. Chunki, xalq hunarmandchiligi sohalarini bajarishda
asosiy mashg‘ulotlar qo‘l mehnati orqali amalga oshiriladi. Turli materiallarni
ishlov berishga tayyorlash, materiallarga issiq va sovuq ishlov berish, kesib va
bukib ishlash, rejalash, o‘lchash, pardozlash, silliqlash, jilvirlash, bo‘yash,
buyumlarni iste’molga (ko‘riklarga) tayyorlash kabi mashg‘ulotlarning asosiy
qismi xalq hunarmandchiligi sohalarida qo‘l bilan bajariladi. Xalq
hunarmandchiligi sohalarini o‘rganishda mehnat mashg‘ulotlari qo‘lda va qo‘l
asboblarida bajariladi. Hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida mehnat ta’limi
mashg‘ulotlarining samaradorligini oshirish uchun o‘quvchilar mehnati xolis
baholanishi lozim. Xalq hunarmandchiligi sohalarini o‘rganishga asoslangan
mehnat ta’limi mashg‘ulotlari an’anaviy mehnat ta’limi mashg‘ulotlariga nisbatan
taqqoslanganda moddiy, xom ashyo ta’minoti ko‘pincha mahalliy materiallardan
foydalanishi hisobiga bo‘ladi. Bu turkumdagi mashg‘ulotlar o‘qitilishi jihatidan

boshqa umumta’lim fanlariga nisbatan olib qaralganda, o‘zining amaliyligi va
ishlab chiqarishga mo‘ljallanganligi bilan ajralib turadi.
Texnologiya va kasbga yo‘naltirish fani boshqa o‘quv fanlaridan o‘zining
mujassamlangan fan ekanligi bilan ajralib turadi. Shunday ekan, ushbu ta’limni
tashkil etish jarayonida o‘quvchilar umumta’lim fanlaridan olgan bilimlarini keng
ko‘lamda qo‘llaydilar. Bundan tashqari, ushbu ta’limning o‘zi ham, o‘z tizimida
bir qancha soha (turli materiallarga ishlov berish, qishloq xo‘jaligi, sanoat,
pazandachilik, gazlamashunoslik va boshqa) larni biriktiradi. Ushbu sohalarning
har biri esa, bir-biriga o‘xshamagan turli xil ishlab chiqarish faoliyati sohalaridan
hisoblanadi. Yoshlarning mehnat ta’limi va kasbga yo‘naltirish ishlarini tashkil
etish bilan shug‘ullanadigan o‘qituvchilar, o‘quvchilar, murabbiylar, rahbarlar va
boshqa mutasaddilar ushbu mashg‘ulotlarning o‘ziga xosligini yaxshi farqlashlari
lozim bo‘ladi.
Texnologiya darslarida o‘quvchilarni xalq xunarmandchiligi asosida
tarbiyalashimizni samarali yo‘llaridan biri zardo‘zlik sa’natini o‘rgatish, sababi
o‘quvchilar o‘z qo‘llari bilan nafis buyumlar yaratishga muyassar bo‘ladilar.
Zardo‘zlik buyumlarini bichish ma’lum texnologiyaga asoslanadi. Bu
texnologiyani o‘quvchi yoshlarimiz qiynalmasdan o‘rganishlari va amalda
qo‘llashlari mumkin.
Zardo‘zlik buyumlarini bichish texnologiyasi ularning turmushda bajaradigan
vazifasiga ko‘ra farq qilgan. Uy-ro‘zg‘or buyumlarini bichish texnologiyasi
ularning ketma–ket bajaradigan vazifasiga ko‘ra farq qilgan. Uy-ro‘zg‘or
buyumlarini bichish oddiy va juda soddaligi bilan ajralib turgan. Insonga ust-bosh
sifatida xizmat qiladigan zardo‘z buyumlari, ya’ni zardo‘z kastyum va uning
qo‘shimchalarini bichish texnologiyalari birmuncha murakkab bo‘lib, turlicha
uslublarni o‘z ichiga oladi. Demak, zardo‘zlik buyumlarini bichish texnologiyasi
ularning turmushda bajaradigan vazifasiga ko‘ra ikki turga ajratish mumkin:
1. Uy-ro‘zg‘or buyumlari.
2. Zardo‘zlik kastyum va uning qo‘shimcha qismlari.

Ma’lumki, zardo‘zlik buyumlari bichimi o‘z xususiyatiga ko‘ra avra va
astardan iborat bo‘lgan. Avra va astar buyumga bajaradigan vazifasiga qarab
ko‘rinishi turlicha bo‘lgan. Avra uchun yuqori sifatli. Ko‘rkam qimmatbaho
materiallar tanlangan astar uchun oddiy. Lekin chidamli, rang chiqarmaydigan
materiallar tanlangan. Zardo‘zlik buyumlari uchun astar juda zarur, chunki avrani
zardo‘zi bezaklari bilan bezaganimizda uning teskari tomonida tikish izlari, yelim
izlari ko‘zga tashlanadi. Ular zardo‘zlik buyumlaridan foydalanganimizda biz
uchun noqulayliklar tug‘dirishi mumkin. Shuning uchun barcha zardo‘zlik
buyumlarini orqasiga astar tikiladi.
Texnologiya darsi jarayonida o‘quvchilarni xalq xunarmandchiligi asosida
tarbiyalashni dars jarayonida olib borish mumkin, ya’ni xalq hunarmandchiligidan
foydalanishni takomillashtirishga bag‘ishlangan bir qancha tajriba-sinov
mashg‘ulotlari o‘tkazib ko‘rishimiz mumkin, masalan:
6-sinf, Mavzu: Zardo‘zlikda ishlatiladigan naqsh turlari.
Dars maqsadi:
Ta'limiy: Zardo‘zlikda ishlatiladigan naqsh turlari haqida ma'lumot berish,
kardonga naqsh (gul) tushirish va qirqish, zardo‘zlikda ishlatiladigan asbob
uskunalardan to‘g‘ri foydalanish, halq amaliy bezak san'ati turlaridan naqqoshlik,
naqshlar solish va rang tasvir san'ati rassomchilik haqida ham ma'lumotlar berish
va ularni o‘rgatish.
Tarbiyaviy: O‘quvchilarni mehnatsevarlik va milliy ruhda tarbiyalash.
Rivojlantiruvchi: O‘quvchilar zardo‘zlik ishlarini bajarish jarayonida mehnat
ko‘nikmalari, hunarmandchilik kasblari sir asrorlaridan habardor qilish, amaliy
ko‘nikmalarini mustahkamlash va kengaytirish.
Darsning jihozi: zardo‘zlikka oid ish qurollari, zardo‘zlik ishlaridan
namunalar va asbob-uskunalar dars o‘tishga oid o‘quv-uslubiy qo‘llanmalar,
amaliy mashg‘ulot ishi yo‘riqnomalari.
Dars usuli: bayon qilish, ko‘rgazmali qurollar
Dars turi: Amaliy mashg‘ulot.
Dars tipi: Yangi bilimlar berish,mehnat ko‘nikmalarini shakllantirish.

Fanlararo bog‘lanish: fizika, ximiya, chizmachilik, tarix va rasm.
Darsning borishi:
I. Tashkiliy qism. Salomlashish, o‘quvchilar darsga tayyorgarligini tekshirib
chiqish, davomat aniklash va o‘quv xonasini tozaligini tekshirish.
II. Amaliy mashg‘ulot.
A. O‘tilgan mavzu yuzasidan savol-javob o‘tkazish. Uyga berilgan
vazifani tekshirish.
B. Nazariy tushuncha va kirish yo‘riqnamasi berish (Doskaga yangi mavzu
nomi va rejasi yoziladi:
Reja.
1.Chiroyli rasm, naqsh, gul va shakllar tanlash
2. Eskiz chizish(gul, naqsh,o‘simlik)
3. Kartonga naqsh tushirish.
4. Kartonga tushirilgan naqshni qirqish
Halq amaliy san'atida, jumladan. Zardo‘zlikda ham naqsh muhim o‘rin tutadi.
Zardo‘zlik – zar ip bilan naqsh (kashta) tikish kasbidir. U forscha zar (tilla), do‘zi
(tikmoq) degan ma'noni anglatadi. Zardo‘zlik kasbida quyidagi hunarlarni ham
bilishi kerak bunda asosan uchta bosqichni bilish zarur: birinchi-rasm solish;
ikkinchi – naqshlarni tushurish va qirqish; uchinchi – qirqilgan naqshlarni zar ip
bilan tikish va bezatish.
Naqsh arbcha so‘z bo‘lib ―Gul ―tasvir degan ma'nolarni anglatadi. Naqsh -
qush, hayvon, o‘simlik, novda va boshqa elementlarning ma'lum tartibida
takrorlanishidan hosil qilingan bezakdir. Ma'lumki, har qanday naqsh namunasi
o‘ziga xos naqsh elementlari yig‘indisidan iborat bo‘ladi. Naqsh tabiatdan
to‘g‘ridan to‘g‘ri olinmasdan qayta ishlash natijasida hosil qilinadi. O‘zbek halq
amaliy bezak san'atida ishlatiladigan naqshlar tuzilishiga ko‘ra quyidagi 4 guruhga
ajratiladi:
1. Islimiy(o‘simliklar) naqshlar.
2. Geometrik (girix) naqshlar.
3. Murakkab (gulli girix) naqshlar

4. Ramziy naqshlar (hayvonat va odamzot olamidagi shakllarni qayta ishlab
hosil qilingan naqshlar).
Halq amliy bezak san'atining qaysi turlari bo‘lmasin uning zaminida turli
naqsh elementlaridan tuzilgan kompozitsiya yotadi.
―kompozitsiya lotincha ―komposiotio so‘zidan olingan bo‘lib, ―to‘qish,
tuzish, bir-biriga solishtirsh va joylashtirish kabi ma'nolarni beradi.
Naqshlar xalq amaliy san'ati turlarida gilamdo‘zlikda, do‘ppido‘zlik,
kashtachilikda va boshqa milliy hunarmandchilik kasblari va turlarida jumladan
misgarlik, kulolchilik, o‘ymakorlik kasblari va turlarida ham bevosida ishlatiladi
bulardan tashqari memorchilikda, ganchkorlikda ham muntazam foydalanib
kelinadi. Har bir kasb egalari o‘z buyumlarini chiroyli chiqishi va bezatishida
naqshlardan foydalanishadi va ijod qiladi.
Shular kabi rassomchilikda naqshlar alohida kompozitsiya tutadi ya'ni
naqshlar har bir buyum, rasm va boshqa narsalarga alohida jilo baxsh etadi.
Darsni mustahkamlash. O‘quvchilarga zardo‘zlikda ishlatiladigan
naqshlarni qog‘ozga chizish va qog‘ozga tushirilgan naqshlarni qirqish kabi
mashg‘ulatga doir vazifalar berish.
Darsni yakunlash.
a) Uyga vazifa berish;
O‘tilgan mavzu yuzasidan qo‘shimcha adabi ѐT tlardan foydalanib mavzuni
mustahkamlab tayyorlanib, mavzu bo‘yicha 10 ta test tuzib kelish.
b) Darsni tugatish .
Amaliy metodlardan foydalanib dars o‘tilganda o‘quvchilar nafaqat o‘z ishlari
natijalarini boshqa guruh qatnashchilari ishlari bilan taqqoslaydilar, balki
kelajakdagi kasbiy faoliyatlariga aniqlik kiritish va mavzu yuzasidan yana nimalar
talab qilinishi haqida tasavvurga ega bo‘ladilar.

"MUZYORAR" USULIDAN FOYDALANISh
Ko’pchilik odamlar notanish vaziyatda (yangi sinf yoki yangi maktabda,
kursning boshlanishida) bo’lganlarida o’zlarini jur`atsiz sezishadi. Ko’pincha bir-
birlarini bilishmaydi. Agar xech bulmaganda bir kishi bilan tanish bo’lsalar, ular
birga bo’lishadi. Shuning uchun o’qituvchi (yoki boshlovchi) o’quvchilarga
o’zlariga ishonch hissiyotini beradigan do’stona muhitni va ular o’zlari
o’rganishlari kerak bo’lgan narsaga diqqatlarini qarata oladigan vaziyatni yaratishi
kerak. Bunda Muzyorar usulidan foydalanish mumkin. Bu ta`lim beruvchi va
ta`lim oluvchilar o’rtasidagi «tusiq»ni yo’qotishga qaratilgan usul xisoblanadi.
Umum ta'lim maktablarining mehnat ta'limi darslari jarayonida
―Gazlamalarga ishlov berish texnolagiyasi yo‘nalishida "Xalq
hunarmandchiligi texnologiyasi" bo‘limini o‘tishda halq amaliy san'ati turlaridan
zardo‘zlikda ishlatiladigan naqsh turlari mavzusini an'anaviy dars usullari, test
sinovlaridan tashqari boshqa ilg‘or pedagogik texnologiyalardan foydalanib dars
o‘tish. Bu usul "Muzyorar" metodidir bunda anketa so‘rovlari, bahs-munozara
orqali musobaqa shaklida yoki guruhlarga bo‘lib, o‘quvchilar bilimini tez va qulay
baholash mumkin. Jumladan, "Muzyorar" usulida dars o‘tiladigan bo‘lsa uning
afzallik tomoni shundaki, bunda o‘quvchilarda dars jarayonida eslash qobiliyati
tiklanadi. "Muzyorar" usulini qo‘llash uchun darsning texnologik xaritasi tuzib
olinadi yoki doskaga oldindan tayyor qilib yozib qo‘yiladi.
Mavzu: Zardo‘zlikda ishlatiladigan naqsh turlari.
Darsning maqsadi: o‘quvchilarning fan bo‘yicha olgan bilimlarini va mehnat
ko‘nikmalarini aniklash hamda baholash; ularda nafosat tuyg‘usini o‘stirish, naqsh
chizish haqidagi tasavvurlarini kengaytirish.
1. Darsda ko‘llaniladigan usul: bahs-munozara, musobaqa.
2. Darsning texnologik xaritasi
3. Kirish - tanishuv (3 daqiqa).
4. G‘ayrat berish - yangiliklar (4 daqiqa).
5. Ijodkorlikka undash - ikkita rassom saylash, guruhlararo savol-
javob o‘tkazish (20 daqiqa).

6. Jipslashtirish - ikkala guruhning bir-birlariga chizgan naqsh yoki
rasmlarini izohlashi (5 daqiiqa).
7. Tinchlantirish - dam olish daqiqasi (3 daqiqa).
8. Aql charxi - boshkotirma (5 daqiqa).
9. Yakunlash - sarhisob, rag‘batlantirish (5 daqiqa).
Izoh: 1."Muzyorar" usulini qo‘llashda hamma o‘quvchi qatnashishi va
ularning xavfsizligi ta'minlangan bo‘lishi kerak. Bu usulni qisqa vaqt oralig‘ida 3-4
marta qo‘llash yaxshi natija bermaydi.
2. Sinfdagi muhitga ob-havo, intizom, darsga tayyorgarlik, ovoz ohangi,
o‘quv qurollari, jihozlar (shu jumladan mebellar ham), kayfiyat, yorug‘lik, tashki
ko‘rinish kabi omillar ta'sir kilishini hisobga olish zarur.
Darsning borishi.
Kirish.
O‘qituvchi: Hamma so‘zlar ichida "Salom" sevgan so‘zimiz, Tilimizni shu
so‘zga o‘rgatgan ham o‘zimiz. Sizlar doimo deysiz -
O‘quvchilar: Assalomu alaykum!
O‘qituvchi: Aziz o‘quvchilar, bugungi darsimiz o‘zgacharoq bo‘ladi. Buning
uchun sizlarni ikki guruhga bo‘lib olamiz. 1-guruh "O‘tkir zehnlilar", 2- guruh
"Nafosat" guruhi deb nomlanadi. Sizlar guruhlaringga sardor saylab olasizlar.
Gurux a'zolari xalq hunarmandchiligi texnologiyasi bo‘yicha berilgan
bilimlarni qay darajada o‘zlashtirganlarini namoyish etishadi. Sizlarning olgan
bilimingizni orqada o‘tirgan ustozlarimiz baholab borishadi.
Texnologik xaritada berilgan shartlar bo‘yicha bajarilgan ishlar, berilgan
javoblar besh ballik tizim asosida baholanadi. Marhamat! (O‘ng qo‘l tabrigi).
G‘ayrat berish. Haftada bor yetti kun, Yetti kun-u, yetti tun.
Qani, aytginchi qizlar, Bugun qanday, qaysi kun?
1-o‘quvchi: aprel oyining 25-kuni, chorshanba, 2017 yil.
O‘qituvchi: Yurtimizda yana qanday yangiliklar yuz bermoqda? (O‘quvchilar
gazeta sahifalarida yoritilgan yangiliklardan o‘qib berishadi).

III. Ijodkorlikka undash (har bir guruhdan bittadan rassom tanlanadi va
tayyorlab qo‘yilgan naqshlar chiziladi, qolgan o‘quvchilar bilan savol-javob
o‘tkaziladi).
O‘qituvchi: Ma'lumki, zardo‘zlik ishlarini amalga oshirish uchun zardo‘zlar
naqsh chizish va rasm fanidan ham xabardor bo‘lishlari lozim.Xo‘sh, aytinglarchi,
naqsh so‘zi nimani anglatadi?
O‘quvchilar: Naqsh arabcha so‘z bo‘lib, "gul", "tasvir" degan ma'nolarni
anglatadi. Naqsh - qush, hayvon, o‘simlik, novda (girix) va boshqa elementlarning
ma'lum tartibda takrorlanishidan hosil qilingan bezaqdir. Ma'lumki, har qanday
naqsh namunasi o‘ziga xos naqsh elementlari yig‘indisidan iborat bo‘ladi. Naqsh
elementlari tabiatdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri olinmasdan, qayta ishlash asosida hosil
qilinadi. Qayta ishlash - o‘simlik va hayvonot dunyosidagi tabiiy shakllarni ramziy
shakllarga aylantirish demakdir. Qayta ishlash tabiat qonuniyatlariga asoslanadi.
O‘zbek xalq amaliy bezak san'atida ishlatiladigan naqshlar tuzilishiga ko‘ra
quyidagi 4 guruhga ajratiladi:
1. Islimiy (o‘simliksimon) naqshlar - egri chizikli o‘simlik elemetlaridan
iborat.
2. Geometrik (girix) naqshlar - to‘g‘ri chiziqli elementlardan tashkil topgan.
3. Murakkab (gulli girix) naqshlar - islimiy va girix elementlarining
chatishmasidan iborat.
4. Ramziy naqshlar(hayvonot va odamzod olamidagi shakllarni qayta ishlab
hosil qilingan naqshlar).
O‘qituvchi: Naqsh chizishda rasm fanining qanday ahamiyati bor?
O‘quvchilar: Rasm fani o‘quvchilarda fikrni jamlashni, borliqning go‘zal
tomonlarini ilg‘ay olishni, ko‘rishni, go‘zal biror asar yoki ko‘rinishni yaratishga
chorlaydi. Fanga kirib borishda Kamoliddin Behzod, Chingiz Axmarov va boshqa
ko‘plab yetuk musavvirlarning badiiy asarlarini kuzatish kishida alohida bir
ezgulik, badiiylik hislarini o‘yg‘otadi. Rasm chizishni oddiydan murakkabga qarab
borish usuli orqali o‘rganish o‘rinli bo‘ladi. Dastlab oddiy shakllarni, so‘ngra

murakkabroqlarini o‘zaro kirishtirib, turli naqshlar chiziladi. Naqshlar aniq o‘lchov
asosida chizilsa chiroyli chiqadi.
O‘qituvchi: Rasm chizish uchun o‘quvchilarda qanday bilim, ko‘nikma va
malalkalar hosil bo‘lishi kerak?
O‘kuvchilar: Tabiatni kuzatish, oddiy geometrik shakllarning hajmini
belgilash. Oddiy va murakkab naqshlarni chizish.
O‘qituvchi: Nuqta va chiziq nima?
O‘quvchilar: Nuqta, chiziq va shtrix rasm va naqsh chizishda eng asosiy
vazifani bajaradi. Ularsiz hech qanday rasmni tasvirlab bo‘lmaydi. Qog‘oz yuzida
tasvirlanayetgan chiziq nuqtalardan iborat. Tekisliqdagi bir necha nuqtalarni bir-
biri bilan tuashtirsak, biror-bir buyumning umumiy shakli paydo bo‘ladi. Chiziq
har bir buyumning shakl chegarasini belgilaydi. Rasm chizishda tasvirlashning ikki
turi mavjud - chiziqli tasvirlash va turli tasvirlash. Ularning asosiysi chiziqli
tasvirlashdir. Har bir davrda chiziqli tasvirlashning mohir ustasi bo‘lgan. Masalan,
Leonardo da Vinchi, Rafael Santi, Renato Guttuzo, Pablo Pikasso va boshqalar.
Ular chiziqli tasvirlash orqali insonlarning ichki dunyosini, falsafiy fikrlarni talqin
qila olganlar.
O‘qituvchi: Kompozitsiya nima?
O‘quvchilar: "Kompozitsiya" - (latincha komposition) tuzish, ijod qilish
demaqdir. U asar tuzilishida qismlarning asar g‘oyasiga muvofiq joylashtirilishi va
o‘zaro munosabatini anglatadi. Kompozitsiyaning asosiy belgilari - yaxlitlik,
simmetriya va ritm. Tasodifan terilib qolgan shakllarni naqsh deb bo‘lmaydi.
O‘qituvchi: (rang haqida rivoyat va atlasning kelib chiqishi haqida so‘zlab
beradi). Ranglar haqida nimalarni bilasiz?
O‘quvchilar: Dunyo olimlari ranglar haqida juda katta ilmiy ishlar olib
bormokdalar, chunki rang inson hayotida muhim ahamiyatga ega. Ranglar orqali
ramziy ma'noda gapirish, insonlarni davolash, tarbiyalash, xarakterini bilish,
jozibador liboslar tay ѐT rlash falsafiy fikrlarni berish mumkin. Inson liboslarining
har bir rangi o‘ziga xos ma'noga ega. Husayn Vaiz Koshifiy shunday deydi:
Liboslarning rangi turlicha bo‘ladi. Agar, oq libos nimani ishlatadi? -

debso‘rasalar, shunday degin: "Oq kiyim kiygan kishi xuddi tong kabi kishilarga
nur ulashsalar kerak". Ranglar orqali kishilarni davolash mumkin. Ruhan siqilgan
odam darrov rangli qalamlarini olib rasm chizishi lozim. Shunda inson qalbidagi
g‘ubor tarqaladi. Buni N'yu-York universiteti olimlari o‘z tajribalarida sinab
ko‘rganlar. Shu o‘rinda rangli qalamning qaysi turidan ko‘p foydalanshingiz
sizning psixologik holatingizda nimalar bo‘layotganidan darak beradi. Qizil rangni
ko‘p ishlatishingiz g‘azabingizdan, qora rang - g‘amginligingizdan, kul rang
tokatsizligingizdan darak beradi. Ibn Sino ranglarning ruhiyatga ta'siri haqida
quyidagicha fikr bildiradi: "Qora, yashil rangdan ko‘zga bor man'fat, oqu-sariq
ranglar haddan oshsa gar, bundan sening ko‘zlaringa yetkaydir zarar". Ranglar ham
ikki turga bo‘linadi: xromotik - issiq ranglar, axromatik - sovuq ranglar. Spektrdagi
kamalak ranglar 7 xil bo‘lib ular quyidagi tartibda namoyon bo‘ladi: 1-qizil, 2-
zarg‘aldoq, 3-sariq, 4- yashil, 5-havorang, 6-ko‘k, 7-binafsha. Buni 1866 yilda
buyuk fizik I.N ь yuton aniqlagan edi. Buyuk rassom Leonardo da Vinchi shunday
degan: "Kimda-kim ilmni amaliyotsiz tasavvur etsa, u bamisoli suzishga eshkaksiz
chiqayotgan qayiqchi va u hech qachon qayerga ketayotganligiga to‘la ishonch
hosil qila olmaydi". Rus rassomi va pedagogi Kardovskiy aytganidek: "San'atni
o‘rganayotganlar tasvirlashning yo‘llari va usullari, ya'ni narsalarning shakli,
nisbati, rangi, yorug‘ligi xususiyati va harakat qonuniyatlariga bo‘ysunishga
majburdirlar".
IV. Jipslashtirish ( ikkala guruh a’zolari bir-birlari chizgan rasmlarni izoxlab
beradi ).
V.Tinchlantirissh— dam olish daqiqasi (5 dars-raqs ijro etiladi ).
VI. Aql charxi-boshqotirma
VII. Yakunlash- Sarxisob qilish, rag’batlantirish .

Darsni baholash varag’i
Guruh
nomi Kirish
(3d.) G’ayrat
berish
(5 D .) Undash
(10d) Ijodkor-
likka
jips-
lashtirish
(10 d .) Tinch
lantirish
(5 d .) Aql
charxi
(7 D .) Yakun
-
lash
( 5D .) Umu-
miy
ball
1 2 3 4 5 6 7 8 9
O’tkir
zexnlilar
Nafosat
5. Darsni yakunlash
a) Uyga vazifa berish;
O‘tilgan mavzu yuzasidan qo‘shimcha adabiyotlardan foydalanib mavzuni
mustahkamlab tayyorlanib, mavzu bo‘yicha 10 ta test tuzib kelish.
b) Darsni tugatish.
Noan'anaviy metod turlaridan ―Muzyorar metodidan foydalanib dars
o‘tilganda o‘quvchilarning nafakat ijodkorlik faoliyati, balki o‘z ishlari natijalarini
boshqa guruh qatnashchilari ishlari bilan taqqoslaydilar va kelajakdagi kasbiy
faoliyatlariga aniqlik kiritish va mavzu yuzasidan yana nimalar talab qilinishi
haqida tasavvurga ega bo‘ladilar.
O‘quvchilarning “Zardo‘zlik san'ati“mavzusini o‘rganish yuzasidan olgan
bilim, ko‘nikma va malakalarini qo‘yida berilgan testlar orqali nazorat qilindi.
1. Qadimda zardo‘zlik qayerlarda ishlatilgan?
A) Vavilon, Hindiston
V) Vizantiya, Vavilon, Eron
S) Eron, Afrika
D) O‘rta Osiyo, Yevropa mamlakatlari
2. Buxoroda zardo‘zlik san'ati gullab yashnagan davrlar?
A) 1675 – 1885 yillar

V) 1180 – 1901 yillar
S) 1780 – 1885 yillar
D) 1885 – 1911 yillar
3. O‘zbekistonda zardo‘zlik ateli nechanchi yil tashkil etildi?
A) 1933 – yil
V) 1930 – yil
S) 1925 – yil
D) 1931 – yil
4. Mahalliy jaydari gazlamalardan nechanchi asr boshlarida foydalanilgan?
A) XIX – XX asr
B) XVIII – XIX asr
S) XVII – XVIII asr
D) XXI – asr boshidan
5. Qadimda zar va kumush ip tayyorlash texnologiyasi qayerda paydo
bo‘lgan?
A) Misr, Bobil
B) Moskva, Angliya
S) Bobil, Yaponiya
D) Yaponiya, Buxoroda
6. Kalyabutun qanday tola?
A) Momiq zar tola
B) Qattiq ip tola
S) Yumshoq ip tola
D) to‘g‘ri javob yo‘q
7. Zardo‘zlikda qanday asboblar ishlatiladi?
A) Qaychi, angishvona, patila
B) Pichoq, qaychi, tikish mashinasi
S) Patila, pichoq angishvona
D) Tikish mashina , qaychi, angishvona
8. Pilakcha – zardo‘zlikda ishlatiladigan ....

A) Bo‘rtma naqsh
B) Shishadan tayyorlangan naqsh
S) Kichkina piston
D) Tabiiy toshchalar
9. Zarhal to‘g‘alar odatda nima bilan bezatilgan?
A) Oq piston va oq munchoq
B) Tabiiy va sun'iy toshlar
S) Dur va zar
D) Qora sir va feruza
10. Ko‘rchupning uzunligi necha santimetrgacha bo‘ladi?
A) 110 sm
B) 320 sm
S) 430 sm
D) 220 sm
11. Patila qanaqa materialdan tayyorlanadi?
A) Po‘latdan
B) Plastmassadan
S) Shishadan
D) Yog‘ochdan
12. Patilaning uzunligi necha santimetrgacha bo‘ladi?
A) 20 sm
B) 30 sm
S) 40 sm
D) 10 sm
13. Zardo‘zlik ishida necha hil angishvonadan foydalaniladi?
A) 2 xil
B) 3 xil
S) 4 xil
D) 6 xil
14. “Tilla” kalyobatun qilish uchun nima qilinadi?

A) ipak tolasiga rang yugurtiriladi
B) sim ipga mis suvsi yugurtiriladi
S) sim ipga tilla suvi yugurtiriladi
D) shoyi ipga tilla suvi yugurtiriladi
15. Zardo‘zlikda necha xil klassik tikish usullari mavjud?
A) 35 xil
B) 15 xil
S) 25 xil
D) 30 xil
16. Mavj nima?
A) Ayollar va bosh kiyimlarini hoshiyalarini bezash
B) Patli, yungli, matolarning choki tagidan tikish
S) Yo‘l – yo‘l qilib kertlangan tanglayga o‘xshatib tikish
D) To‘g‘ri javob yo‘q.
17. Tabiatdagi o‘simlik va boshqalarning tasviri, rangi, shakli va tuzilishini
badiiy usulda umumlashtirish nima deyiladi?
A) Xishti haram
B) Mavj ocha
S) Tillunj
D) Stilizatsiya
18. Shash xol guli qanday joylashtirilib tikiladi?
A) bir – biriga yonma – yon chiziqlar shaklidagi gul
B) bir yoki ikki qator to‘lqin katakchasi orasiga joylashtirilgan
S) bir – birining ustiga joylashtirilgan gul
D) bir yoqlama to‘lqin qilib joylashtirilgan gul
19. Turunj so‘zi nima ma'noni bildiradi?
A) Inglizcha “pamidor” degan ma'noni
B) Fransuzcha “tarvuz” degan ma'noni
S) Arabcha “bodom” degan ma'noni
D) Arabcha “limon” degan ma'noni

20. Tavq tugunjlarining tuzilish sistemasiga ko‘ra necha turga bo‘linadi?
A) 3 turga
B) 2 turga
S) 4 turga
D) 8 turga
21. To‘qish, tuzish, bir – biriga solishtirish, naqshni g‘oyasi, xarakteri va
vazifasiga muvofiq uyg‘un hamda mutanosib joylashtirish degan ma'noni qaysi
javob anglatadi?
A) Turunj
B) Pulakcha
S) Kompozitsiya
D) Simmetriyalashtirish
22. Ritm – naqsh kompozitsiyasining ma'lum bir qismi ma'lum... doimiy
ravishda takrorlanib kelishibo‘lib, naqshdagi harakatning uzluksiz va go‘zal
ko‘rinishini ta'minlaydi?
A) ketma – ketlikda
B) parallelikda
S) uzunlikda
D) bir masofada
23. Assimetriya haqida to‘g‘ri ta'rifni ko‘rsating?
A) O‘lchovlarining bir – biriga munosibligi tushuntiriladi
B) Chizish kerak bo‘lgan naqshni tikiladigan buyum yuzasiga to‘g‘ri
joylashtirish
S) O‘simlik tasviri, rangi shaklini va tuzilishini badiiy usulda umumlashtirish
D) Kompozitsiyada simmetrik qonun – qoidalari muvozanatining buzilishi
24. Olmos qubbalarga qanday bezaklar ishlatiladi?
A) Pistonchalar bilan bezatiladi
B) Qora sir va feruza bilan bezatiladi
S) Bo‘rtma naqshlar, dur, tabiiy va sun'iy toshlar bilan bezatiladi
D) Faqat zar bilan bezatiladi.

25. Zardo‘zlikda necha xil qaysi ishlatiladi?
A) 3 xil
B) 2 xil
S) to‘g‘ri javob yo‘q
D) 4 xil
26. Zardo‘ziy berishimdo‘ziy - .....
A) Goh ipak ipda, goh zar ipda aralash tikiladi
B) Pulakcha deb ataladigan piston qadab zardo‘zlik tikish
S) tagini yoppasiga zar bilan tikish
D) Naqsh gullining o‘zi zar bilan, tagi ochiq qoldirib tikish
27. Zardo‘ziy zamindo‘ziy - ...
A) Goh ipak ipda, goh zar ipda aralash tikiladi
B) Pulakcha deb ataladigan piston qadab zardo‘zlik tikish
S) Tagini yoppasiga zar bilan tikish
D) Naqsh gulining o‘zi zar bilan tagi ochiq qoldirib tikish
28. Zardo‘ziy pulakchado‘ziy - ....
A) Goh ipak ipda, goh zar ipda aralash tikish
B) Pulakcha deb ataladigan piston qadab zardo‘zlik tikish
S) Tagini yoppasiga zar bilan tikish
D) Naqsh gulining o‘zi zar bilan tagi ochiq qoldirib tikish
29. Chinnigul va qashqargul singari kashtalar nomi kelib chiqishiga nima asos
bo‘lgan?
A) Eron matosidagi rasmlar
B) Bolgariya faoliyatidagi gullar
S) Xitoy chinnisidagi rasmlar
D) Hindiston inshoatidagi rasmlar
30. Zardo‘zlik bilish uchun asosan qanday hunarlarni yaxshi bilishi kerak?
A) Rasm solish va naqsh chizishni, gul kesishni, kesilgan gulga zarni tikka
bilishni
B) Rasm solishni, razmerni to‘g‘ri olishni

S) Kesilgan gulga zarni tika bilishni va fazon yaratishni, bichish – tikishi
D) To‘g‘ri javob yo‘q.
Tajriba boshida о ‘quvchilarda xalq xunarmandchiligiga oid bilim va
k о ‘nikmalarning rivojlanganlik darajalari
Tajriba
bosqichi
va о ‘quv
yili maktab О‘quvchilar soni Daraja
(о‘zlashtirish) Tajriba
guruhiSinf O’quvchilar
soni
201 6 -
201 7
о‘quv yili 38
ma ktab 6 b 18 a’lo 3(16%)
yaxshi 5(27%)
о‘rta 10(56%)
О ‘quvchilarni tajriba oxirida “Texnologiya ta’limi” fani b о ‘yicha xalq
xunarmandchiligiga oid bilim va k о ‘nikmalarningshakllanganlik darajasi.
О‘quv
yili maktab О‘quvchilar soni darajasi Tajriba
guruhiSinf O’quvchilar
soni
201 6-
201 7
о‘quv yili 1 maktab 6 b 1 8 A’lo 6(33%)
Yaxshi 7(38%)
о‘rta 5(28%)

XULOSA
O ‘ zbekiston Respublikasi umumiy o ‘ rta ta ’ lim muassasalarda texnologiya
darslarida xalq xunarmandchiigini o ‘ qitishda o ‘ quvchilarni mehnatga tayyorlash
muammolari tahlili uning uslubiy - pedagogik masala sifatida o ‘ zining to ‘ laqonli
yechimini topmaganligini ko ‘ rsatdi .
Mehnatga tayyorlash o ‘ quvchilarning barkamol shaxs sifatida tarbiyalash ,
ijodkorlik qobiliyatlari , ko ‘ nikma va shaxs xislatlarining shakllanishida muhim
bosqich bo ‘ lib , o ‘ quv fanlari va to ‘ garak mashg ‘ ulotlariga ijodiy yondoshish ,
ta ’ lim jarayoni hamda kasbiy tarbiyani muammolita ’ lim asosida umumlashtirishga
asos bo ‘ ladi .
Umumiy o ‘ rta ta ’ lim maktablarida xalq xunarmandchiligi mavzulari
yo ‘ nalishlar bo ‘ yicha soatlar tahlil qilindi hamda ushbu tahlillar natijasida umumiy
o ‘ rta ta ’ lim maktablarida texnologiya mashg ‘ ulotlari tashkil etish jarayonlari
belgilab olindi .
Texnologiya va kasbga yo‘naltirishda o‘quv mashg‘ulotlarining o‘ziga xos
xususiyatlaridan kelib chiqib, ta’lim-tarbiya tizimida xalq hunarmandchiligi
sohalaridan foydalanish uchun eng maqbul mashg‘ulotlar turkumi ushbu
mashg‘ulotlar hisoblanadi.
Texnologiya darslarida o‘quvchilarni xalq hunarmandchiligi asosida
tarbiyalashimizni samarali yo‘llaridan biri zardo’zlik sa’natini o‘rgatish, sababi
o‘quvchilar o‘z qo‘llari bilan nafis buyumlar yaratishga muyassar bo‘ladilar.
Texnologiya darsi jarayonida o‘quvchilarni xalq hunarmandchiligi asosida
tarbiyalashni dars jarayonida olib borish ham mumkin, ya’ni xalq
hunarmandchiligidan foydalanishni takomillashtirishga bag‘ishlangan bir qancha
tajriba-sinov mashg‘ulotlari o‘tkazib ko‘rildi.
O’quvchilarni xalq hunarmandchiligi asosida tarbiyalash, hamda umumiy
o‘rta ta’lim o‘quvchilarining mustaqil ta’lim olish darajalarining shakllanishining
ta’minlashga yordam beruvchi metodika asosida amaliy faoliyat yo‘lga qo‘yilgan
bo‘lsa, nazorat guruhlarida esa an’anaviy tartibda o‘quv tarbiya ishlari olib borildi.
Tajriba ishlari natijasida quyidagi xulosalarga keldim:

-O’quvchilarda xalq hunarmandchiligiga oid bilim va ko’nikmalarni
shakllantirishda ko’proq e’tiborni o’quvchining qiziqish va qobiliyatlarini
o’rganish;
-Dars mashg’ulotlarini pedogogik texnologiyalar asosida tashkil qilish;
-Dars mashg’ulotlarini axborot texnologiyalaridan samarali foydalangan
holda tashkil qilish va bu borada muntazam tajribali ustozlarning ish usullarini
o’rganib borish.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.-T:<<O`zbekiston>>,2023
2. Karimov I.A. "Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch". T.: "Ma’naviyat". 2008.-
176 b.
3. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. – T.: O’zbekiston, 2017. – 488 b.
4.Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – T.: O’zbekiston, 2017. – 48 b.
5.Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik –
har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. – T.: O’zbekiston,
2017. – 104 b.
6.Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda
barpo etamiz. – T.: O’zbekiston, 2016. – 56 b.
8.Karimоv I. A. Barkamоl avlоd-O’zbѐkistоn taraqqiyotining pоyd ѐvоri. -T.:
Sharq nashriyot-matbaa kоnts
ѐrni. 1997y.- 48b.Avazov SH. Amaliy kasbiy ta`lim
metodikasi. Toshkent. – 2003 y. – 72 bet.
9.Azizxo‘jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. – T.: 2003,
TDPU,- 174 bet.
10.Axliddinov R. Umumiy o‘rta ta’limni takomillashtirishning tashkiliy pedagogik
asoslari: Diss. ped. fan. nomzodi 1998 y.
11.Avazboev O.I., Isyanov R.G., Odilboev X. Mehnat ta`limi uslubiyotidan amaliy
va laboratoriya mashg’ulotlari. Toshkent, 1993.
12.Ahmadaliyev S.Y. Bo‘lajak mehnat ta’limi o‘qituvchilarini kasbiy-pedagogik
faoliyatga moslashishining ilmiy-metodik asoslari: Dis. ... ped. fan. nom. – T.:
TDPU. 2008. – 187 b.
13.Davlatov K.D. va b. Mehnat va kasb ta’limi, tarbiyasi hamda kasb tanlash
nazariyasi va metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992 . – 320 b.
14.Yo‘ldoshev J.G‘, Usmonov S.A. Pedagogik texnologiya asoslari (Xalq ta’limi
xodimlari uchun qo‘ll.). – T.: O‘qituvchi, 2004. - 101 b.

15.Muslimov N.A. Bo‘lajak kasb ta’limi o‘qituvchisini kasbiy shakllantirish. – T.:
Fan, 2004 y. - b.
16.Parmonov A. Umumiy o‘rta – ta’lim maktablari o‘quvchilarida badiiy
konstruksiyalash elementlariga doir bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish: Dis. …
ped. fan. nom. – Toshkent: TDPU, 2006. – 160 b.
17.Sayidaxmedov N. Yangi pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: Moliya, 2003 –
172 b.
18.Sayfurov D. Malaka oshirish tizimida masofaviy ta’limni tashkil etishning
o‘ziga xos xususiyatlari. // J. Kasb – hunar ta’limi – 2002.
19.Tolipov O‘.Q. Oliy pedagogik ta’lim tizimida umummehnat va kasbiy
ko‘nikma va malakalarni rivojlantirishning pedagogik texnologiyalari: Ped. fan.
dokt. ... diss. – T.: 2004. - 314 b.
20.S.Bulatov «O’zbek xalq amaliy bezak san’ati»Toshkeknt «Mehnat»1991yil.
21.Tolipova J. O‘quvchilarning mustaqil ta’limini tashkil etish. // Xalq ta’limi. –
2002 № 4.
22.Xusanboyeva O‘.P. Adabiy ta’lim jarayonida o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga
o‘rgatishning ilmiy-metodik asoslari. Ped. fan.doktori……diss.-.
23.Sharipov SH. O‘quvchilar ixtirochilik ijodkorligini shakllantirishining
pedagogik sharoitlari: (Mehnat va mehnat ta’limi fakutetlari misolida). Diss. ped.
fan. nomzodi. – T. 2000. 205 b.
24.Sharipov SH va.b. Mehnat ta’limi 5-sinf darsligi.-T.: Sharq.2012 y. 250 b.
25.Shodiyev N.SH. Studentlarga o‘quvchilarni kasb tanlashga yo‘llashni
o‘rgatish.– T:. O‘qituvchi, 1987. – 232 b.
26.Qo‘ysinov O.A. Bo‘lajak kasb ta’limi yo‘nalishi bakalavr o‘qituvchilarining
mustaqil ta’limining ilmiy metodik asoslari. Diss. ped. fan. nomzodi. – T. 2008.
160 b.
27.Qo‘ysinov O.A. Mehnat ta’limidan amaliy mashg‘ulotlarni tashkil etish
metodikasi. «Maktab va xayot» jurnali 2013-yil,5-son
28.Qo‘ysinov O.A. Mehnat ta’limidan amaliy mashg‘ulotlarni tashkil etish
metodikasi. «Maktab va xayot» jurnali 2014-yil,1-son

29.N.A.Muslimov, Sh.S. Sharipov, O.A.Qo’ysinov. “Mehnat ta’limi o’qitish
metodikasi, kasb tanlashga yo’llash”. Toshkent. 2014 yil

Boshlang‘ich sinflarda o‘zlashma so‘zlarni o‘rgatish metodikasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish