Boshlang’ich sinflarda ona tili darslarida morfemik tahlilni amalga oshirishda didaktik o’yinlardan foydalanish usullari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	38.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	14 Февраль 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Kenjayev Kenja

Дата регистрации 27 Январь 2024

852 Продаж

Boshlang’ich sinflarda ona tili darslarida morfemik tahlilni amalga oshirishda didaktik o’yinlardan foydalanish usullari

Купить

Mavzu: Boshlang’ich sinflarda ona tili darslarida morfemik tahlilni
amalga oshirishda didaktik o’yinlardan foydalanish usullari
Mundarija:
I.Kirish………………………………………………………………………3
II.Asosiy qism……………………………………………………………..…4
1. O‘yinlarining mohiyati va ularning turlari …………………………………4
2.Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari o‘yinlarining mohiyati va ularning
ko‘rinishlari ………………………………………………………………..…7
3. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari rivojlanishida didaktik o‘yinlarning
ahamiyati……………………………………………………………...….…11
III.Xulosa ……………………………………………………………..……21
IV.Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………….……22
1

Annotatsiya:
Ushbu malaka ishi: O‘yinlarining mohiyati va ularning turlari,
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari o‘yinlarining mohiyati va ularning,
ko‘rinishlari, Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari rivojlanishida didaktik
o‘yinlarning ahamiyati mavzusi yoritib berilgan.
Tayanch so’zlar: O‘yinlari mohiyati, turlari, ko‘rinishlari, didaktik
o‘yinlar.
2

Kirish.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida har bir o‘quvchining darslarda faol
qatnashishini ta’minlovchi mashg‘ulot shakllari alohida o‘rinni egallaydi. Bu
masalalarni ta’limning o‘yinli shakllari texnologiyasi orqali muvaffaqiyatli
hal etish mumkin.
O‘yin tashqi tomondan tashvissiz va yengil ko‘rinadi. Aslida esa, u
o‘yinchidan maksimum energiya sarflashini, fikrlashni, o‘zini tuta bilishni,
mustaqil harakat qila olishni talab etadi.
Ta’limning o‘yinli shakllari bilim o‘zlashtirilishini barcha darajalaridan
foydalanishga imkon beradi, masalan, ijodiy-izlanish faoliyati. Ijodiy-izlanish
faoliyati juda samarali hisoblanib, unda o‘quvchi ta’lim olishning usullarini
o‘zlashtiradi.
3

1. O‘yinlarining mohiyati va ularning turlari
O‘yin ham mehnat va ta’lim kabi insonning asosiy faoliyat turlaridan
biri bo‘lib, bizning mavjudligimizning g‘aroyib fenomenidir.
Inson amaliyotida o‘yin faoliyati quyidagi funksiyalarni bajaradi:
- kundalik ishlardan chalg‘ish uchun ovunmoqlik (maza qilish, qiziqish
uyg‘otish, ilhomlantirish - bu o‘yinning asosiy funksiyasidir);
- kommunikativlik: muloqot diayektikasini o‘zlashtirish;
-inson amaliyoti poligoni sifatida o‘yinda o‘zini ko‘rsatish;
-o‘yin – terapiya: hayot faoliyati davomida paydo bo‘ladigan turli
to‘siqlardan oshib o‘tish;
- tashhislovchi: o‘yin jarayonida o‘zini anglash, normal hatti–harakatlardan
chetlanganlikni aniqlanishi;
- korreksiyalash funksiyasini bajarishi: shaxsiy ko‘rsatkichlar tarkibiga
pozitiv o‘zgarishlarni kiritish;
- millatlararo kommunikatsiyalar: barcha insonlar uchun yagona bo‘lgan
ijtimoiy-qadriyatlarni o‘zlashtirish;
- ijtimoiylashuv: jamiyat munosobatlari tizimiga kirgizish, insoniyatning
umumiy yashash normalarini o‘zlashtirish[8,B.192].
Faoliyat sifatida o‘yin tarkibiga uzviy ravishda rejalashtirish, maqsadni
amalga oshirish hamda shaxs o‘zini subyekt sifatida o‘zligini nomoyon
etishdagi natijalari tahlili kiradi. O‘yin faoliyatining motivi uning
ixtiyoriyligi, tanlash imkoniyati va musoboqa elementlari, o‘zlikni nomoyon
qilishga bo‘lgan talabni qanoatlantirishi bilan ta’minlanadi.
Jarayon sifatida o‘yin tarkibiga: a) o‘yinchilar tomonidan o‘ziga
olingan rol; b) bu rollarni amalga oshirish vositasi sifatida o‘yin harakatlari;
v) predmetlarni o‘yinlarda qo‘llanilishi, ya’ni real buyumlarni o‘yinlardagi
ma’lum bir shartlar bilan almashtirilishi; g) o‘yinchilar o‘rtasidagi real
munosobatlar; d) mazmun – o‘yinda shartli ravishda qabul qilingan muhit
4

sohasi kiritiladi.
O‘yin ta’lim berish metodi sifatida, keksa avlodning yosh avlodga o‘z
tajribalarini o‘tkazish maqsadida qadimdan foydalanib kelingan.
O‘yinlarning keng qo‘llanilishini xalq pedagogikasida, maktabgacha va
maktabdan tashqari muassalarda kuzatish mumkin.
Zamonaviy umumiy o‘rta ta’lim maktablarida o‘yin faoliyatidan
quyidagi holatlarda foydalaniladi:
- tushuncha, mavzu va hattoki o‘quv predmetining ba’zi bo‘limlarini
o‘zlashtirish uchun mustaqil texnologiyalar sifatida;
- nisbatan keng ko‘lamli bo‘lgan texnologiyalar (ba’zida sezilarli
darajadagi muhim) elementi sifatida;
- mashg‘ulot (dars) yoki uning qismi (kirish, tushuntirish,
mustahkamlash, mashqlar, nazorat) sifatida;
- sinfdan tashqari ishlar texnologiyasi sifatida (masalan, svetafor,
quvnoq startlar va boshqalar).
“O‘yin pedagogik texnologiyalari” tushunchasi o‘zida yetarli darajada
keng bo‘lgan metodlar va turli pedagogik o‘yinlar shaklidagi pedagogik
jarayonning tashkil qilish usullarini jamlaydi.
Eng avvalo o‘yin ta’limda muloqot vositasi va hayotiy tajribani
to‘plashdagi murakkab ijtimoiy-madaniy fenomen hisoblanishini e’tibordan
chetda qoldirmaslik lozim.
Psixolog va pedagoglar tomonidan o‘yinda eng avvalo tasavvur qilish,
obrazli tafakkur qobiliyatining rivojlanishi aniqlangan [11, B.102].
Bola o‘yin davomida hayotiy obrazlardan foydalanish qobiliyatiga ega
bo‘ladi, bu esa o‘z navbatida keyingi murakkab ijodiy faoliyatga o‘tishda
asos bo‘lib xizmat qiladi. Bundan tashqari tasavvurning rivojlanishi
muhimligi o‘z o‘zidan ravshan, chunki uningsiz eng oddiy inson faoliyatining
amalga oshishi ham mumkin emas.
5

O‘yin bolalarning boshqa odamlar bilan o‘zaro munosobatlarini
rivojlanishida ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Bundan tashqari, o‘yin davomida
o‘zaro munosobat va o‘zaro harakatlarni amalga oshira turib qoidalarni
o‘zlashtiradi, tengqurlari bilan o‘ynaganda u o‘zaro tushunish tajribasiga
ega bo‘ladi, o‘z harakatlari va maqsadini tushuntirishni, ularni boshqa bolalar
bilan kelishilgan holda olib borishga o‘rganadi.
Bolaning keyingi hayoti davomida bunday sifatlar qanchalik zarur
ekanligini tushuntirib o‘tirishni hojati bo‘lmasa kerak, birinchi navbatda
maktabda, u yerda bola tengdoshlarining katta jamoasiga qo‘shilishi,
o‘qituvchining sinfdagi tushuntirishlariga diqqatini qaratishi, uyga berilgan
topshiriqlarni bajarishda o‘z harakatlarini nazorat qilishi lozim.
Shunday qilib, qoidali va ijodiy o‘yinlar o‘rtasidagi farqlar
quyidagilarda nomoyon bo‘ladi: ijodiy o‘yinlarda bolalarning faolligi
o‘ylangan g‘oyani amalga oshirishga qaratilgan bo‘ladi, qoidali o‘yinlarda
eng asosiysi – masalani yechishga, qoidalarni bajarishga qaratilgandir.
Fanning metodikasi uchun darsda o‘quv o‘yinlarining o‘rni haqidagi
savol juda muhim hisoblanadi. Ayonki, mazkur holat bo‘yicha aniq tavsiyalar
berishning imkoniyati yo‘q. Darsning borishida o‘yinning o‘rni hamda uning
davomiyligi ko‘pgina faktorlarga bog‘liq, ularni mashg‘ulotni rejalashtirishda
hisobga olish zarurdir. Bu faktorlar quyidagilardan: o‘quvchilarning ta’lim
olganlik darajasiga, ma’lumotga o‘zlashtira olish darajasiga,
o‘zlashtiriladigan materialning murakkablilik darajasiga yoki boshqa tillardan
kirib kelgan materialni nazoratda bo‘lishligiga hamda o‘quv mashg‘ulotining
aniq maqsadlari va vazifalaridan iboratdir.
Shaxs rivojlanishining o‘smirlik bosqichiga o‘tish yorqin jismoniy va
ma’naviy o‘sish, bilish uchun qiziqishni kengayishi, o‘zini baholashga
bo‘lgan intilish bilan tavsiflanadi. Bu jarayonlarni amalga oshirishda sport,
harakatlantiruvchi, intellektual, rolli o‘yinlar o‘z o‘rniga egadir. Birinchi
6

o‘ringa ijodiy va rolli o‘yinlar ilgari suriladi. Buni o‘smir hayotida muloqot
ahamiyatining o‘sishi bilan tushuntirish mumkin.
Shu sababli ta’limning o‘rta bo‘g‘inida o‘quv jarayoni samarasini
oshiradigan vositalar – musobaqa-o‘yinlar, konkursli-o‘yinlar hisoblanadi.
Bular oddiy o‘yinlardan shu bilan farq qiladiki, unda albatta musoboqa
elementlari ishtirok etadi. Predmetga qiziqishi bo‘lmagan ba’zi o‘quvchilar
uchun, musoboqali-o‘yinlar qiziqishni uyg‘otishda turtki bo‘lib xizmat
qilishi mumkin. Shuning uchun, sinflarda bunday o‘yinlardan foydalanish
turg‘un diqqatga ega bo‘lmagan va predmetga qiziqishi past o‘quvchilar
uchun sezilarli samara beradi.
2. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari o‘yinlarining mohiyati va
ularning ko‘rinishlari
O‘yin ko‘pfunksionaldir. Biz o‘yinlarning faqat didaktik, ta’lim
beruvchi, rivojlantiruvchi funksiyalariga to‘xtalib o‘tamiz.
Didaktik o‘yinlar – bu atamani bevosita o‘yinlarga nisbatan ishlatish
mumkin, chunki u maqsadli ravishda didaktikaning bo‘limiga kiradi.
Hozirgi vaqtda metodik adabiyotlarda yetarli miqdordagi, u yoki bu
tasnifiy mezonlariga mos keladigan ta’limiy o‘yinlarning tasnifiy va
tizimlashtiruvchi ko‘rinishlari mavjud. Masalan, ular quyidagilarga bog‘liq
bo‘lishi mumkin:
-ta’limiy o‘yinlarning maqsad va vazifalari;
- o‘tkazilish shakllari;
- tashkillashtirilish usullari;
- murakkablilik darajasi;
- ishtirokchilar sonining tarkibi.
O‘tkazilish shakliga ko‘ra o‘yinlar quyidagilarga bo‘linadi: predmetli,
7

harakatlanuvchan, syujetli yoki holatli, rolli, musoboqa-o‘yin, intellektual
o‘yinlar (rebuslar, krossvordlar, viktorinalar), o‘zaro ta’sir qiluvchi
(kommunikativ, interfaol) o‘yinlar.
Tashkil qilinishiga ko‘ra o‘yinlar kompyuterli va kompyutersiz, yozma
va og‘zaki, tayanchli va tanchsiz, immitatsion-modellashtiriluvchi va kreativ
hamda boshqalar.
Barcha o‘quv o‘yinlari, amallarining bajarilishidagi murakkablik
darajasiga qarab, oddiy (yakka) va murakkab (ko‘p) holatlilarga, o‘tkazilish
vaqtiga qarab, ular davomli va davomli bo‘lmaganlarga bo‘linadi.
Ishtirokchilarning tarkibiy soniga qarab, o‘yinlar yakka tartibdagi,
juftliklardagi, gruhlardagi, komandali va jamoalilarga bo‘linadi. Ma’lumki,
qayd etilganlardan birinchisi, ya’ni yakkatartibdagi o‘yinlar o‘quvchilarga
nisbatan yakkatartibdagi yondashuvni amalga oshirilishini va ta’lim
oluvchini ma’lumot manbasi bilan “muloqotini” nomoyon etadi. Qolgan
o‘yinlarda esa, sheriklarni bir-birlari bilan muloqot qilishi, masalan, xorijiy
tillarni o‘rganish jarayonida yakka tartibdagi kabi tabaqalashtirilgan
yondashuvning amalga oshishi mumkin.
O‘quvchilar intellektni rivojlantiruvchi, bilish faolligini oshiruvchi bir
necha o‘yinlar guruhi mavjud.
I guruh – predmetli o‘yinlar, o‘yinchoqlar va predmetlar bilan
manipulyatsiya qilish sifatida. O‘yinchoqlar – predmetlar – orqali bolalar
shakllarni, rangni, hajmni, materialni, hayvonot dunyosini, odamlar
dunyosini va boshqalarni bilishadi, o‘rganishadi.
II guruh – ijodiy, syujetli-rolli o‘yinlar, ularda syujet – intellektual
faoliyat shaklidir.
“Baxtli tasodif”, “Zakovot” va boshqa shu kabi inttellektual o‘yinlar.
Ma’lumotlar – o‘quv ishlarida bilish tavsifiga ega, lekin, eng avvalo darsdan
tashqaridagi ishlarda u muhim tarkibiy qismdir.
8

Kichik maktab yoshidagi bolalarda rolli o‘yinlar katta ahamiyat kasb
etadi. Ular shu bilan tavsiflanadiki, o‘quvchi o‘ynab turib, o‘ziga ma’lum bir
aniq rolni oladi va tasavvur qilinadigan holat bo‘yicha, aniq bir insonni
odatlarini takrorlab, harakatlarni amalga oshira boshlaydi. Syujetlarni turli-
tuman bo‘lishligiga qaramasdan, uning ortida bitta va faqat bitta mazmun
yashiringan bo‘ladi – inson faoliyati va insonlarning jamiyatdagi
munosobatlari.
Kichik maktab yoshidagi bolalar o‘z o‘yinlari davomida, ularni real
hayotda jalb qiladigan insonlarning sifatlariga ega bo‘lishga harakat qilishadi.
Shu sababdan bolalarga qahramonlik, botirlik, ochiqko‘ngillilik bilan bog‘iq
bo‘lgan rollar yoqadi. O‘quvchilar haqiqiy hayotda bajara olmayotgan
ishlarini ifodalashga harakat qilishib, o‘z-o‘zlarini rolli o‘yinlarda tasvirlay
boshlashadi. Masalan, o‘zlashtirishi past bo‘lgan o‘quvchi o‘ziga yaxshi
o‘zlashtiradigan o‘quvchi rolini oladi. Bunday o‘yindagi ijobiy holat shundan
iboratki, yaxshi o‘quvchi bo‘lish uchun zarur bo‘lgan talablarni bola o‘z
oldiga qo‘ya boshlaydi. Shunday qilib, rolli o‘yinni boshlang‘ich sinf
o‘quvchisini o‘z-o‘zini tarbiyalovchi usuli sifatida qarashimiz mumkin.
III guruh o‘yinlari – bolalarni bilish faolligini rivojlantiruvchi vosita
sifatida foydalaniladi – tayyor qoidalardan iborat o‘yinlar bo‘lib, ular odatda
didaktik o‘yinlar deb ataladi.
Qoidaga ko‘ra, ular o‘quvchidan jumboqni yechishni, topishmoqni
topishni, eng asosiysi – predmetni bilishni talab qiladi. Didaktik o‘yin
qanchalik mahoratli tuzilgan bo‘lsa, didaktik maqsad shunchalik mohirona
yashiringan bo‘ladi. O‘yinda joylashtirilgan bilimlarni o‘quvchi o‘zi
bilmagan holda, beixtiyoriy ravishda, o‘ynab turib o‘zlashtiradi.
IV guruh o‘yinlari – quruvchilikka, mehnat qilishga, texnikaga,
konstruktorlikka doir o‘yinlar. Bu o‘yinlar kattalarning kasbiy faoliyatini aks
ettiradi. Mazkur o‘yinlarda o‘quvchilar yaratuvchanlik jarayonini
9

o‘zlashtirishadi, ular o‘z ishlarini rejalashtirishga, kerakli materiallarni
tanlashga, o‘zini va boshqalar faoliyati natijalarini tanqidiy baholashga,
ijodiy masalalarni yechishga o‘rganadilar. Mehnatdagi faollik bilishga
bo‘lgan faollikni oshiradi.
V guruh o‘yinlari , intellektual o‘yinlar bo‘lib – ruhiy doiraga ta’sir
ko‘rsatuvchi o‘yin-mashqlar, o‘yin-treninglardir. Bu o‘yinlar musoboqalarga
asoslangan bo‘lib, taqqoslash yo‘li orqali o‘ynayotgan o‘quvchilarga ularni
tayyorgarligi darajasini, mukammalikka erishish yo‘llarini ko‘rsatadi, ya’ni
bilishga bo‘lgan faolliklarini oshiradi.
VI guruh o‘yinlari – alohida guruh o‘yinlari bo‘lib, ular
harakatlanuvchi o‘yinlar deb ataladi. Ular kichik maktab yoshida sezilarli
o‘rinni egallaydi. Bolaning organizmi o‘suvchan bo‘lganligi sababli u har
doim harakatni talab qiladi. Bolalar rohatlanib to‘p o‘ynashadi, chopishadi,
sakrashadi. Turli harakatlar modda almashinuviga, qon aylanishiga va nafas
olinishini yaxshilanishiga yordam beradi. Harakatlantiruvchi o‘yinlar
shaxsiy sifatlarni shakllanishiga ta’sir ko‘rsatadi: ularda iroda, fikrlash,
jasurlik rivojlanadi. Jamoaviy sport o‘yinlari va musoboqalar jamoada
harakatlanish ko‘nikmasini, o‘rtog‘ini qo‘llab-quvvatlanishni, sinf va maktab
sha’ni uchun kurashishni rivojlantiradi.
Lekin, o‘qituvchi va sardor musoboqalar bolalarning o‘yin faoliyatini
tashkillashtirishda samarali vosita ekanligi unutmagan holda uning
mahsuldorligini oshirish uchun alohida tayyorgarlik ko‘rishni talab
qilishligini esda saqlashlari zarur. Hech qachon musoboqalar maqsad bo‘lib
qolishligiga yo‘l qo‘ymaslik, ular faqat bir istak uchun – birinchi o‘rinni
egallash, sovg‘a olish harakatida bo‘lmasliklari lozim. Bu holda u salbiy
jihatlarni: man-manlikni, hasadni va boshqalarni shakllantiradi. O‘quvchilar
musoboqalarini samarali o‘tkazilishini muhim shartalari bo‘lib quyidagilar:
Ularni jamoaviy faoliyat sifatida tashkillashtirilishi; buning uchun
10

musoboqa shartlari alohida bolalarga emas, balki barcha ishtirokchilar oldiga
qo‘yilishi lozim;
Erishilgan natijalarni to‘g‘ri hisob-kitobini olib borilishi: o‘z
natijalarini nisbatan yaxshilab borayotgan bolalarni rag‘batlantirib, ularni
muvaffaqiyatlarini baholab borish;
Tarbiyaviy samarani baholash – musoboqa jarayonida o‘quvchilar
o‘zlashtirgan munosobatlar shakllari va ko‘nikmalari; bunday baholashda
o‘yindagi barcha ishtirokchilar g‘olib bo‘lishi mumkin;
O‘yin faoliyatining barcha oltita ko‘rinishidan foydalana olgan
o‘qituvchi, o‘quvchilarning o‘quv-biluv faoliyatini tashkillashtirishda juda
katta miqdordagi usullariga ega bo‘lgan bo‘ladi.
3. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini rivojlanishida didaktik o‘yinlarning
ahamiyati
Kichik maktab yoshida bolalar didaktik o‘yinlarni (syujetli, predmetli,
musoboqali) rohatlanib o‘ynashadi. Ularda faoliyatning quyidagi elementlari
mavjud: o‘yinli masala, o‘yinli motivlar, masalalarni o‘quv faoliyati bilan
bog‘liq yechimlari. Natijada o‘quvchilar o‘yin mazmuniga ko‘ra yangi
bilimlarga ega bo‘lishadi. O‘quv-biluv masalalarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri
qo‘yilishidan farq qilgan holda, didaktik o‘yinda u bolaning o‘zini o‘yinli
masalasi sifatida nomoyon bo‘ladi. Uni yechish usullari esa o‘quv-biluv
faoliyatiga tegishli hisoblanadi.
Buni quyidagi misolda qarab chiqamiz. O‘quvchilar “Biz turistlarmiz”
nomli didaktik o‘yinni o‘ynashadi. Uning ma’nosi shundan iboratki,
bolalarni turistlar guruhining marshrut yo‘lini kartada belgilashga o‘rgatish.
Uni to‘g‘ri belgilagan har bir o‘quvchi turist belgisini oladi. O‘quvchilarning
o‘z oldilariga qo‘yadigan masala – turistlar o‘yinini o‘ynash. O‘yin motivi –
turist belgisini olish uchun to‘g‘ri marshrutni tanlash. Bunday o‘yin shu bilan
11

tavsiflanadiki, uning faollik shakli kattalar tomonidan aniqlanadi va o‘yin
qodalari ko‘rinishida bolalar oldiga qo‘yiladi. “Biz turistlarmiz” o‘yinining
asosiy qoidalari quyidagilardan iborat: “Marshrutni aytayotgan o‘qituvchini
diqqat bilan eshiting va uni o‘z kartangizda joylashtiring. U kartada
ko‘rsatilgandan so‘ng, uni namunadagi bilan solishtiring”.
Shuni qayd etishimiz lozimki, o‘yinda va undan keyin o‘yin
motivlarida bilishga qarab siljish ro‘y berishi mumkin. Masalan, “Biz
turistlarmiz” o‘yinidan keyin o‘quvchilar ko‘plab savollar bilan o‘qituvchiga
va boshqa katta yoshdagilarga murojaat qila boshlashdi, kitoblardan mos
ma’lumotlarni izlasha boshlashdi, ya’ni ularda o‘yin sifatida taqim etilgan
masala o‘quv masalasiga aylandi. Bolalar hodisalar doirasidagi ma’lumotlar
bilan chegaralanib qolmasdan, o‘yin faoliyati bilan bog‘liq yangi
tushunchalarni egallashga (kompas, topografik belgilar va boshqalarni) faol
harakat qilishadi. To‘plangan bilimlar tizimlashtirilib, kichik maktab
yoshidagi bolalar ta’limga nisbatan o‘z faoliyatlarini qayta moslashtirishadi.
Endi u nafaqat o‘yinlar nuqtai-nazaridan, balki o‘yin davomida paydo bo‘lib,
rivojlangan o‘quv-biluv qiziqishlari bilan birgalikda amalga oshiriladi.
Demak, didaktik o‘yinlar bolalar tomonidan bilimlarni o‘zlashtirish uchun
qulay bo‘lgan shart-sharoitni paydo qiladi va bilish uchun qiziqishni
rivojlanishiga ko‘maklashadi.
Eng yaxshi didaktik o‘yinlar mustaqil ta’lim olish prinsipida tuzilgan,
ya’ni, shunday tuzilganki, ularning o‘zi o‘quvchilarni bilim va
ko‘nikmalarga ega bo‘lishlariga qarab yo‘naltiradi. Ma’lumki, ta’lim olish
ikkita komponentni o‘zida jamlaydi: kerakli ma’lumotni to‘plash va to‘g‘ri
yechimni qabul qilish. Bu komponentlar o‘quvchilarda didaktik tajribani
ta’minlaydi. Lekin, tajribaga ega bo‘lish ko‘p vaqtni talab qiladi.
O‘quvchilarda “bunday tajribaga ega bo‘lish”ni ko‘paytirish, ularni mustaqil
ravishda bu ko‘nikmalarga ega bo‘lish mashqlariga o‘rgatishdan iboratdir.
12

Bunga psixologik tavsifdagi rivojlantiruvchi o‘yinlarni kiritish mumkin:
krossvordlar, viktorinalar, boshqotirmalar, rebuslar, kriptogrammalar va
boshqalar.
Didaktik o‘yinlar o‘quvchilarda predmetga nisbatan qiziqishni
uyg‘otadi, har bir o‘quvchini individual qobiliyatlarini rivojlantirish
imkoniyatini beradi, bilish faolligini tarbiyalaydi. Didaktik o‘yinning
muhimligi, u bolalar tomonidan qanday reaksiya qilinishi bilan emas, balki
u yoki bu masalani yechish har bir o‘quvchi uchun tadbiq qilinishining
samaraliligi bilan aniqlanadi.
Didaktik o‘yinlarning natijaviyligi, birinchidan, ulardan tizimli
ravishda foydalanishga, ikkinchidan, o‘yinlar dasturining oddiy didaktik
mashqlar bilan birgalikda maqsad sari yo‘naltirilganligiga bog‘liq. Masalan,
bilish faolligini rivojlantirish muammosini hal etishda, o‘quvchining mustaqil
tafakkurini rivojlantirish asosiy masala deb hisoblanishi zarur.
Demak, kichik maktab yoshida, o‘yinlardan bolalarning o‘quv va
mehnat faoliyatini yengillashtiruvchi va tashkil etuvchi vosita sifatida
foydalanish mumkin. Ta’lim jarayonida o‘yin elemenlari o‘quvchilarda
ijobiy emotsiyalarni yuzaga keltirib, ularning faolligini oshiradi. Kichik
maktab yoshidagi o‘quvchilar, o‘yin tavsifiga ega, mehnatga taaluqli
topshiriqlarni qiziqish bilan bajaradilar. O‘yin faoliyati bolalarni ruhiy
hayotining barcha tomonlarini shakllanishida, masalani qo‘yilishida va
harakatlanish usullarini tanlashda yordam beradi.
Boshlang‘ich ta‘limda motivlar hosil qilishda didaktik o‘yinlarning o‘rni
beqiyosdir.
O‘yinsiz tom ma‘nodagi aqliy rivojlanish bo‘lishi mumkin emas. O‘yin
o‘quvchilarda bilimga ishtiyoq va qiziqishni uyg‘otadigan uchqundir.
13

O‘yin boshlang‘ich sinf o‘quvchilarda ma‘lum sifatlarni shakllantirish
uchun kattalar – o‘qituvchilar, tarbiyachilar, ota-onalar tomonidan
qo‘llaniladigan usul. O‘yin vositasida o‘quvchilarning bilim o‘zlashtirish
jarayoni qulaylashadi, turli xil predmetlar bilan munosabatda bo‘lishga
o‘rganadi, shuningdek, ularda muomala madaniyati shakllanadi.
O‘yin vositasida bolaning shaxsi shakllanadi, unda kelgusida o‘quv va
mehnat faoliyatini tashkil etish va insonlar bilan munosabatga kirishishga oid
ruhiy xususiyatlar shakllanadi..O‘yin orqali bolalar borliqni o‘rganadi va
dunyoni o‘zgartirishga harakat qiladi. Shunday qilib o‘yin inson faoliyatining
shakllanishiga asos soladi. O‘yinda inson borliqni aks ettirish qobiliyatini
namoyon qiladi. O‘yinnning eng muhim ahamiyati shundaki, unda ilk bor
bolaning dunyoga ta‘sir etish ehtiyoji paydo bo‘ladi va shakllanadi.
Maktab yillarda o‘yin shakllari yanada kengroq rivojlanadi.
O‘quvchining o‘yin faoliyati juda ko‘p soha olimlarining, ya‘ni, faylasuflar,
sotsiologlar, biologlar, san‘atshunoslar, etnograflar, ayniqsa, pedagoglar va
psixologlarni qiziqtiradi.Psixologiyada bola psixikasining rivojlanishida
o‘yining hal qiluvchi ahamiyatga ega deb qaraladi. Faqat o‘yindagina bolada
shaxsning hamma tomonlari birlikda va o‘zaro ta‘sirda shakllanadi.O‘yingina
bola psixikasida rivojlanishning yuqoriroq stadiyasiga o‘tish uchun muhim
zamin yaratadi.
Didaktik o‘yin o‘rganilayotgan voqea va hodisalarning immitatsion
modeli yaratilishi sohasidagi aktiv faoliyatdir. O‘yinning boshqa faoliyat
turlaridan muhim farqi shundaki, uning predmeti inson faoliyatidir. Didaktik
o‘yinda faoliyatning asosiy turi hamkorlikdagi o‘quv faoliyatidir.Didaktik
o‘yinda o‘quvchilarning o‘zlashtirishini hisobga olgan ta‘limiy vazifalarning
bo‘lishi muhimdir. Rahbarlik qiluvchi kattalar didaktik o‘yinlarning u yoki
bu shaklini yaratar ekan uning bolalar uchun qiziqarli va ular diqqatini
14

to‘playdigan turlariga e‘tibor qaratishlari lozim.Didaktik o‘yinlarning boshqa
faoliyat turlaridan farqlanadigan muhim belgilari uning tarkibi qat‘iyligidir.
Didaktik o‘yinlarning tarkibiy komponetlari quyidagilar: o‘yin mantiqi,
o‘yinning harakati, o‘yin qoidasi. O‘yin mantiqi asosan uning sarlavhasida
aks etadi. O‘yin harakati jarayonida o‘quvchilarning bilish faolligini
oshirishga, o‘quvchilarning o‘z qobiliyatini namoyon qilishiga, o‘yin
maqsadiga erishish uchun o‘z bilimi, ko‘nikma va malakalarini qo‘llashga
imkoniyat yaratiladi. O‘yin qoidasi o‘yin jarayonini to‘g‘ri tashkil etishga
yordam beradi. U o‘quvchilar xulqini ularning o‘zaro munosabatlarini
tartibga soladi. Didaktik o‘yinlarda ma‘lum bir natijaga erishiladi, uning
finali uning tugaganligini bildiradi. O‘yinda ma‘luum bir didaktik maqsad
qo‘yilaaadi va bu maqsadga erishilishi o‘quvchilarda ma‘naviy va aqliy
qoniqish hissini shakllantiradi. Didaktik o‘yinlar hamma vaqt ham o‘qituvchi
uchun o‘quvchilarning bilim o‘zlashtirishi yoki o‘zlashtirilgan bilimlarni
amaliyotga qo‘llash ko‘rsatgichi hisoblanadi.
Didaktik o‘yinlarning hamma tarkibiy komponetlari o‘zaro bog‘liq
bo‘lib, ulardan birortasining bo‘lmasligi mumkin emas.
Xalq pedagogikasida shakllanib kelgan bolalarni o‘qitish va
tarbiyalashda didaktik o‘yinlardan keng foydalanish an‘analari
o‘qituvchilarning amaliy tajribalari va olimlarning ishlarida rivojlantirildi.
Chex pedagogi Ya.A. Komenskiy o‘yinni bola faoliyatining asosiy shakli
ekanligini ta‘kidlab, aynan o‘yin bolaning tabiati va qiziqishlariga mos
kelishini aytgan edi. Olim o‘yin bolaning aqliy qobiliyatlarini har tomonlama
o‘stirishi, uning atrof-tevarak haqidagi tasavvurlarini kengaytirishi, nutqini
o‘stirishini ta‘kidlaydi. Shuningdek, tengdoshlari bilan birgalikdagi o‘yin uni
tengdoshlariga yaqinlashtiradi.Bolalar tarbiyasida didaktik o‘yinlardan ikki
yo‘nalshda foydalaniladi: Barkamol insonni shakllantirish va tor didiktik
15

maqsadlarda. O‘yin o‘quvchi faoliyatining asosiy shaklidir. O‘yin – muhim
aqliy faoliyat turlaridan biri bo‘lib, unda o‘quvchi qobiliyatining hamma
turlari rivojlanadi, uning atrof-olam haqidagi tasavvurlari kengayadi, nutqi
boyligi oshadi. Didaktik o‘yinlar o‘quvchining turli-tuman qobiliyatlari,
idroki, nutqi va diqqatining rivojlanishiga samarali ta‘sir ko‘rsatadi. Hozirgi
davrda pedagoglar tomonidan tayyor mazmun va qoidalarga ega bo‘lgan
o‘yinlar yaratilmoqda. Bola shaxsida ma‘lum sifatlarni shakllantirishga
xizmat qiladigan o‘yinlarda aniq qoidalar berilgan bo‘ladi. Tayyor qoida va
mazmunga ega bo‘lgan o‘yinlarga quyidagi xususiyatlar xos bo‘ladi: o‘yin
g‘oyasi va vazifasi o‘yin ta‘sirida amalga oshiriladi. O‘yin g‘oyasi (yoki
vazifasi) va o‘yin ta‘siri o‘yin mazmuunini tashkil etadi; o‘yin ta‘siri va
o‘ynayotganlar munosabatlari o‘yin qoidasi asosida boshqariladi. Qoidalar va
tayyor o‘yin mazmuni o‘quvchilaarni o‘yinni mustaqil tashkil etishlariga
yordam beradi. Didaktik o‘yinlarni uch turga ajratish mumkin: og‘zaki,
so‘zlar yordamida o‘ynaladigan o‘yinlar, o‘yin mashg‘ulotlari,
mashq(harakatli) o‘yinlari.
Didaktik o‘yinlar uchun o‘yin g‘oyasi va o‘yin vazifalari muhim
ahamiyatga ega. Didaktik o‘yinning eng muhim elementi uning qoidasi
hisoblanadi. Qoidani bajarish jarayonida o‘yin mazmuni amalga oshadi.
Qoidaning mavjudligi o‘yin ta‘sirini amalga oshirish va o‘yin vazifasini
qo‘llashga yordam beradi. Qoidani bajarish jarayonida o‘yin mazmunini
amalga oshirish dunyoqarashi shakllanib boradi. Didaktik o‘yinda o‘quvchi
qoidalarga rioya qilishga o‘rganadi. Chunki qoidalarga rioya qilish o‘yin
muvaffaqiyatini ta‘minlaydi. O‘yinda qatnashish jarayonida ijobiy xulqiy
sifatlar, tashkilotchilik qobiliyati shakllanadi.Foydalanilgan material turlariga
qarab ham didaktik o‘yinlarni uch turga ajratish mumkin: predmetli o‘yinlar,
stol ustida o‘ynaladigan o‘yinlar, so‘zlar vositasida o‘ynaladigan og‘zaki
o‘yinlar.
16

Predmetli o‘yinlar – xalq didaktik o‘yinchoqlari, turli tabiiy mozaika
materiallari yordamida o‘ynaladigan o‘yinlar. Bular yordamida o‘qituvchi
o‘yin turlarini belgilaydi. Masalan, tabiiy materiallar bo‘laklaridan butun
manzarani hosil qilish; stol ustida o‘ynaladigan o‘yinlar atrof-muhit haqidagi
tasavvurlarning kengayishiga, o‘quvchilarni bilimga qiziqtirishga, tafakkur
jarayonlarini(analiz, sintez, umumlashtirish, tasniflash va b.) rivojlantirishga
xizmat qiladi. Stol ustida o‘ynaladigan o‘yinlarning bir necha turlari mavjud:
o‘xshash suratlar, loto, domino, kesma suratlar, taxlama kubiklar.
So‘zlar vositasida o‘ynaladigan og‘zaki o‘yinlar. Bu o‘yinlar guruhiga
juda katta xalq o‘yinlari, ya‘ni “Zanjir”, “Noto‘g‘ri jumla”, “Bo‘lishi mumkin
emas” va b. Bunday o‘yinlar diqqatni, xotirani rivojlantiradi, o‘quvchilarni
fikrlarini to‘plashga, tez fikrlashga, bog‘lanishli nutqqa, mantiqiy fikrlashga
o‘rgatadi.
Didaktik o‘yinda bola yaxshi xulqiy sifatlarga ega bo‘ladi Didaktik
o‘yinlar bir necha bosqichlarga bo‘linadi. Har bir bosqichda bolaning ma‘lum
bmr imkoniyatlari namoyon bo‘ladi. Tarbiyachining bu bosqichlar xarakterini
bilishi didaktik o‘yinlarning samaradorligini aniqlashda katta ahamiyatga
ega. Birinchi stadiyala bolada o‘ynash ishtiyoqi paydo bo‘ladi va o‘yinda
faollik ko‘rsata boshlaydi. Ana shu bosqichda bolani o‘yinga qiziqtirish
maqsadida topishmoqlar, she‘r aytishlar, aytishuvlar yoki suhbatlar tashkil
qilish mumkin. Ikkinchi bosqichda bola o‘yin topshiriqlarini bajarish,
qoidaga rioya qilishga o‘rganadi va o‘yinga qatnashishga kirishadi. Bu
bosqichda bolalarda to‘g‘ri so‘zlik, maqsadga erishishga astoydil kirishish,
irodaviylik, o‘yinda yutqizish alamini ham yengabilish, o‘z
muvaffaqiyatidangina emas o‘rtoqlari muvaffaqiyatidan ham quvonabilish
kabi ijobiy sifatlar shakllanadi. O‘yinning uchinchi bosqichida bola o‘yin
qoidalarini yaxshi biladi? U endi o‘yinga ijodiy yondoshadi, o‘zi yangiliklar
17

kiritadi, mustaqil ijodiy izlanadi. O‘yinda qatnashish jarayonida u tez javob
topish, yashirish, izlash, yugurish, tasvirlash va boshqa shu kabi vazifalarni
bajaradi. O‘yinning har bir etapi ma‘lum bir pedagogik vazifalarni o‘z ichiga
oladi. O‘yinning birinchi bosqichida pedagog bolalarni o‘yinga qiziqtiradi,
ularda xush kayfiyat, yangi o‘yinlarni kutishga ishtiyoq uyog‘otadi. ikkinchi
etapida esa u o‘yinni kuzatuvchi emas, balki qatnashchisi sifatida faoliyat
ko‘rsatadi, o‘yin davomida bolalarga tez yordamga keladi, bolalarning
faoliyatiga to‘g‘ri ba ho beradi. O‘yinning uchyainchi etapida o‘qituvchi
bolalarni o‘yin davomidagi ojodkorligi va faolligiga baho beradi. Didaktik
o‘yinlar o‘quvchilarda mustaqil fikrlashni tarbiyalashning eng to‘g‘ri va
samarali metodidir. U ma‘lum bir materiallar yoki shart-sharoitlarni talab
etmaydi, balki o‘qituvchidan o‘yinni tashkil etish sohasidagi bilim va
malakalarni talab etadi. O‘yinning ma‘lum bir tizim va metodika asosida
tashkil etilishigina o‘quvchilarda mustaqil fikrlash qobiliyatini tarbiyalashda
muhim o‘rin tutadi. O‘yin mashg‘ulotlari ta‘lim jarayonida o‘quvchilarning
egallangan bilim, ko‘nikma va malakalariga tayanadi va shundagina
o‘quvchilar o‘yinning samarali yechimlarini topabiladilar, o‘zlari va
atrofdagilarga talabchanlik namoyon qiladilar. O‘yindan ta‘lim shakli sifatida
foydalanish o‘qituvchidan o‘ziga ishonch va o‘yinni qo‘llashda mohirlik
talab etiladi.
Didaktik o‘yinlar bir qancha vazifalarni bajaradi:
· ta‘limiy, tarbiyaviy (o‘quvchi shaxsiga ta‘sir ko‘rsatadi, tafakkurini
rivojlantiradi, dunyoqarashini kengaytiradi);
· qo‘llanuvchanlik orientatsionnuyu (aniq vaziyatda har qanday o‘quv
topshiriqlarini bajarish uchun bilimlarni qo‘llay bilish.);
18

· motivni qo‘zg‘ash, qiziquvchanlikni oshirish (o‘quvchilarni bilish
faoliyatiga qiziqtiradi, rag‘batlantiradi , bilish qiziquvining rivojlanishiga
yordam beradi).
O‘qituvchilar tajribasida qo‘llaydigan ba‘zi didaktik o‘yinlardan misollar
keltiramiz:
a) O‘yin - mashq. Bu o‘yin guruhda ham yoki jamoada birgalikda
qo‘ddanishi mumkin. Lekin bu o‘yin individuallashtirilgan. Ya‘ni har bir
o‘quvchining o‘z bilimi va imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga imkon
beradi. Bu o‘yindan darsni mustahkamlash yoki o‘quvchilar bilimini nazorat
qilish maqsadida ham foydalanish mumkin. Masalan “Adashgan harfni
toping”. Bir necha o‘rganilgan harflar qo‘yilib orasida bitta o‘rganilmagan
harf ham aralashtirib qo‘yiladi. O‘quvchilar o‘rganilgan harflarni ongida
tiklab o‘rganilmagan harfni topib o‘qituvchiga ko‘rsatadilar.
b) Ijodiy izlanish o‘yini. Bunda o‘qituvchi hikoyadagi noto‘g‘ri gapni
topish yoki hikoya mazmuniga mos bo‘lmagan gapni topishni aytadi.
O‘quvchilar izlanadilar va bunday gapni topib, nega ortiqchaligini
isbotlaydilar. Bunday o‘yinlar ko‘p vaqtni olmadi, maxsus jihozlarni talab
etmadi, lekin yaxshi natija beradi.
v) O‘yin - musobaqa. Bunda urli qatorlararo musobaqalar tashkil etilishi
mumkin. Shuningdek, viktorinalar, turli konkurslar, olimpiadalar kiradi.
Bunday o‘yinlarni darsda va sinfdan tashqarida ham o‘tkazish mumkin.
g) Mazmunli – rolli o‘yinlar. Bu o‘yin o‘quvchilar darsda o‘qituvchi
beogilagan maqsadga muvofiq hikoyalar yoki ertaklardagi qahramonlar rolini
o‘ynaydilar yoki davra stoli tashkil etib turli rollarni bajaradilar. Masalan,
muxbir, tarixchi, qishloq xo‘jaligi xodimi va b. Bunday o‘yinlar bolalarda
19

bilimga qiziqish uyg‘otadi, ularni ijodiy izlanishga undaydi, shuningdek
kasblar bilan tanishuvlarisha yordam beradi.
d) Bilishga doir o‘yinlar - sayoxat. O‘quvchilar O‘zbekiston va boshqa
mamlakatlar haqidagi bilimlarga ega bo‘lganlaridan keyin bilimlar yurtiga
“sayohat” o‘tkazish mumkin. Sayohat davomida o‘quvchilarga yangi bilimlar
ham beriladi, ularning bilimlari tekshirib ham ko‘rilishi mumkin. Bu
mustahkamlash – umumlashtirish darslarida tashkil qilinsa yanada samarali
bo‘ladi,, o‘quvchilarning ma‘lum bir bo‘limni qanday o‘zlashtirganlari
haqida o‘qituvchi tasavvurga ega bo‘ladi.Didaktik o‘yinlar vositasida
o‘quvchilarda bilimga qiziqishni uyg‘otish uning qiziqishlariga tayanib
tashkil etilsa samarali bo‘ladi. Bunday hollarda bolada doim yangiliklarni
bilishga ishtiyoq uyg‘onadi, bilimga qiziqish uyg‘onadi. Bilimga qiziqishni
muntazam rivojlantirish va mustahkamlash kichik maktab o‘quvchilarning
o‘qishga ijlbiy munosabatlarini tarbiyalaydi o‘zlashtirish darajasini oshiradi.
Bilitshga qiziqish kichik maktab o‘quvchisini izlanishga o‘rgatadi udoim har
xil savollarga javobni qidirishga o‘rganadi. O‘quvchining izlanuvchanlik
faoliyati unda emotsional ko‘tarinkilik muvaffaqiyatdan quvonish hissini
tariyalaydi. Bilishga qiziqish faqat jarayon natidasiga ijobiy ta‘sir qilb qolmy
balki tafakkur, idrok, xotira, diqqat kabi psixik jarayonlarning faol
rivojlanishiga ham ta‘sir ko‘rsatadiyu
20

Xulosa
O‘yin ham mehnat va ta’lim kabi insonning asosiy faoliyat turlaridan biri bo‘lib,
bizning mavjudligimizning g‘aroyib fenomenidir.
Inson amaliyotida o‘yin faoliyati quyidagi funksiyalarni bajaradi:
- kundalik ishlardan chalg‘ish uchun ovunmoqlik (maza qilish, qiziqish
uyg‘otish, ilhomlantirish - bu o‘yinning asosiy funksiyasidir);
- kommunikativlik: muloqot diayektikasini o‘zlashtirish;
-inson amaliyoti poligoni sifatida o‘yinda o‘zini ko‘rsatish;
-o‘yin – terapiya: hayot faoliyati davomida paydo bo‘ladigan turli
to‘siqlardan oshib o‘tish;Barkamol avlodni tarbiyalash – “Ta’lim to’g’risdagi”
Qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dastiri”da Respublika ta’lim xodimlari
zimmasiga o’ta ma’suliyatli vazifalar yuklangan. Bu vazifani amalga oshirish
jarayoni boshlang’ich sinf o’quvchilarini o’qishiga yangicha yondashish,
o’qituvchilarni o’z kasbiga va tarbiyalanuvchilarga o’ta ma’suliyatli munosabatda
bo’lishni taqozo etadi. Bu dastur yuksak umumiy va kasb-hunar madaniyatiga,
ijodiy, ijtimoiy faollikka, siyosiy hamda ijtimoiy hayotda to‘g‘ri yo‘l topa olish
mahoratiga ega bo‘lgan, istiqbol vazifalarini ilgari surish va hal etishga qodir
kadrlarning yangi avlodini shakllantirish, shuningdek, har tomonlama kamol
topgan, jamiyatda turmushga moslashgan, ta’lim va kasb-hunar dasturlarini ongli
ravishda tanlash va keyinchalik puxta o‘zlashtirish uchun ijtimoiy-siyosiy,
huquqiy, psixologik-pedagogik va boshqa tarzdagi sharoitlarni yaratishni jamiyat,
davlat va oila oldida o‘z javobgarligini his etadigan fuqarolarni tarbiyalashni
nazarda tutgan pedagogik g‘oyani ilgari suradi.
21

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Sh . M . Mirziyoevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi . - Toshkent : O ‘ zbekiston ,
NMIU , 2018.
2. Sh . M . Mirziyoevning . Konstitutsiya — erkin va farovon hayotimiz ,
mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir . – Toshkent :
O ‘ zbekiston NMIU , 2018.
3. SH.M. Mirziyoev. - Toshkent: O‘zbekiston, NMIU, 2017
4. SH.M. Mirziyoev. - Toshkent: O‘zbekiston, NMIU, 2016.
5. Sh.M.Mirziyoevning Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash - yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi.
6. Sh.M.Mirziyoevning. Oliy Majlisga Murojaatnomasi. - Toshkent: O‘zbekiston,
NMIU, 2018
7. Abdullayeva Q. va boshqalar “O’qish ktobi” 2- sinf,T. 2006 yil
8. Abdullayeva Q., va boshqalar “Savod o’rgatish darslari” T., “O’qituvchi”1996
yil.
9. Abdullayeva Q., va boshqalar “Ona tili” T., “O’qituvchi ”1999 yil.
10. Bo’ri Ziyamuhammedov, Mamarajab Tojiyev. Pedagogik texnoloya-
zamonaviy o’zbek milliy modeli. Toshkent. 2009.
11. .«Kitobim-oftobim» Toshkent. «O’qituvchi» nashriyoti, 2008 yil.
22

Boshlang’ich sinflarda ona tili darslarida morfemik tahlilni amalga oshirishda didaktik o’yinlardan foydalanish usullari

Купить